“مَیں لۄکاں نُۄں کیول اِہی دسّݨا چاہُںدّا ہاں کِہ جۄ جِیون اُہ جی رہے ہن٬ اُہ کِنّا گھٹِییا اتے رُکھّا ہَے۔ جدۄں اُہ اِہ گلّ سمجھ جاݨگے٬ اُہ اِس نُۄں ذرُۄر بدل دیݨگے۔ جد تک لۄک نوِیں ذِںدّگی جِیئۄُݨ نہِیں لگّ پَیںدے٬ مَیں اِہ گلّ وار-وار کہِںدّا رہاںگا۔”

-چیکھۄو

 

پُلِس ۔ … پُلِس ناں کیول جُرماں نُۄں بںدّ کرن٬ اپرادھِییاں نُۄں گْرِفتار کرن اتے جان-مال دی راکھی کرن وِچّ ہی اسفل رہی٬ سگۄں ساڈی پُلِس آپ ذُلم دا اِکّ سادھن ہَے اتے لۄکاں دے اِخلاکی پتن دا اِکّ پْربل کارن بݨ گئی ہَے۔

(1853 وِچّ اںگّریذاں دی ‘اِںڈِییا رِفارم سُسائِٹی پتّْرِکا‘ دا سروے)

 

1

مُکھّ مںتّری دی جان دۄہاں پُڑاں وِچّ پھسی ہۄئی سی۔ سہُں چُکّدِیاں ہی اُس نیں جݨے-کھݨے نُۄں جھںڈّی والی کار پھڑا دِتّی۔

ہابڑے وذِیراں نُۄں راتۄ-رات یاراں-دۄستاں٬ ہمائِتِییاں اتے رِشتیداراں دا مۄہ جاگ پِیا۔ کۄئی پتا نہِیں سی اگلے دِن کُرسی ہیٹھاں رہیگی وی جاں نہِیں۔ اِہ وی پتا نہِیں سی٬ اِس ہاڑی واںگ اگلی ہاڑی نُۄں وی وۄٹاں لئی در-در دِییاں ٹھۄکراں کھاݨِییاں پَیݨ۔

وۄٹراں نُۄں خُش کرن لئی کِسے نُۄں آپݨے اِلاکے وِچّ سکُۄل کھۄلہݨ دی بݨی٬ کِسے نُۄں ہسپتال دی اتے کِسے نُۄں نوِیں اناج مںڈّی دی۔ جِہڑے-جِہڑے مہِکمے وذِیراں دے کۄل سن٬ اُہ اَیلان تاں اُہناں جھٹپٹ کر دِتّے۔ باکِییاں دے اِکّ دُۄجے نال سَۄدے کر لئے۔ جے گِیانی جی نیں آپݨے پِںڈّ سکُۄل کھُلہائُݨا ہَے تاں اُس نُۄں جتھیدار دے پِںڈّ ہسپتال کھۄلہݨا پئیگا۔ جے خالسا جی نُۄں اناج-مںڈّی چاہِیدی ہَے تاں اُس نُۄں دِیوانا جی دے پِںڈّ والی ہرِیجناں دی دھرمشالا نُۄں گراںٹ دیݨی پئیگی۔

اِکّ دُۄجے تۄں ودھّۄں-ودھّ نِیںہ پتھّر رکھا لَیݨ دی وذِیراں وِچّ اِکّ دَۄڑ جِہی لگّ چُکّی سی۔ کئی وار اِکۄ دِن اِکۄ ہلکے وِچّ تِنّ-تِنّ٬ چار-چار وذِیر آ دھمکدے۔

اِکّ پاسے پِںڈّ-پِںڈّ پھِردِییاں وذِیراں دِییاں ڈاراں سن اتے دُۄجے پاسے دھڑا-دھڑ ہۄ رہِییاں وارداتاں۔ پُلِس دِییاں بھُۄتنِییاں بھُلِّییاں پئیِیاں سن۔

ہُݨ بھلے دِن تاں رہے نہِیں سن جدۄں وذِیر ہاڑی-سَۄݨی کدے-کدائیِں درشن دِیا کردے سن۔ لۄک وی نیتاواں دے دِیدار لئی اُتاولے گھںٹِّیاں بدھّی دھُپّاں وِچّ کھڑے رہِںدّے۔ اجّ-کلّہ تاں بھڑکِییاں بھِیڑاں نُۄں کابُۄ کرن٬ جلسے-جلُۄساں نُۄں کھِںڈّائُݨ اتے وذِیراں نُۄں اِٹّاں رۄڑِیاں تۄں بچائُݨ لئی پُلِس نُۄں ترہاں-ترہاں دے پاپڑ ویلݨے پَیںدے ہن۔ اتِوادِییاں نیں ہر وذِیر نُۄں دھمکِییاں دے رکھِّییاں ہن۔ ماڑی جِہی کُتاہی ہۄئی نہِیں کِہ نَۄکرِیئۄں برخاست ہۄݨ دے ہُکم مِلے نہِیں۔

سُرکھِّیا پْربںدھّ اِنے سخت کِہ وذِیر دے چںڈِّیگڑھ چلّݨ تۄں پہِلاں ہی تھاں-تھاں وائِرلَیسّاں کھڑک جاںدِییاں ہن۔ سارا تھاݨا اِکّ-دم وِہلا۔ ناکے٬ پہِرے٬ تلاشِییاں اتے گُںڈّے انسراں دی پھڑۄ-پھڑائی۔ مجال کِہ مُنشی اتے سںتّری تۄں اِلاوا کۄئی بِیمار-ٹھمار سِپاہی وی دۄ گھڑی تھاݨے ٹِک سکے۔

اِکّ مںتّری نیں آئُݨا ہۄوے تاں سَۄکھے ہی سر جاںدا ہَے۔ دۄ نیں آئُݨا ہۄوے تاں آںڈھ-گُیاںڈھ تۄں فۄرس مںگّوا کے ڈںگّ لںگھّ سکدَے۔ جے چار-چار نیں آئُݨا ہۄوے اتے اِکّ-اِکّ نیں دس-دس پِںڈّاں وِچّ گیڑے دیݨے ہۄݨ تاں گِݨتی-مِݨتی دی پُلِس کِدھر جاوے؟ اِہ وی پتا نہِیں لگّدا کِس پِںڈّ کِس دے گھر ڈیرا لائُݨا ہَے۔ اِہ وی وساہ نہِیں٬ رات ٹھہِرن دا اَیلان کِسے دۄ کَۄڈی دے بںدّے دے گھر ہی ہۄ جاوے۔

اِس شہِر دی پُلِس لئی وی اِکّ اِہۄ جِہا ہی منہُۄس دِن چڑھِیا ہۄئِیا سی۔

دۄ مںتّری پِچھلی رات تۄں اُہناں دے ہلکے وِچّ رُکے ہۄئے سن۔ دۄ نیں دِن چڑھن تۄں پہِلاں آ دھمکݨا سی۔ ادھّی پُلِس نُۄں پِںڈّاں وِچّ ڈیرے لائُݨے پَے گئے سن۔ باکی سلامِییاں لئی رَیسٹ ہائۄُس اپّڑی ہۄئی سی۔

بھاںء-بھاںء کردے تھاݨے وِچّ دۄ ہی بںدّے سن۔ وِہڑے وِچّ میذ ڈاہی بَیٹھا مُنشی جاں پھیر تھاݨے دے وڈّے درواذے نُۄں بںدّ کری٬ چھۄٹے درواذے اگّے ٹہِل رِہا سںتّری۔

مدھرے کدّ والے سںتّری دِییاں چھۄٹِییاں-چھۄٹِییاں اکھّاں وِچّ اُداسی چھائی ہۄئی سی۔ سرکاری ہُکم سن کِہ تھِری-ناٹ-تھِری دی بںدُّۄک نُۄں مۄڈھے ’تے رکھّ کے سںتّری گیٹ اگّے چہِل-کدمی کردا رہے۔ ڈھٹھّے کھُۄہ ’چ پَیݨ سرکاری ہُکم۔ بںدُّۄک دا بٹّ اُس نیں ذمِین ’تے ٹِکا رکھِّیا سی۔ بںدُّۄک مۄڈھے ’تے ہۄوے جاں ذمِین ’تے٬ اِس نال کی فرک پَیںدا ہَے؟ اَیویں وِیہ کِلّۄ بھار چُکّی مُفت ’چ سذا بھُگتدے رہۄ۔ اِہ ہُکم سںتّری نُۄں پسںدّ نہِیں سی۔

سںتّری دِییاں اکھّاں وار-وار کھبّے گُٹّ ’تے بنّہی گھڑی ’تے جاںدِییاں۔ اُتھۄں ہٹ کے تھاݨے اتے سٹیشن وِچکار پھَیلے باذار وِچلی بھِیڑ ولّ ہُںدِّییاں۔ اُہ اُہناں لالِیاں نُۄں ٹٹۄلݨ لگّدِییاں٬ جِنہاں نُۄں گِیاں دۄ گھںٹّے ہۄݨ لگّے سن۔

اجِیب-اجِیب ترہاں دے وِچار سںتّری دا پِچھّا کر رہے سن۔

مُکھّ-مںتّری اِسے شہِر دا رہِݨ والا ہَے۔ اِتھۄں ہی چۄݨ جِتّی ہَے۔ کِلہے ورگی کۄٹھی اِسے شہِر وِچّ ہَے۔ کۄٹھی سمبھّرن والی جماںدارنی تۄں لَے کے رِکشے والِیاں تک نُۄں مُکھّ-مںتّری دا بںدّا ہۄݨ دا ہںکّار ہَے۔ کِسے نُۄں وی بھُۄتنا چڑھ سکدا ہَے اتے اُہ مُکھّ-مںتّری دی کۄٹھی اگّے دھرنا دے سکدا ہَے۔

شہِر دِییاں سمسِّیاواں ولّ دھِیان دیݨ دا مُکھّ-مںتّری کۄل تاں وکت نہِیں۔ دِلّی سرکار ہی اُس دا کھہِڑا نہِیں چھڈّدی۔ آپݨے بہُتے اختِیار اُس نیں جتھیداراں نُۄں دِتّے ہۄئے ہن۔ اُنِّیں کرن اِکّی کرن۔ اُچّ ادھِکارِییاں نُۄں ہُکم ہَے٬ اُہناں دے ہر ہُکم ’تے پھُلّ چڑھائے جاݨ۔ شہِر وِچّ اکالِییاں دا نامۄ-نِشان نہِیں سی۔ اِسے لئی شہِر دے مسلِیاں وِچّ اُہناں دی ذرُۄرت نہِیں سی پَیںدی۔

شہِر دا سارا کمّ کدے مُکھّ-مںتّری دا رہِ چُکّا مُنشی سدا نںدّ ہی نِبھائُںدا سی۔ مُکھّ-مںتّری دے سہُں چُکّدِیاں ہی اُس نیں کچہِرِیئۄں دری چُکّ کے مُکھّ-مںتّری دی کۄٹھی ڈیرا لا لِیا سی۔ شہِر دے بہُتے کمّاں دی ذِمّیواری اُسے دے سِر سی۔

سِدھّے تَۄر ’تے تاں مںتّری نُۄں سدا نںدّ تۄں کۄئی خترا نہِیں سی۔ پُۄرے پںدّراں ورہے سںتّری اتے مُنشی کچہِرِییاں وِچّ گھِئۄ-کھِچڑی بݨ کے رہے سن۔ مُنشی راہِیں ہُݨ وی اُس نیں کئی کمّ کرائے سن۔ ہِسّا-پتّی اُسے ترہاں کائِم ہَے۔ چھۄٹی-مۄٹی شِکائِت نُۄں تاں مُنشی نہِیں گَۄلیگا۔ مسلا گمبھِّیر ہۄئِیا تاں بخشیگا وی نہِیں۔

ہُݨے-ہُݨے اُس ولّۄں پھِٹکارے سیٹھ ماڑے-مۄٹے بںدّے نہِیں سن۔ ذرُۄر اُہ مُنشی ولّ گئے ہۄݨگے۔ سںتّری نُۄں فِکر لگّا ہۄئِیا سی۔

مُختِیار نُۄں آپݨے اکھّڑ سُبھاء اتے مںدّ-اکلی ’تے گھْرِݨا ہۄ رہی سی۔ اُس نُۄں چںگّا-بھلا پتا سی٬ ہلکے وِچّ چار وذِیر گھُمّ رہے ہن۔ پہِلاں والی گلّ تھۄڑھا سی کِہ کۄئی پُچھّݨ والا نہِیں سی۔ اجّ-کلّہ تاں کِسے دا کٹّا وی گواچ جاوے تاں وی تھاݨے آئُݨ تۄں پہِلاں وذِیر تۄں فۄن کرائُںدَے۔ وذِیراں نُۄں جِویں ہۄر کۄئی کمّ نہِیں رِہا۔ بھاویں پںجّاہ رُپئے دی ٹیپ-رِکارڈر چۄری ہۄئی ہۄوے٬ بھاویں تِیہاں دا پُراݨا سائیِکل٬ وذِیر ساہِب جھٹّ ارذی ’تے دسخت کر کے آئی.جی.نُۄں بھیج دِںدّے ہن۔

افسراں دے اڈّ ستُّۄ مُکّے پئے ہن۔ آپݨی کُرسی بچی رہِݨی چاہِیدی ہَے٬ چھۄٹے مُلاذم چاہے کھُۄہ ’چ پَیݨ۔ ناں وذِیر نُۄں نراذ ہۄݨ دِںدّے ہن٬ ناں ہی اُہناں دے کِسے چہیتے سِیاسی دۄست نُۄں۔ چھۄٹی جِہی شِکائِت ’تے ہی بدلی دے آرڈر ہۄ جاںدے ہن۔ اِکّ وار گُٹھّے لگّ گئے تاں چںگّے تھاݨے پہُںچّݨ لئی ورہِیاں دے ورہے لگّ جاںدے ہن۔

جے رِپۄرٹ درج کرائُݨ آئے لالے سںتّری تۄں جھِڑکے گئے تاں اُس دا کی کسُۄر؟ بھُکھّݨ بھاݨا اُہ سویر دا پہِرے ’تے کھڑا ہَے۔ دِن دے گِیاراں وجّ چُکّے ہن۔ ہالے تک اِکّ وی بںدّے دُیا سلام نہِیں کِیتی۔ سںتّری دی جیب خالی ہَے۔ تِنّ گلاس لسّی دے پی چُکّا ہَے۔ رات دی پِیتی ہالے تک نہِیں اُتری۔ بیسُدھّ ہۄئِیا اُہ دۄ جگّ دارُۄ پی گِیا سی۔ اُہ وی رُۄڑی مارکا۔ مُختِیار نیں سۄچِیا سی چںگّی آسامی ہَے۔ دس-وِیہ جھڑ جاݨگے۔ لسّی اتے لَیچِییاں دا خرچ نِکل آویگا۔

کی پتا سی اُہناں اُلُّۄیاں نُۄں سںتّری دے دبکے دی سمجھ ہی نہِیں پئیگی؟

مُختِیار نیں سۄچِیا سی آم سںتّری واںگ پہِلاں آپ فِیس لئیگا۔ پھیر مُنشی نال گلّ کرا کے اُہدی ہمدردی جِتّیگا۔ مُنشی سُۄئی بگھِیاڑی واںگ پَیںدا ہَے۔ کُجھّ نرم ہۄئیگا۔

بِناں کِسے مۄہتبر تۄں تھاݨے نُۄں مُۄںہ چُکّی آئُںدے لالے سںتّری نُۄں وِہُ ورگے لگّے سن۔ اُس دِییاں نِکِّییاں-نِکِّییاں اکھّاں وِچّ چِںگّاڑے مگھ پئے سن۔

“کِدھر نُۄں مُۄںہ چُکِّئَے بئی سیٹھۄ؟” کھِجھے سںتّری نیں بِناں دُیا-سلام کرے تھاݨے اںدّر گھُسدے لالِیاں نُۄں دبکا مارِیا سی۔ اُہناں دے گھبرائے چِہرِیاں تۄں سںتّری نیں اںدّاذا لا لِیا سی کِہ ناں اُہ نیتا لۄک سن اتے ناں ہی مۄہتبر۔ اُہ کیول فرِیادی سن۔

ورتے گئے سخت شبداں نُۄں اُچِت ٹھہِرائُݨ لئی سںتّری نیں ہتھّ وِچّ پھڑی بںدُّۄک نُۄں مۄڈھے ’تے رکھِّیا۔ لۄہے دی اُس سںگّلی نُۄں اِکّ دۄ وار کھڑکائِیا٬ جِس دا اِکّ سِرا اُس دی بَیلٹ وِچّ سی اتے دُۄسرا بںدُّۄک دے ٹائِگر گارڈ وِچّ۔ اِس کھڑکے نال اُہ سیٹھاں نُۄں کالے دِناں دی یاد دِوائُݨا چاہُںدّا سی۔ اِہنِیں دِنِیں تھاݨے لُٹّݨ دِییاں وارداتاں آم ہن۔ کی پتَے کۄئی دِن-دِہاڑے ہی تھاݨا لُٹّݨ پَے جاوے؟ تھاݨے وڑن تۄں پہِلاں سںتّری دی اِجاذت ذرُۄری ہَے۔ سیٹھاں نیں اِہ گُستاخی کِیتی سی۔ اِس کُتاہی لئی جھاڑ-جھمبّ کرنا سںتّری دا فرذ سی۔

“اسِیں وڈّے سردار نُۄں مِلنَے … ۔” اُہناں وِچۄں پہِلے نیں٬ جِس دِییاں اکھّاں ساری رات دا جگراتا کٹّݨ کرکے سُجِّییاں ہۄئیِیاں سن٬ تھاݨے آئُݨ دا مکسد دسِّیا۔

“مَیں کی اِتھے آںڈے دیݨ نُۄں کھڑَیں؟ پہِلاں مَینُۄں دسّۄ کِس کمّ لئی مِلݨَے سردار نُۄں؟” وڈّے سردار نُۄں سِدھّا مِلݨ والی گلّ مُختِیار دے سِینے ’چ تِیر واںگ لگّی۔ سردار نُۄں مِلݨ لئی کئی درواذِئۄں لںگھّݨا پَیݨا ہَے۔ اِہ تاں پہِلا ہی سی۔ اُہناں نُۄں پَیرۄں کڈھّݨ لئی اِنا کُ رۄہب مارنا سںتّری لئی ذرُۄری سی۔

“جی میرا بھاݨجا بںٹّی کلّہ دا سکُۄلۄں نہِیں مُڑِیا … رپٹ درج کرائُݨی ہَے …”  اینے کُ شبد بۄلدِیاں ہی بںٹّی دے مامے سُۄرج دا گلا کئی وار بھر آئِیا سی۔

سںتّری نیں پارکھُۄ نِگاہاں نال تِنّاں دا اُپّر تۄں ہیٹھاں تک مُیائِنا کِیتا۔ بھاݨجا آکھݨ والا نَۄجوان ماڑچُۄ جِہا سی۔ اُس نیں سفَید کُڑتا پجاما پائِیا ہۄئِیا سی۔ لگّدا سی اُس نُۄں کُڑتا پجاما بدلݨ دا وکت نہِیں سی مِلِیا۔ مَیلا ہۄ-ہۄ کے اُہ مِٹّی رںگّا ہۄ گِیا سی۔ وار-وار پُۄںجھے گئے ہںجھُّۄیاں کارن کمِیذ دِییاں کپھاں ’تے کئی دھبّے پَے گئے سن۔ اُس دے چِہرے ’تے تھکان دے چِنّہ ساف دِکھائی دے رہے سن۔

باکی دے دۄہاں وِچّ کۄئی بہُتا فرک نہِیں سی۔ دۄہاں دِییاں گۄگڑاں ودھِییاں ہۄئیِیاں سن۔ مۄٹِییاں-مۄٹِییاں گردناں دُیالے سۄنے دِییاں چَیناں سن۔ اُںگلاں وِچّ ہِیرِیاں دِییاں مُںدّرِییاں۔ اُہناں دِییاں اکھّاں وِچّ غم دی جھلک تاں سی پر تھکیواں نہِیں سی۔ لگّدا سی اُہ اِکّ-دۄ گھںٹّے پہِلاں ہی سُۄرج نال رلے سن۔ اُہناں وِچۄں اِکّ نیں کُڑتا پجاما پائِیا ہۄئِیا سی اتے پَیرِیں چپّلاں۔ دُۄجے دے پَیںٹ سُۄٹ سی اتے پَیرِیں بُۄٹ۔ ساف-سُتھرے کپّڑے اتے سرِیر وِچلی چُستی دسّدی سی کِہ اُہناں نیں بچّے نُۄں لبھّݨ لئی بہُتے یتن نہِیں سن کِیتے۔

سۄنے نال لدّے سیٹھاں نُۄں دیکھ کے مُختِیار اںدّر وڈّی فِیس دی لالسا جاگی سی۔ تھۄڑھی جِہی سختی ورت کے اُس نُۄں متلب ہلّ ہۄݨ دی آس سی۔

“پہِلاں جمّ-جمّ ڈھیر لا دِںدّے ہۄ … جواک سُۄراں واںگ گلِییاں-بذاراں وِچّ دھکّے کھاںدے پھِردے ہن … پُلس کِس-کِس دا خِیال رکھّے؟” بںدُّۄک نُۄں مۄٹے تۄں لاہ کے مُڑ ذمِین ’تے ٹِکائُںدے سںتّری نیں سخت رُخ اپݨائی رکھِّیا۔

“نہِیں٬ نہِیں٬ اِہ گلّ نہِیں … اُہ تاں میری وِدھوا بھَیݨ دا اِکۄ-اِکّ پُتّر سی … لالا جی آپ اُس نُۄں سکُۄل لَے کے جاںدے سن … آپ لَے کے آئُںدے سن … کلّہ پتا نہِیں کی بھاݨا ورت گِیا …”  ساری رات دے بھُکھّے تِہائے سُۄرج تۄں کھڑھِیا نہِیں سی جا رِہا۔ اُس دا سِر چکرا رِہا سی اتے اںدّرۄں اُلٹی آئُݨ والی لگّدی سی۔ ڈِگّݨ تۄں ڈردا اُہ کۄل پئی اِٹّ ’تے بَیٹھ گِیا۔ دۄہاں ہتھّاں ’چ سِر پھڑ کے اُہ اُلٹی کرن دا یتن کرن لگّا۔

“پھیر ساری رات سُتّے رہے؟ ہُݨ تک تاں اگلے جواک نُۄں دِلّی-دکھّݨ لَے گئے ہۄݨگے … کِتھے-کِتھے بھالُۄ پُلس … ہۄر جِویں سانُۄں کۄئی کمّ ہی نہِیں؟” ہالے وی سںتّری دی ہتھِیار سُٹّݨ دی نِیئت نہِیں سی۔

“سُتّے نہِیں٬ جاگدے رہے ہاں … آںڈھ-گُیاںڈھ … ٹۄئے-ٹِبّے … سِنیمے … سٹیشن … بسّاں … گڈِّییاں … کِتۄں وی پتا نہِیں لگّا۔ ساری رات واکفاں دے گھر چھاݨدے رہے ہاں۔” کُڑتے پجامے والے سیٹھ نُۄں کُجھّ غُسّا آ گِیا سی۔ سُۄرج نُۄں نِڈھال ہۄ کے اِکّ پاسے بَیٹھدِیاں دیکھ کے اُس نیں گلّ اگّے تۄری۔

“ٹھِیک ہَے … ٹھِیک ہَے …”  سیٹھ دی سختی اگّے سںتّری دِییاں تِئۄُڑِییاں ڈھِلِّییاں پَے گئیِیاں۔ اُس دا من ڈۄلِیا ذرُۄر پر اُس نیں آپݨی بڑھک وِچّ کۄئی پرِورتن نہِیں آئُݨ دِتّا۔

تِنّاں دے چِہرِیاں ’تے چھائی مُردیہاݨی نُۄں دیکھ کے سںتّری نیں بھامپ لِیا کِہ اُہ نرم-دِل آدمی ہن۔ سبھ نُۄں بچّے دے گُمّ ہۄݨ دا غم ہَے۔ بچّے نُۄں لبھّݨ لئی اُہ سبھ کُجھّ کرن نُۄں تِیار وی ہن۔ پر اِکّ گھاٹ سی۔ پُلِس دے کائِدے کانُۄن جاݨن والا اُہناں وِچّ کۄئی نہِیں سی۔ اُہناں نُۄں کِسے مۄہتبر دی ذرُۄرت سی۔ مۄہتبر … جاݨی اُہ بںدّا جِہڑا مگرمچھّ واںگ اُپرۄں تاں مُستگِیساں دے ہکّ وِچّ ہںجھُّۄ بہائے پر اںدّرۄں پُلِس نُۄں پَیسے دِوائُݨ لئی ہتھّ-پَیر مارے۔

بںدّے بھۄلے-بھالے سن۔ اُہناں نُۄں سہی رہِنُمائی دی لۄڑ سی۔ تجربیکار ہُںدّے تاں کدۄں دے دس-وِیہ جاں پںجّاہ دا نۄٹ سںتّری دی مُٹھّی وِچّ دے کے اگّے لںگھّ گئے ہُںدّے۔

مساں-مساں اسامی ہتھّ آئی سی۔ بچّا گُیاچݨ ورگا ناذُک مسلا۔ مُختِیار نیں وی بچّے پالݨے ہن۔ اِتھے کِسے نیں وِیاہ دے کارڈ دیݨ تاں نہِیں آئُݨا۔ مرِیاں دِییاں خبراں ہی لِیائُݨِییاں ہن۔ پُلِس نیں تاں مُردِیاں دے ہی کفن لاہُݨے ہن۔

مُۄںہۄں فِیس مںگّی نہِیں جا سکدی۔ بیشرم بݨ کے مںگّ وی لئی تاں گھٹّ-ودھّ ناں مںگّی جاوے۔ چںگّا ہۄوے جے اُہناں وِچّ کۄئی مۄہتبر آ وڑے۔ آم مۄہتبر نہِیں٬ پُلِس دی بھاشا والا مۄہتبر۔ پھیر کۄئی ڈر-ڈُکّر نہِیں۔

“تھۄنُۄں پتَے رپٹ کی ہُںدّی اےَ؟ گھابرِیا بںدّا رپٹ درج نہِیں کرا سکدا۔ … رپٹ لِکھائُݨ لئی دِماغ دا تواذن ٹھِیک ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ اُۄٹ-پٹاںگ لِکھ لئیِئے تاں پِچھّۄں نالے سرکاری وکِیل ساڈے چھِتّر ماردَے٬ نالے ججّ پہِلی پیشی مُجرماں نُۄں کری کر دِںدَّے۔ پُۄرے کائِدے کانُۄناں نُۄں مُکھّ رکھّ کے رپٹ لِکھݨی پَیںدی ہَے … چںگّا ہۄوے جے کۄئی مۄہتبر بںدّا لَے آوۄ … ۔ اجِہا بںدّا جِہڑا اتِوادِییاں دے خِلاف وی گواہی دے سکے۔ … تھۄڈے ورگے گۄگڑاں والے سیٹھ گواہی ویلے مۄک مار جاںدے ہن … ۔ وڈّے افسر پڑتالاں ساڈِییاں کرنِییاں شُرُۄ کر دِںدّے نیں … مُجرم بری کِئۄں ہۄئے؟ لِیائۄ کۄئی مۄہتبر بںدّا لِیائۄ … نالے گواہی پا دئۄُ٬ نالے رپٹ درج کرا دئۄُ … ۔”

سںتّری نیں تھاݨے ساہمݨِییاں دُکاناں ولّ اِشارا وی کِیتا٬ جِتھے مۄہتبراں دی مںڈّی لگّی رہِںدّی سی۔

اُںجھ تاں پِںڈّ-پِںڈّ٬ گلی-گلی ہی مۄہتبراں دا جال وِچھِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِٹّ چُکّۄ تاں مۄہتبر نِکل آئُںدا ہَے۔ مۄہتبر شِںگّارن وِچّ پُلِس دا لگّدا وی کی ہَے؟ آئے بںدّے نُۄں جپھّی پا کے مِلۄ۔ بال-بچِّیاں اتے فسلاں دا ہال-چال پُچھّۄ۔ شراب والی کینی وِچۄں کچّ دی اِکّ گلاسی بھرۄ اتے ادب نال پیش کرۄ۔ رۄٹی-ٹُکّ دے بہانے کُیاٹر لَے جائۄ۔ پِچھلی فِیس دا ہِسّا اُہدے بۄجھے پائۄ اتے اگلی دی تِیاری کرۄ۔ مۄہتبر بِناں پُلِس نُۄں کِہڑا سُفنا آئُںدا ہَے کِہ اسامی وِچّ کِنّا دم ہَے؟ پںجّ والے تۄں پںجّاہ مںگّے جا سکدے ہن اتے پںجّاہ والے تۄں پںجّ۔ شِکائِت دا دھُڑکُۄ وکھّرا۔ مۄہتبر نال ہۄوے تاں پہِلاں ہی سمجھا دِںدَّے کِہ تِلاں وِچّ کِنّا کُ تیل ہَے۔

مۄہتبر وی گھر-گھر پھِر کے لڑائی-جھگڑے دی سُۄہ لائُںدے رہِںدّے ہن۔ وِہلے ہۄݨ تاں ستھّاں اتے بسّ اڈِّیاں ’چ ڈیرے لائی رکھّدے ہن۔ کۄئی تھاݨے جاںدا دِکھائی دیوے٬ جھٹّ نال ہۄ لَیںدے ہن۔

جِنّا چِر لۄکاں دے سِںگّ بھِڑے رہِݨگے٬ مۄہتبراں دی چَۄدھر بݨی رہیگی۔ چارے پاسے جوائیِیاں واںگ سیوا ہُںدّی ہَے۔ نکد نرائِݨ الگّ۔

کۄئی پِچھّۄں سُکّا نِکل جاوے تاں تھاݨے دے ساہمݨے والِییاں چاہ-دُدھّ اتے ٹائیِپِسٹاں دِییاں دُکاناں ’تے بتھیرے رَیڈِیمیڈ مۄہتبر مِل جاںدے ہن۔

بھُلّ-بھُلیکھے کۄئی سبھ دے اکھِّیں گھٹّا پا کے تھاݨے آ وی دھمکے تاں سںتّری دا پہِلا فرذ اِہۄ ہَے کِہ ارذی-پتّر دے بہانے مُستگِیساں نُۄں ٹائیِپِسٹاں جاں ارذی نوِیساں کۄل بھیجے۔ بہُتے پڑھے-لِکھے جے آپ لِکھا-پڑھی کر لِیائے ہۄݨ تاں مُنشی دا فرذ ہَے چاہ-پاݨی دے بہانے فرِیادِییاں نُۄں دُکان ’تے گھلّے۔ اگّے مۄہتبر اُہناں نُۄں آپے بۄچ لَیںدے ہن۔ ٹائیِپ کردے-کردے جاں چاہ وِچّ دُدھّ مِلائُںدے- مِلائُںدے اُہ مُستگِیساں دے مناں وِچّ اُتر جاںدے ہن۔ اِدھر-اُدھر دِییاں مار کے سارا مسلا آپݨے ہتھّ لَے لَیںدے ہن۔ پِچھّۄں سبھ دِییاں پَۄں-باراں۔

مۄہتبراں دی گلّ چھیڑ کے سںتّری آپݨا فرذ نِبھا رِہا سی۔ اِسے وِچّ سبھ دا بھلا سی۔

“مَیں دھاگا مِلّ دا مَینیجِںگّ ڈائِرَیکٹر ہاں اتے اِہ بھائی ساہِب پھلَۄر مِلذ مالک یُۄنِیئن دے پْردھان۔” جاݨ-پہِچاݨ کرا رہے کُڑتے پجامے والے دا متلب سی کِہ اُہ مۄہتبر بںدّے ہی تاں ہن۔

سیٹھاں دے اہُدے سُݨ کے سںتّری نیں دِماغ ’تے پُۄرا بۄجھ پا کے سۄچِیا۔ پُۄرے پںدّراں دِناں تۄں اُہ پہِرے ’تے سی۔ اجِہا کۄئی مۄہتبر نہِیں سی٬ جِہڑا ہالے تک اُس دِییاں نذراں تھاݨِیں ناں نِکلِیا ہۄوے۔ اُہ مۄہتبر ہی کاہدا جِہڑا دِن وِچّ دۄ-تِنّ چکّر وی ناں مارے۔ اِہ سیٹھ تاں اِکّ وار وی تھاݨے نہِیں آئے۔

“لگّدا ہَے تُسِیں اِنکم ٹَیکس جاں سیل ٹَیکس دے دفتر وِچّ لِیڈری کردے ہۄ۔ تھۄنُۄں تھاݨے تاں کدے نہِیں دیکھِیا … ۔” سںتّری نیں نرمی پھڑنی شُرُۄ کر دِتّی ۔

“ربّ تھاݨے٬ ہسپتالاں تۄں بچائی رکھّے۔ اسِیں ہالے تک کدے تھاݨے پَیر نہِیں پائِیا۔” پْردھان گلّ نِبیڑنا چاہُںدّا سی۔ تِکھّے وِئںگّ تۄں اُس نُۄں آس سی کِہ سںتّری راہ چھڈّ دیویگا۔

“پھیر تاں تُہانُۄں چںگّی ترہاں پتا ہَے کِہ ہر سںسّتھا دے کائِدے-کانُۄن ہُںدّے ہن۔ تُسِیں جائۄ ساہمݨی بںدُّۄکاں والی دُکان تۄں گُپتا جی نُۄں بُلا لِیائۄ … وِئُپار مںڈّل دے پْردھان نُۄں ہاک مار لئۄ … ہۄر کۄئی نہِیں لبھّدا تاں ارذی نوِیس پادھا ہی سہی۔ اُہ کِدھرے گِیا ہۄئِیا تاں ڈھابے والے پہِلوان نُۄں لَے آئۄ … ۔ کۄئی تاں ہۄوے رپٹ ’تے اںگُّۄٹھا لائُݨ لئی۔”

“چںگّا دیکھدے ہاں کۄئی … ۔” آکھدے اُہ گردناں سُٹّی٬ چھۄٹے کدم پُٹّدے بذار ولّ تُر پئے۔

پادھے اتے گُپتے دا ناں تاں اُس نیں اَیویں گِݨتی لئی لِیا سی۔ اُس دی اسلی دال تاں ہی گلدی جے اُہ ڈھابے والے پہِلوان کۄل جاںدے۔

پہِلوان کۄئی پرائِیا نہِیں سی۔ اُہ مُختِیار دا گُرُۄ وی سی٬ چاچا وی اتے سرپْرست وی۔

جدۄں اُہ پاکِستانۄں اُجّڑ کے آئے سن تاں مُختِیار پںجّاں سالاں دا سی۔ آئُںدِیاں ہی پہِلاں اُس دے باپ اتے پہِلوان نیں پِںڈّ-پِںڈّ جا کے سبذی ویچی۔ گرمِییاں وِچّ نال کُلفِییاں لَے جاݨِییاں۔ اُدھرۄں داݨِیاں اتے آںڈِیاں دی بہِںگّی بھر لِیائُݨی۔

نواں بسّ سٹَیںڈ بݨِیا تاں اُہناں نیں پرَۄںٹھِیاں دی ریہڑی لائُݨی شُرُۄ کر دِتّی۔ ریہڑی لگّدی نُۄں جدۄں دس ورہے ہۄ گئے تاں کمیٹی نیں اُہناں نُۄں دُکان الاٹ کر دِتّی۔ ترکّی کردا-کردا اُہناں دا ڈھابا ودھِییا چلّ نِکلِیا۔ گشت لئی نِکلی پُلِس پارٹی اُہناں دے چُبارے وِچّ ہی تھکیواں لاہُںدّی سی۔

مُختِیار نیں پہِلاں سبذی ڈھۄئی٬ ریہڑی ’تے بھاںڈے ماںجے اتے جدۄں ہۄٹل کھُلّہِیا تاں سبذِییاں اتے مِیٹ بݨائُݨ دا بھار سمبھّالِیا۔ کدے-کدے سکُۄل وی گیڑا مار آئُںدا۔ پںجّابی پڑھنی-لِکھݨی سِکھّ لئی۔

پُلِس نال واکفِیئت ودھی تاں بںتّا سِںگھّ تھاݨیدار نیں تھاݨے ساہمݨِییاں دُکاناں وِچۄں اِکّ اُہناں نُۄں دِوا دِتّی۔ دۄہاں دھِراں نُۄں اِکّ-دُۄجے دی ذرُۄرت سی۔ پُلِس والِیاں نُۄں پَیسے پھڑن والا اِماندار بںدّا چاہِیدا سی اتے پہِلوان نُۄں مُۄںہ-مںگّے پَیسے دیݨ والے گاہک۔ چلّ سۄ چلّ۔ دِناں وِچّ ہی اُہ واہوا ترکّی کر گئے۔

جاںدا-جاںدا بںتّا سِںگھّ اِکّ ہۄر اہِسان کر گِیا۔ کدّ تاں بھاویں مُختِیار دا چھۄٹا ہی سی پر پُلِس ’چ بھرتی کرا گِیا۔

باپُۄ نُۄں اکھّاں مِیچے ورہے بِیت گئے سن۔ مُختِیار دے سِر ’تے پہِلوان دا ہتھّ سی۔ اُس نیں سِفارش کر کے مُختِیار نُۄں نائِب-کۄرٹ لگوا دِتّا۔ اِکّ ہۄٹل پہِلوان نیں کچہِری وِچّ کھۄلہ لِیا سی۔ تھاݨے سِپاہِییاں نُۄں کَۄݨ پُچھّدا ہَے؟ اُتھّے نائِب-کۄرٹاں دِییاں مَۄجاں ہی مَۄجاں۔ کچہِری رہِ کے وڈّے افسراں دے متھّے لگّیگا اتے وڈِّییاں ماراں ماریگا۔

ہۄئِیا وی اِںجھ ہی۔ کرارے پرَۄںٹھے٬ تڑکے والِییاں سبذِییاں اتے مسالیدار مِیٹ دے تجربے نیں اُس نُۄں رجّ کے اَیشاں کرائیِیاں۔ جِس افسر دے مُۄںہ اُہدی سبذی لگّ جاںدی٬ اُہ ہۄٹلاں وِچّ جاݨا بھُلّ جاںدا۔ بتھیری وار اُس دی بدلی ہُںدّی۔ بدلی رُکوائُݨ افسر آپے جاںدے۔ اُس نُۄں آکھݨ دی لۄڑ ہی نہِیں سی پَیںدی۔

پںدّراں سال کچہِری ’چ رہِ کے اُہ بھُلّ ہی گِیا سی کِہ اُہ اِکّ مامُۄلی سِپاہی سی۔ اُہ آپݨے آپ نُۄں ججّ ہی سمجھݨ لگّ پِیا سی۔ تھاݨے والے تاں اُس نُۄں ’مِنّی ججّ‘ ہی آکھݨ لگّ پئے سن۔ کچہِری وِچّ اُس دی چلّدی وی پُۄری سی۔ دِل کرِیا کِسے دا تفتِیشی دا چلان پیش کر دِتّا۔ ناں دِل کرِیا ناںہ کر دِتّی۔ ججّ اُس دی اُلٹائُںدے نہِیں سن۔ پتا سی٬ سارا دِن وگار کردا ہَے۔ چار پَیسے کما لئیگا تاں کی فرک پَیںدا ہَے۔ کِسے تھاݨیدار دی کی مجال کِسے ججّ تۄں سِدھّا کمّ کرا لئے۔

اِہ اہِساس اُس نُۄں ہُݨ ہۄئِیا سی کِہ ادھّے نالۄں ودھّ پُلِس افسر اُس نال ناراذ ہن۔ کئیِیاں نال تاں اِٹّ-کُتّے والا وَیر پِیا ہۄئِیا سی۔ جدۄں دا اُہ تھاݨے بدل کے آئِیا سی٬ سارے گِݨ-گِݨ کے بدلے لَے رہے سن۔

سبھ تۄں وڈّا دُشمݨ اَیس.اَیچ.اۄ.سی۔ اُدۄں تاں اگّے-پِچھّے پھِردا ہُںدّا سی۔ تھاݨے آئے دی جوائیِیاں واںگ سیوا کردا سی۔ ’بھتِیج-بھتِیج‘ کہِںدّے دا مُۄںہ سُکّدا ہُںدّا سی۔ کدے-کدے وِسکی وی ہاذر کردا سی۔ مُختِیار متہِت بݨ کے آئِیا تاں مُنشی نُۄں ہُکم سُݨا دِتّا٬ اِس دے وٹّ کڈھّے جاݨ۔ سخت تۄں سخت ڈِئۄُٹی ’تے رکھِّیا جاوے۔ وجہا٬ رںجِّش؟ اِکّ واری اُس نیں اڑ کے اِںسپَیکٹر تۄں وِیہ رُپئے لَے لئے سی۔ اِںسپَیکٹر سمجھائُںدا رِہا۔ چلان پیش کرن دی آخری ترِیخ سی۔ مُجرم نامی دہِشتگرد سی۔ چلان پیش ناں ہۄئِیا تاں اُس دی ذمانت ہۄ جاݨی سی اتے اِںسپَیکٹر دی اِنکُیائِری۔ مُختِیار آپݨی ذِدّ ’تے اڑِیا رِہا۔ فِیس بِناں چلان پیش نہِیں ہۄ سکدا۔ اِںسپَیکٹر دِن وِچّ دس-دس ہذار رُپئے کمائُںدا ہَے۔ کِسے دِن پلِّئۄں دیݨے پَے گئے تاں کِہڑا اُہ نںگّ ہۄݨ لگّا ہَے۔ نائِب-کۄرٹاں دے کِہڑا ہل چلّدے ہن۔ اِسے ترہاں گُذارا چلائُݨا ہُںدّا ہَے۔

اُۄٹھ واںگ اِںسپَیکٹر دِل ’چ کھار رکھّی بَیٹھا سی۔ تھاݨے آئُںدِیاں ہی اُس نُۄں پہِرے ’تے چاڑھ دِتّا۔

مُنشی اُس دا وی پِئۄ سی۔ اُس نیں آپݨی چلائُݨی شُرُۄ کر دِتّی۔ کئی وار آکھ چُکّا سی۔ مُختِیار دی مِہربانی کر کے مُنشی دی کئی وار دۄ-دۄ سال دی نَۄکری کٹّی گئی سی۔ جے مُختِیار دِییاں شِکائِتاں کرکے اُس نُۄں سذاواں ناں مِلِییاں ہُںدِّییاں تاں ہُݨ نُۄں اُہ کدے دا چھۄٹا تھاݨیدار بݨِیا ہُںدّا۔ ہذاراں مُکدّمے بری ہُںدّے ہن۔ جِہڑا دس-وِیہ مُختِیار دے ہتھّ رکھّ دِںدّا٬ اُس دے کاغذ دبّ لَیںدا۔ ناں مِلدے تاں سرکاری وکِیل تۄں رِپۄرٹ کرا دِںدّا۔ کئی وار ہتھّ تںگّ ہُںدَّے۔ اِس تںگّی دا فائِدا اُٹھا کے مُختِیار نیں مُنشی نُۄں ماڑے دِن دِکھائے سن۔ ہُݨ مُختِیار مساں-مساں اُہدے اڑِکّے چڑھِیا سی۔ اُہنے بدلا لَیݨا ہی سی۔

پہِرا تھاݨے ’چ سبھ تۄں سخت ڈِئۄُٹی ہُںدّی ہَے۔ مُختِیار دا پہِرا کدے دِن دا ہُںدّا٬ کدے رات دا۔ مجال نہِیں اِکّ مِںٹّ وی بَیٹھ سکے۔ اِکّ وار پہِلوان دی دُکان تۄں بَیںچ مںگّوائِیا تاں اِںسپَیکٹر نیں گالہاں دی بُچھاڑ کر دِتّی۔ وِیہ تھاݨے لُٹّے جا چُکّے ہن۔ سںتّری تھۄڑھا جِہا وی اویسلا ہۄ گِیا تاں کُجھّ وی واپر سکدا سی۔

رات دا پہِرا دے رہے سںتّری نُۄں گھںٹّا دۄ گھںٹّے اکھّ لائُݨ دی کھُلّہ ہُںدّی ہی ہَے۔ رات والا مُنشی کِہڑا سَۄںدا نہِیں؟ کئی سںتّری تاں پَیگّ مار کے اجِہا سَۄںدے ہن کِہ سویرے اکھّ کھُلّہدی ہَے۔ وارداتاں تۄں ڈردے لۄک تاں دِن چھِپدے ہی گھرۄ-گھری جا وڑدے ہن۔ چھے وجے ہی کرفِئۄُ ورگی ہالت ہۄ جاںدی ہَے۔ کَۄݨ آئُںدَے تھاݨے اِتلاہ دیݨ? جے کۄئی آ وی جاوے تاں سںتّری نُۄں جگا سکدَے۔ اِہناں وِچۄں کۄئی وی کھُلّہ مُختِیار نُۄں ہاسل نہِیں سی۔ دِہاڑی ’چ چار-چار وار اُہدی چَیکِںگّ ہُںدّی۔ سارا تھاݨا جِویں مَۄکا ہی بھالا سی۔ کدۄں مَۄکا مِلے اتے اُہ مُختِیار دی بیئِذّتی کرن۔

سںتّری نیں سۄچ-سمجھ کے پہِلوان دا ناں لِیا سی۔ جے اُہ وِچّ پَے جاوے تاں مُختِیار دی جان سُکھالی ہۄ جاوے۔ اُہ مۄٹی فِیس دِوائُݨ وِچّ ماہِر ہَے۔ اِکّ وار اِںسپَیکٹر نُۄں چںگّی فِیس دِوا دیوے تاں شائِد اُس دا گُسّا ٹھںڈھّا پَے جاوے۔

اِتھے پاسا پُٹھّا ہی پَیںدا نذر آ رِہا سی۔

سیٹھاں نُۄں گئے دۄ گھںٹّے ہۄ گئے سن۔ مُڑ آئُݨ دے آسار نذر نہِیں سی آ رہے۔

کئی چکّر اُہنے ڈھابے دے لائے سن۔ چاچا ناں کِسے پْردھان نُۄں جاݨدا سی٬ ناں مَینیجِںگّ ڈائِرَیکٹر نُۄں۔ ناں اُس نُۄں کِسے بچّے دے گُمّ ہۄݨ دا پتا سی۔ اجِیب جِہی گھُمّݨ-گھیری وِچّ پھس گِیا سی مُختِیار۔

اُہناں دے واپس ناں آئُݨ دے دۄ ہی کارن ہۄ سکدے سن۔ جاں بچّا مِل گِیا ہۄݨا ہَے جاں پھیر اُہ کِسے وذِیر کۄل سںتّری دی شِکائِت کرن گئے ہۄݨگے۔

بچّا لبھّݨ دا تاں سوال ہی پَیدا نہِیں ہُںدّا۔ بچّا آپے اِدھر-اُدھر ہۄئِیا ہُںدّا تاں کدۄں دا مُڑ آئُںدا۔ اُہ ذرُۄر کِسے گرۄہ دے ہتھّ لگّا ہۄݨا ہَے۔ اِہۄ جِہے سیٹھاں تۄں وِیہ-وِیہ ہذار جھاڑنا کھبّے ہتھّ دی کھیڈ ہُںدّی ہَے۔

ذرُۄر اُہ کِسے وذِیر ولّ بھجّے ہۄݨگے۔ اِکّ پھلۄر مِلذ مالک یُۄنِیئن دا پْردھان ہَے اتے دُۄجا دھاگا مِلّ دا اُچّ ادھِکاری۔ دۄہاں سںسّتھاواں کۄل لکھّاں رُپئے دا پھںڈّ ہَے۔ چۄݨاں وِچّ اُہناں لکھّاں رُپئے وذِیراں نُۄں دِتّے ہۄݨگے۔ ہالے کلّہ چۄݨاں ہۄ کے ہٹِییاں ہن۔ اِنی جلدی تاں وذِیر اکھّاں نہِیں پھیرن لگّے۔ مُکھّ-مںتّری تۄں بِناں دۄ-تِنّ ہۄر وذِیر آلے-دُیالے دے ہن۔ ہۄ سکدَے اِکّ-دۄ اِہناں دے کرذائی وی ہۄݨ۔ چیئرمَین اتے پْردھان تاں کِیڑِییاں واںگ پھِردے ہن۔ بہُتے اِہناں دی ہذُۄری وِچّ ہاذر ہُںدّے ہۄݨگے۔ کِسے کۄل وی اپّڑ گئے تاں سارا نذلا سںتّری ’تے ہی جھڑنا ہَے۔

جۄ ہۄݨا سی اُہ تاں ہۄ گِیا۔ ہُݨ اُہ کی کرے؟

بیچَین سںتّری مۄڈھے ’تے بںدُّۄک رکھّی کدے اںدّر مُنشی ولّ چکّر لائُںدا٬ کدے باہر دُکاناں ولّ۔ ہۄ سکدَے کۄئی فۄن آ جاوے۔ ہۄ سکدَے باہر کِسے مۄہتبر نُۄں لبھّدے ہۄݨ۔

گۄلے کبُۄتر واںگ ڈرِیا مُختِیار نالے سیٹھاں نُۄں اُڈِیک رِہا سی٬ نالے بھلے دِناں نُۄں یاد کر رِہا سی۔

کچہِرِییاں ’چ اُہدے دِن تِییاں واںگ لںگھّدے سن۔ کئی افسر آئے اتے چلے گئے٬ اُس دی سرداری ہمیشا کائِم رہی۔ کی وکِیل٬ کی مُنشی اتے کی سائِل٬ سبھ اُس نُۄں دُیا-سلام کردے سن۔ اُہنُۄں ربّ بھُلِّیا ہۄئِیا سی۔

کچہِری دا ہر کمّ اُہدے لئی ٹِچّ سی۔ کِسے نیں مِسل دِییاں ذِمنِییاں اُتارنِییاں ہۄݨ تاں اُہ اِکۄ-اِکّ اجِہا نائِب-کۄرٹ سی٬ جِہڑا مِسل کچھّ ’چ دے کے شرییام وکِیل دی کۄٹھی پُجّ جاںدا سی۔ کِسے نیں ہلفِییا بِیان جاں نکشا مَۄکا وِچّ ہیرا-پھیری کرائُݨی ہۄوے تاں مِںٹّ لائُںدا سی۔ ہلفِییا بِیان وِچّ ’ایکے‘ دے اگّے ’ایکا‘ پا کے گِیاراں بݨا دِئۄ تاں مُجرم پہِلی پیشی بری۔ مُکدّما بھاویں کُئِںٹل افِیم دا ہۄوے۔ نکشے ’چ مُجرماں دی تھاں گواہ لِکھ کے بھاویں کتل ’چۄں بری کرا لئۄ۔

اِہ خترے والے کمّ سن۔ اجِہے کمّ اُہ نَۄکری دے پہِلے سالاں وِچّ کرِیا کردا سی۔ کئی وار جھاڑ-جھمبّ ہۄئی اتے کئی وار تاڑناواں۔

تھۄڑھا جِہا تجربا ہۄئِیا تاں اُہنے ٹرَیفِک دے چلان اِدھر-اُدھر کرنے شُرُۄ کِیتے۔ چںگّے پَیسے بݨ جاںدے سن۔ ٹرَیفِک دے چلان تاں آئے ہی رہِںدّے سن۔ کِسے سِپاہی نیں وی جے سہُرے جاݨا ہۄوے تاں اُس نُۄں کار دی لۄڑ ہُںدّی ہَے۔ ججّ وی پںجّ-پںجّ سَۄ تۄں گھٹّ جُرمانا نہِیں کردے۔ جے اُہ چںگّا دںڈّ لائُݨگے تاں ہی ٹَیکسی والِیاں نُۄں کنّ ہۄݨگے۔ کچہِری آئُݨ تۄں ڈردے اُہ پُلِس دی وگار کرنگے۔ پُلِس نُۄں وگار مِلیگی تاں ہی ججّاں دا نمبّر لگّیگا۔ ججّ نُۄں کار دی لۄڑ پَیر-پَیر ’تے پَیںدی ہَے۔

پںجّ-پںجّ سَۄ دے جُرمانے تۄں ڈردے اہ مُختِیار کۄل آ دھمکدے۔ پںجّ-چار چلان پاڑ کے سُٹّݨے اُس لئی مامُۄلی گلّ سی۔ اِہناں دا کِہڑا کۄئی رِکارڈ ہُںدّا ہَے بئی نائِب-کۄرٹ پھڑِیا جائۄُ۔ پرچی پھڑۄ۔ کاپی پھڑائۄ اتے بسّ ماملا ختم۔

پِچھلے پںجّاں کُ سالاں تۄں اُس نیں اِہ کمّ وی چھڈّ دِتّا سی۔ چھۄٹِییاں-مۄٹِییاں رکماں اُس دے نکّ ہیٹھاں نہِیں سی آئُںدِییاں۔ ججّ کھائۄُ-پِیئۄُ آئُݨ لگّ پئے سن۔ اُتھۄں چںگّے گپھّے لگّدے سن۔

سبھ تۄں پہِلاں اُس دی شرمے نال بُکّل کھُلّہی۔ ٹبّر-ٹِیہر چںڈِّیگڑھ رہِںدّا سی۔ ہر شام مہِفل جمّدی۔ رۄٹی-ٹُکّ دی دیکھ-بھال مُختِیار دے ذُمّے ہُںدّی۔ شرابی ہۄئے مہِمان کئی راذ اُگل دِںدّے۔ کِس-کِس مُکدّمے وِچّ کِنّے-کِنّے چڑھاوے چڑھے ہن٬ سبھ اُس دِییاں اُںگلاں ’تے ہُںدّا۔ پِچھّے جِہے تاں شرما جی اُس نُۄں اُگراہی کرن وی بھیج دِںدّے۔ پَیسے کدے ٹِفن کَیرِیئر وِچّ آئُںدے٬ کدے مٹھِیائی والے ڈبّے وِچّ اتے کدے پھلاں والی ٹۄکری وِچّ۔ اُس نُۄں وی مۄٹی رکم مِلدی۔ کدے اسامی ولّۄں۔ کدے شرمے ولّۄں۔

گریوال نیں اُہدے سارے ہی دُکھّ تۄڑ دِتّے۔ اُس نیں گریوال تۄں ہی سِکھِّیا سی کِہ مُختِیار دی بہُت اہِمِیئت سی۔ شرمے دا تاں دۄ-تِنّ فرماں نال ہی واہ سی۔ رمیش فلۄر مِلّ٬ بھارت مَیڈِیکل ہال جاں گُپتا کلاتھ ہائۄُس۔ گریوال نیں سبھ نُۄں جھاڑ دِتّا سی۔ سِدھّی گلّ کردا۔ اُہ وی کیول مُختِیار راہِیں۔

مُختِیار نُۄں سمجھ آ گِیا سی پہِلے ہلّے آسامی نُۄں افسر دے متھّے نہِیں لائُݨا چاہِیدا۔ پہِلاں پںجّ-چار چکّر کٹائۄ۔ دۄ-چار ہذار جھاڑۄ۔ دُۄجے-تِیجے دِن اگلے کۄلۄں دارُۄ پِیئۄ۔ پںجّ-چار وگاراں پائۄ۔ کھۄکھلا کر کے افسر اگّے پیش کرۄ۔ پِچھّۄں آپݨا کمِشن لئۄ٬ افسر تۄں وی اتے اسامی تۄں وی۔ گریوال دی چھتر-چھائِیا وِچّ مُختِیار نیں نواں مۄٹر سائیِکل خرِیدِیا۔ مُںدّری اتے کڑا بݨوائِیا۔

شاردا کُمار اُس تۄں وی دۄ چںدّے ودھّ سی۔ اُہ ڈرُۄ سی۔ اُس پارٹی کۄلۄں ہی پَیسے لَیںدا٬ جِس دے ہکّ وِچّ جاݨا ہُںدّا۔ کیس کِدھر جاویگا اِہ مُختِیار نُۄں پہِلاں ہی دسّ دِںدّا تاں جۄ اُہ اسامی نُۄں ٹھۄر سکے۔ مُختِیار اسامی دی ہَیسِیئت دیکھ کے ودھّۄ-ودھّ پَیسے وسُۄلدا۔ شاردا کُمار دے ہتھّ ’تے مساں ہذار-پںدّراں سَۄ دھردا۔ نِکّے-مۄٹے کیس بۄنس وِچّ کروا لَیںدا۔

شاردا کُمار دے سمیں ہی مُختِیار دا دِماغ خراب ہۄئِیا سی۔ سُبھاش کلۄنی وِچّ پلاٹ خرِید کے اُس نیں کۄٹھی آرمبھّ دِتّی سی۔ شام نُۄں پُۄری بۄتل سڑھاکنا اتے کچہِرِییاں وِچّ گھُمّدے سائِلاں نُۄں کمّ کرائُݨ دے جھاںسے دے کے ہۄٹلاں وِچّ لَے جاݨا اُس دی آدت بݨ گئی سی۔ سائِل تاں سائِل٬ اُس نُۄں تاں وکِیل وی پارٹِییاں دِںدّے سن۔

کۄٹھی مُفت ’چ اُسرن لگّی سی۔ ٹرکّ یُۄنِیئن والے بھرتی پا گئے۔ ریتا بجّری وی مُفت۔ پی.ڈبلیُۄ.ڈی.والِیاں تۄں سِیمِںٹّ٬ لۄہا اتے لُکّ مِل گئی۔ کِسے تۄں اِٹّاں٬ کِسے تۄں لکّڑ۔ تھۄڑھی مۄٹی لیبر ہی دیݨی پَیںدی سی۔

کمّ کرائُݨ والِیاں دی اُہدے گھر مہِفل جُڑدی۔ کئی وار تاں اِستگاسِیاں وِچّ پھسے تھاݨیدار وی گۄڈے ہتھّ لا جاںدے۔

اُس سمیں کی پتا سی٬ مِنّتاں-ترلے کرن والے لۄک ہی کدے گِݨ-گِݨ بدلے لَیݨگے۔

ٹِیسی تۄں ڈِگّݨ دا اُہدا کسُۄر؟ بیئکلی اتے ہںکّار۔ اُہ بھُلّ گِیا سی کِہ اُہ مامُۄلی جِہا مُلاذم ہَے۔ اُس نُۄں تاں لگݨ لگّی سی جِویں سارا ادالتی ڈھاںچا اُس دے سہارے ہی کھڑا سی۔

شاردا کُمار جِویں جاںدا ہۄئِیا اُہدی کِسمت وی نال ہی لَے گِیا۔ اُس دی تھاں بدل کے آئِیا جُنیجا ہرِیش چںدّر دا رُۄپ سی۔ اُس دا سامان چُکّݨ گئے سیواداراں نیں سامان دیکھ کے ہی بھامپ لِیا سی کِہ اَۄڑ دے دِن آئُݨ والے ہن۔ ناں فرِج٬ ناں رںگّدار ٹی.وی., ناں کۄئی ہۄر وِدیشی نِک-سُک۔ ججّاں دے سامان تاں تِنّ-تِنّ ٹرکّاں وِچّ وی نہِیں آئُںدے۔ اُہدا اِکۄ وِچّ سما گِیا سی۔

جُنیجے دے چارج سمبھّالدِیاں ہی سبھ دے سکںجّے کسّے گئے۔ کی مجال سی کۄئی دۄ رُپئے وی لَے لئے۔ ذۄر والے اہِلکار بدلِییاں کرا-کرا بھجّ گئے۔

ججّ دے بچِّیاں نُۄں سائیِکل ’تے سکُۄل چھڈّݨ جاݨا مُختِیار دی شان دے خِلاف سی۔ اُہ پہِلاں والا سِپاہی نہِیں سی رِہا۔ افسراں دی رسۄئی وِچّ گیڑا مارنا اُس نیں کدۄں دا چھڈّ دِتّا سی۔ اُس دے آپݨے بچّے وَین وِچّ سکُۄل جاںدے سن۔ کُجھّ اُپرۄں بݨدا ہۄوے تاں مُختِیار پَیٹرۄل پھُۄک کے مۄٹر سائیِکل ’تے ہی بچّے سکُۄل چھڈّ آوے۔ مُفت ’چ وگاراں کرنا اُہنُۄں وِہُ ورگا لگّا۔

اۄمی اردلی دے نال ہی اُہنے وی بغاوت دا جھںڈّا چُکّ لِیا۔ ججّ دی کۄٹھی گیڑا مارنا اُہدی ڈِئۄُٹی نہِیں۔ خرچے تۄں تںگّ آئِیا اُہ اِکّ-دۄ وار ججّ دے مُۄہرے وی بۄل پِیا۔

نتِیجا ساف سی۔ پتا وی ناں لگّا کدۄں بدلی دے آرڈر آ گئے۔ اَیس.پی.دفتر ’چ بَیٹھے بابُۄیاں دے وائدے کِدھرے اُڈّ-پُڈّ گئے۔ کِسے نیں اُس نُۄں سُۄچِت کرن دی کھیچل نہِیں کِیتی۔ جدۄں مُختِیار رںگّاں وِچّ سی تاں اُہ تھاݨیداراں جِنّی بابُۄیاں دی سیوا کردا سی۔ پہِلاں پتا لگّ جاںدا تاں بدلی ناں ہۄݨ دِںدّا۔ جُنیجا خِلاف ہَے تاں کی ہَے؟ اُہ کِسے ہۄر ججّ کۄل بدلی کروا لَیںدا۔

جُنیجے نیں پتا نہِیں ساہِب دے کنّ وِچّ کِہۄ جِہی پھُۄک ماری سی؟ مُختِیار نیں شہِر دے سارے سِیاسی بںدّے ڈھۄء دِتّے۔ اُس نیں بدلی کَیںسل نہِیں کِیتی۔ ودھّۄ-ودھّ جۄ اُہ کرا سکِیا سی٬ اُہ سی تھاݨے دی بدلی۔

سیٹھاں نُۄں نراذ کر کے لگّ رِہا سی تھاݨے وی بہُتے دِن نہِیں ٹِک ہۄݨا۔

مُنشی نال بݨی ہُںدّی تاں اُہ پہِرا چھڈّ کے شہِر دا چکّر لا آئُںدا۔ دھاگا مِلّ ہۄ آئُںدا۔ مُنادی والے نُۄں لبھّ کے گُیاچے بچّے دے گھر دا پتا کردا۔ بھُلّ بخشائُںدا۔ مُنشی نُۄں سچّی گلّ وی نہِیں دسّ سکدا۔ ہۄر سِیاپا چھِڑُۄ۔ آکھُۄ تُۄں کَۄݨ ہَیں مُستگِیساں نُۄں باہرۄں ہی مۄڑن والا۔

اکتُۄبر دا مہِینا سی۔ مَۄسم سُہاوݨا سی۔ پھیر وی پسِینے دِییاں بُۄںداں اُہدے متھّے ’تے آ ٹپکِییاں سن۔ اِہ گھبراہٹ کرکے سی جاں راتِیں ذِیادا پِیݨ کرکے٬ اِہ سمجھ نہِیں سی آ رِہا۔

چِٹّی مارُۄتی تھاݨے ولّ مُڑدی دیکھ کے سںتّری ساودھان ہۄ گِیا۔ لکّ کۄلۄں پَیںٹ ’چۄں باہر نِکل آئے کمِیذ نُۄں پَیںٹ دے اںدّر کِیتا٬ بںدُّۄک نُۄں مۄڈھے ’تے رکھِّیا اتے پۄلے-پۄلے کدمِیں گشت کرن لگّا۔

سیٹھاں نُۄں کار وِچۄں نِکلِیاں دیکھ کے سںتّری دے ساہ وِچّ ساہ آئِیا۔ اُہناں نال درویش پتّرکار وی سی۔ اُچّا لمبّا کدّ اتے بگلے ورگِییاں ٹںگّاں۔

کار ’چۄں اُتردِیاں ہی درویش نیں کُڑتے پجامے دے ول کڈھّے٬ اَینک لاہ کے شِیشے ساف کِیتے اتے ہتھّلی ڈائِری تۄں مِٹّی جھاڑدا لمبِّییاں پُلاںگھا پُٹّدا درواذے ولّ ودھݨ لگّا۔

درویش نُۄں دیکھ کے اِکّ وار پھیر مُختِیار دے متھّے دِییاں تِئۄُڑِییاں چڑھِییاں۔ ہُݨ تک بھاویں اُہ آپݨے پہِلے وتِیرے ’تے پچھتا رِہا سی٬ پھیر وی اُس دے دِل دے کِسے ناں کِسے کۄنے وِچّ اِس اسامی تۄں فِیس مِلݨ دی آس پلم رہی سی۔ شہِر دے سارے مۄہتبراں وِچۄں سںتّری نُۄں درویش نال سبھ تۄں ودھّ نفرت سی۔

اُہدی گردن وِچّ پتّرکاری دا کِیڑا اڑِیا ہۄئِیا سی۔ وڈّے افسراں نال بَیٹھ کے دارُۄ پِیںدا سی۔ چھۄٹے مُلاذماں نُۄں ٹِچّ سمجھدا سی۔ کِسے تۄں کۄئی گُستاخی ہۄئی نہِیں کِہ اُس نیں اگلے دِن اخبار وِچّ سُرخی دِتّی نہِیں۔

درویش دِییاں اکھّاں وِچّ شرارت بھری ہاسی دیکھ کے سںتّری نُۄں لگّ رِہا سی٬ جِویں درویش پُچھّ رِہا ہۄوے ۔

’کِئۄں بچُّۄ٬ اِتھے وی دِل نہِیں لگّدا؟ ‘

سںتّری نُۄں لگّ رِہا سی٬ اگلے دِن دے اخبار اُس دے خِلاف بھرے ہۄݨگے۔ پُلِس دی دھکّڑشاہی … مُدئیِّیاں لئی تھاݨِیاں دے درواذے بںدّ … سںتّری سِدھّے مُۄںہ گلّ نہِیں کردے … پُلِس دی اݨگہِلی کارن اگواکاراں نُۄں فرار ہۄݨ دا مَۄکا۔

درویش نُۄں تیذی نال آپݨے ولّ ودھدا دیکھ کے سںتّری دے کسّے بھروٹّے ڈھِلّے پَے گئے۔ ہۄݨ والے سوالاں دے اُہ اُتّر گھڑن لگّا۔

درویش اُہ ناں دا ہی سی۔ کِتّے راخشاں والے ہی سن۔ اِکّ چھۄٹی جِہی پْرَیس لائی ہۄئی سی۔ ہفتاوار اخبار کڈھّݨ لئی۔ ترہاں-ترہاں دے سکَیںڈل چھاپݨ لئی۔ کدے اَیف.سی.آئی.دے اتے کدے مارکپھَیڈّ دے۔ کدے سِنیمے وِچّ چلّدِییاں ٹِکٹاں دی بلَیک دی کہاݨی اتے کدے ہۄٹلاں وِچّ چلّدی رںڈِّیباذی اتے شرییام چلّدے جُۄئے دی۔ کدے پی.ڈبلِیُۄ.ڈی.والِیاں ولّۄں ویچے سِیمِںٹّ دے کِسّے اتے کدے پُلِس ولّۄں سٹّے والِیاں تۄں لئے جا رہے مہِینے دی کہاݨی۔ سکَیںڈل دبائُݨے ہۄݨ تاں وڈّے-وڈّے اِشتِہار اخبار نُۄں دیوۄ۔ چںدّے بھرۄ۔

ہۄر کۄئی شرارت ناں سُجھّی تاں کۄئی پْرۄگرام ہی رچ لِیا۔ کدے اکھّاں دے کَیمپ لئی چںدّا٬ کدے کوی دربار لئی اتے کدے گئۄُشالا لئی۔ ڈردے افسراں نُۄں مُۄںہ-مںگّی رکم دیݨی پَیںدی۔ لکھّاں دی رکم اِسے ہِیلے ڈکار جاںدا ہَے۔

اِتھے ہی بسّ نہِیں۔ آپ جُۄئے دا شَۄکِین ہَے۔ پْرَیس وِچّ ہی مہِفل لگّدی ہَے۔ تاش نال شراب وی چلّدی ہَے اتے کدے-کدے کۄئی ذنانی وی۔

“لَے … لَے آئے ہاں مۄہتبر نُۄں … پسںدّ اے ناں؟” پْردھان دے وِئںگّ دا جواب دیݨ دی سںتّری دی کۄئی اِچھّا نہِیں سی۔ اُس نیں چُپّ کرکے درواذا کھۄلہ دِتّا۔

“درویش ساہِب آ گئے تاں سمجھۄ کمّ بݨ گِیا … ۔” ناں چاہُںدّے ہۄئے وی سںتّری نیں درویش نُۄں ڈھِلّا جِہا سلُۄٹ مارِیا۔

“کِویں اَیں سںتّری؟” مِلی سلامی نال درویش دی ہِکّ چَۄڑی ہۄ گئی۔ پِچھّے آئُںدے سیٹھاں ولّ اُس نیں مُسکرا کے دیکھِیا جِویں آکھ رِہا ہۄوے٬ “کِئۄں دیکھِیا؟”

جیتُۄ یۄدھِیاں واگ سیٹھ درویش دے پِچھّے-پِچھّے مُنشی ولّ ودھ گئے۔

آئے تُفان نُۄں شاںتی نال لںگھّ جاݨ ’تے سںتّری نیں سُکھ دا ساہ لِیا۔

 

 

2

نوِیں سرکار دے بݨدِیاں ہی تھاݨے وِچّ اُلُّۄ بۄلݨ لگّے سن۔

سویر دے دس وجّ چُکّے سن۔ تھاݨے دے ٹَیلِیفۄن دی گھںٹّی ہالے تک کیول اِکّ وار کھڑکی سی۔ اُس گلّ نُۄں وی گھںٹّا ہۄ گِیا سی۔ مُڑ کے کۄئی اُگھّ-سُگھّ نہِیں نِکلی۔

فۄن ’تے رِپۄرٹ درج کرائُݨ دا کی متلب؟ بھلیمانساں دی ترہاں تھاݨے آئۄ٬ گلّبات کرۄ اتے رِپۄرٹ درج کروا کے تفتِیش شُرُۄ کرائۄ۔ اُہناں نُۄں پتا ہۄݨا چاہِیدَے کِہ کانُۄن فۄن ’تے درج ہۄئیِیاں رِپۄرٹاں نُۄں سوِیکار نہِیں کردا۔

اگّ-ببُۄلا ہۄئے مُنشی نیں فۄن کرن والے دا ناں پتا تک نہِیں سی پُچھِّیا۔

“تھاݨے آ کے گلّ کرۄ۔” آکھ کے رسِیور رکھّ دِتّا سی۔

پِپّل ہیٹھاں میذ کُرسی ڈاہ کے بَیٹھا مُنشی سویر تۄں وِہلا سی۔ اخبار پڑھ-پڑھ٬ ریڈِیئۄ سُݨ-سُݨ اتے کاغذ-پتّر جھاڑدا-جھاڑدا اُہ ہمبھِّیا پِیا سی۔

اخبار ’تے جھات مارِیئے تاں چار-چار پنّے وارداتاں نال بھرے پئے ہُںدّے ہن۔ بںدّا پڑھدا-پڑھدا تھکّ جاںدا ہَے۔ کتل٬ ڈکَیتِییاں٬ کھۄہاں اتے چۄرِییاں۔ کِہڑا جُرم ہَے جِہڑا اِہنِیں دِنِیں پںجّاب وِچّ نہِیں ہۄ رِہا۔ سُرخِییاں دیکھ کے لگُّۄ جِویں اجّ دا دِن دُنِییاں دا آخری دِن ہَے۔ تھاݨے آ کے دیکھۄ تاں لگّیگا چارے پاسے سُکھ شاںتی ہَے۔ کۄئی گڑبڑ نہِیں۔ کِسے نُۄں کِسے نال کۄئی شِکائِت نہِیں۔

بھُلّے-چُکّے کِسے نیں پُلِس سہائِتا مںگّی وی تاں مُنشی نیں ناںہ کر دِتّی۔ اگّۄں اگلے خامۄش ہۄ گئے۔ ہتھّۄں کھُسّی اسامی دا غُسّا مُنشی پیپر-ویٹ ’تے کڈھّ رِہا سی۔ میذ ’تے گھُمّدا-گھُمّدا پیپر-ویٹ کئی وار اُہدے ہتھّۄں ڈِگِّیا سی۔ ہر وار پیپر-ویٹ دِییاں نُکّراں بھُرِییاں سن۔

بچّے نیں جاݨا کِدھر ہَے؟ کھیڈدا-کھیڈدا کِسے بچّے نال اُس دے گھر جا کے سَۄں گِیا ہۄݨا ہَے۔ فۄن تۄں بائد مُنشی نیں تھاݨے دا سٹھّ سال پُراݨا سارا رِکارڈ دیکھِیا سی۔ بچّے نُۄں اگوا کرن والا اِکّ وی کیس کدے درج نہِیں سی ہۄئِیا۔

بہُت پچھتا رِہا سی مُنشی۔ اگّے کِہڑا پُلِس جھٹپٹ مُکدّمے درج کر دِںدّی ہَے۔ تسلّی ہی دِںدّی ہَے کِہ مُکدّما درج ہۄ گِیا۔ بچّے نیں تاں لبھّ ہی جاݨا سی۔ شام نُۄں اگلے دی کۄٹھی جاں دُکان ’تے جا کے نالے اگلے نُۄں ودھائی دے آئُںدے نالے پَیگّ-شَیگّ لا آئُںدے۔ مُکدّما کھارج کرن دی فِیس لَیںدے۔ ہُݨ بَیٹھا رہِ ہتھّ ’تے ہتھّ دھری۔

مُنشی لکّڑ دے وڈّے سارے میذ اُتّے وِچھے نِیلے میذپۄش ’تے بِکھّرے کاغذ٬ رۄذنامچے٬ رجِسٹر اتے کاربن پیپراں نُۄں کئی وار ترتِیب وِچّ دیکھ چُکّا سی۔ کئی وار فۄن دے چۄںگے وِچّ پھُۄکاں مار-مار دیکھِیا۔ کِدھرے فۄن ہی خراب ناں ہۄ گِیا ہۄوے۔ نہِیں تاں کۄئی وجہا نہِیں کِہ دِن دے باراں وجے تک کِسے لڑائی-جھگڑے٬ چۄری-یاری٬ کتل٬ ناجائِذ کبذے جاں ماڑے-مۄٹے اَیکسِیڈَیںٹ دی اِتلاہ تھاݨے ناں اپّڑے۔ اِنا امن تاں ستیُگّ وِچّ وی نہِیں ہۄئِیا ہۄݨا۔

وَیسے تھاݨے آئُݨ دی کِسے نُۄں کی لۄڑ ہَے؟ ستّ-اِکوںجّا تۄں لَے کے کتل تک دِییاں سارِییاں درخاستاں ڈِپٹی دے سِدھِّییاں پیش ہُںدِّییاں ہن۔ اُہ آپݨی کۄٹھی وِچّ ہی مہِفل لائُںدا ہَے۔ دفتر تاں وڑدا ہی نہِیں۔ بہانا ودھِییا ہَے۔ اکھے ہِٹّ لِسٹ ’تے ہَے۔ کِس دی ہِٹّ لِسٹ ’تے ہَے٬ اِہ کِسے نُۄں نہِیں پتا۔ اُہنے کدے کۄئی پُلِس مُکابلا نہِیں بݨائِیا٬ کدے کۄئی دہِشتگرد نہِیں پھڑِیا۔ جِہڑے پھڑے دِکھائُںدا ہَے٬ اُہ تاں خُد پیش ہۄئے ہُںدّے ہن٬ ڈردے مارے۔

ہِٹّ لِسٹ دے بہانے کپتان تۄں دۄ سپَیشل پُلِس پارٹِییاں لَے لئیِیاں۔ کۄٹھی پہِرا لگوا لِیا۔ ہر تھاݨے ’چۄں اِکّ-اِکّ سِپاہی بُلا کے اِکّ گارد ہۄر کھڑی کر لئی۔ نواں تھاݨا ہی بݨ گِئَے ڈِپٹی دی کۄٹھی۔

دِن چڑھن تۄں پہِلاں ہی پںچّائِتاں کۄٹھی اگّے ڈیرے لا لَیںدِییاں ہن۔ جِویں پٹِیالے والے مہاراجے دی کچہِری لگّݨی ہۄوے۔ سارا دِن ’لَے تیرے دی٬ لَے تیرے دی‘ ہُںدّی رہِںدّی ہَے۔

سپَیشل پارٹِییاں بݨائیِیاں تاں دہِشتگرداں نُۄں پھڑن لئی ہن٬ کمّ لَیںدا ہَے ہۄر ہی۔ کِسے سمگلر نیں ’مہِینا‘ سمیں سِر نہِیں بھیجِیا تاں چُکّ لئۄ اُس نُۄں۔ کۄئی لڑائی-جھگڑا ہۄ گِیا تاں بُلا لئۄ کۄٹھی مُجرماں نُۄں۔ پَیسے بٹۄر کے تھاݨے بھیج دِںدّا ہَے۔ نالے پارٹی نُۄں ہدائِت کر دِںدَّے ’تھاݨے کِسے نُۄں دُیانی نہِیں دیݨی٬ کۄئی مںگّے تاں شِکائِت کرۄ۔‘

تھاݨے والے ڈِپٹی نُۄں بِناں پُچھّے ناں کِسے نُۄں پھڑ سکدے ہن اتے ناں ہی پھڑے بںدّے نُۄں چھڈّ سکدے ہن۔ پہِلے اَیس.اَیچ.اۄ.نیں تھۄڑھا جِہا ہَۄسلا کڈھِّیا تاں اِلاکے بھر دے سمگلراں تۄں اُس دے خِلاف شِکائِتاں کروا دِتِّییاں۔ آپ افسراں دے کنّ بھر دِتّے۔ اُہ تاں تھاݨیدار ہی تکڑا سی٬ بدلی کروا گِیا۔ ماڑا ہُںدّا تاں ڈِسمِس ہۄئِیا ہُںدّا٬ نہِیں جبری رِٹائِرمَیںٹ تاں پکّی سی۔ مُڑ کِسے دی جُرئتّ نہِیں پئی ڈِپٹی دی ہُکم ادُۄلی کرن دی۔

اِکّ پاسے ڈِپٹی ہَے تے دُۄجے پاسے جتھیداراں دا ٹۄلا۔ سرکار بݨدے ہی نِیلِییاں پگّاں کھُمبّاں واںگ نِکل آئُںدِییاں ہن۔ لِیڈراں دے رۄسے تۄں ڈردے مُکھّ-مںتّری نیں جتھیدارِییاں تھۄک دے بھاء وںڈّ دِتِّییاں ہن۔ جݨا-کھݨا جتھیداری دا شناختی کارڈ لئی پھِردا ہَے۔ کۄئی ذِلہے دا جتھیدار٬ کۄئی سرکل دا٬ کۄئی پِںڈّ دا اتے کۄئی گلی-مُہلّے دا۔ دس-وِیہاں سالاں بائد کدے-کدے دۄ سال لئی ہکُۄمت کرن دا مَۄکا مِلدا ہَے۔ مساں-مساں لۄک سلاماں کرن لگّدے ہن۔ اُہ وی سال چھے مہِینے لئی۔ پھیر جتھیدار اِس مَۄکے دا فائِدا کِئۄں ناں اُٹھائُݨ?

وڈّے جتھیدار تاں وڈّے افسراں دِییاں کاراں وِچّ بَیٹھ کے وڈّے-وڈّے کمّاں لئی چںڈِّیگڑھ نُۄں تُرے رہِںدّے ہن۔ جتھیداری دا سُیاد ہی اِس واری آئِیا ہَے۔ پہِلاں اَیویں بسّاں ’چ دھکّے کھاںدے رہِںدّے۔ گُردُیارِیاں ’چ لںگّر چھک کے مُڑ آئُںدے۔ اجّ- کلّہ کاراں ہاذر ہن۔ رہِݨ لئی ہۄٹل٬ ٹھںڈھّے-ٹھار کمرے٬ چِٹِّییاں دُدھّ ورگِییاں چادراں اتے لال-لال وردِییاں والے سیوادار۔ ’جی ہذُۄر٬ جی ہذُۄر‘ سُݨدِیاں اِئۄں لگّدَے جِویں مہاراجا پٹِیالا دے کُڑم ہۄئیِئے۔ پہِلی وار پتا لگّا ہَے کِہ ہکُۄمت دا نشا کی ہُںدّا ہَے؟ پہِلاں تاں اَیویں لۄک-سیوا وِچّ ہی پھسے رہے۔

پڑھے-لِکھے جتھیدار چںڈِّیگڑھ تُر جاںدے ہن۔ گھٹّ پڑھے-لِکھے ذِلہا ہَیڈّ کُیارٹر سمبھّالی پھِردے ہن۔ چںڈِّیگڑھ دے دفتراں ’چ ہر کۄئی اںگّریذی ’چ گلّ کردَے۔ اِہ بھُۄتنی اُہناں نُۄں سمجھ نہِیں آئُںدی۔ کئی-کئی دِن افسر نہِیں مِلدا۔ مِل وی جاوے تاں تاتے-باتے کر کے بیرںگّ تۄر دِںدَّے۔ اُہ تھلّے ٹھِیک سن۔ ڈی.سی., اَیس.اَیس.پی.اتے بھلائی افسر۔ اِہناں نال اُہ نجِٹھّ لَیںدے ہن۔ کاراں دا بھُسّ اِہناں چھۄٹے جتھیداراں نُۄں وی پِیا ہۄئِیا۔ ہۄٹلاں دا سُیاد نہِیں پِیا۔ ڈھابِیاں ’چ دہِیں دی لسّی پی کے اتے چھۄلے-پُۄڑِییاں کھا کے ہی کڑکدی دھُپّ وِچّ گیڑے دِںدّے ہن۔ رہِںدّے-کھُۄںہدے بس چڑھ کے شہِر آ ٹپکدے ہن۔ تہِسِیل جاں کچہِری۔ ہۄر کِسے تھاں ناں گلّ بݨی تاں تھاݨے آ دھمکے۔ بںدُّۄکاں دے لائِسَیںساں دِییاں ارذِییاں ’تے رِپۄرٹاں ہی سہی۔

ورکر چھۄٹا ہۄوے جاں وڈّا٬ سبھ دی وُکّت اِکۄ جِنّی ہَے۔ سال ’چ اٹھّ مہِینے تاں جیلہاں بھرِییاں رکھّݨِییاں ہُںدِّییاں ہن۔ اُدۄں چھۄٹے ورکراں دی لۄڑ ہُںدّی ہَے۔ جیلہ کٹّݨ والے ورکراں دی ہر ہالت وِچّ سُݨنی پَیںدی ہَے۔ کمّ ناں ہۄوے تا ورکر آپݨے اِلاکے دے وذِیر نال جا متھّا لائُںدے ہن۔ وذِیر دے آکھے وی کمّ ناں ہۄوے تاں اُہ مُکھّ-مںتّری نال مُۄںہ مۄٹا کر لَیںدا ہَے۔ پْرَیس وِچّ بِیان داغ دِںدّا ہَے۔ دُۄجے گرُپّ نال رلݨ دِییاں تِیارِییاں دِییاں خبراں چھپوا دِںدّا ہَے۔ سبھ کُجھّ جاݨدے-بُجھدے وی مُکھّ-مںتّری نُۄں اُہناں اگّے جھُکݨا پَیںدا ہَے۔ اَیم.اَیل.اے.تاں پہِلاں ہی اُس نال بہُ-سمّتی نالۄں گھٹّ ہن۔ اِکّ دۄ ہۄر ٹُٹّ گئے تاں مُکھّ-مںتّری نیں دھڑمّ دیݨے کُرسی تۄں ہیٹھاں ڈِگّ پَیݨا ہَے۔ کُرسی کِہڑا باپُۄ والی ہَے٬ ورکراں اتے نیتاواں دے سہارے تاں کھڑی ہَے۔ اُہ جھٹّ ٹَیلِیفۄن کھڑکا دِںدّا ہَے۔

جِہا راجا تِہی پرجا۔ جے مُکھّ-مںتّری آپݨی کُرسی بچائُݨ لئی پُٹھّے-سِدھّے ہُکم سُݨا رِہا ہَے تاں افسراں نُۄں کی چٹّی پئی٬ آپݨی کُرسی نُۄں خترے ’چ پائُݨ دی۔ اُہ ورکر دے پہِلے بۄل ’تے ہی گھُگّی مار دِںدّے ہن۔ پہِلا جتھیدار آئِیا٬ اُس دے مُتابک ہُکم جاری کر دِتّے٬ دُۄجے دے آکھݨ ’تے کَیںسل کر دِتّے۔ آپے لڑدے رہِݨ۔

سرکار ہالے نوِیں-نوِیں ہَے٬ سال دۄ سال کٹّ گئے تاں وڈّے-وڈّے سیٹھ٬ افسر اتے سردار جتھیداراں نُۄں آپے ہکُۄمت دے گُر سِکھا دیݨگے۔ اںدّر وڑ کے سمجھا دیݨگے کِہ اَیویں جݨے-کھݨے نال گیڑے نہِیں دیئیِدے۔ تُسِیں وی چۄݨاں ویلے پَیسے کھرچݨے ہُںدّے ہن۔ ہُݨ جھۄلِییاں بھرۄگے تاں ہی سمیں سِر خرچ کر سکۄگے۔ کاںگرسی ہۄر کۄئی آپݨِییاں نِیتِییاں دے سِر ’تے چۄݨاں جِتّدے نیں؟ مائِیا جال وِچھائُںدے ہن۔ پہِلاں کھاںدے ہن پھیر کھوائُںدے ہن۔ بسّ اِسے نِیتی دے سہارے چالی سالاں تۄں راج کردے آ رہے ہن۔

جدۄں اکل آ گئی تاں آپے کاںگرسِییاں واںگ افسراں نال ہِسّے-پتِّییاں کر لَیݨگے پر جِنّا چِر اُہناں نُۄں اکل نہِیں آئُںدی٬ مُنشی کِس دی ماں نُۄں ماسی آکھے؟ خرچا کِتھۄں چلاوے؟

کمّاں-کاراں والے جاں تاں اِہناں جتھیداراں دے دھکّے چڑھ جاںدے ہن جاں پھیر ڈِپٹی دے۔ ہر کۄئی چَۄدھری بݨِیا پھِردا ہَے۔ باہر کھڑا سںتّری ہی ماݨ نہِیں۔ مُنشی نیں اُہنُۄں سبک سِکھائُݨ لئی پہِرے ’تے چاڑھِیا سی۔ لگّدَے لہِراں گِݨن والے واںگ اِتھے وی اُس نیں کۄئی راہ لبھّ لِیا ہَے۔ آئے-گئے نُۄں باہرۄں ہی نٹھا دِںدّا ہۄݨَے۔ کچہِری ’چ رہِ کے گپھّے مارن دی آدت پئی ہۄئی ہَے۔ مُجرم آپ بری کرائی جاݨے٬ سِیاپے تھاݨے والِیاں سِر پائی جاݨے۔ اُہدے بِیجے کںڈّے مُنشی نُۄں چُگݨے اَۄکھے ہۄئے پئے ہن۔ نِتّ نواں نۄٹِس آ جاںدا ہَے۔ کدے مال مُکدّما غلت پیش کرن لئی اتے کدے سمّن تامِیل ناں کرائُݨ لئی۔

سںتّری ’تے نِگاہ رکھّݨ لئی مُنشی کئی گیڑے گیٹ تک ماردا سی۔ اِس وار اُس نیں دیکھِیا سںتّری مُنشی نالۄں وی اُداس سی۔ مُنشی دا من پسِیج گِیا۔ وِہلا کھاݨ گِجھِّیا سی۔ پہِرے ’تے کھڑھدے دی جان ٹُٹّدی ہۄݨی ہَے۔ بںدُّۄک دا بھار دی مݨاں-مُۄںہِیں لگّدا ہۄئیگا۔

واپسی ’تے مُنشی بابا ذاہر الی پِیر دی مذار ’تے رُک گِیا۔ مذار بڑی کراماتاں والی سی۔ لۄک آکھدے نیں کِسے سمیں اِتھے کۄئی کرنی والا پِیر رِہا کردا سی۔ اِس مذار ’تے سُکھّی ہر سُکھّ پُۄری ہُںدّی ہَے۔ بھلے ذمانِیاں ’چ لۄکاں دے ادھّے فَیسلے اِسے مذار دی کِرپا نال ہُںدّے سن۔ اِس دی ہذُۄری وِچّ پںچّائِتاں جُڑدِییاں سن۔ مذار دے چبُۄترے ’تے چڑھ کے کۄئی جھُۄٹھ نہِیں سی بۄل سکدا۔ جِہڑا کۄئی جھُۄٹھ بۄل گِیا٬ اُس نیں سُکھ نہِیں پائِیا۔ بتھیرِییاں کتھاواں پْرچلِّت ہن۔ کِسے دِییاں اکھّاں دی رۄشنی جاںدی رہی٬ کِسے دے بلد مر گئے اتے کِسے دا جوان پُتّ تُر گِیا۔ ہالے وی اِس دی مہتّتا گھٹی نہِیں سی بھاویں پہِلاں جِنّی نہِیں سی رہی۔

تھاݨے دے وِہڑے دی کھبّی نُکّر وِچّ جںڈّ دے درخّت ہیٹھاں بݨی اِس مذار نُۄں تھاݨے والے پُۄری اِذّت بخشدے سن۔ سمیں-سمیں سِر اِتھے کلی-کُۄچی ہُںدّی٬ چراغ بلدا اتے چادر چڑھائی جاںدی۔

مُنشی مذار اگّے ہتھّ بنّہ کے کھلۄ گِیا۔ اکھّاں بںدّ کر کے ارداس کرن لگّا ۔

“گھلّ بابا کۄئی اسامی … دسویں دسَۄںد دا پْرشاد چڑھائۄُں … خاسے کمّ رُکے پئے نیں … ۔”

گپھّے نالۄں وی ودھّ اُہدے من وِچّ اِکّ ہۄر اِچھّا سی٬ جِس نُۄں اُہ پاپ سمجھ کے اںدّر دبائی بَیٹھا سی۔ اُںجھ جے بابا اُہ اِچھّا پُۄری کر دیوے تاں مُنشی دی ہی نہِیں٬ سَیںکڑے مُلاذماں دے بھاگ کھُلّہ جاݨ۔ اُہ سی ڈِپٹی دا اِتھۄں تُر جاݨا۔ اُہ چاہُںدّا سی ڈِپٹی دہِشتگرداں دی گۄلی دا شِکار ہۄوے۔ جے بابا اِنی ماڑی نہِیں کرنا چاہُںدّا تاں اُس دا تبادلا ہی کروا دیوے۔ اُںجھ بدلی نہِیں تاں ترکّی کروا کے ہی اِتھۄں پھاہا وڈھا دیوے٬ کُجھّ تاں کرے۔ بابا پتا نہِیں کِہڑی نِیںد سُتّا پِیا سی۔ اِہ وی ہۄ سکدَے ڈِپٹی نیں وڈّا چڑھاوا سُکھّ کے بابے نُۄں پہِلاں ہی خُش کر رکھِّیا ہۄوے۔ اُس دا دسواں دسَۄںد مُنشی نالۄں کئی گُݨا وڈّا ہۄئیگا۔ آخِر کلیُگّ ہَے٬ بھگوان وی پَیسے والے ولّ ہی ہَے۔

مُنشی مذار اگّے ہتھّ جۄڑی کھڑا ہی سی کِہ ٹَیلِیفۄن دی گھںٹّی کھڑکی۔

اِکّ وار تاں مُنشی دے چِہرے ’تے لالی چھا گئی۔ بابے نیں تاں جھٹّ سُݨ لئی سی۔ خُشی نال اُہ ٹَیلِیفۄن ولّ دَۄڑِیا۔

رسِیور چُکّدِیاں اُہدے ہتھّ کمبّے۔ ذرُۄری تاں نہِیں فۄن کِسے اسامی دا ہۄوے۔ مِیٹِںگّ ’تے جاݨ لئی کار چاہِیدی ہۄݨی ہَے۔ فۄن سرکاری وکِیل دا وی ہۄ سکدا ہَے اتے ڈِپٹی دا وی۔

وگاراں تۄں ڈردا مُنشی کلپنا دے گھۄڑے دَۄڑائُݨ لگّا۔

جے فۄن ججّ دا ہۄئِیا تاں کی کریگا؟ کار لَیݨ کِس نُۄں گھلّیگا؟ سںتّری نُۄں بھیجِیا تاں وساہ نہِیں٬ دس-دس رُپئے لَے کے ٹَیکسی والِیاں نُۄں بھجا آوے۔ نالے اُہ کِہڑا ادھّ-بۄل تُردے ہن۔ وِیہ نخرے کردے ہن۔ اَیس.اَیچ.اۄ.ہاذر ہۄوے٬ گلّ ہۄر ہَے۔ مُنشی جاں سِپاہی نُۄں کَۄݨ پُچھّدَے۔ دُۄرۄں آئُںدے سِپاہی نُۄں دیکھ کے ادھّے ڈرائیِور تاں کاراں نُۄں جِںدّے مار کے اِدھر-اُدھر کھِسک جاںدے ہن۔ کۄئی پھس وی گِیا تاں تیل تاں پوائُݨا ہی پئۄُ۔ پلّے دُیانی نہِیں٬ ساںجھا پھںڈّ وی ختم ہَے۔ کۄئی تھاݨے آوے تاں ہی چار پَیسے بݨن۔ اِںسپَیکٹر ہُںدّا تاں آپے سمبھّال لَیںدا۔ اُہ دی وِیہ کارخانیداراں اتے شَیلراں والِیاں نال دۄستی ہَے۔ لالے کار گھلّ دِںدّے ہن۔ تیل تۄں وی بچّت ہۄ جاںدی ہَے۔

ڈِپٹی دا فۄن ہۄئِیا تاں افِیم مںگّیگا۔ پتا نہِیں کِنّے کُ سرداراں نال لِہاذ پال رکھّی ہَے۔ تھاݨا تھاݨا ناں ہۄئِیا٬ ڈۄڈِیاں دی دُکان ہۄئی۔ جݨے-کھݨے نُۄں بۄری چُکا کے تۄر دِںدَّے۔ اِہ گریوالاں دا سِیری ہَے٬ اِہ گِلّاں دا ساںجھی۔ باݨِییاں واںگ پُۄرا ہِساب رکھّدا ہَے۔ کِنِّییاں بۄرِییاں پھڑِییاں گئیِیاں٬ کِنِّییاں وگار وِچّ گئیِیاں اتے کِنِّییاں باکی ہن؟ مذال ہَے مُنشی اِکّ جھۄلا وی آپݨے لئی رکھّ سکے۔ ڈِپٹی دا ڈںڈّا ناں ہۄوے تاں مُنشی دا خرچا کڈھّݨ لئی افِیم تے ڈۄڈے ہی بتھیرے ہن۔ اِہۄ جِہا کرفِئۄُ لائِئَے کِہ مُنشی نُۄں آپݨے گھر بھیجݨ لئی لۄکاں تۄں ڈۄڈے مںگّݨے پئے۔ کدے اِہ وی سُݨِئَے بئی تھاݨے دا مُنشی آپ ڈۄڈے مںگّدا پھِرے۔

چار وذِیر اِلاکے وِچّ گھُمّدے ہۄݨ اتے مُنشی فۄن ناں چُکّے؟ ہالے نَۄکری چھڈّ کے اُہ گھر جاݨ دی ہَیسِیئت وِچّ نہِیں سی۔

دھڑکدے دِل اتے بیرُخی نال مُنشی نیں چۄںگا کنّ ’تے لائِیا۔

“مَیں تھاݨے ’چۄں مُنشی بگھیل سِںگھّ بۄل رِہا ہاں … ۔”

“مَیں سُرِںدّر کُمار سرکاری وکِیل ہاں … ۔”

اِکّ وار تاں مُنشی دا دِل کِیتا دۄ-چار کھرِییاں سُݨا کے رسِیور رکھّ دیوے۔ کِسے ناں کِسے وگار دا سُنیہا سُݨائیگا۔ اُہنُۄں پتا نہِیں پَیسِیاں دی اَۄڑ لگّی ہۄئی ہَے؟

مُنشی دی جان سرکاری وکِیل دے ہتھّ وِچّ ہُںدّی ہَے۔ مُنشی نُۄں سرکاری وکِیل نال وِگاڑ کے نہِیں سردا۔

“ہُکم جناب …”  دںدّاں ’چ جِیبھ دے کے اُس نیں ہُکم پُچھِّیا۔

“ساڈے گُیاںڈھۄں اِکّ بچّا گُمّ ہۄ گِئَے … وارِس اِتلاہ دیݨ آئے سی … سںتّری نیں باہرۄں ہی ڈکّر دِتّے … ۔”

“تُسِیں اُس بھَیݨ دے یار نُۄں جاݨدے تاں ہۄ … مَینُۄں دسّۄ کی ہُکم ہَے؟” اُپرۄں تاں مُنشی نیں اِہ آکھِیا پر اںدّرۄں چار گالہاں کڈھِّییاں۔ سِر تاں سںتّری نُۄں سرکاری وکِیلاں نیں ہی چڑھائِیا سی۔

“وَیسے تاں اُہ شہِر دے مشہُۄر سۄشل ورکر لالا ہردِیال دا پۄتا ہَے … پھیر وی نال ناگپال ہُراں نُۄں بھیج رِہا ہاں … آپے سمجھ لُۄ … سمجھ گِیا ناں؟”

“تُسِیں پرواہ ناں کرۄ … مَیں آپے سمجھ لُۄں … ۔” آکھ کے رسِیور رکھّدِیاں ہی مُنشی ڈُۄںگھِییاں سۄچاں وِچّ دھس گِیا۔

اُس نُۄں سںتّری ’تے گُسّا آئِیا۔ جے سںتّری اسامی نُۄں اںدّر آئُݨ دِںدّا تاں سرکاری وکِیل نُۄں دخل دیݨ دی لۄڑ نہِیں سی پَیݨی۔ مُنشی نیں پہِلے ہلّے ہی پںجّ-ستّ سَۄ لاہ لَیݨا سی۔ ناگپال بںدّا تاں پُلِس-ہمائِتی ہَے۔ پھِر وی سرکاری وکِیل نیں وارِساں نُۄں سمجھا دِتّا ہۄݨا ہَے۔ مُنشی دی فِیس پںجّاہ رُپئے ہُںدّی ہَے۔ سِدھّے آئے ہُںدّے تاں من-مرذی دے پَیسے بٹۄردا۔ گپھّے افسراں نُۄں دِوائُںدا اتے آپݨا ہِسّا لَیںدا۔

اِکّ وار پھیر مُنشی نیں میذ دی سفائی کِیتی۔ سفَید کاغذ٬ بالپَینّ اتے کاربن دراذ وِچّ سُٹّ لئے۔ کُجھّ بھرے ہۄئے کاغذ پھٹّی وِچّ اڑائے اتے آئُݨ والے بںدِّیاں دی بیسبری نال اِںتذار کرن لگّا۔

اُچّے لمبّے تِنّ مݨ دیہ والے سُرِںدّر کُمار سرکاری وکِیل دا اکس وار- وار اُس دِییاں اکھّاں اگّے اُگھّڑ آئُںدا۔ جھۄٹے ورگے ہَۄسلے والا سی سرکاری وکِیل۔ کِسے دی پرواہ نہِیں سی کردا۔ سارا دِن دارُۄ پیئی رکھّدا٬ کۄئی وی پُلِس افسر دفتر وڑے٬ جھٹّ بۄتل دا سوال پا دِںدّا ہَے۔ وکِیلاں نال تاں پِیݨی ہی سی٬ نائِب-کۄرٹاں اتے مُلذماں نال وی بہِ جاںدا ہَے۔

اُس دِییاں کرنِییاں دے پھل بھُگت رِہا ہَے مُنشی بگھیل سِںگھّ۔

اُس دا کسُۄر؟ بس اِہۄ کِہ اُہ تھاݨے دا مُنشی ہَے۔ مُنشی مالخانے دا اِںچارج ہُںدّا ہَے۔ ادالتاں وِچّ سہی مال پیش کرنا اُس دی ذِمّیواری ہُںدّی ہَے۔ کِس نُۄں نہِیں پتا کِہ مالخانے نُۄں لُٹّݨ والے وِیہ ڈاکُۄ ہن۔

آخِر اُہ ہَۄلدار ہی تاں ہَے۔ سِپاہِییاں نُۄں چھڈّ کے باکی اُہدے برابر رَیںک دے ہن جاں پھیر وڈّے۔ اے.اَیس.آئی., اَیس.آئی.اتے اِںسپَیکٹر سبھ تۄں دبّ کے رہِݨا پَیںدا ہَے۔ کِسے وی سمیں اُہناں دے ماتہِت لگّ سکدا ہَے۔ بݨی ہۄوے تاں ذَیل چںگّی مِل جاںدی ہَے۔ سںتّری واںگ وِگاڑ کے رکھّے تاں اگلے کچہِرِییاں ’چ پَیروائی لئی دھکّی رکھّدے نیں۔

بہُتے تفتِیشی تاں مہِینا-مہِینا مال جمہاں ہی نہِیں کرائُںدے۔ پھڑن تاں ہی جمہاں کرائُݨ۔ ساری کروائی تاں جھُۄٹھی ہُںدّی ہَے۔ مِیٹِںگّ وِچّ ہُکم ہۄ جاںدا ہَے٬ تُۄں پںجّ کِلّۄ افِیم دا پرچا دے دے٬ تُۄں بھٹھّی دا اتے تُۄں جُۄئے دا۔ وٹّا رکھّݨ لگّے تفتِیشی بھۄرا پرواہ نہِیں کردے۔ دس-دس کِلّۄ افِیم٬ وِیہ-وِیہ بۄرے بھُکّی٬ پںجّاہ-پںجّاہ بۄتلاں شراب۔ آخر مال پُۄرا ہُںدّا-ہُںدّا ہی ہُںدّا ہَے۔ مُنشی کِویں آکھ سکدا ہَے کِہ پہِلاں مال جمہاں کروائۄ۔ رِپۄرٹ لِکھ کے ہتھّ وڈھائُݨے پَیںدے ہن۔ پِچھّۄں جان تفتِیشی دے ہتھّ وِچّ۔ جدۄں مرذی مال جمہاں کرواوے۔

کڑاہی مہِینے ’چ اِکّ-ادھّا دِن ہی چڑھدی ہَے۔ گُڑ کاڑھ-کاڑھ ڈبِّیاں٬ پِیپِیاں اتے ٹرںکّاں وِچّ بھری جائۄ۔ اِکۄ دِن آرے تۄں لکّڑاں دی بُۄر دی بھری ٹرالی آئُںدی ہَے۔ مہِینے ’چ اِکّ وار ہی ٹھیکیدار خالی بۄتلاں٬ پئۄُئے اتے ادھِییاں دا بھرِیا ریہڑا بھیجدے ہن۔ مہِینے بھر دا مال اِکّ دِن وِچّ تِیار کردِیاں- کردِیاں کئی وار غلتی ہۄ جاںدی ہَے۔ گُرمُکھ سِںگھّ والی مۄہر دھِیان سِںگھّ دے مال ’تے لگّ جاںدی ہَے اتے دھِیان سِںگھّ والی نِہال سِںگھّ دے مال ’تے۔

کدے اسلی مال وی پھڑِیا جاوے تاں کِہڑا تھاݨے سہی-سلامت اپّڑدا ہَے۔ رستے وِچّ ہی سَۄدے ہۄ جاںدے ہن۔ مال پھڑِیا پِچھّۄں ہُںدّا ہَے٬ وںڈِّییاں پہِلاں پَے جادِییاں ہن۔ مہِینے ’چ ادھّا کِلّۄ افِیم تاں اِسے سرکاری وکِیل نُۄں چاہِیدی ہُںدّی ہَے٬ پتا نہِیں کھاںدا ہَے جاں ویچدا ہَے۔ اُدۄں اِہ وی آکھدا ہَے کِہ کچہِری وِچّ مال سہی نہِیں پہُںچّدا۔

ٹھیکے والِیاں تۄں جدۄں چار بۄرِییاں شراب دِییاں پھڑِییاں گئیِیاں سن تاں ٹھاہ ٹھاݨے آ وجّا سی۔ پُۄری درجن بۄتلاں دی لَے کے ہِلِّیا۔ ساری شراب اِئۄں اُڈّ گئی٬ جِویں لُٹّ دا مال ہۄوے۔ ڈِپٹی دا رِیڈر نراذ ہۄ گِیا۔ کۄلۄں بۄتلاں بھیج کے مُنشی نیں کھہِڑا چھُڈائِیا۔

ٹھیکیداراں دے کرِںدّے جدۄں بری ہۄئے تاں اِسے وکِیل نیں مُنشی دے خِلاف لِکھ دِتّا٬ اکھے بۄتلاں پھڑِییاں جنوری وِچّ گئیِیاں سن۔ جِہڑِییاں ادالت وِچّ پیش کِیتِییاں٬ اُہناں ’تے مارچ مہِینے دے لیبل سن۔ جِویں بھلا سرکاری وکِیل نُۄں پتا نہِیں٬ اسلی بۄتلاں کِتھے گئیِیاں؟

اِسے سرکاری وکِیل دی *پا نال اُس دی دۄ سال دی نَۄکری کٹّی گئی۔ کُجھّ وی سی٬ آخر اُہ سرکاری وکِیل سی۔ مُنشی اُس نال وِگاڑ نہِیں سکدا۔ اگاںہ کِہڑا غلتِییاں نہِیں ہۄݨِییاں۔ نالے ناگپال وی تاں آ رِہا ہَے۔ اُہ کاںگرسِییاں وِچّ پَیر ذرُۄر دھردا ہَے٬ پر کھدّرپۄش نہِیں ہَے۔ ہر مُلاذم تۄں کمّ لَیݨ دی اُس نُۄں جاچ ہَے۔ کِسے وی پارٹی دی ہکُۄمت ہۄوے٬ افسراں دے سِر ’تے اُس دِییاں پںجّے اُںگلاں گھِئۄ وِچّ رہِںدِّییاں ہن۔ خالی مُڑن والا نہِیں٬ جۄ مِلُۄ اُہۄ سہی۔ مۄٹر-سائیِکل دا تیل٬ بچِّیاں دی فِیس٬ ہۄر نہِیں تاں شام دے پھرُۄٹ دا خرچا ہی سہی۔ جۄ بݨُۄ٬ اُہۄ بھلا۔

اسامی سی کِہ پُجّ ہی نہِیں سی رہی۔ ہال دی گھڑی اُہ تھاݨے دا مالک سی۔ چمّ دِییاں چلا سکدا سی۔ بِںدّ جھٹّ ہۄر لیٹ ہۄ گئے تاں تھاݨیدار نیں آ دھمکݨا سی۔ پارٹی نال ’ڈِیل‘ کرن دا مَۄکا ہتھّۄں کھُںجھّ جاݨا سی۔ اِکّ وار فِیس جیب وِچّ پَے جاوے٬ پھیر بھاویں سارا تھاݨا آ جاوے٬ کۄئی پرواہ نہِیں۔

باراں سالاں دی نَۄکری وِچّ اِہ پہِلی وار سی کِہ بگھیل سِںگھّ پَیسے-پَیسے لئی ترس رِہا سی۔ اُس دا دِل وردی لاہ کے پِںڈّ بھجّ جاݨ نُۄں کردا سی۔ آخِر مہِکمے نیں اُہدی مِہنت دا کی مُلّ پائِیا ہَے۔ تھاݨے دے چالی مُلاذماں وِچۄں اُہ اِکلّا ہی بی.اے.پاس سی٬ اُہ وی سَیکِںڈّ ڈوِیذن وِچّ۔ کئی دسوِیں پاس اُس تۄں پِچھّۄں بھرتی ہۄ کے مۄڈھے ’تے سٹار لائی پھِردے ہن۔ اُہ ہَۄلدار دا ہَۄلدار ہی رہِ گِیا۔

اُہ تے گُرمُکھ اِکۄ دِن بھرتی ہۄئے سی۔ گُرمُکھ کِسے گلّۄں اُس نالۄں ودھّ ہَے؟ سِہت ’چ٬ لِکھا-پڑھی ’چ جاں پھیر دلیری ’چ؟ کِسے ’چ وی نہِیں۔ اِکّ وادھُۄ گُݨ ہَے کِہ اُہ چُۄہڑِیاں دے جمِّیا ہَے۔

اِکۄ سال ہَۄلداری ٹَیسٹ پاس کِیتا٬ اِکٹھّے کۄرس نُۄں گئے۔ بگھیل سِںگھّ نُۄں تاں مساں ہالے تِیجی پھِیتی ہی مِلی ہَے٬ اُہ اِںٹر وی پاس کر آئِیا۔ آئُںدے ہی پْرمۄٹ ہۄ گِیا۔ اُہ تھاݨیدار اکھوائُںدَے اتے بگھیل سِںگھّ ہَۄلدار۔ کۄئی پتا نہِیں دۄ سالاں نُۄں ہی ’اپر‘ دا نمبّر لگّ جائے اتے کِسے دِن بگھیل سِںگھّ دا اَیس.اَیچ.اۄ.لگّ جاوے۔ کمّ نُۄں کَۄݨ پُچھّدا ہَے؟ چھۄٹی جات دے ادھار ’تے اُہ اگّے لںگھّ گِیا۔ گُرمُکھ نُۄں کمّ-کار دا ڈکّا نہِیں آئُںدا۔ بسّ گۄڈے ہتھّ لائُݨ دی آدت کارن کامیاب ہۄئِیا پھِردا ہَے۔ بگھیل سِںگھّ تۄں اِہ کدے نہِیں ہۄ سکِیا۔ اِسے لئی پِچھّے ہۄئِیا بَیٹھا ہَے۔

کِسمت دِںدّی ہَے تاں چھپّر پاڑ کے دِںدّی ہَے۔ سںتّۄکھ سِںگھّ تاں کِسے دے گۄڈے ہتھّ وی نہِیں لائُںدا٬ سارا دِن ماںہ دے آٹے واںگ آکڑِیا رہِںدّا ہَے۔ دسوِیں نکلاں مار-مار پاس کِیتی۔ تِنّ سال کالج ’چ دھکّے کھا کے وی پْرَیپ پاس نہِیں ہۄئی۔ بتّی سال دی اُمر تک کِسے نیں رِشتا نہِیں کِیتا۔ مردا-مردا اُہدا باپ سٹار آپݨے مۄڈھے تۄں لاہ کے سںتّۄکھ دے مۄڈھے اُتّے لا گِیا۔ اُہ رِٹائِر ہۄݨ تۄں اِکّ سال پہِلاں مر گِیا سی۔ اُس دی تھاں سںتّۄکھ نُۄں تھاݨیداری مِل گئی۔

مۄڈھے ’تے لگّا سٹار دیکھ کے ڈِپٹی نیں سرہۄں دی گںدّل ورگی کُڑی دا رِشتا کر دِتّا۔ مۄٹر-سائیِکل٬ چھاپاں٬ کڑے تاں لۄکاں نیں ہی پا دِتّے۔ ڈِپٹی نیں چںڈِّیگڑ والی اِکّ کنال دی کۄٹھی ناں لوائی۔

جدۄں دا ڈِپٹی دا جوائی بݨِیا ہَے٬ چںگّے تۄں چںگّے تھاݨے وِچّ رہِںدّا ہَے۔ پَیسا کما-کما کے آپھر گِئَے۔ گۄگڑ پَیݨ لگّ پئی ہَے۔ بتھیرِییاں شِکائِتاں ہُںدِّییاں ہن٬ ڈِپٹی وِچے دبا دِںدّا ہَے۔ اِکّ بگھیل سِںگھّ ہَے کِہ ہۄراں دِییاں کِیتِییاں وی بھُگتدا پھِردا ہَے۔

ججّ نیں بِلکُل ہی لاہ رکھّی ہَے۔ تِیجے دِن چپڑاسی سُنیہا لَے کے آ جاںدا ہَے٬ سائیِکل دے ٹائِر بدلا دِئۄ٬ ٹلّی دے دِئۄ٬ جِںدّا دے دِئۄ٬ ساہِب نُۄں پاݨی گرم کرن نُۄں پتِیلا چاہِیدَے٬ دیگچی چاہِیدی ہَے۔ کدے بالٹِییاں بھیجۄ٬ کدے ڈرمّی اتے کدے ٹبّ۔ مال کۄٹھی گھلّ کے بھٹھِّییاں دا سمان پُۄرا کِویں رہِ سکدَے؟

سںتّۄکھ سِںگھّ واںگ اَیس.پی.دفتر والے اُس دے کاغذ دبّدے نہِیں٬ سگۄں ساہِب نُۄں پیش کر دِںدّے ہن۔ پِچھلِییاں وگاراں بھُلّ جاںدے ہن۔ رِیڈر نُۄں میذ ’تے رکھّݨ لئی بھیجِیا گِیا شِیشا تھاݨے کھڑی کار وِچۄں ہی تاں لاہِیا سی۔ کدے کݨک لئی ڈھۄل٬ کدے تیل لئی کینی اتے بچِّیاں لئی تاش۔ مُۄںہ تاں اِئۄں اڈّ لَیںدے ہن جِویں اِتھے سرکاری سٹۄر کھُلّہا ہۄوے۔

جِہڑا نواں نۄٹِس بابُۄیاں نیں جاری کرائِیا سی٬ اُس تۄں مُنشی نُۄں شرم ہی آ رہی سی۔ اکھے اُہ دس خالی بۄرِییاں غبن کر گِیا۔ مُنشی نُۄں چںگّی ترہاں یاد سی٬ اُہ ڈِپٹی دا نَۄکر پٹھّے پائُݨ لئی لَے گِیا سی۔ مُنشی نُۄں کی پتا سی کِہ اُہناں ’تے امرِیکا سرکار دا مارکا لگّا ہۄئِیا سی۔ مُجرم تاں ججّ نیں بری کرنا ہی سی۔ اُہ کِسے ہۄر ججّ دا سالا سی۔ مُجرم سرکاری سکُۄلاں وِچّ بچِّیاں نُۄں مِلدا دلِییا ویچ کے پَیسے ہڑپّ کر گِیا سی۔ جُرم تاں ہی سابت ہۄݨا سی جے خالی بۄرِییاں ادالت ’چ پیش ہُںدِّییاں۔ اِسے بہانے اُس نیں مُجرم بری کر دِتّا۔ دس رُپئیِیاں دِییاں بۄرِییاں غبن کرن دے دۄش وِچّ مُنشی نُۄں کٹہِرے وِچّ کھڑائِیا گِیا ہَے۔

جے مُنشی وکت سِر بابُۄیاں نُۄں ’مہِینا‘ پھڑا آئُںدا تاں کاہنُۄں اِہ سِیاپے چھِڑدے۔ مہِینا تاں ہی دِںدّا جے چار پَیسے آپݨی جیب وِچّ ہُںدّے۔ تنخاہ تاں نہِیں وںڈّ چھڈّݨی۔

سارے مسلِیاں دا ہلّ سی پَیسا تے اُس نُۄں مُنشی اُڈِیک رِہا سی۔

اُڈِیک کرا-کرا کۄئی متھّے لگِّیا وی تاں اُہ سی کالے مُۄںہ والا درویش پتّرکار۔

درویش نُۄں دیکھ کے مُنشی نُۄں ناں کۄئی خُشی ہۄئی اتے ناں ہی غمی۔ جے سیٹھاں تۄں چار پَیسِیاں دی آس کِیتی جا سکدی سی تاں درویش دی بھانی دا وی ڈر سی۔ درویش دا ناں اُس دے گھردِیاں نیں نسِیب چںدّ رکھِّیا سی پر پُلِس والِیاں نیں بدنسِیب۔ جِس دے متھّے لگّ جاوے٬ اُس نُۄں سارا دِن رۄٹی نسِیب نہِیں ہُںدّی۔ لبُۄںترے مُۄںہ والا درویش٬ اجِیب جِہا بںدّا سی۔ دِوا دیوے تاں بھاویں تھبّا نۄٹاں دا دِوا دیوے٬ گُسّے ہۄ جاوے تاں بھاویں منۄں گھڑ کے رِشوت دا دۄش لا دیوے۔ ہر پُلِس والا اُس نال گلّ کرن سمیں ساودھانی ورتدا ہَے۔ جِتھۄں تک ہۄ سکے٬ اُس دی ہاں وِچّ ہاں مِلائُںدا ہَے۔

پتّرکار نُۄں اںدّر آئُںدا دیکھ کے مُنشی نیں جلدی-جلدی سارے تھاݨے دا جائِذا لِیا۔ ہوالات تاں کئی دِناں تۄں خالی سی۔ بَیرکاں وی بھاں-بھاں کردِییاں سن۔ کۄئی مُستوا وی نہِیں سی۔ پِپّل ہیٹھلے چبُۄترے ’تے سُکھّ نہِیں سی۔ ’آن مِلۄ سجّݨا‘ والا چھِتّر٬ ’کِلّۄمِیٹر‘ ناں والا گھۄٹا٬ کمبّل اتے رسّا۔ درویش دا کۄئی وِساہ نہِیں٬ تُرِیا جاںدا اِہناں ’تے نِگاہ مار لوے اتے اگلے دِن وڈّا سارا پھِیچر اخباراں نُۄں بھیج دیوے۔

اِکّ وار اِںجھ ہی ہۄئِیا۔ گھُمّدا-پھِردا اُہ ادالتاں اگّے جا پہُںچِّیا۔ ادالت ’چ پیش کرن لئی کُجھّ کینِییاں٬ بلَیڈر٬ ٹُٹّے سائیِکل٬ ٹِئۄُباں اتے لکّڑ دے بُۄرے دِییاں بھرِییاں بۄرِییاں نائِب-کۄرٹ نیں ادالت دے باہر ہی رکھوا لئیِیاں سن۔ وار-وار تھاݨے ’چۄں مال مںگّوائُݨ نالۄں اِتھۄں چُکّ کے پیش ہُںدِّییاں دیکھدا رِہا۔ کُجھّ مُجرم سذا وی ہۄ گئے۔ ترہاں-ترہاں دے پجّ بݨا کے اُس نیں مال مُکدّمے دِییاں فۄٹۄیاں کھِچِّییاں۔ وکِیلاں اتے سائِلاں دے بِیاناں دے آدھار ’تے اِکّ وڈّا سارا لیکھ لِکھ دِتّا۔ کئی پُلس والِیاں دی اجّ تک جان-کھلاسی نہِیں ہۄئی۔ ہائی کۄرٹ ولّۄں جاری ہۄئی چارجشِیٹ لئی ہالے تکّ ججّ نُۄں ڈھُکواں جواب نہِیں لبھّا۔

کُرسی تۄں اُٹھّ کے مُنشی نیں درویش دا سواگت کِیتا۔ ساہمݨے پئی کُرسی کھِچّ کے آپݨے برابر کِیتی۔ پہِلاں اُس نُۄں بِٹھا کے پھیر آپ بَیٹھِیا۔

“تُسِیں وی بَیٹھۄ سیٹھ جی … کی کرِیئے؟ دۄ ہی کُرسِییاں نیں۔ اُہ بَیںچ کھِچّ لئۄ۔ تُہاڈے ورگِیاں سیٹھاں نُۄں بَیںچاں ’تے بِٹھائُںدِیاں نُۄں شرم تاں بہُت آئُںدی ہَے٬ پر سرکار دا بھٹھّا ہی بَیٹھا پِئَے۔ اِکّ-دۄ پںچّائِتاں ہاں کر کے گئیِیاں سن٬ مُڑ اُہ وی دڑ وٹّ گئیِیاں۔” سیٹھاں دی سمسِّیا سُݨن تۄں پہِلاں ہی بگھیل سِںگھّ نیں آپݨی سمسِّیا رکھّݨی شُرُۄ کر دِتّی۔

“پِچھلی وار دِوائیِیاں تاں سن کُرسِییاں … ۔” پِچھلے مہِینے کُرسِییاں لئی دِوائے پَیسِیاں دی یاد کروا کے درویش نیں تھاݨے دا مُیائِنا کرن لئی چارے پاسے نِگاہ دَۄڑائی۔ دۄ-چار بَیںچاں تۄں بِناں لۄکاں دے بَیٹھݨ لئی کُجھّ وی نہِیں سی۔

“اُہ … اُہ تاں ڈِپٹی ساہِب نیں مںگّوا لئیِیاں۔ اِتھے کَۄݨ رہِݨ دِںدَّے۔” بگھیل سِںگھّ نُۄں کھہِڑا چھُڈائُݨ لئی کۄئی بہانا نہِیں سی لبھّ رِہا۔ اُس نُۄں جلدباذی وِچّ اِہۄ گپَۄڑ سُجھّا۔ اُںجھ ناں کُرسِییاں آئیِیاں سن٬ ناں کِدھرے گئیِیاں سن۔

“چلّ ہۄر مںگّوا دِیاںگے …”  درویش ہۄر تفتِیش دے ہکّ وِچّ نہِیں سی۔

کاغذاں پتّراں تۄں نِگاہ ہٹا کے مُنشی نیں درویش دے ساتھِییاں دے چِہرِیاں دا جائِذا لِیا۔ اُہناں دے چِہرے تاں پِیڑت سن ہی٬ درویش وی گمبھِّیر سی۔ لگّدا سی سبھ نُۄں ہی گہِرا سدما پُجّا ہَے۔

“کِویں درشن دِتّے درویش جی … ?” مُنشی گلّ جاݨن لئی کاہلا پِیا ہۄئِیا سی۔

“کاہدے درشن … ?” درویش نیں ہئُکا بھردِیاں گلّ جاری رکھّی۔

“ہنیر گردی ہی پَے گئی … لگّدَے ہُݨ سَۄہرے بچِّیاں پِچھّے ہی پَے گئے۔ کلّہ دا آپݨے لالا جی دا پۄتا نہِیں لبھّدا … کۄئی چُکّ کے لَے گِئَے … ساری رات کُتِّیاں واگ بھَۄںکدے رہے ہاں۔ کۄئی اُگھّ-سُگھّ نہِیں لگّی۔ رِپۄرٹ درج کرۄ۔”

درویش دِییاں اکھّاں تاں سِمّ ہی پئیِیاں سن٬ مُنشی دا من وی بھُبّاں مار-مار رۄݨ نُۄں کر رِہا سی۔ سرکاری وکِیل نیں تاں آکھِیا سی٬ رِپۄرٹ درج کرائُݨ ناگپال آئیگا۔ آئِیا ہَے اِکلّا ’ناگ‘ ہی۔ جِس ہِساب نال درویش ناٹک کر رِہا سی٬ اُس ہِساب نال فِیس کِتھے؟

“رِپۄرٹاں جِنِّییاں مرذی … کۄئی شکّ-شُبا؟” کاغذاں والی پھٹّی نُۄں آپݨے ولّ کھِچّدے مُنشی نیں ہُݨ تک چُپّ دھاری بَیٹھے لالِیاں نُۄں کھدھیڑِیا۔

“شکّ نُۄں لالا جی دی کِہڑی کِسے نال دُشمݨی ہَے۔ دیوتا بںدّا ہَے۔ سارا دِن پُۄجا-پاٹھ جاں لۄک-سیوا وِچّ گُذردَے۔ کِیڑی تک نُۄں تاں اُہناں کدے تکلِیف نہِیں دِتّی۔ کی گلّاں کردے ہۄ مُنشی جی۔” نال آئے سیٹھاں دے بۄلݨ تۄں پہِلاں ہی درویش نیں ستھِتی سپشّٹ کِیتی۔

“پھیر پرچا کِس ’تے درج کرِیئے؟ رِپۄرٹ ’چ کِسے ناں کِسے دا ناں تاں لِکھݨا ہی پَیݨا ہَے … گواہ وی لِکھائُݨے پَیݨگے۔ کۄئی بگھّی والا٬ سکُۄل اگّے چھابڑی لائُݨ والا … چپڑاسی٬ ادھِیاپک … کِسے ناں کِسے ’تے تاں شکّ لِکھائُݨا ہی پئۄُ۔” مُنشی دا دھِیان ہالے وی سیٹھاں ولّ سی۔

“مُۄںہ-مُٹاو تاں کِسے نال نہِیں … وَیسے سکُۄل دا اِکّ چپڑاسی کئی دِناں تۄں گھرۄں فرار ہَے۔ اُس دی گھروالی وی پُٹھّی بۄلدی ہَے … ۔ اِہ وی سُݨِئَے بئی اُہ نواں-نواں سِںگھّ سجِئَے … اتِوادِییاں دے ہکّ وِچّ گلّاں کردَے۔”

درویش نیں جدۄں من دی گھُںڈّی کھۄہلی تاں مُنشی نُۄں جھٹکا جِہا لگّا٬ پر اُہ جھٹّ ہی سمبھّل گِیا اتے بڑی ہلِیمی نال درویش دی دلِیل نکارن لگّا۔

“اِہ تھۄنُۄں بھُلیکھا ہَے … اُہ مار-دھاڑ ذرُۄر کردے ہن … کھۄہاں وی کردے ہن۔ ہۄر جۄ مرذی کرن پر بچِّیاں اتے اَۄرتاں نُۄں کتل نہِیں کردے۔ آخِر اُہ دھارمِک خِیالاں دے بںدّے ہن۔ اُہناں دا ماسُۄماں نال کی وَیر؟ اِہ تاں کِسے جواک چُکّݨ والے گرۄہ دا کمّ ہَے۔ ساںسی٬ گںدھِّیلے٬ مںگّتے جاں بچِّیاں دِییاں بلِییاں دیݨ والے پکھںڈّی سادھ۔ بتھیرے ٹۄلے پھِردے نیں نِیچ تۄں نِیچ کمّ کرن والے۔ کۄئی نہِیں٬ وڈّے سردار نُۄں آ جاݨ دِئۄ٬ لا دیݨگے کۄئی تفتِیشی تفتِیش لئی۔”

گلّ ناں بݨدی دیکھ کے مُنشی نیں کاغذاں والی پھٹّی پراں کھِسکا دِتّی۔

مُنشی دی اِہ تکرِیر درویش دے کالے ناگ واںگ لڑی۔ گہِری اکھّ نال اُہنے پْردھان ولّ تکِّیا جِویں آکھ رِہا ہۄوے ۔

“مَیں آکھِیا نہِیں سی پُلِس تاں اُہناں نال رلی ہۄئی ہَے۔ ہُݨ تاں نِکل گِیا ناں شکّ۔ پَیݨ دِںدَّے پَیراں ’تے پاݨی؟”

درویش دِییاں اکھّاں ’چۄں جھلکدی کُڑتّݨ مُنشی نیں بھامپ لئی۔ اُس نُۄں آپݨی آکھی گلّ ’تے پچھتاوا ہۄݨ لگّا۔ اُس نیں تاں اِہ گلّ سُبھاوک ہی آکھی سی۔ فرِیادِییاں دا منۄبل ڈیگݨ لئی۔ اِس دا متلب اُلٹا ہی کڈھِّیا جا رِہا سی۔

اگّۄں کی ہۄݨ والا ہَے؟ اِس دی کلپنا کردا مُنشی آپݨی غرِیبی ’تے جھُۄرن لگّا۔

گھر ’چ کھاݨ جۄگے داݨے ہُںدّے تاں اُہ کدۄں دا کُتّی نَۄکری نُۄں لتّ مار جاںدا۔ سںتّۄکھ واںگ دۄ-چار سال دبّ کے لائُںدا٬ دس-وِیہ کِلّے ذمِین خرِید کے فارم بݨا لَیںدا۔ ہُݨ کی نںگّی نہائے تے کی نچۄڑے؟ جِہڑا تھۄڑھا بہُت کمائُںدا ہَے٬ کبِیلدار نِگل جاںدی ہَے۔ لُںگّ لاݨا کِہڑا تھۄڑھا چھڈّ گِئَے باپُۄ؟ وِیاہُݨ لئی اِکّ بھُۄیا اتے تِنّ بھَیݨاں٬ پڑھائُݨ لِکھائُݨ لئی چار بھرا۔ سارے جِیء بگھیل سِںگھّ دے ہتھّاں ولّ جھاکدے ہن۔ وِیاہ کِیتے تاں چھکّاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں۔ کِسے دے بچّا ہۄݨا ہَے جاں کِسے دے مرنے ’تے جاݨا ہَے۔ بھراواں دا کۄئی فائِدا نہِیں۔ دۄ وِہلے پھِردے ہن٬ دۄ کلرک مساں ہی لگّے ہن۔ اُہ آپݨا ڈںگّ مساں ٹپائُںدے ہن اڑے-تھُڑے بگھیل سِںگھّ دے در ’تے ہی دستک دِںدّے ہن۔

چھۄٹی بھَیݨ جݨیپا کرن آئی ہۄئی ہَے۔ پہِلا بچّا ہَے۔ جے مُںڈّا ہۄ گِیا تاں چار-پںجّ ہذار دا خرچ مامُۄلی گلّ ہَے۔ کُڑی دے سہُرے تاں ہر رۄذ ستھّ ’چ کھڑے ہۄ کے للکارے ماردے ہن۔ اُہناں دا رِشتیدار تھاݨیدار ہَے۔ کُڑی دی اِذّت رکھّݨ لئی کۄئی تاں ہُۄلا پھکّݨا ہی پَیݨا ہَے۔

بگھیل سِںگھّ دی یۄجنا تاں ہۄر سی٬ پر ہُںدّا اُلٹ ہی جا رِہا سی۔ اِکّ پتّرکار دے ساہمݨے اُہ دہِشتگرداں دے ہکّ وِچّ بۄل بَیٹھا سی۔

“جِنّا چِر سردار نہِیں آئُںدا٬ اُنا چِر کُجھّ تاں کرۄ … ۔ فَۄری کاروائی ناں کِیتی تاں کُجھّ وی پلّے نہِیں پَیݨا۔” مُنشی دی چُپّ پْردھان نُۄں چںگّی نہِیں سی لگّی۔

“دیر تاں تُسِیں بتھیری کر دِتّی۔ وِیہ گھںٹِّیاں ’چ تاں اگلِیاں نیں جۄ کرنا ہۄئۄُ٬ کر دِتّا ہۄئۄُ۔ پھیر وی پرواہ ناں کرۄ۔ اسِیں ذمِین-اسمان اِکّ کر دِیاںگے۔ اسمان ’چ٬ پتال ’چ جِتھے وی ہۄئِیا٬ لبھّ لِیاواںگے۔ آخِر اِہ پںجّاب پُلِس ہَے۔ … اِس سمیں تھاݨے وِچّ کۄئی نہِیں۔ ناں مَیں فۄن چھڈّ سکدا ہاں٬ ناں سںتّری پہِرا۔ ہۄ سکدَے اِہ تھاݨا خالی کرائُݨ دی ہی دہِشتگرداں دی کۄئی نوِیں چال ہۄوے۔ اجِہے وِیہ اڈمبّر اُہ رچ چُکّے نیں۔ … نالے اسِیں جاواںگے کِتھے؟ اِہ مسلا ٹھںڈھّے دِماغ نال سۄچݨ والا ہَے۔ کۄئی تفتِیشی آئۄُ تاں ہی گلّ بݨُۄ۔” مُنشی ٹالے ’تے ٹالا لائُںدا جا رِہا سی٬ پر اُہناں بھۄلے پںچھِّییاں نُۄں کُجھّ وی سمجھ نہِیں سی آ رِہا۔ درویش تاں تھاݨے دی بھاشا سمجھدا سی٬ اُہ وی چُپّ سی۔

“ہۄر کُجھّ نہِیں کر سکدے تاں کںٹّرۄل رُۄم ’تے بچّے دا ہُلِییا ہی دسّ دیوۄ۔ ناکِیاں ’تے چھاݨبِیݨ ہُںدّی رہیگی۔” درویش چِڑنا شُرُۄ ہۄ گِیا سی۔ اُہ مُنشی دِییاں چالاں سمجھ رِہا سی٬ پر اُہ جھگڑا کر کے مسلا اُلجھائُݨا نہِیں سی چاہُںدّا۔ اُس نُۄں لالا جی نال مۄہ سی۔ کۄئی ہۄر بںدّا ہُںدّا٬ تاں اُہ کدۄں دا مُنشی نُۄں گالہاں کڈھّ کے تھاݨِئۄں باہر نِکل جاںدا۔

“اِہ مَیں کر دِیاںگا۔ سَیٹّ دۄ وجے کھُلّہیگا … ہالے اِکّ وجّا ہَے۔ تِنّ وجے تک سارا سٹاف وی مُڑ آئۄُ۔ پھیر اسِیں اِس کیس نُۄں چمبّڑ جاواںگے۔”

“کِرپا کر کے تُسِیں رِپۄرٹ درج کرۄ٬ باکی کمّ مَیں آپے ڈِپٹی ساہِب تۄں کروا لئۄُںگا۔” فۄن نیں ڈِپٹی نال گلّ کرن لئی درویش نیں فۄن آپݨے ولّ کھِچّدِیاں آکھِیا۔

“ڈِپٹی ساہِب تاں چھُٹّی ’تے نیں۔ رِپۄرٹ نُۄں مَیں کدۄں جواب دِتَّے۔” اِکّ وار پھیر کاغذاں والی پھٹّی آپݨے ولّ کر کے مُنشی خالی کاغذ لبھّݨ لگّا۔

“کاہدی سرکار ہَے سالی۔ کاروائی ساری کاغذی کردے ہاں۔ کاغذ دا ٹُکڑا وی نہِیں گھلّدی۔ ساری سٹیشنری بابُۄیاں دے گھرِیں اپّڑ جاںدی ہَے۔ مُنشی دۄ-دۄ کاغذاں لئی لۄکاں نُۄں سوال پائُںدا رہے۔ بھائی ساہِب بُرا ناں منائُݨا … ساہمݨے کبِیر بُکّ ڈِیپُۄ والے تۄں ادھّا دستا کاغذاں دا پھڑ لِیائۄ۔”

پرچی لِکھݨ لگّے مُنشی نیں ادھّے دی تھاں دۄ دستے کاغذاں دے نال ہی دۄ ودھِییا بالپَینّ٬ اِکّ درجن کاربن اتے اِکّ چَیلّپارک دی دوات وی لِکھ دِتّی۔

مُنشی تۄں پرچی پھڑ کے درویش نیں پْردھان نُۄں پھڑا دِتّی۔ پْردھان تۄں سُۄرج نیں پھڑ لئی۔

کُجھّ دیر تݨائۄ پُۄرن شاںتی چھائی رہی۔

مُنشی سۄچ رِہا سی٬ جے سِدھّے مُۄںہ کرن تاں بچّے دا لبھّݨا کِہڑی وڈّی گلّ ہَے؟ اتِوادِییاں دا ناں تاں اَیویں ہی ہر واردات نال جۄڑ دیئیِدا ہَے۔ اُہناں نیں بچِّیاں تۄں کی لَیݨا ہَے۔ اِہ کاروائی جاں بگّے باذِیگر دی ہۄݨی ہَے جاں اُہناں تامِل مںگّتِیاں دی٬ جِہڑے سارا دِن مال-گُدام ’چۄں کݨکاں چۄری کردے رہِںدّے ہن جاں پھِر کُشٹ-آشرم والِیاں دی۔ سُݨِئَے گِئَے اُہ اِکّ تھاں تۄں بچّے چُکّ کے دُۄجی تھاں ’تے پہُںچّا دِںدّے ہن۔ مُفت ’چ مںگّݨ والے ٹکّر جاںدے ہن۔ اِہ وی ہۄ سکدَے کِسے باںجھ اَۄرت نیں پُتّر دے لالچ ’چ بلی دیݨ لئی اُس نُۄں کھِسکا لِیا ہۄوے۔ اجِہے کیس ہر رۄذ اخباراں وِچّ پڑھِیدے ہن۔ کئی بُۄبنے پھِردے نیں٬ اجِہے کارے کرائُݨ والے۔ اِکّ-دۄ ڈیرے اُہدی نِگاہ وِچّ ہن۔ پشُۄیاں دی بلی تاں اُتھے آم ہی دِتّی جاںدی ہَے۔ بہُت اَۄرتاں ٹُۄݨے-ٹامݨ کرن اتے چَۄںکِییاں بھرن اُتھے جاںدِییاں ہن۔ مُنشی تۄں ناں باذِیگر باہر ہَے ناں بُۄبنے٬ ناں مںگّتے اُس دی مار تۄں باہر ہن٬ ناں کُشٹ آشرم والے۔ باہر ہن تاں اِہ سیٹھ٬ بِناں متلب تۄں پَیٹرۄل کِہڑا پھُۄکے؟

ناگپال ہُںدّا تاں مُنشی نُۄں فِیس مںگّݨ دی ذرُۄرت نہِیں سی پَیݨی۔ اُہ پہِلاں فِیس دِوائُںدا٬ پھیر گلّ شُرُۄ کردا۔ اِہ جدۄں درویش ورگے بلَیک-میلر نُۄں مۄہتبر بݨا کے لِیائے ہن تاں مرن پرے۔ بچّے دا دُکھّ اِہناں نُۄں ہَے٬ بگھیل نُۄں تاں نہِیں۔ جدۄں اکل آئی٬ آپے سِدھّے راہ پَے جاݨگے۔

سٹیشنری لَے کے مُڑدے سُۄرج نال آئُںدے ناگپال نُۄں دیکھ کے مُنشی دے سارے گِلے شِکوے دُۄر ہۄ گئے۔

ناگپال دے نال درشن سی٬ جۄ پںجھِّییاں کُ سالاں دا سی۔ اُس نیں کُڑتا پجاما اتے پَیرِیں چپّلاں پائیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ اُہدے وال ودھے ہۄئے سن اتے چھۄٹی-چھۄٹی داڑھی اُگّڑی-دُگّڑی ہۄئی پئی سی۔ لگّدا سی اُہنُۄں نہائُݨ اتے داڑھی بݨائُݨ دا سماں نہِیں سی مِلِیا۔ اُہدے ہتھّ وِچّ سرکاری ڈائِری وی سی۔

“سںتّری٬ اِدھر آ۔ بائی جی لئی اَیس.اَیچ.اۄ.والے کمرے وِچۄں کُرسِییاں چکّ لِیا٬ نالے ٹھںڈھّا-تتّا وی۔” کُرسی تۄں کھڑے ہۄ کے مُنشی نیں گرم-جۄشی نال ناگپال دا سواگت کِیتا۔

“اسِیں کُجھّ نہِیں پِیݨا٬ بڑی مُسِیبت وِچّ ہاں … ۔” گلّ شُرُۄ کردِیاں ہی ناگپال دے چِہرے ’تے وی گمبھِّیرتا پھَیل گئی۔

“کۄئی نی … جا لِیا ستّ-اٹھّ کپّ چاہ … نالے …”  پںجّ دا نۄٹ سںتّری نُۄں پھڑائُںدا مُنشی آرڈر دیݨ لگّا۔

“نہِیں … پھیر اسِیں مںگّوائُںدے ہاں۔ نۄٹ رکھّ آپݨے کۄل … چلّ درشن بیٹا لِیا چاہ پھڑ کے۔”

درشن سںتّری نال جاݨ لئی بَیںچ تۄں اُٹھّ کھڑۄتا۔

“اِںجھ کر٬ چاہ نُۄں چھڈّ۔ دُدھّ ’چ ہی پتّی پوا لِیا۔ کُجھّ نمکِین وی پھڑی لِیائیِں … کی ہۄئۄُ بھلا اُس ہلوائی کۄل؟”

“کاجُۄ ہَیݨ۔” اسامی چۄݨ دا سںتّری نُۄں بتھیرا تجربا سی۔ اِشارے نال اُس نیں مُنشی نُۄں سمجھائِیا کِہ اُہ پرواہ ناں کرے۔ ہُݨ لا دِںدَّے چِیذاں دا ڈھیر۔

“تُۄں آپے دیکھ لوِیں۔ بسّ سیوا ’چ کۄئی کسر ناں رہے۔ اِہناں دے سہارے ہی آپاں اِس شہِر ’چ دِن کٹّدے ہاں۔” مُنشی جاݨدا سی٬ ناگپال نُۄں جِنّا مکھّݨ لائیگا٬ اُنی ہی ودھّ فِیس مِلیگی۔

کاجُۄ٬ سمۄسے اتے بِسکُٹاں دِییاں پلیٹاں نال سںتّری نیں میذ بھر دِتّا۔

درشن سُۄرج نُۄں اِکّ پاسے کر کے کُجھّ سمجھائُݨ لگّا۔ مُنشی تاڑ رِہا سی٬ ذرُۄر کۄئی ماڑی خبر ہَے۔ درشن دا ہر شبد سُۄرج دے چِہرے دی پِلتّݨ وِچّ وادھا کر رِہا سی۔

مُنشی اتے سںتّری تۄں بِناں کِسے نیں وی کِسے چِیذ نُۄں مُۄںہ ناں لائِیا٬ مُنشی دے بہُت ذۄر دیݨ ’تے اُہناں چاہ والے کپّ آپݨے اگّے ذرُۄر کر لئے پر گھُٹّ کِسے نیں وی ناں بھری۔

کمبّدے ہتھّاں نال ناگپال نیں جیب وِچۄں اِکّ کاغذ کڈھِّیا تے میذ ’تے وِچھا دِتّا۔

چِٹھّی پڑھدِیاں ہی مُنشی دِییاں اکھّاں اگّے بھمبُّۄ-تارے نچّݨ لگّے۔ درویش٬ پْردھان اتے اُس دے نال والا سیٹھ سارے دے سارے میذ دُیالے جھُک گئے اتے چِٹھّی دا اکھّر-اکھّر پڑھن لگّے۔

چھپے پَیڈ ’تے لِکھی چِٹھّی دہِشتگرداں دی کِسے سںسّتھا ولّۄں سی۔ سویر دے ستّ وجے تک پںجّ ہذار رُپئے مںگّے گئے سن۔ نال ہی لالا جی نُۄں رام لِیلا اتے راس لِیلا مُڑ شہِر ’چ ناں کرائُݨ دی ہدائِت سی۔ ہُکم ادُۄلی دا نتِیجا شام تک بچّے دی لاش گھر اپّڑنا سی۔

“کِسے شرارتی بںدّے دی چال ہَے … اِس سںسّتھا دے ناں دی کۄئی جتھیبںدّی آپݨے اِلاکے وِچّ کمّ نہِیں کردی۔” چِٹھّی نُۄں اِکّ-دۄ وار پُٹھّا-سِدھّا کر کے٬ شِیشے ہیٹھاں رکھّدِیاں مُنشی نیں اُہناں نُۄں ڈھارس بنّہائی۔

“جے اِہۄ گلّ سی تاں پںجّ ہذار پھُۄک دیݨا سی۔ اِتھے آئُݨ دی کی لۄڑ سی؟” درویش مہِسُۄس کر رِہا سی کِہ چِٹھّی اِتھے لِیا کے ناگپال نیں غلتی کِیتی ہَے۔

“پںجّ ہذار تاں کی٬ لالا جی لئی تاں پںجّ لکھّ وی اِکٹھّا ہۄ جاںدا٬ پر ماڑی کِسمت۔ چِٹھّی پتا نہِیں کِس کھُۄںجے لگّی رہِ گئی۔ ہُݨ مِلی ہَے۔” اکھّاں بھردے ناگپال نیں ستھِتی سپشّٹ کِیتی۔

“گھںٹّا کُ ہۄئِیا لالا جی دے مکان دے چبُۄترے ’تے اِکّ ٹۄپِییا پِیا دِسِئَے۔ بںٹّی دا بستا ٹۄپِیئے دے اُتّے پِئَے … پتا نہِیں کی بھاݨا ورت گِئَے؟ … مُنشی جی جلدی کرۄ … ٹۄپِیئے تھلّے … ?”

“ٹۄپِیئے تھلّے بمبّ-بُمبّ کُجھّ وی ہۄ سکدے … مُہلّا خالی کروا آئے ہاں۔ سماں سۄچݨ دا نہِیں٬ کُجھّ کرن دا ہَے … ساتھۄں پہِلاں ہی غلتی ہۄ گئی۔ چِٹھّی کِدھرے پہِلاں مِل گئی ہُںدّی تاں اِہ نَۄبت ناں آئُںدی۔” درشن تۄں وی ہۄر سبر نہِیں سی ہۄ رِہا۔

ٹۄپِیئے تھلّے بمبّ جاں لاش۔ کہاݨی نواں مۄڑ کٹّ گئی سی۔ مُنشی نُۄں خترا کھڑا ہۄ گِیا سی۔ سچّمُچّ اِسے ترہاں ہۄئِیا تاں مُنشی نیں سذا دا بھاگِیدار بݨنا سی۔ برخاستی جاں مُئتّلی٬ کُجھّ ناں کُجھّ وٹّ ’تے سی۔

“لالا جی کۄئی ماڑی-مۄٹی شَیء نہِیں۔ بںٹّی نُۄں کُجھّ ہۄ گِیا تاں اسِیں خُۄن دِییاں ندِییاں بہا دِیاںگے … ۔” درشن دا خُۄن خَۄل رِہا سی۔ اُہ آپے تۄں باہر ہُںدّا جا رِہا سی۔

“کُجھ سۄچݨ تاں دِئۄ۔ کی کرِیئے؟ اِہۄ تاں سۄچ رِہا ہاں۔” اُہناں نُۄں شاںت کرن لئی مُنشی گہِری سۄچ وِچّ ڈُبّے ہۄݨ دا ناٹک کرن لگّا۔

“تُسِیں اِںجھ کرۄ ناگپال جی٬ ٹَیکسی لَے آئۄ بھجّ کے … اِنے وِچّ مَیں کںٹّرۄل رُۄم نُۄں اِتلاہ دِںدّاں۔ بمبّ سکاڈ لئی وی آکھداں۔ پھیر سردار جی کۄل چلّدے ہاں۔ وذِیراں دا کی پتا ہَے٬ سارا دِن ہی ناں ہِلّݨ۔ رات اِتھے ہی رہِ پَیݨ۔ سردار نُۄں دسّݨا ذرُۄری ہَے۔ پْردھان جی٬ تُسِیں چلّۄ نال۔”

اِس تۄں پہِلاں کِہ لالا جی دا کۄئی ہمائِتی کِسے وذِیر دے کنّ وِچّ پھُۄک مارے٬ اُس نیں دبادب آپݨے گلۄں گُلاما لاہِیا۔

رِپۄرٹ درج کِیتی٬ کںٹّرۄل رُۄم نُۄں ہُلِییا دسِّیا اتے رِپۄرٹ دِییاں نکلاں اُچّ ادھِکارِییاں نُۄں بھیج کے آپݨی ڈِئۄُٹی پُۄری کِیتی۔

اگّۄں اَیس.اَیچ.اۄ.جاݨے٬ کںٹّرۄل رُۄم جاݨے جاں اُچّ ادھِکاری۔ اُس نُۄں کی؟

 

 

3

سُۄرج ڈھلݨ تۄں پہِلاں ہی بںٹّی دے اگوا ہۄݨ دی خبر سارے شہِر وِچّ پھَیل گئی۔ جِس-جِس نُۄں وی پتا لگّدا گِیا٬ اُہۄ ہتھلا کمّ وِچے چھڈّ کے لالا جی ولّ دَۄڑ پِیا۔

شہِر دے لگبھگ ہر بںدّے سِر لالا جی دا اہِسان سی۔ لالا جی نُۄں پہِلی وار بھِیڑ پئی سی۔ ہر کۄئی سۄچدا سی جے اُہ بںٹّی نُۄں لبھّݨ وِچّ لالا جی دی مدد کر سکے تاں اِہ اُس دی خُشکِسمتی ہۄویگی۔

کھۄج بںٹّی دے سکُۄل تۄں شُرُۄ ہۄئی۔ کُجھّ مہِینے پہِلاں اخباراں وِچّ چھپی خبر اُہناں دے ساہمݨے سی۔ گرمِییاں دِییاں چھُٹِّییاں شُرُۄ ہۄݨ والے دِن اِکّ بچّا کلاس-رُۄم وِچّ سُتّا رہِ گِیا۔ ماپِیاں اتے سکُۄل والِیاں نیں شہِر دا کۄنا-کۄنا تاں چھاݨ مارِیا پر پِیڑھی ہیٹھاں سۄٹا ناں مارِیا۔ چھُٹِّییاں پِچھّۄں جدۄں سکُۄل کھُلّہا تاں بچّے دا پِںجّر ہی ہتھّ لگّا۔

پہِلاں پْرِںسِّیپل اتے چپڑاسی تۄں بِناں کِسے نُۄں پتا نہِیں سی۔ سکُۄل دا اِکّ-اِکّ کمرا کھۄلہِیا گِیا۔ اِکّ-اِکّ کُرسی اتے بَیںچ دی پڑتال ہۄئی۔ لَیٹرِن٬ کَیںٹِین٬ پاݨی والی ٹَیںکی اتے سائیِکل سٹَیںڈ۔

سکُۄل دا چپّا-چپّا چھاݨدِیاں آںڈھ-گُیاںڈھ دے دُکانداراں نُۄں پتا لگّ گِیا۔ جھٹّ اُہ وی کھۄج وِچّ شامل ہۄ گئے۔

سکُۄلۄں نِکل کے پارکاں ’چ گئے۔ آخر بچّا ہَے٬ کۄئی وساہ نہِیں کِسے پارک ’چ جھُۄٹدا-جھُۄٹدا گھر مُڑنا بھُلّ گِیا ہۄوے۔

اُتھۄں سِنیمے٬ سِنیمے تۄں سٹیشن٬ بسّا اڈّا٬ ٹۄبھے اتے تلاء٬ گںدّا نالا٬ سِیوریج دے مینہۄل۔ آخر ’چ گلی-گلی اتے گھر-گھر۔

بِناں کِسے دے آکھے ہی بھاگ مُنادی والے نیں آپݨا بھُۄپنا اتے سائیِکل چُکِّیا اتے گلی-گلی٬ مُہلّے-مُہلّے بںٹّی دے گُمّ ہۄݨ دی سُۄچنا دیݨ لگّا۔ ایڈے وڈّے سہِر وِچّ اِکلّا بھاگ گیڑا کِویں دیویگا؟ سادھُۄ نیں وی رِکشا مںگّوا لئی۔ آپݨا لائۄُڈ-سپِیکر پھِٹّ کِیتا اتے شہِر دِییاں باہرلِییاں بستِییاں ولّ نِکل گِیا۔

لالا جی نُۄں شہِر دا بچّا-بچّا جاݨدا سی۔ جِس گھر ’چ وی پُچھّ-پڑتال لئی جاںدے٬ اُسے گھر دا کۄئی ناں کۄئی مَیمبر اُہناں دے نال ہۄ لَیںدا۔

ادھّی رات تک اُہناں دے کافلے دی گِݨتی سَۄ تک اپّڑ گئی۔ کافلے وِچّ جے کئی کرۄڑپتی شامل سن تاں سفائی ورکر وی۔ کُشٹ-آشرم دا چَۄدھری وی اتے ساںسِییاں دا نمبّردار وی۔ ٹرکّاں والے وی اتے رِکشِیاں والے وی۔ سیوا سمّتی والے وی اتے مہامبِیر دل والے وی٬ مِستری وی اتے مالک وی۔

یُوا سںگھّ دے پْردھان رام سرُۄپ نُۄں اِہ گلّ پسںدّ نہِیں سی آئی۔ اِنے لۄکاں نُۄں لالا جی دے پِچھّے-پِچھّے پھِرن دی کی لۄڑ ہَے؟ اِہ نِرا دِکھاوا ہَے۔ اِس دا لالا جی نُۄں کی فائِدا؟ ہر کۄئی دُۄجے نُۄں کُۄہݨی مار کے لالا جی اگّے جا کھڑۄںدا۔ دُۄسرا دھکّا مار کے اُس تۄں اگّے ہۄ جاںدا۔ کُجھّ کرنا ہی ہَے تاں تنۄں-منۄں اتے ڈھںگّ نال کرۄ۔ تُردے-تُردے رام سرُۄپ نیں ساتھی ورکراں دی سلاہ لئی۔ لالا جی تۄں اِجاذت لَے کے اُہ گِیتا بھون ’چ جا بَیٹھے۔

رام سرُۄپ نیں ورکراں نُۄں کئی ٹۄلِییاں وِچّ وںڈِّیا۔ کۄئی ٹۄلی رام پُرے ولّ جاوے اتے کۄئی دھُۄری ولّ۔ اُہناں لئی گڈّی ٹھِیک رہیگی۔ بسّاں تاں ستّ وجے ہی بںدّ ہۄ جاںدِییاں ہن۔ باکی ٹَیکسِییاں لَے کے بھدَۄڑ٬ رائیکۄٹ٬ سیکھاں٬ ٹھِیکرِیوال اتے مانسا ولّ کُۄچ کرن۔ کِسے دے پِچھّے لگّ کے بچّا بسّ جاں گڈّی چڑھ سکدا ہَے۔ پِچھّۄں اِکلّا رہِ کے کِسے بسّ اڈّے جاں سٹیشن ’تے بَیٹھا وِلہک رِہا ہۄݨا ہَے۔ پُراݨے سمیں تاں رہے نہِیں جدۄں اگلا لۄڑوںدّاں دی نالے سیوا کرے نالے سہی سلامت گھر پہُںچّائے۔ اجّ-کلّہ تاں بھلا کرن والے نُۄں وی سَۄ سِیاپے پَے سکدے ہن۔ ناں چاہُںدّے ہۄئے بھی بھلیماݨس بںدِّیاں نُۄں پِٹھّ بھُیائُݨی پَیںدی ہَے۔

کالکا میل دا وکت ہۄ گِیا سی۔ دۄ ٹۄلِییاں سٹیشن ولّ تُر پئیِیاں۔ باکِییاں لئی کاراں دا اِںتذام کرن لئی تھاں-تھاں فۄن کھڑکائے گئے۔

رام سرُۄپ نیں سبھ نُۄں سخت ہدائِتاں دِتِّییاں۔ چںگّی-ماڑی جۄ وی خبر مِلے٬ تُرںتّ لالا جی نُۄں سُۄچِت کِیتا جاوے۔ مِیٹِںگّ تۄں پِچھّۄں اُہ لالا جی دے گھر بَیٹھیگا اتے اُتھۄں کمّ چلائیگا۔

ساری رات ’چ لالا جی دے کافلے نُۄں کۄئی سفلتا ناں مِلی٬ ناں ہی یُوا سںگھّ نُۄں۔ اَۄرتاں دا ٹۄلا وی ہمبھّ کے گھر آ بَیٹھا۔

لالا جی لۄکاں نُۄں گھرۄ-گھری جا کے آرام کرن لئی کئی وار بینتی کر چُکّے سن۔ کِسے نیں اِکّ ناں سُݨی۔ سارے دھرنا مارن والِیاں واںگ ڈھِیٹھ بݨ کے بَیٹھے رہے۔

بَیٹھک تاں اُہناں لۄکاں نال ہی بھر گئی سی٬ جِہڑے ساری رات لالا جی نال پھِردے رہے سن۔ نویں آئُݨ والے جاں لاںگھے وِچّ ہی بَیٹھ جاںدے جاں وِہڑے وِچّ جا بَیٹھدے۔ اَۄرتاں اںدّر کۄٹھڑی ’چ بَیٹھی کاںتا دُیالے جُڑ گئیِیاں۔

ہمدرداں لئی تھاں بݨائُںدے-بݨائُںدے لالا جی بَیٹھک دی کںدھّ نال جا لگّے سن۔

پہُ پھُٹّݨ تک کۄئی چںگّی خبر نہِیں سی مِلی۔

کھۄج لئی نِکلِیا کۄئی نَۄجوان جدۄں بَیٹھک ’چ پَیر دھردا تاں لالا جی دِییاں اکھّاں اجِیب جِہی آس نال چمک اُٹھدِییاں۔ اُہناں نُۄں لگّدا ہُݨے کۄئی بںٹّی دے لبھّݨ دی خبر سُݨائیگا۔ پر جدۄں آئُݨ والا گردن سُٹّ کے بَیٹھ جاںدا تاں لالا جی اِکّ لمبّا ہئُکا بھردے اتے مُڑ کںدھّ نال ڈھاسݨا لا کے اگلے بںدّے دا اِںتذار آرمبھّ دِںدّے۔

کدے-کدے نِگاہاں درواذے تۄں ہٹ کے ساہمݨی کانس ’تے پئیِیاں فۄٹۄیاں ’تے ٹِک جاںدِییاں۔

کانس دے وِچکار بںٹّی دے باپ بلدیو دی فۄٹۄ سی۔ اُس دی فۄٹۄ دُیالے لٹکائِیا گۄٹے دا ہار دسدا سی کِہ اُہ اِس دُنِییاں تۄں کُۄچ کر چُکّا سی۔ اُس فۄٹۄ دے دۄہِیں پاسِیں بںٹّی دِییاں فۄٹۄیاں سن۔ کِسے فۄٹۄ ’چ اُہ لالا جی دے مۄڈھے چڑھِیا ہۄئِیا سی٬ کِسے ’چ اُںگل پھڑی سکُۄل جا رِہا سی اتے کِسے وِچّ اِکاگر من نال رمائِݨ سُݨ رِہا سی۔

لالا جی پُۄرا یتن کر رہے سن کِہ اُہناں دِییاں اکھّاں کھُلّہِییاں رہِݨ, پر اُہ وار-وار مِچ رہِییاں سن۔

چارے پاسے مَۄت ورگا سنّاٹا سی۔ لالا جی نُۄں اںتّر-دھِیان ہُںدّا دیکھ کے لۄک ساہ وی رۄکݨ دی کۄشِش کردے۔

گِیانی-دھِیانی بںدّا ہَے۔ کی پتَے اُپرلے نال ہی لِو لگّی ہۄوے۔ کۄئی ربّی ہُکم ہۄ جاوے۔ کۄئی دیوی-دیوتا کِسے بھُلّ-چُکّ دی یاد دِوا دیوے۔ بںٹّی دے لُکائُݨ والی جگہا دے درشن ہی ہۄ جاݨ۔

شردھالُۄ کُجھّ ہۄر سۄچ رہے سن٬ لالا جی کُجھّ ہۄر۔ لالا جی نُۄں تاں آپݨی چالی سالا نِشکام لۄک-سیوا اتے پْربھُۄ-بھگتی ’تے شکّ ہۄ رِہا سی۔ اُہناں نُۄں مہِسُۄس ہۄ رِہا سی کِہ اُہ ربّی-شکتی دا پْرچار کر رہے لۄکاں نُۄں کُراہے ہی تاں پا رِہا سی۔ ربّ ناں دی کۄئی چِیذ ہُںدّی تاں لالا جی دے گِݨ-گِݨ بدلے ناں لَیںدی۔ پِچھلے جنم ’چ آخِر اُس تۄں کِہڑا اجِہا مہاںرِشی مارِیا گِیا سی٬ جِس دی سذا سٹھّ سال لئی نرک بھۄگ کے وی پُۄری نہِیں سی ہۄ رہی۔ بچّے تاں بھگوان دا رُۄپ منّے گئے ہن۔ اُہ اُہناں پاپِییاں نُۄں سذا کِئۄں نہِیں دے رِہا٬ جِنہاں نیں وِدھوا ماں دا اِکۄ-اِکّ پُتّ اُس دی چھاتی نالۄں دھُۄہ لِیا ہَے۔

اشاںت من نال لالا جی آپݨی ذِںدّگی دے سٹھّ سالا اِتِہاس نُۄں گھۄکھ رہے سن۔

اُہناں نُۄں اجِہا اِکّ وی پل یاد نہِیں سی آ رِہا٬ جدۄں اُہ کھُلّہ کے ہسّے ہۄݨ, رجّ کے بیفِکری دی نِیںد سُتّے ہۄݨ جاں خُشِییاں نیں کدے اُہناں دے وِہڑے ولّ مُۄںہ کِیتا ہۄوے۔

اِہ سُفنا ہَے جاں سچّ٬ اِہ تاں لالا جی نُۄں چںگّی ترہاں یاد نہِیں۔ بائی دی شکل دے کُجھّ کُ جھئُلے جِہے یاد ہن۔ گھۄن-مۄن سِر والا اٹھّاں سالاں دا دِیالا گلی وِچّ رِیٹھے کھیڈ رِہا ہَے۔ چِٹّے کُڑتے٬ ڈبِّیدار لُۄںگی اتے تۄتِییا پگڑی والا اُہدا اُچّا لمبّا بھائی باہرۄں کِسے رِشتیداری وِچۄں آ رِہا ہَے۔ کھںڈّ دِییاں گۄلِییاں نال اُہدی جیب بھری ہۄئی ہَے۔ دۄ-دۄ چار-چار گۄلِییاں دِیالے دے ساتھِییاں نُۄں وںڈّدا-وںڈّدا اُہ دِیالے کۄل پُجّ کے اُس نُۄں گۄدی چُکّ رِہا ہَے۔ دِیالے دی جیب گۄلِییاں نال بھر رِہا ہَے۔ پِیاردا-پُچکاردا اُس نُۄں گھر ولّ لَے تُردا ہَے۔ گۄدی چڑھِیا دِیالا مائۄُںٹ اَیوریسٹ ’تے چڑھِیا مہِسُۄس کر رِہا ہَے۔

بائی دی اِس تسوِیر دا دُۄجا پاسا اُس نُۄں چںگّی ترہاں یاد ہَے۔ گلی ’چ بَیٹھا اُہ باراں-گِیٹی کھیڈ رِہا ہَے۔ چھۄٹی بھَیݨ شکُںتّلا دراں ’چ بَیٹھی رۄٹی کھا رہی ہَے۔ اِکّ دم اُہناں دے گھرۄں اںدّرۄں چِیکاں سُݨائی دِںدِّییاں ہن۔ دِیالا رۄݨ-ہاکا ہۄئِیا گھر ولّ دَۄڑ رِہا ہَے۔

اُہناں دا بائی وِہڑے وِچّ بھُںجّے پِیا ہَے۔ ماں باہۄ-دھاہی پِٹّی جا رہی ہَے۔ اُس نیں باہاں دِییاں چُۄڑِییاں تۄڑ لئیِیاں ہن٬ وال کھِلّرے پئے ہن٬ اکھّاں ’چ پائِیا سُرما ہںجھُّۄیاں نال وہِ گِیا ہَے۔ گۄرا مُۄںہ کالکھ نال لِپِّیا گِیا ہَے۔ ماں وِچّ بھُۄتاں ورگی تاکت آ گئی ہَے۔ اُہ کئی-کئی گُیاںڈھݨاں دے وی وسّ وِچّ نہِیں آ رہی۔ بائی نال چُمبّڑی ہۄئی ہَے۔ اِکّ-ادھّ وار جے پِچھّے ہٹدی ہَے تاں دُۄجی وار دُۄݨی تاکت نال جپھّا پائُںدی ہَے۔

ڈرِیا سہِمِیا دِیالا ماں کۄل کھڑا ہَے۔ دِیالے نُۄں ہِکّ نال لا کے اُہ پھیر دھاہاں ماردی ہَے۔ دِیالے نُۄں دیکھ کے باکی اَۄرتاں وی چِیکاں مارن لگّدِییاں ہن۔ دِیالے نُۄں بائی دا ڈھکِّیا مُۄںہ اِکّ وار نںگّا کر کے دِکھائِیا جاںدا ہَے۔ اکھّاں بںدّ٬ چِہرا شاںت٬ جِویں ہُݨے اُٹھ کے دِیالے نُۄں گۄد لئیگا۔ اِکّ گُیاںڈھی بائی دا مُۄںہ ڈھکّدا ہَے۔ اِکّ ہۄر دِیالے نُۄں چُکّ کے باہر لَے جاںدا ہَے۔ سبھ آکھدے ہن کِہ اُس دا بائی مر گِیا ہَے۔ مر گِیا تاں کی ہۄ گِیا؟ اُس نُۄں سمجھ نہِیں آ رہی۔

’مر گِیا‘ دا کی متلب ہُںدّا ہَے٬ اِس دا متلب اُس نُۄں بائد وِچّ سمجھ آئِیا سی۔ اِس دے اِکّ نہِیں٬ ہذاراں ارتھ ہن۔ مرن والے دے ہر سمبّںدھّی لئی اِس دا ارتھ وکھّرا ہُںدّا ہَے۔

جوان پتنی لئی اِس دا ارتھ ہَے خاہِشاں اتے اُمںگّاں دا کتل ہۄݨا۔ پَیرِیں پںجّیباں٬ ہتھِّیں چُۄڑِییاں اتے کنّاں دے جھُمکِیاں دے مدھُر سںگِّیت دا گلا گھُٹِّیا جاݨا۔ رںگِّین اتے لِشکدے کپّڑِیاں دے سِر ’چ سںدھُّۄر دی لالی دا مِٹ جاݨا اتے سفَید کپّڑِیاں ’چ کَید ہۄݨا۔ آںڈھ-گُیاںڈھ دے شرارتی بںدِّیاں دِییاں اکھّاں تۄں بچݨا۔ نذدِیکی رِشتے ’چ لگّدے باپاں٬ بھراواں اتے پُتّاں ورگے مرداں تۄں وی اکھّ چُرائُݨا۔ تِتھّاں تِئُہاراں اتے وِیاہ-شادِییاں ’تے لۄکاں دے متھّے لگّݨۄں گُریذ کرنا۔ دِیوالی نُۄں ہنیرے ’چ بَیٹھ کے سِسکِییاں بھرنا۔ کروا چَۄتھ نُۄں بھُکھّݨ-بھاݨے رہِ کے ’ورتݨ’ ناں اکھوائُݨا۔ ہر سال تُر گئے ماہی نُۄں یاد کرن اتے ودھ رہی کبِیلداری نُۄں دیکھ-دیکھ تِل-تِل جھُۄرنا۔ چُلّہا مگھدا رکھّݨ لئی لۄکاں دِییاں درِییاں بُݨنا٬ سُۄت کتّݨا٬ بۄہِیئے-بُۄٹِییاں بݨائُݨا٬ نالے بُݨنے اتے پھُلکارِییاں کڈھّݨا۔ ’مرن‘ دے اِہ ارتھ اُس دی ماں نیں آپݨے پِںڈّے ’تے ہںڈھّائے سن۔

دِیالے ورگے اٹھّاں سالاں دے پُتّ لئی ’مر گئے‘ دے ارتھ ہُںدّے ہن٬ اُسے دِن تۄں گمبھِّیر ہۄ جاݨا۔ سادا کھاݨا اتے سادا پہِنݨا۔ ساتھِییاں تۄں کُٹّ کھا کے وی گُسّا پی جاݨا۔ کھیڈݨا گھٹّ٬ پڑھنا بہُتا۔ گھر آ کے ماں نال کمّ کرائُݨا۔ وِہلے سمیں دُکان ’تے نَۄکری کرنی۔ بھَیݨ دے وِیاہ دا فِکر رکھّݨا۔ باپ دے سِرۄں اُٹھّ جاݨ دے اِہ ارتھ کڈھّے سن لالا جی نیں۔

بِناں مرد والے گھراں دِییاں دھِییاں نُۄں گھر دی چاردِیواری اںدّر کَید رہِݨا ہُںدّا ہَے۔ گلی ’چ کُۄڑا سُٹّݨ تۄں پہِلاں وی وِیہ-وِیہ وار اِدھر-اُدھر دیکھݨا ہُںدّا ہَے۔ کِسے بھَیڑی اکھّ دا ساہمݨا تاں نہِیں کرنا پَے رِہا؟ سہیلِییاں نال ہسّݨا٬ کھیڈݨا٬ تِییاں ’چ جا کے چامبھڑے پائُݨا اُہناں لئی ورجِت ہُںدّا ہَے۔ چھۄٹی ہی اُمرے اِذّت لَے کے بُڈھّے-ٹھیرے لڑ لگّݨا اُس دا نسِیب ہُںدّا ہَے۔ لںگّڑے فَۄجی نُۄں وِیاہی شکُںتّلا اُسے کرۄپی دا سںتّاپ بھۄگ رہی ہَے۔

“گُرُۄ دیو٬ تھۄڑھی جِہی چاہ لئۄ … ۔” ذِںدّگی دا پہِلا کاںڈ سماپت کر کے لالا جی نیں جِئۄں ہی اکھّاں کھۄلہِییاں٬ رام سرُۄپ نیں جھٹّ چاہ والا گلاس اگّے کر دِتّا۔

“نہِیں۔ من نہِیں کر رِہا …”  اسل ’چ اتِیت وِچّ گُیاچے لالا جی دا ورتمان وِچّ مُڑن نُۄں دِل نہِیں سی کردا۔

“تھۄڑھی جِہی تاں ذرُۄر لئۄ۔ کاںتا بھَیݨ جی نیں کلّہ دا پاݨی تک نہِیں پرسِیا … ۔ جے تُسِیں ہی ہَۄسلا ڈھاہ گئے تاں ساڈا کی بݨیگا؟” یُوا سںگھّ دا سکتّر درشن وی لالا جی ’تے چاہ پِیݨ لئی ذۄر پا رِہا سی۔

لالا جی دِییاں اُداس اکھّاں بَیٹھک دا جائِذا لَیݨ لگِّییاں۔ کِسے ٹاویں-ٹلّے دے ہتھّ وِچّ چاہ والا گلاس پھڑِیا ہۄئِیا سی۔ ادھِّیاں نالۄں ودھّ اجِہے بںدّے سن جِہڑے بھُکھّے تِہائے کلّہ دے ہی لالا جی نال گھُمّ رہے سن۔ لالا جی تاں ورت رکھّݨ دے آدی سن۔ مہِینے ’چ وِیہ دِن ورت رکھّدے سن۔ اِکّ دِن نہِیں کھاݨ-پِیݨگے٬ کۄئی فرک نہِیں پَیݨ لگّا۔ باکِییاں دا ہال بُرا ہۄ سکدا ہَے۔ کپّڑے والا امّْرِت٬ لۄہے والا رامگڑھِییا اتے سیوا سمّتی والا ماسٹر تاں گھںٹّے وِچّ تِنّ-تِنّ وار چاہ پِیںدے ہن۔ کَیمپاں وِچّ لالا جی اُہناں نُۄں تاڑدے وی رہِںدّے ہن۔ جدۄں ویکھۄ چاہ سڑھاکدے دے سڑھاکدے۔ جے لالا جی بھُکھّے بَیٹھے رہے تاں اُہناں نیں وی کُجھّ نہِیں کھاݨا۔

اِہ سبھ سۄچ وِچار کے لالا جی نیں چاہ والا گلاس پھڑ لِیا۔

بںٹّی دی غَیر-ہاذری وِچّ بھرِیا چاہ دا گھُٹّ لالا جی نُۄں ذہِر ورگا لگّا۔ اُہ ماسُۄم پتا نہِیں کِس ہالت وِچّ ہۄویگا؟ سُتّا وی ہۄویگا جاں جاگدا ہی رِہا ہۄویگا؟ بِناں کہاݨی سُݨے تاں اُہ سَۄں ہی نہِیں سکدا۔ جِنّا چِر سِر وِچّ اُںگلاں نال مالِش ناں کرۄ٬ اُس نُۄں نِیںد نہِیں آئُںدی۔ کاںتا دی گۄد وِچّ بَیٹھے بِناں اُہ اِکّ بُرکی وی اںدّر نہِیں کردا۔ بںٹّی اِکّ پل لئی وی اکھّ نہِیں جھپک سکِیا ہۄݨا ہَے۔ چِیکدا ہی رِہا ہۄݨا ایں۔ گلا بہِ گِیا ہۄݨا ہَے رۄ-رۄ۔ کِسے نیں پاݨی دی گھُٹّ وی نہِیں دِتّی ہۄݨی۔

لالا جی دے ہتھّ ’چ پھڑِیا گلاس دیکھ-دیکھ کے سبھ نیں گلاس پھڑ لئے۔ گُیاںڈھِییاں نیں چاہ تاں کئی وار بݨا-بݨا لِیاںدی سی پر کِسے نیں وی مُۄںہ نہِیں سی لائی۔ ٹھںڈھّی ہۄ کے خراب ہُںدّی رہی۔ دھرمپال نیں اِس وار چاہ تھۄڑھی ہی لِیاںدی سی۔ کُجھّ گلاساں ’چ پَیݨ نال ہی مُکّ گئی۔ چاہ ورتدی دیکھ کے کئی گُیاںڈھی گھراں نُۄں ہۄر چاہ لَیݨ لئی دَۄڑ پئے۔

چاہ دِییاں چُسکِییاں لالا جی دے سِینے ’چ تِیر واںگ چُبھ رہِییاں سن۔ اُہ چاہُںدّے سن٬ اُہنہاں دے کنّ بۄلے ہۄ جاݨ۔ اِہ سمبھّو نہِیں سی۔ اُہناں دُبارا کںدھّ نال ڈھاسݨا لائِیا اتے اکھّاں مِیچ لئیِیاں۔

پُتّ جمّ کے ماواں سَۄ واری دھرتی نمسکاردِییاں ہن۔ جِئۄُںدی ماں پُتّ دی چھاں ہیٹھاں مَۄجاں ماݨدی ہَے۔ مر کے وی پُتّ ہتھّۄں گتی کرا کے سِدھّی سُرگ نُۄں جاںدی ہَے۔ لالا جی دی ماں نیں جِہڑِییاں سُکھّاں اُس دے جنم تۄں پہِلاں سُکھِّییاں سن٬ اُہ ماں دے مرن تک وی پُۄرِییاں نہِیں سی ہۄ سکِییاں۔ ساری اُمر اُہنُۄں ورت رکھّݨے٬ پاٹھ٬ جگراتے اتے کدے تِیرتھ یاتراواں کرنِییاں پئیِیاں سن۔

ماں نیں آپݨی ساری ذِںدّگی لالا جی دی خُشی لئی لا دِتّی۔ لالا جی نیں اُس نُۄں کی دِتّا؟ دُکھّاں دے پہاڑ٬ ہںجھُّۄ تے ہئُکے۔

ماں نیں بڑے سُفنے دیکھے سن۔ ہردِیال وڈّا ہۄ کے افسر بݨیگا۔ کِسے ملُۄک جِہی کُڑی نال وِیاہ کرائیگا۔ پۄتِیاں ’چ کھیڈدی بُڈھّی نُۄں جوانی ’چ گل پِیا رںڈّیپا بھُلّ جائیگا۔

ہردِیال نیں افسر کِتھۄں بݨنا سی؟ سکُۄل ماسٹر لئی ہی کئی سال در-در دِییاں ٹھۄکراں کھاݨِییاں پئیِیاں۔ ماں وِدھوا٬ گھر جوان بھَیݨ, مُںڈّا ماسٹر۔ کُڑی نُۄں لڑ لائُݨ دی تھاں اگلا کھُۄہ ’چ دھکّا نہِیں دے دِئۄُ۔ نݨد پہِلاں بھرجائی نال آڈھا رکھُّۄ۔ جاںدی ہۄئی سارا نِکّ-سُکّ داج ’چ لَے جائۄُ۔ ماسٹر دی تنخاہ نال تاں دۄ ڈںگّ دی رۄٹی وی نہِیں پکّدی۔ کۄئی کُڑی نُۄں نرکاں ’چ دھکّݨ لئی تِیار نہِیں سی۔ ہردِیال دے وِیاہ لئی وی ماں نُۄں ہی کئیِیاں دے پَیرِیں چُنّی دھرنی پئی۔

نَۄکری اتے وِیاہ تاں بِگانے ہتھّ سی۔ لالا تاں ماں دی جواکاں نال وِہڑا بھرن دی خاہِش وی پُۄری ناں کر سکِیا۔

وِیاہ دے تِیسرے مہِینے ہی بلدیو آپݨی ماں دے پیٹ آ پِیا۔ بُڈھّی دا دھرتی ’تے پَیر نہِیں سی پَیںدا۔ بہُۄ نُۄں سارا دِن مںدّراں٬ گُردُیارِیاں اتے ڈیرِیاں ’چ لئی پھِردی رہی۔ کدے دھاگے کرائُںدی٬ کدے توِیت۔ کدے کِسے پںڈّت تۄں پاݨی کرا لِیائی اتے کدے کِسے سادھُۄ تۄں بھبُۄتی۔ پۄتے دا مُۄںہ دیکھݨ نُۄں اُہ ہابڑی پئی سی۔

سَۄدھاں دے پیٹ دا درد اُس دا کھہِڑا نہِیں سی چھڈّ رِہا۔ سارا دِن ’ڈھُۄہی٬ ڈھُۄہی‘ کردی مںجّا ملّی رکھّدی۔ لالا بتھیری دُہائی دِںدّا سی٬ اُس نُۄں ڈاکٹر کۄل لِجاݨا چاہِیدَے۔ ماں پٹّی نہِیں سی بنّہݨ دِںدّی۔

“تَینُۄں بہُۄ دا ہیروا مار گِئَے۔ وے اِہ بُڈھِّییاں والِییاں بِیمارِییاں نیں۔ بُڈھِّییاں ہی اِہدا اِلاج جاݨدِییاں نیں۔ پہِلا جاپا ہَے٬ بہُۄ دا سرِیر ناذُک جِہا ہَے۔ آپے ٹھِیک ہۄ جُۄ۔”

ناں سَۄدھاں نیں ٹھِیک ہۄݨا سی٬ ناں ہۄئی۔ سسّ دی گۄد ’چ چںدّ ورگا پۄتا پا کے نُۄںہ دُنِییاں تۄں کِنارا کر گئی۔

کبِیلداری دا جُۄلا مساں ماں نیں گلۄں لاہِیا سی۔ سَۄدھاں دے مرن نال مُڑ گل آ پِیا۔ دِناں دے بچّے دی پرورِش اتے اُتّے چُلّہے ’چ سِر۔

لالا جی لئی آپݨا ہی گھر بیگانا ہۄ گِیا۔ دھۄبی دے کُتّے واںگ اُہ ناں گھر دا رِہا٬ ناں گھاٹ دا۔ گھرے آئُںدا تاں کںدھّاں وڈھّ-وڈھّ کھاںدِییاں۔ باہر ہُںدّا تاں بلدیو دِییاں چِیکاں گھر نُۄں دھُۄںہدِییاں۔ مرذی دا کھاݨا پِیݨا مُکّ گِیا۔ دھۄتا کپّڑا مِلݨۄں ہٹ گِیا۔ ناں کِسے نال دُکھّ-سُکھ ساںجھا ہۄݨا٬ ناں من دا گُبار نِکل سکݨا۔ چُپّ کر کے گھر آئُݨا٬ رۄٹی اںدّر سُٹّݨی اتے مںجّا ملّ لَیݨا۔

بلدیو نُۄں کدے بُخار ہَے٬ کدے کھںگھّ اتے کدے ٹٹِّییاں۔ کدے گرمی لگّ جاݨی٬ کدے ٹھںڈھّ۔ ساری-ساری رات جگراتا کرن دی ماں ’چ ہِمّت نہِیں سی۔ اُہدی رۄںدی دی نِگاہ کمذۄر ہۄ گئی سی۔ گۄڈے وی جواب دِںدّے جا رہے سن۔

آتھݨ-اُگݨ ماں سمجھائُݨ لگّدی۔ مر گِیاں نُۄں دِل ’چ لئی پھِرنا کۄئی سِیاݨپ نہِیں ہُںدّی۔ چُپّ کر کے دُۄجا وِیاہ کرا لَے۔ مرد کِنّا کُ چِر بچّے دا ہگّݨا-مُۄتݨا کر سکدا ہَے۔ اِہ کمّ تاں اَۄرت ہی کر سکدی ہَے۔

کُجھّ وی سی۔ لالا جی دا فَیسلا اٹلّ سی۔ ناں اُہنے دُۄجا وِیاہ کرائُݨا سی٬ ناں کرائِیا۔ جدۄں پہِلی ہی دھۄکھا دے گئی تاں دُۄجی دا کی بھرۄسا؟ نالے مترےئی ہتھّ بلدیو دا کی بݨیگا؟ اُہ آپݨے سُکھ لئی بلدیو دی ذِںدّگی نُۄں نرک نہِیں بݨائیگا۔

“گُرُۄ دیو٬ ذرا تھال نُۄں ہتھّ لا دِئۄ۔” درشن نیں پتاسِیاں نال بھرے تھال نُۄں لالا جی اگّے کر کے اُہناں دی اِکاگرتا بھںگّ کِیتی۔ پتاسِیاں اُپر پِیا اِکّ توِیت وی چمک رِہا سی۔

لالا جی نیں کُجھّ نہِیں پُچھِّیا اِہ کی ہَے؟ اُہناں دا من کِسے نال وی گلّ کرن نُۄں تِیار نہِیں سی۔ اُہ بسّ سۄچی ہی جاݨا چاہُںدّے سن۔ چُپّ کر کے اُہناں تھال نُۄں ہتھّ لا دِتّا۔

درشن آپے دسّݨ لگّا۔ سںتّی توِیت کرا کے لِیائی ہَے۔ توِیت نُۄں چرکھے دے مُنّے نال بنّہ کے چرکھے نُۄں پُٹھّا گھُمائُݨا ہَے۔ مُۄںہ وِچّ سَۄ واری مںتّر دا جاپ کرنا ہَے۔ پھیر توِیت نُۄں مُنّے نالۄں لاہ کے لال مِرچاں والے ٹھِیکرے وِچّ پا کے ساڑنا ہَے۔ اِہ سیک بںٹّی نُۄں چُکّݨ والِیاں نُۄں پُجّݨا ہَے۔ اُہناں دے سرِیراں نیں اُس سمیں تک مچّدے رہِݨا ہَے٬ جدۄں تک اُہ بںٹّی نُۄں واپس نہِیں بھیجدے۔

سںتّی نُۄں اُڈّدی-اُڈّدی خبر ادھّی راتِیں مِلی سی۔ اُسے وکت اُہ سںتّاں دے ڈیرے گئی سی۔ پہِلاں تاں کچّی نِیںد اُٹھّݨ کرکے سںتّ جھئیِیاں لَے-لَے پئے٬ پر جدۄں لالا جی ’تے پئی بھِیڑ دی گلّ سُݨی تاں ٹھںڈھّے ہۄ گئے۔ اُہناں پُۄرا ذۄر لا کے توِیت تِیار کِیتا سی۔ ٹُۄݨے-ٹامݨا وِچّ سںتّ جی دُۄر-دُۄر تک مشہُۄر ہن۔ اُہناں دا توِیت آلہا نہِیں جاںدا۔

کُجھّ ہی مِںٹّاں بائد چرکھا پُٹھّا گھُمّݨ لگّا۔

پُٹھِّییاں چکِّییاں تاں پہِلاں ہی گھر ’چ چلّ رہِییاں سن۔ اِہ ٹُۄݨا سادھاں دی وِیرۄ نیں دسِّیا سی۔ اُہ آکھدی سی جدۄں اہ چھۄٹی سی تاں اُہدا ماما مامی نال لڑ کے گھرۄں نِکل گِیا سی۔ بِیڑ ’چ آئے اِکّ سادھ نیں اِہ ٹُۄݨا دسِّیا سی۔ مامی نیں تِنّ دِن پُٹّی چکّی گھُمائی۔ چَۄتھے دِن ماما گھرے آ وڑِیا۔

پُٹھّا توا تاں رات کاںتا نیں آپ ہی چاڑھ لِیا سی۔ کِسے سمیں اُہدی ماں نیں دسِّیا سی کِہ جے کِسے دا پشُۄ گُیاچا ہۄوے تاں پُٹھّے تویں ’تے رۄٹی لاہُݨ نال پشُۄ کھُرلی ’تے مُڑ آئُںدَے۔ جے جانور مُڑ سکدَے تاں بںدّا کِئۄں نہِیں۔ رۄٹِییاں نال اُہدا ڈبّا بھر گِیا سی۔

چرکھِیاں٬ چکِّییاں دی گھُۄکر لالا جی نُۄں بیچَین کر رہی سی۔ سںتّی دا اُچّی-اُچّی مںتّر پڑھنا اُہناں نُۄں ہۄر وی بُرا لگّ رِہا سی۔

سںتّی آپݨی پُۄری واہ لا رہی سی۔ اُہ لالا جی دے سارے اہِسان چُکا دیݨا چاہُںدّی سی۔ اُس دا پںڈّت تاں بھری جوانی وِچّ ہی چار دھِییاں چھڈّ کے تُر گِیا سی۔ کۄٹھے ورگِییاں دھِییاں نال پتا نہِیں کی بِیتدی۔ لالا جی نیں رہِم کِیتا سی۔ اِکّ-اِکّ کرکے رام لِیلہا کمیٹی ولّۄں سِیتا-سومبّر والے دِن سارِییاں وِیاہ دِتِّییاں۔ ور وی ودھِییا ٹکّرے اتے دہیذ وی شرِیکاں نالۄں ودھّ اِکٹھّا ہۄئِیا۔ سارِییاں دھِییاں لالا جی دی کِرپا کرکے سُکھی وسّدِییاں نیں۔

سںتّی دے مںتّر تۄں کھہِڑا چھُڈائُݨ لئی لالا جی نیں آپݨا دھِیان فۄٹۄیاں ’چ لگا دِتّا۔ کدے بلدیو دی فۄٹۄ وِچۄں اُہناں نُۄں بںٹّی دے بھوِکھّ دے جھئُلے پَیںدے اتے کدے بںٹّی دی فۄٹۄ وِچۄں بلدیو دے اتِیت دے۔ کدے بںٹّی بلدیو بݨ جاںدا اتے کدے بلدیو بںٹّی۔ دۄنۄں اِکّ-مِکّ ہۄ گئے لگّدے سن۔

بںٹّی دی اُمر ’چ بلدیو بںٹّی ورگا ہُںدّا سی۔ مۄٹِییاں-مۄٹِییاں اکھّاں٬ گُںدّواں سرِیر اتے ساف سُتھری آواذ۔

پںجّویں ورہے ہی جے چںدّری بِیماری ناں چمبّڑی ہُںدّی تاں بلدیو نیں وی لالا جی ورگا ہی بھر جوان گبھّرُۄ نِکلݨا سی۔ اۄپرے دُدھّ اتے ویلے-کُویلے دی ٹھںڈھّی-تتّی رۄٹی نیں اُہدا مِہدا کمذۄر کر دِتّا۔ دسِیں-پںدّری دِنی اُہ مںجّی ملّ لَیںدا۔ پاݨی تک ناں پچدا۔ ڈاکٹر اُہدا کھاݨا-پِیݨا بںدّ کر دِںدّے۔ کئی-کئی دِن اُہ ہسپتال وِچّ رُلدے رہِںدّے۔

ہسپتال دے چکّر کٹّدے-کٹّدے لالا جی دی ذِںدّگی نیں مۄڑ کٹِّیا سی۔ بلدیو لالا جی دی ہاذری تاں بھالدا سی پر ٹہِل سیوا نہِیں۔ وِہلا بَیٹھا ہردِیال سماں لںگھّائُݨ لئی مرِیذاں دے چھۄٹے-مۄٹے کمّ کردا رہِںدّا۔ کِسے نُۄں دوائی لِیا دِتّی٬ کِسے دا دُدھّ گرم کرا لِیاںدا اتے کِسے نُۄں ٹٹّی پیشاب کرا دِتّا۔

کئی وار اجِہے مرِیذ وی آئُںدے٬ جِنہاں دی اُگھّ-سُگھّ لَیݨ والا کۄئی ناں ہُںدّا۔ اُس بدنسِیب نُۄں ہسپتال والے وی ناں گَۄلدے۔ کئی دیکھ-بھال باجھۄں دم تۄڑ جاںدے۔ اجِہے ہی دۄ مرِیذاں نُۄں مَۄت دے مُۄںہۄں بچا کے لالا جی نُۄں اجِیب جِہا سکُۄن مِلِیا سی۔ اُہناں دے غم٬ خُشی وِچّ بدلݨ لگّے سن۔ اُہناں نُۄں خُشی دا راہ دِس گِیا سی۔

بلدیو راذی وی ہُںدّا تاں اُہ ہسپتال گیڑا ماردے۔ مرِیذاں نُۄں وی اُہدی لۄڑ مہِسُۄس ہۄݨ لگّی سی۔ اُہ اِکّ دِن گیڑا ناں ماردا تاں مرِیذاں دے چِہرے مُرجھا جاںدے۔ کِسے دے کپّڑے گںدّے رہِ جاںدے٬ کِسے نُۄں دُدھّ ناں مِلدا اتے کِسے دی دوائی کھُںجھّ جاںدی۔

وڈّا ہۄئِیا بلدیو سکُۄل جاݨ لگّا۔ کرن لئی لالا جی کۄل ہۄر کۄئی کمّ نہِیں سی۔ سکُۄلۄں مُڑدے اُہ ہسپتال رُکݨ لگّے۔ جِنّا کُ سردا کۄلۄں خرچ دِںدّے٬ باکی اِدھرۄں اُدھرۄں مںگّ لَیںدے۔ سیوا سمّتی نوِیں-نوِیں بݨی سی۔ لالا جی دی رِیس نال اُہ وی مرِیذاں ولّ دھِیان دیݨ لگّی۔ پھِر پَیسا سیوا-سمّتی والے خرچݨ لگّے٬ دیکھ-بھال لالا جی کر دِںدّے۔ مرِیذاں لئی تاں لالا جی مسِیہا ہی بݨ گئے۔

ہسپتال ’چ لاوارس لاشاں وی ٹکّرن لگِّییاں۔ لاوارس لاش نُۄں کمیٹی والے جدۄں مرے کُتّے واںگ کُۄڑے والی ریہڑی وِچّ لدّ کے شمشان گھاٹ ولّ لِجاںدے تاں لالا جی دِییاں اکھّاں بھر آئُںدِییاں۔ کِنِّییاں آساں لَے کے جِئۄُںدا ہَے منُکھّ ) جدۄں سںگھّرش ہار جاںدا ہَے تاں کُتِّیاں نالۄں وی بھَیڑی مَۄت مردا ہَے۔ کئیِیاں نُۄں تاں کفن وی نسِیب نہِیں سی ہُںدّا۔ کمیٹی والے تاں لکّڑاں وی پُۄرِییاں نہِیں سی پائُںدے۔ پاتھِییاں نال ہی سار دِںدّے سن۔ ناں کۄئی کِرِیا کرم٬ ناں شرادھ۔ پھُلّ گںگّا پائُݨ دا تاں سوال ہی پَیدا نہِیں ہُںدّا۔ مرن والے دی رُۄہ بھٹکدی ہَے تاں بھٹکدی رہے۔ کِسے نُۄں کی؟

لاشاں نُۄں ماݨ-اِذّت بخشݨ لئی لالا جی نُۄں بہُت بھجّ-نٹھّ کرنی پئی۔ کُجھّ خرچ کمیٹی تۄں منذُۄر کرائِیا٬ کُجھّ سیوا سمّتی تۄں اتے باکی مہامبِیر دل تۄں۔ کِرِیا کرم اُہ آپݨے ہتھِّیں کرائُںدے۔ ہرِدُیار جا کے سارے بدنسِیباں دے پھُلّ وی گںگّا پا آئُںدے۔

شمشان گھاٹ جاݨ لگّے تاں اُتھۄں دِییاں تکلِیفاں ستائُݨ لگِّییاں۔ ملہے٬ جھاڑِییاں٬ ٹُٹّے گھڑِیاں دِییاں ٹھِیکرِییاں٬ مٹِّییاں دِییاں اُکھّڑِییاں اِٹّاں تۄں سِوا کُجھّ وی نہِیں سی اُتھے۔ لکّڑاں لَیݨ لئی کۄہ واٹ جاݨا پَیںدا۔ گرمِییاں ’چ نڑۄئے نال آئے بںدّے گرمی نال ہی ادھ-مۄئے ہۄ جاںدے۔ ناں بَیٹھݨ نُۄں تھاں٬ ناں پِیݨ نُۄں پاݨی۔ کۄئی چار دِیواری نہِیں٬ کۄئی رکھوالا نہِیں۔ کئی وار کُتّے تاذے دبّے بچِّیاں دِییاں لاشاں کڈھّ لَیںدے اتے لتّاں باہاں گھڑِیسی پھِردے۔ مِیںہ کݨی ہُںدّی تاں تِنّ-تِنّ چار-چار دِن لاش بِلّے ناں لگّدی۔

لالا جی نیں پہِلاں کمیٹی بݨائی۔ لکّڑاں سُٹوائیِیاں٬ نلکا لوائِیا اتے آخر وِچّ شَیڈّ بݨائے۔ لۄکاں نُۄں تھۄڑھا جِہا سُکھ دا ساہ آئُݨ لگّا تاں آپݨے آپ دان دیݨ لگّے۔

مِٹھُّۄ سیٹھ نیں آپݨی پُراݨی ہویلی شمشان گھاٹ دے ناں لگوا دِتّی۔ اُس نُۄں ہویلی دا کۄئی فائِدا نہِیں سی۔ تِنّ پُشتاں تۄں ہی اِہ ہویلی اُجاڑ پئی سی۔ کدے کۄئی اِتھے رہِںدّا وی رِہا سی جاں نہِیں٬ کِسے نُۄں نہِیں پتا۔ لۄکاں نُۄں اِس ہویلی بارے پْرچلّت دںدّ-کتھاواں دا ہی پتا سی۔ جِس سیٹھ نیں اِہ ہویلی بݨوائی سی٬ اُہ چَۄداں دھِییاں-پُتّ جمّ کے وی اَۄت مرِیا سی۔ اُس جۄڑے دی رُۄہ اِس ہویلی وِچّ بھٹکدی پھِردی ہَے۔ لۄکاں نیں ترہاں-ترہاں دِییاں اواذاں اتے چِیکاں اِس ہویلی وِچۄں سُݨِییاں سن۔ کئی آکھدے سن اِتھے کالا ناگ سارا دِن پھُںکّارے ماردا رہِںدّا ہَے۔ ہویلی ’چ رہِݨا تاں اِکّ پاسے رِہا٬ ڈردا کۄئی اُدھر دی لںگھّدا وی نہِیں سی۔ ادھّ-پچدھّ ہویلی ڈھہِ چُکّی سی٬ اُتھے اجّ-کلّہ کبُۄتر اتے اُلُّۄ وسّدے سن۔

لالا جی نیں ہویلی ڈھاہُݨ دا کمّ آپݨے ذِمّے لِیا۔ پہِلاں پُۄرِییاں دھارمِک رسماں نال رُۄہاں دی گتی کرائی گئی۔ پھیر مںتّراں دے اُچارن نال ہویلی ڈھاہُݨ دا کمّ شُرُۄ ہۄئِیا۔

ہویلی دے ملبے نال شمشان گھاٹ دی نُہار ہی بدل گئی۔ لاشاں نُۄں دفنائُݨ لئی چبُۄترے بݨ گئے٬ پاݨی والی ٹَیںکی کھڑی ہۄ گئی اتے مۄڈھے جِڈّی چار دِیواری بݨ گئی۔ وادھُۄ-گھاٹُۄ سمان دے پَیسِیاں ’چ ٹُۄٹِییاں لگّ گئیِیاں اتے بِجلی دی مۄٹر آ گئی۔

جَینِییاں دی ماں مری تاں اُہناں شمشان گھاٹ وِچّ بغِیچی لگوا دِتّی۔ وِچکار شِو دی مُۄرتی دی ستھاپنا کرا دِتّا اتے بغِیچی دی دیکھ-بھال لئی مالی رکھوا دِتّا۔

لالا جی دی چڑھت تۄں کئیِیاں نُۄں چِڑ ہۄݨ لگّی۔ اُہ مِہݨے مارن لگّے۔

“مڑھِییاں نال مۄہ پا کے وی کِسے کُجھّ کھٹِّئَے؟”

اُس سمیں تاں لالا جی دے کنّ ’تے جُۄں نہِیں سی سرکدی۔ ہُݨ اُہ سۄچ رہے سن۔ سچّمُچّ اُس نیں مڑھِییاں ’چۄں کُجھّ نہِیں کھٹِّیا٬ سگۄں مڑھِییاں نیں اُس نال مۄہ پا لِئَے۔ پہِلا بلدیو گِیا٬ مگرے ماں … اتے ہُݨ … اُہناں نُۄں لگّا٬ اہ آپݨِییاں باہاں ’تے بںٹّی دی لاش پائی آپݨِییاں ہی سجائیِیاں سںوّارِییاں مڑھِییاں ولّ جا رِہا ہَے … ۔

“نہِیں … نہِیں … ۔” آپ مُہارے لالا جی دِییاں چِیکاں ہوا وِچّ گُۄںجݨ لگِّییاں۔

“کی گلّ؟ کی ہۄئِیا؟” گھبرائی بھِیڑ اُہناں ’تے اُلّر گئی۔

“کُچھ نی … کُچھ نی … اِکّ ماڑا سُفنا دیکھِئَے … ۔” جۄ کُجھّ اُہ دیکھ رہے سی٬ اُہ اِکّ سُفنا سی٬ اِہ جاݨ کے اُہناں دی جان وِچّ جان آئی۔

آپݨا اتے ہمدرداں دا دھِیان چںگّے پاسے لائُݨ لئی لالا جی اِتِہاسک مِتھِہاسک کہاݨِییاں چھۄہ کے بَیٹھ گئے۔ ہرِیش چںدّر ’تے آئے سںکّٹ دِییاں۔ لچھمݨ مُۄرچھا دِییاں اتے گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ دے شہِید ہۄئے چارے ساہِبذادِیاں دِییاں۔ اِہ کُجھّ گھڑِییاں دا گْرہِ ہَے٬ جۄ اُہناں ’تے آئِیا ہَے۔ اِس نیں ٹل ہی جاݨا ہَے۔ گْرہِ-چکّر تاں دیوی-دیوتِیاں نُۄں نہِیں بخشدا٬ اُہ تاں مامُۄلی منُکھّ ہن۔

اُہ دسّݨ لگّے کِہ ہر وِدوان نیں بںٹّی دی لمبّی اُمر دی بھوِکھّباݨی کِیتی ہۄئی ہَے۔ فِکر والی کۄئی گلّ نہِیں٬ پاںدھے ’تے اُہناں نُۄں ماݨ سی۔

بلدیو دی جنم-پتّری دیکھ کے پاںدھا ہمیشا ہی چُپّ ہۄ جائِیا کردا سی۔ وار-وار پُچھّݨ ’تے اِہۄ آکھدا کِہ مُںڈّا سُکھ نہِیں دیݨ لگّا۔

اُہ تاں بلدیو دِییاں ہرکتاں تۄں ہی نذر آئُںدا سی۔ اُہ لالا جی والی دِشا تۄں اُلٹ دِشا ولّ جا رِہا سی۔ دھرم-کرم نُۄں اُکّا نہِیں سی منّدا۔ لالا جی واںگ دھۄتی-کُڑتا نہِیں سی پائُںدا۔ سویرے-شام پُۄجا-پاٹھ نہِیں سی کردا۔ کدے- کدے بِیڑی سِگرٹ وی پی لَیںدا سی۔ بہُتا پڑھِیا-لِکھِیا وی نہِیں۔ دسوِیں کر کے پْرائیِویٹ سکُۄل وِچّ کلرک لگّ گِیا۔ وِیاہ کِیتا تاں اُپرۄتھلّی دۄ لڑکِییاں ہۄ گئیِیاں۔ تِیجی واری بہُۄ نُۄں لَے کے امّْرِتسر نُۄں چڑھ گِیا۔ لالا جی دی اِکّ ناں سُݨی۔ ربّ دے جِیء نُۄں دھرتی ’تے آئُݨ دیݨا چاہِیدَے۔ گربھ-پات پاپ سی۔ ہر جِیء آپݨی کِسمت آپ لَے کے آئُںدا ہَے٬ پر اُس نُۄں ہۄر دھِییاں دی ذرُۄرت نہِیں سی۔ گربھ وِچّ مُںڈّا ہَے تاں دُنِییاں ’تے آوے٬ نہِیں تُردا بݨے۔ لالا جی نیں لکھّ وار دھرتی نمسکاری٬ جدۄں پتا لگّا٬ پیٹ وِچّ بںٹّی سی۔ اُہناں دے گھر جِیو-ہتِّیا ہۄݨۄں بچ گئی۔

بلدیو لالا جی نُۄں آدرشوادی آکھدا سی۔ اُس نُۄں سادا کھاݨ-پِیݨ پسںدّ نہِیں سی۔ اُہ گھرے ٹِک کے بَیٹھݨا نہِیں سی چاہُںدّا۔ اُہ دھِییاں دا باپ سی۔ اُہ نہِیں سی چاہُںدّا٬ اُس دِییاں دھِییاں نُۄں رام لِیلہا کمیٹی والے وِیاہُݨ۔ اہ بںٹّی نُۄں وی تپّڑاں والے گَۄرمِںٹّ سکُۄل ’چ نہِیں سی پڑھا سکدا۔ اُہ دھِییاں پُتّاں نُۄں اُچّی سِکھِّیا دے کے اسمانی چڑھائُݨ دے سُفنے لَیںدا سی۔

دِن رات مِہنت کر کے اُہ بَیںک ’چ کلرک جا لگّا۔ باراں سَۄ دی تھاں اٹھاراں سَۄ تنخاہ مِلݨ لگّی۔ کُجھّ مہِینے ہی سںگّرُۄر جاݨا پَیݨا سی۔ پھیر اِتھۄں دی بدلی ہۄ جاݨی سی۔

کِسے نُۄں کی پتا سی٬ مَۄت اُس نُۄں ہاکاں مار رہی سی۔ وِہُ ماتا نیں نَۄکری دا بہانا گھڑِیا سی٬ اُس نُۄں آپݨے مرن والی تھاں ’تے سدّݨ دا۔ دُۄسرے ہی مہِینے ٹرکّ ہیٹھاں آ کے مر گِیا سی۔

اِتِہاس دُہرائِیا گِیا۔ لالا جی واںگ بںٹّی وی چھۄٹی اُمرے بیسہارا ہۄ گِیا٬ پر اُس لئی لالا جی ہاذر سن۔ اُہناں چُݨَۄتی کبُۄل کِیتی۔ لالا جی نیں تہئیِّیا کِیتا کِہ اُہ بںٹّی نُۄں بلدیو دی غَیر-ہاذری مہِسُۄس نہِیں ہۄݨ دیݨگے۔

چار سالاں تۄں اُہ آپݨا فرذ نِبھائُںدے آ رہے سن۔

یُوا سںگھّ دی ستھاپنا کر کے اُہناں بہُتا بھار نَۄجواناں دے مۄڈھِیاں ’تے پا دِتّا سی۔ اُہناں نُۄں پہِلاں ہی پچھتاوا سی۔ بلدیو ولّ اُہ بہُتا دھِیان نہِیں سی دے سکے۔ سارا دِن لۄکاں دے کمّاں وِچّ ہی رُجھّے رہِںدّے۔ اُہ اِسے گلّ ’تے اُہناں نال گُسّے رہِںدّا سی۔ اِس شِکائِت دا مَۄکا اُہ بںٹّی نُۄں نہِیں سی دیݨا چاہُںدّے۔

کی پتا سی بلدیو نُۄں پھیر وی شِکائِت کرن دا مَۄکا مِل ہی جائیگا۔

بلدیو وار-وار اُہناں اگّے آ کھڑۄںدا سی۔ اُہناں نُۄں اُلامبھے ’تے اُلامبھا دے رِہا سی۔ جِویں آکھ رِہا سی٬ “چُکّ لَے آپݨی سماج-سیوا نُۄں مۄڈھِیاں ’تے۔ تیرا تُخم اِس دُنِییاں تۄں چُکِّیا گِیا٬ تَیتھۄں اِکّ بچّا وی نہِیں سمبھّالِیا گِیا۔”

اُہناں نُۄں کئی وار جھئُلے پَے رہے سن٬ جِویں بلدیو اُہناں تۄں بںٹّی نُۄں ہتھِیا رِہا ہَے٬ بںٹّی نُۄں اُںگل لا کے کِسے اݨپچھاتی تھاں ولّ لَے کے جا رِہا ہَے … ۔ اُہناں دی اِکّ وار پھیر چِیک نِکل چلّی سی پر اِس وار اُہناں کابُۄ رکھِّیا۔ دُۄجِیاں نُۄں ربّ دا بھاݨا منّݨ دا سبک دیݨ والا آپ ہی ڈۄل گِیا۔ سۄچ کے اُہناں چِیک اںدّر ہی دبا لئی۔

نَۄں والی گڈّی جدۄں یُوا سںگھّ دی آخری ٹۄلی وی خالی ہتھّ مُڑ آئی تاں سبھ دے ماپے جِہے مارے گئے۔

پُلِس نُۄں اِتلاہ دیݨ تۄں سِوا ہۄر کۄئی چارا نہِیں سی۔

کی بںٹّی مُڑ کے نہِیں آئیگا؟ کی لالا جی دے اُمر-بھر دے پُنّ-دان دا اِہۄ پھل سی؟ ہذاراں پْرشن جواربھاٹے واںگ لالا جی اںدّر اُچھالے مارن لگّے۔

شہِر ’چ کِہڑی بھلائی سی٬ جِہڑی لالا جی نیں تنۄ-منۄں نہِیں سی کِیتی۔

اجّ کلّہ تاں جݨا-کھݨا اخبار وِچّ فۄٹۄیاں چھپوائُݨ لئی اکھّاں دے مُفت کَیمپ لا لَیںدے۔ اسل ’چ اِہ کاڈھ لالا جی دے دِماغ دی ہَے۔

جدۄں تِیہ سال پہِلاں اُہناں کَیمپ لائِیا سی تاں آم لۄکاں نُۄں پتا وی نہِیں سی کِہ اکھّاں دا اپریشن اِنا سَۄکھا ہۄ جاںدَے۔ پُۄری بھجّ-نٹھّ کر کے اُہ مساں اٹھّ اپریشن کر سکے سن۔ جدۄں دس-دس سالاں تۄں انّہے ہۄئے بںدّے آپے بسّاں چڑھ کے پِںڈّ پہُںچّ گئے تاں لۄکاں نُۄں تسلّی ہۄئی۔ اجّ کلہ ہر چھِماہی کَیمپ لگّدا ہَے۔ پںڈّال وِیاہ واںگ سج جاںدَے۔ ہذاراں مرِیذ وہِیراں گھتّی آئُںدے ہن۔ ودھِییا تۄں ودھِییا ڈاکٹر پُجّدے ہن۔ کۄئی سںسّتھا مُفت دوائیِیاں دِںدّی ہَے٬ کۄئی اَینکاں لائُںدی ہَے اتے کۄئی راشن-پاݨی دِںدّی ہَے۔ وذِیراں تک نُۄں لالسا رہِںدّی ہَے کِہ اُس تۄں کَیمپ دا اُدگھاٹن کرائِیا جاوے۔ کی لکھّاں لۄکاں نُۄں رۄشنی دِوائُݨ دا اِہۄ پھل ہَے؟ اُس تۄں آپݨِییاں اکھّاں دا نُۄر کھۄہِیا جا رِہا سی۔

رام لِیلہا کمیٹی دے پْردھان نیں آ کے دسِّیا کِہ رام لِیلا گرائۄُںڈ وِچّ پںڈّتاں نیں ہون آرمبھّ کِیتا ہَے٬ جِس-جِس پںڈّت نُۄں وی پتا لگّدا جا رِہا ہَے٬ اُہۄ پاٹھ ’تے بَیٹھدا جا رِہا ہَے۔ آخر رام لِیلہا کمیٹی لئی لالا جی دا یۄگدان کِہڑا تھۄڑھا ہَے۔ اُہ کمیٹی دے پْربںدھّکاں وِچّ پَے کے جھگڑا ناں نبیڑدے تاں کمیٹی کدۄں دی کھِںڈّ-پُںڈّ گئی ہُںدّی۔ اُہناں دے کمیٹی وِچّ آئُںدِیاں ہی رام لِیلا دی نُہار ہی بدل گئی۔ پہِلاں بھِیڑ اِکٹھّی کرن لئی اکھاڑے لائے اتے ڈاںس کرائے جاںدے سن۔ رام لِیلہا کدے چَۄںک وِچّ ہُںدّی٬ کدے داݨا-مںڈّی وِچّ اتے کدے دھرمشالا وِچّ۔ کۄئی سِگرٹ پِیوے چاہے شراب٬ کۄئی رۄک-ٹۄک نہِیں سی۔ سِیٹِییاں اتے کُۄکاں آم جِہی گلّ سی۔ لالا جی نیں اِہ سبھ کُجھّ بںدّ کرائِیا۔ ڈی.سی.’تے ذۄر پا کے کِلہے دے نال لگّدی وِران پئی جگہا کمیٹی نیں الاٹ کرائی۔ لۄکاں ولّۄں چڑھدے چڑھاوے نُۄں سٹیج بݨائُݨ لئی ورتِیا۔ چار دِیواری بݨوائی اتے پکّے کمرے۔ اِہ گرائۄُںڈ ہُݨ ہذاراں کمّ آئُںدا ہَے۔ اِتھے ہر سال رام لِیلہا ہُںدّی ہَے٬ جگراتے اتے کتھا-وارتاواں ہُںدِّییاں ہن۔ کِسے چںگّی پارٹی نیں ڈرامے کرنے ہۄݨ تاں سِنیمے والِیاں دے پِچھّے پھِرن دی لۄڑ نہِیں۔ بݨی-بݨائی سٹیج مِل جاںدی ہَے۔

گِیتا بھون والے سوامی جی نیں وی اکھںڈّ کِیرتن شُرُۄ کر دِتّا سی۔ اُہناں پْرݨ کِیتا سی٬ جِنّا چِر بںٹّی گھر نہِیں مُڑدا٬ کِیرتن ہُںدّا رہیگا۔ اُہدے شگِرداں نیں وی ورت رکھّے سن۔

لالا جی بھاݨا منّ کے سبر کرنا چاہُںدّے سن۔ کِسمت ’چ ہۄئِیا تاں بںٹّی دا وال وِںگّا نہِیں ہۄݨا۔ ناں ہۄئِیا تاں پُلِس نیں کِہڑا اُس نُۄں ہرا کر دیݨا ہَے۔ یُوا سںگھّ اِس گلّ نال سہِمت نہِیں سی۔ اِس وِچّ کۄئی شکّ نہِیں سی کِہ بںٹّی کِسے ماڑے انسر دے ہتھّ لگّ چُکّا سی۔ پُلِس بِناں ماڑے انسر پھڑے نہِیں جا سکدے۔ اُپرۄں ماڑی ہوا وگ رہی ہَے٬ چںگّے-بھلے بںدّے دا دِماغ پھِرِیا پِئَے۔

تھاݨے اِتلاہ دیݨ دی ذِمّیواری دھاگا مِلّ دے اَیم.ڈی.نیں آپݨے ذِمّے لئی۔ نال فلۄر مِلّذ مالک یُۄنِیئن دے پْردھان نُۄں لِیا۔ سار دِن اُہ تھاݨے دی مَیس لئی وگاراں کردے نیں۔ چَۄتھے دِن بۄری کݨک دی مںگّ لَیںدے نیں۔ بںٹّی دا ناں پتا اتے ہۄر جاݨکاری لئی اُہناں بںٹّی دے مامے سُۄرج نُۄں نال لَے لِیا۔

سُۄرج اتے اَیم.ڈی.دے تھاݨے جاںدِیاں ہی کُشٹ آشرم دے چَۄدھری اتے ساںسِییاں دے نمبّردار دے ساہ سُکّݨ لگّے۔

بںٹّی نُۄں لبھّݨ لئی پُلِس دا پہِلا ہملا اُہناں دِییاں کُلِّییاں ’تے ہی ہۄویگا۔

“انّ-داتا٬ کُجھّ دیر ہۄر اُڈِیک لئۄ … پُلِس نیں تاں ساڈے ہڈّاں وِچّ ہی بھاپ پائُݨی ہَے۔” بھِیڑ نُۄں چِیر کے لالا جی تکّ اپّڑ کے پہِلاں نمبّردار نیں بینتی کِیتی۔ پِچھّے ہی ہتھّ جۄڑ کے چَۄدھری جا کھڑۄتا۔

کُلِّییاں ’تے ٹُٹّݨ والے کہِر تۄں اُہناں نُۄں لالا جی ہی بچا سکدے سن۔

لالا جی دی کِرپا نال ساںسی پہِلے ساںسی نہِیں سی رہے۔ اُہ آپݨا جدّی پیشا_چۄری چھڈّدے جا رہے سن۔ مرد ریہڑے واہُݨ لگّے سن٬ اَۄرتاں کھیتاں نُۄں جاںدِییاں سن۔ اُہناں نیں سُۄراں اتے گئۄُیاں دی گِݨتی ودھا لئی سی۔ بچّے سکُۄل جاݨ لگّے سن۔ پُلِس نیں چںگّے-ماڑے دی پچھاݨ نہِیں سی کرنی٬ چںگّے-ماڑے سارے اِکۄ رسّے نُۄڑ لَیݨے سن۔ کئیِیاں دِییاں دِہاڑِییاں ٹُٹّ جاݨگِییاں٬ کئیِیاں نُۄں ٹُٹِّییاں لتّاں-باہاں جُڑائُݨ لئی اُدھار نہِیں مِلݨا۔ اُناں نُۄں نمبّردار دے خِلاف بۄلݨ دا بہانا مِل جائۄُ۔ جے اِماندار رہِ کے وی پُلِس تۄں مار کھاݨی ہَے تاں سارا دِن پسِینا وہائُݨ دی کی لۄڑ ہَے؟ پہِلا کمّ کی ماڑا سی؟ سارا دِن سُتّے رہے٬ رات نُۄں گھرۄں نِکلۄ۔ اِکّ-دۄ گھراں نُۄں پاڑ لائۄ٬ ادھّا پُلِس نُۄں دِئۄ٬ باکی نال مَۄجاں کرۄ۔ کِسے دے گھرے داء نہِیں لگّدا تاں کِسے دا نرما چُکّ لئۄ۔ لالا جی اُہناں دی رکھِّیا کرن۔ آپݨے ہتھِّیں لائے بُۄٹے نُۄں بچائُݨ۔

اِہۄ ڈر چَۄدھری نُۄں سی۔ پہِلاں اُہ مںگّتے اکھوائُںدے سن۔ سٹیشناں٬ اڈِّیاں اتے اُجاڑاں وِچّ پئے سڑدے رہِںدّے سن۔ اُس سمیں اُہ بچّے وی چُکّ لَیںدے سن اتے چۄرِییاں وی کر لَیںدے سن۔ مںگّݨ والے جِنّے ہتھّ ہۄݨگے٬ اۄنے ہی تھۄڑھے۔ چَۄدھری خُد وی اِسے بِیماری دا شِکار سی٬ اُس نُۄں وی کِتۄں چُکِّیا گِیا سی۔ لالا جی نیں ہِمّت کِیتی اتے نوِیں اناج مںڈّی کۄل اُہناں نُۄں جھَۄمپڑِییاں پوا دِتِّییاں۔ مںگّݨا بںدّ٬ کۄہڑِییاں دے مۄہرِییاں نیں ہفتے ’چ اِکّ دِن اِکّ مُہلّے ’چ چکّر کٹّݨا ہَے٬ اگلے دِن دُۄجے مُہلّے۔ کھاݨ-پِیݨ جۄگے پَیسے اُہناں نُۄں مُکّدے نہِیں۔ پُنّ-دان کرن والے آشرم پُجّݨ لگّے ہن۔ سردِییاں ’چ کۄٹِییاں٬ کمبّل مِل جاںدے ہن۔ اُہناں دے دِن ودھِییا لںگھّ رہے ہن۔ بچّا گُمّ جاݨ دی خبر نال پُلِس دِییاں گڈِّییاں دے مُۄںہ پہِلاں آشرم ولّ ہی مُڑنگے۔

“تُسِیں پرواہ ناں کرۄ … اسِیں کِسے نال دھکّا نہِیں ہۄݨ دِںدّے۔ تُہاڈی ہوا ولّ کۄئی نہِیں جھاک سکدا۔ چُپّ کر کے گھرے بَیٹھۄ … ۔” درشن اُہناں نُۄں یکِین دِوائُݨ لگّا۔

اِس تۄں پہِلاں کِہ چَۄدھری کۄئی سفائی پیش کردا٬ ’رام٬ رام‘ کردی جمادارنی دیہلِییاں وِچّ آ کھڑی۔

کلّہ شام نُۄں نالِییاں کڈھّدی جماںدارنی نُۄں جدۄں پتا لگّا کِہ بںٹّی گُیاچ گِیا ہَے تاں اُہ پتا لَیݨ لالا جی دے گھر آئی سی۔ گھر وِچّ کۄئی نہِیں سی۔ سارے بںٹّی نُۄں لبھّݨ تُرے ہۄئے سن۔ کۄئی اُس نُۄں کاغذ دا ٹُکڑا پھڑا گِیا سی۔ اُہ لالا جی نُۄں دیݨا سی۔ جماںدارنی کافی دیر بَیٹھی لالا جی نُۄں اُڈِیکدی رہی۔ پھیر کاغذ لڑ بنّہ لِیا۔ جاںدی ہۄئی دیݨا بھُلّ گئی۔

سُبہا یاد آئُݨ ’تے اُہ بھجّی-بھجّی آئی سی۔ اُہ کاغذ لالا جی دی سیوا وِچّ ہاذر کرنا چاہُںدّی سی۔

نمبّردار نیں چِٹھّی جماںدارنی تۄں پھڑ کے لالا جی نُۄں پھڑا دِتّی۔

کاغذ دِییاں تَیہاں کھۄلہدِیاں ہی لالا جی دے ہتھّ-پَیر سُنّ ہۄݨ لگّے۔ اُہناں دے چِہرے ’تے اُڈّدِییاں ہوائیِیاں دیکھ کے کُجھّ ہۄر بںدّے وی کاغذ ’تے نِگاہ مارن لگّے۔

اُہۄ ہۄئِیا سی٬ جِس دا سبھ نُۄں ڈر سی۔ چِٹھّی دہِشتگرداں ولّۄں سی۔ پںجّ ہذار رُپئے پںجّوِیڑی والے ٹۄبھے کۄل بۄہڑ ہیٹھاں رکھّݨے سن۔ نہِیں دِن چڑھدے نال لاش اُہناں دے گھر پُجّ جاݨی سی۔

سویر دے دس وجّ چُکّے سن۔ دِتّے سمیں نُۄں لںگھِّیاں کئی گھںٹّے بِیت گئے سن۔ ہُݨ کی ہۄئیگا؟

ساری بھِیڑ رۄہ بھرِییاں اکھّاں نال جماںدارنی نُۄں گھُۄرن لگّی۔ کِدھرے اُہ چِٹھّی وکت سِر پھڑا دِںدّی تاں بںٹّی کدۄں دا گھر مُڑ آئُںدا۔ اُس انپڑھ دا کی کسُۄر سی؟ ڈردی اُہ ساری دی ساری کمبّݨ لگّی۔

پںجّ ہذار دی تاں کۄئی گلّ نہِیں۔ اِکلّا بںدّا ہی دے دِںدّا۔ لںگھِّیا سماں کِویں مُڑے؟

“بںٹّی دا بستا … ۔” پِتّل دے ٹۄپِیئے ’تے پئے بںٹّی دے بستے نُۄں دیکھ کے اُس دی مَیڈم دی چِیک نِکل گئی۔ اُس نُۄں لگّا بںٹّی مُڑ آئِیا ہَے۔ اُہ بستا سُٹّ کے کِدھرے لُک گِئَے۔

بستا دیکھݨ ساری بھِیڑ چبُۄترے ’تے جُڑ گئی۔ بستا اُسے دا سی۔

بستا سُکھّ دا سںکّیت نہِیں سی۔ چِٹھّی وِچّ لِکھی تاڑنا سبھ دے دِلاں نُۄں دھڑکائُݨ لگّی۔ ٹۄپِیئے ہیٹھۄں بںٹّی دی نِکّر دی گَیلس وی دِکھائی دے رہی سی۔

“ہۄ سکدَے ہیٹھاں کۄئی چِٹھّی ہۄوے … ہۄر سماں دِتّا ہۄوے۔” اِکّ رۄݨہاکا ہۄئِیا چِلّائِیا۔

“ٹھہِرۄ … اِہ وی ہۄ سکدَے اُہناں آپݨی دھمکی … ۔” ٹۄپِییا چُکّݨ گئے پہِلے نُۄں رۄکݨ لئی دُۄسرے نیں کِہا۔

“اِہ نہِیں ہۄ سکدا … ٹۄپِییا چھۄٹا جِہَے … کِدھرے اِس ہیٹھاں بمبّ ہی ناں ہۄوے … ۔” سابکا کَیپٹن دھرم سِںگھّ دی رائے سی۔ اِس ترہاں دے واکے آم ہۄ رہے ہن۔ دُشمݨ پِچھّے پِیا ہۄوے تاں کۄئی وی ہرکت کر سکدا ہَے۔

“کَیپٹن ساہِب ٹھِیک آکھدے ہن … تُرںتّ پُلِس بُلائۄ … سارے پرہاں ہٹ جائۄ … ۔” سہِگل وکِیل وی جۄش وِچّ آ گِیا۔

بھِیڑ وِچّ ہپھڑا-دپھڑی مچّ گئی۔ سبھ آپݨے-آپݨے گھراں نُۄں نٹھّ تُرے۔ کَیپٹن ساہِب اتے سہِگل اَۄرتاں اتے بچِّیاں نُۄں دُۄر چلے جاݨ وِچّ مدد دیݨ لگّے۔

درشن نُۄں لالا جی نیں ناگپال ولّ بھیجِیا۔ اُس تۄں فۄن کرا کے پُلِس بُلائی جاوے۔

سہِگل اتے کَیپٹن لالا جی نُۄں بَیٹھک چھڈّݨ لئی مجبُۄر کردے رہے۔

اُہناں سگۄں چادر اۄڑ لئی اتے لمبّی تاݨ کے پَے گئے۔

چںگّا ہۄوے جے اِہ بمبّ چلّ جاوے۔ اُہناں نُۄں دُکھّاں بھری ذِںدّگی تۄں چھُٹکارا تاں مِلے۔

 

 

4

جدۄں شِو کُیاٹر پُجِّیا٬ تِنّ وجّ چُکّے سن۔

رُۄڑی مارکا شراب دا نشا ہالے اُترِیا نہِیں سی۔ کدے-کدے سِر جھُۄٹا کھا ہی جاںدا۔ مِیٹ وی رجّ کے کھادھا سی٬ پیٹ آپھرِیا پِیا سی۔ اُس دی شام دی گِݨتی تک سَۄں لَیݨ دی اِچھّا سی۔ نالے نشا لہِ جائیگا٬ نالے پیٹ نُۄں کُجھّ راہت مِلیگی۔

کُیاٹر ’چ وڑن لگِّیاں اُس نیں پُۄری ساودھانی ورتی سی۔ تھاݨے والِیاں تۄں اکھّ بچا کے٬ ڈرمّاں پِچھّۄں دی چۄراں واںگ لُک کے اںدّر آئِیا سی۔ دۄ دِن وذِیر دے پِچھّے پھِر کے اُہ اکِّیا پِیا سی۔ کِسے نیں شِو نُۄں تھاݨے وڑدے دیکھ لِیا تاں پِچھّے ہی سُنیہا آ جاݨا سی۔ اُہ پںجّویں ٹائِر واںگ ہَے٬ جِتھے کۄئی ہۄر ناں جاوے٬ اُتھے شِو پْرشاد نُۄں جاݨا پَیںدا۔

کمرے دا بُرا ہال ہۄئِیا پِیا سی۔ دۄ دِن باہر رہِݨ کرکے ہر چِیذ ’تے مِٹّی چڑھ گئی سی۔ اُہنے میذ ساف کِیتا۔ پیٹی نالۄں رِوالر لاہ کے انلۄڈ کِیتا۔ کارتُۄس پیٹی ’چ پائے٬ پیٹی کِلّی ’تے ٹںگّ کے بَیلٹ ڈھِلّی کِیتی۔ بَیلٹ کسّ کے بنّہی ہۄݨ کرکے پیٹ دۄ اِںچ اںدّر دھسِیا پِیا سی۔

کُلّے والی پگڑی لاہ کے میذ ’تے رکھّی ہی سی کِہ اُہۄ ہۄ گِیا٬ جِس تۄں اُہ بچݨ دی کۄشِش کر رِہا سی۔ سںتّری باہر کھڑا دُہائی دے رِہا سی۔

“بابُۄ جی٬ وردی ناں لاہُݨا۔ لالا جی دا پۄتا اگوا کر لِیا گِئَے۔ کۄئی بُۄہے اگّے ٹۄپِییا رکھّ گِئَے۔ اُہناں نُۄں شکّ ہَے٬ ٹۄپِیئے ہیٹھاں بمبّ ہَے۔ مُنشی نیں بمبّ ڈِسپۄذل سکاڈ نُۄں وائِرلَیسّ کر دِتّی ہَے۔ اُنا چِر تُسِیں مَۄکے ’تے جا کے نِگرانی کرۄ۔”

شِو دے متھّے ’تے تِئۄُڑِییاں چڑھ گئیِیاں۔ اِہۄ گلّ اُس نُۄں پسںدّ نہِیں۔ اُس دی پۄسٹِںگّ تھاݨے وِچّ ہَے۔ سِٹی نال کۄئی تُئلّک نہِیں۔ اُتھے برابر دے دۄ تھاݨیدار ہن۔ ہَۄلدار وی نیں۔ سارے رۄذنامچے ’چ ہاذر ہۄݨگے۔ گھرۄ-گھری سُتّے ہۄݨگے۔ پْرائیِویٹ مکاناں دا اِہۄ فائِدا ہُںدّا ہَے۔ اںدّر پئے ہی اکھوا دِئۄ کِہ گھر نہِیں۔ شِو نیں سرکاری کُیاٹر چار پَیسے بچائُݨ لئی لِیا سی ناں کِہ مُفت دی بلا گل پائُݨ لئی۔ تھکِّیا ٹُٹِّیا اُہ پہِلاں ہی پِیا سی۔ گھُٹّ پِیتی وی ہۄئی سی۔ اُہ وگار کرن نہِیں جائیگا۔

“مَیں نہِیں جاݨا۔ کِسے ہۄر نُۄں بھیج دِئۄ۔ مَیں کِہڑا ہالے واپسی کرائی ہَے۔”

جھِڑکاں مار کے اُس نیں سںتّری نُۄں واپس بھیج دِتّا۔

سارے تھاݨے نیں ہنیر-گردی ہی تاں مچا رکھّی ہَے۔ شہِر ’چۄں پَیسے اِکٹھّے کرنے ہۄݨ تاں سِٹی والے مُۄہرے۔ سٹّے والِیاں٬ جُۄئے والِیاں اتے لکّی گیماں والِیاں تۄں مہِینا اُہ لَیݨ۔ اَیف.سی.آئی.دی سپَیشل لگّے٬ شَیلراں والِیاں نیں سرکاری چَۄل بلَیک وِچّ ویچݨے ہۄݨ جاں پھُۄڈ سپلائی والِیاں نیں گُدام خالی کرنے ہۄݨ تاں ہِسّا اُہ وںڈّائُݨ۔ کۄئی اَۄکھا کمّ کرنا ہۄوے تاں سبھ ٹل جاںدے ہن۔ کئی تھاݨے ساہمݨِییاں دُدھّ-چاہ دِییاں دُکاناں وِچّ ہی چھائیِں-مائیِں ہۄ جاںدے ہن۔ آپے شِو تُر جائیگا۔ اِہۄ اُہناں ہُݨ سۄچِیا ہۄݨا ہَے۔

بںٹّی دے گُیاچݨ دا تاں اُہنُۄں کلّہ دا پتا ہَے۔ گھر-گھر٬ پِںڈّ-پِںڈّ تاں ہاہاکار مچّی پئی ہَے۔ اِکّ وار دِل کِیتا وی سی٬ تھاݨے اِتلاہ دے دیوے۔ لالا بھلاماݨس بںدّا ہَے۔ بچّے سبھ دے ساںجھے ہُںدّے ہن۔ لالے دی سہائِتا کرنی چاہِیدی ہَے۔ پھیر اُہ اِہ سۄچ کے چُپّ کر گِیا کِہ اُس نُۄں دس مِیل دُۄر بَیٹھے نُۄں پتا لگّ گِیا تاں تھاݨے والِیاں نُۄں کِہڑا پتا نہِیں ہۄݨا؟ تھاݨا شہِر دے وِچکار ہَے۔ پُلِس سارا دِن شہِر ’چ گیڑے دِںدّی رہِںدّی ہَے٬ سبھ نُۄں پتا ہۄݨا ہَے۔ اِہ الگّ گلّ ہَے کِہ سبھ نیں شِو واںگ اِدھرلے کنّ پا کے اُدھرلے راہِیں کڈھّ دِتّی ہۄݨی ہَے۔ پتا ہَے٬ جِہڑا بۄلُۄ٬ اُہۄ کُںڈّا کھۄہلُۄ۔ کڈھّݨ پائُݨ نُۄں کُجھّ نہِیں٬ شِکائِتاں ہۄݨگِییاں٬ مغذ کھپائی ہۄویگی۔ مُکھّ-مںتّری دا اِلاکا ہَے۔ اُچّ ادھِکاری مِںٹّ- مِںٹّ ’تے اِتلاہ مںگّݨ لگّدے ہن۔ سارے شہِر نیں شِو دے سِر چڑھے رہِݨا ہَے۔ دۄ کَۄڈی دا بںدّا وی آکھݨ لگُّۄ پُلِس کُجھّ نہِیں کردی۔ اُستاد دی دِتّی سِکھِّیا شِو نیں لڑ بنّہی ہۄئی سی٬ وگار دی تفتِیش تۄں جِنّا بچِیا جا سکے٬ بچݨا چاہِیدا ہَے۔ اُہ ساف شبداں وِچّ آکھدا ہُںدّا سی کِہ جے کِسے سُۄئے کھال وِچّ کۄئی گلی-سڑی لاش ٹکّر جاوے تاں ٹھُڈّا مار کے اگاںہ رۄڑھ دیئیِدی اےَ۔ کڈھّ دے تفتِیش نہِیں شُرُۄ کرِیدی۔ مرِیا سپّ آپ ہی کَۄݨ گلّ پاوے۔

اکھے مُلّاں بھجّا مَۄت تۄں اگّے مَۄت کھڑی۔

ہۄر کپّڑے لاہے بِناں ہی شِو مںجّے ’تے لیٹ گِیا۔ پتا سی جاݨا تاں پَیݨا ہی ہَے٬ جِنّا ہۄ سکے آرام کر لئے۔

ربّ مۄٹا سرِیر وی کِسے نُۄں ناں دیوے۔ ساری اُمر دی سذا ہَے۔ اُہدا وذن وی سوا کُئِںٹل تۄں اُپر سی۔ پیٹ ڈھۄل واںگ باہر نُۄں نِکلِیا پِئَے۔ کئی وار سہُں کھادھی ہَے٬ گھٹّ کھاوے اتے کسرت ودھّ کرے٬ پر شراب اُہدی کمذۄری بݨ چُکّی ہَے۔ نال مسالیدار مِیٹ بݨِیا ہۄوے تاں سبھ کسماں بھُلّ جاںدِییاں ہن۔ کھا پی کے کھڑھنا اَۄکھا ہۄ جاںدا ہَے٬ پیٹ وِچّ ہوا بھر جاںدی ہَے۔ کئی-کئی دِن کبذ رہِںدّی ہَے۔ دوائیِیاں وی اسر نہِیں کردِییاں۔

بدہذمی تۄں ڈردا اہ پہِلے دۄ پَیگّ نِیٹ ہی پِیںدا ہَے۔ آچار دی پھاڑی تکّ نُۄں بِناں مُۄںہ لائِیاں۔ جدۄں اںدّر اگّ دا بھامبڑ مچّݨ لگّ جائے٬ پھیر اُہ مِیٹ ولّ ہُںدّا ہَے۔ اِںجھ پِیݨ نال ہاذما درُسّت رہِںدّا ہَے۔ پِچھّۄں بھاویں دۄ مُرغے ہذم کر جائے٬ کُجھّ نہِیں ہُںدّا۔ بِناں گھُٹّ پِیتے جے اِکّ ٹُکڑی برفی دی وی کھا لئے تاں سارا دِن پیٹ بھارا رہِںدّا ہَے۔ جِنّا چِر ادھِّییا اںدّر ناں سُٹّ لئے٬ ہذم نہِیں ہُںدّا۔

بہُتی پِیا کے سہِجڑے والے سرپںچّ نیں اُہدے نال دھکّا کِیتا سی۔ گلاسی تے گلاسی بھر-بھر دےئی گِیا۔ شِو نیں بتھیرا سمجھائِیا٬ وذِیر ساہِب شراب دے خِلاف ہن٬ کِسے نیں مُخبری کر دِتّی جاں اُہناں نُۄں ہواڑ آ گئی تاں کھڑے ہی شِو دا سٹار لُہا دیݨگے۔ سرپںچّ نیں اِکّ ناں سُݨی۔ ہاتھی دے دںدّاں واںگ کہِݨا کُجھّ ہۄر ہُںدّا ہَے اتے کرنا کُجھّ ہۄر۔ اِسے دا ناں سِیاست ہَے۔ اِہ وذِیر کچھہِرے پائُݨ والا جتھیدار نہِیں ہَے٬ کۄٹ-پَیںٹ والا ہَے۔ پںجّ سال پْرۄفَیسر رِہا ہَے٬ کٹّڑ نہِیں۔ ویلے-کُویلے چھِٹّ لا لَیںدا ہَے۔ شِو دا مُۄںہ سُںگھّݨ دے اُہ کابل ہی نہِیں۔ اُہ آپ وی مُۄںہ لُکۄ کے بَیٹھیگا اتے چںڈِّیگڑھ تک گھُراڑے ماردا جاویگا۔

شِو شرمۄں-شرمِیں پِیںدا رِہا۔ سرپںچّ وذِیر دا لںگّۄٹِییا یار سی۔ جِنّا چِر جٹّ نال بَیٹھ کے ہم-پِیالا ناں ہۄئِیا جاوے٬ اُہ تُہانُۄں یار ہی نہِیں منّدا۔ جِنّا چِر یاری ناں ہۄوے٬ کمّ کاہدا؟ کمّ دا کی پتا ہَے کدۄں نِکل آوے؟ اِہۄ سۄچ کے اُہ سرپںچّ نال گلاس کھڑکا-کھڑکا کے پِیںدا رِہا سی۔ اجّ-کلّہ دے سِیاسی ماہَۄل وِچّ اِکّ-ادھّ وذِیر ہتھّ وِچّ ہۄݨا ہی چاہِیدا ہَے۔ کۄئی اںگّلی- سںگّلی نال بھِڑدی ہۄوے تاں ذۄروار تھاݨیدار شِو ورگے نُۄں چَۄتھے دِن لائیِن ہاذر کرا کے آپ تھاݨے آ لگّدے ہن۔ شِو دا کِہڑا کُجھّ پلِّئۄں جادا سی٬ اُہناں دِییاں جُتِّییاں٬ اُہناں دا ہی سِر۔

وتّر ہۄݨ لئی شِو نُۄں گھںٹّے-دۄ گھںٹّے دا آرام ذرُۄری سی۔

اُہدی وردی وی گںدّی سی۔ وذِیر دا پْرۄگرام اِکّ دِن دا سی۔ اُہ وادھُۄ وردی نہِیں سی لَے کے گِیا۔ وذِیر تاں مراسِییاں دے جوائی واںگُۄں ڈیرا ہی لا کے بَیٹھ گِیا۔ کُڑتے دے کالر اتے کفاں ’تے کالکھ دُۄرۄں ہی دِکھائی دِںدّی سی گںدّی وردی پائُݨ دا شِو آدی نہِیں سی۔ گںدّے کپّڑِیاں ’چ پُلِس افسر دا رۄہب نہِیں رہِںدّا۔ سارے سرِیر ’چۄں پسِینے دی بُۄ آ رہی سی۔ مۄٹے بںدّے نُۄں پسِینا وی ذِیادا آئُںدا ہَے۔

شِو دی اِچھّا سی کِہ اُہ گھڑی پل آرام کرے٬ نہاوے اتے نوِیں وردی پا کے باہر نِکلے۔ اِکّ وار تُر پِیا تاں پتا نہِیں کدۄں واپسی ہۄوے۔ مُکابلا ہۄ سکدا ہَے٬ مُجرماں نُۄں گھیرا پائِیا جا سکدا ہَے جاں پِچھّا کردے-کردے کِدھرے دُۄر وی نِکلِیا جا سکدا ہَے۔ پُلِس دی نَۄکری دا اِہۄ کُتّخانا ہَے۔ چَۄوی گھںٹّے سُۄلی چڑھے رہۄ۔

باکی کمّاں لئی تاں وکت کِتھے؟ پیٹ دی ہوا رِسکائُݨ لئی اۄنا چِر پاسے پرتدا رِہا٬ جِنّا چِر مُنشی خُد ناں آ دھمکِیا۔

“کمال دی گلّ ہَے بابُۄ جی؟ رِپۄرٹ ڈی.جی.تک جا چُکّی ہَے تے تُسِیں آرام نال پئے ہۄ۔ … کۄئی وی ماڑی گھٹنا واپر سکدی ہَے … جھٹّپٹ مَۄکے ’تے جائۄ۔ مَیں تُہاڈی واپسی کرکے مَۄکے لئی روانگی کر دِتّی ہَے۔ … چَۄںک ’چۄں دۄ سِپاہی ہٹا کے اُتھے بھیج دِتّے ہن۔ مَیں تُہانُۄں اِتلاہ دے دِتّی۔ اگّۄں تُہاڈی مرذی۔” مُنشی ہفِیا پِیا سی۔ اُہدی آواذ وِچّ گھبراہٹ سی٬ ترلا سی اتے تھۄڑھا جِہا رۄہب وی۔

“چلّ منا چلِّیئے۔ نَۄکری کی تے نخرا کی؟” من نُۄں سمجھا کے شِو اُٹھِّیا۔ بَیلٹ کسّی۔ پسِینے اتے تیل نال تھِںدّی ہۄئی-ہۄئی پگڑی ہی سِر ’تے رکھّی۔ رِوالور وِچّ چھے گۄلِییاں پائیِیاں اتے ہتھّ ’چ ڈںڈّا پھڑ کے باہر نُۄں تُر پِیا۔

تھاݨے دے گیٹ ’تے آ کے اِدھر-اُدھر تکِّیا۔ اُس نُۄں آس سی ذرُۄر کۄئی باہر کھڑا اُس دی اِںتذار کر رِہا ہۄݨا ہَے۔ لالا جی دا گھر کۄئی بہُتا دُۄر نہِیں۔ تُر کے جائیِئے تاں وی دس مِںٹّ تۄں ودھّ نہِیں لگّدے۔ پھِر وی تُر کے اُہ آپݨا بلڈّ پْرَیشر ہائی کِئۄں کرے؟

بھاری دیہ کر کے سائیِکل شِو نیں رکھِّیا ہی نہِیں سی۔ کدے سائیِکل ’تے چڑھنا پَیںدا تاں دیکھ-دیکھ لۄک مُشکڑِیئے ہسّدے۔ بِناں وردی تۄں ہُںدّا تاں بچّے چھیڑخانی کرن تۄں وی گُریذ ناں کردے۔ کُڑِییاں-کتّرِییاں تاں وردی دی وی پرواہ ناں کردِییاں٬ ٹِچّر کر ہی جادِییاں۔ مۄٹر-سائیِکل تۄں اُس نُۄں پہِلے دِنۄں ہی ڈر لگّدا ہَے۔ اِکّ وار سِکھّدا-سِکھّدا اجِہا ڈِگِّیا کِہ مُڑ مۄٹر-سائیِکل نُۄں ہتھّ لائُݨ دی ہِمّت ناں پئی۔ نالے مہِںگّے بھاء دا تیل پھُکݨ دی اُس نُۄں کی چٹّی پئی ہَے؟ سائیِکل چلاوے تاں گۄڈِیاں ’چ درد ہۄݨ لگّدَے٬ ساہ اڈّ چڑھ جاںدَے۔ بلڈّ پْرَیشر تاں ودھݨا ہی ہۄئِیا۔ جِس نُۄں کمّ ہۄئۄُ٬ آپے سواری دا اِںتذام کرُۄ۔

ناں کۄئی شِو نُۄں لَیݨ آئِیا سی٬ ناں سواری دا اِںتذام سی۔ واڑ ’چ پھسے بِلّے واںگ اُہ بِٹر-بِٹر تکّدا رِہا۔

کۄئی گلّ نہِیں٬ سواری نہِیں تاں ناں سہی۔ چَۄںک ’چ کھڑے رِکشے والے تاں کِتے نہِیں گئے۔ پُلِس نُۄں ڈِئۄُٹی والی تھاں ’تے پہُںچّائُݨا اُہناں دا پہِلا فرذ ہَے۔

شِو نُۄں آپݨے ولّ آئُںدا دیکھ کے چَۄںک ’چ کھڑے رِکشے والے کھِسکݨ لگّے۔ دۄ کُ سٹیشن ولّ تُر پئے٬ چار کُ پُراݨے شہِر ولّ۔ جِہناں نُۄں رتا اٹک کے اکل آئی٬ اُہ رِکشے چھڈّ کے دُکاناں وِچّ جا وڑے۔ وگار تاں کرنی ہی ہَے۔ جِہڑا پھس گِیا٬ پھس گِیا۔ مِیل دۄ مِیل جاݨا ہۄوے تاں رِکشے والے متھّے وٹّ نہِیں پائُںدے٬ جدۄں ساری دِہاڑی بھُکھّݨ-بھاݨِیاں نُۄں دھُۄہِیا جاںدا ہَے تاں اُہ کھِجھدے ہن۔ اِسے بِیماری تۄں ڈردے اُہ کھِںڈّ-پُںڈّ رہے سن۔

شِو نُۄں گُسّا چڑھ گِیا۔ اِہ سراسر بدتمِیذی سی۔ پُلِس دی تَۄہِین سی۔ چَۄںک ’چ پہُںچّ کے سبھ تۄں پہِلاں اُہنے سارے رِکشِیاں وِچۄں ہوا کڈھّ دِتّی٬ وال اتے ڈھِبرِییاں جیب وِچّ پا لئیِیاں۔ دۄ-دۄ رُپئے وی خرچ ہۄݨگے اتے گھںٹّا-گھںٹّا خراب وی ہۄئیگا۔

جِہڑا اِکّ کھِسکݨۄں رہِ گِیا٬ اُس نُۄں شِو نیں کابُۄ کر لِیا۔

“پِئۄ والا چَۄںک سمجھِئَے لگّدَے؟ بھُۄتنی دِیا٬ دِسّدا نہِیں٬ ساری ٹرَیفِک جام ہۄ گئی۔” اِس تۄں پہِلاں کِہ شِو دھَۄل-دھپھّا کردا٬ رِکشے والا پہِلاں ہی بۄل پِیا ۔

“کِتھے جائۄگے بابُۄ جی … ? ‘

“ٹَیگۄر سٹرِیٹ۔” مُچھّاں نُۄں وٹّ دِںدّے شِو نیں آپݨی مںذّل دسّی۔

“اُہ ڈاکٹر والے مۄڑ ’تے رۄکِیں ذرا … کںجّر دا پُتّ پاناں والا ہر رۄذ اِس مۄڑ ’تے کھڑۄ جاںدَے۔ گلی پہِلاں ہی دۄ پھُٹّ دی مساں ہَے … ۔”

شِو نُۄں وہِم سی٬ اُہدے مُۄںہ وِچۄں بُۄ مار رہی ہۄئیگی۔ رُۄڑی مارکا شراب دا نشا تاں بھاویں گھںٹّے بائد ہی اُتر جاںدا ہَے پر بُۄ اگلے دِن تک آئُںدی رہِںدّی ہَے۔ اُہنُۄں ڈکار ’تے ڈکار آ رہے سن۔ ڈکار نال بُۄ سارے وایُۄ-مںڈّل وِچّ پھَیل رہی سی۔ یُوا سںگھّ شراب دے خِلاف ہَے۔ رام-لِیلہا ’چ کئی وار اُہنے سںگھّ والِیاں نُۄں شرابِییاں نال جھگڑدے دیکھِئَے۔ رام سرُۄپ٬ درشن اتے نراتا اُںجھ تاں سبھ پِیاکڑ ہن۔ شِو نال کئی وار بَیٹھ چُکّے ہن٬ پر لُک-چھِپ کے اتے سماں وِچار کے۔ وَیسے ڈِئۄُٹی ’تے کھڑا سِپاہی وی جے شرابی ہۄ گِئَے تاں اُہناں جھٹّ جلُۄس کڈھّ دیݨَے۔ بہُتی دیر نہِیں ہۄئی اُس گلّ نُۄں٬ جدۄں ٹرکّ یُۄنِیئن وِچّ گۄلی چلّی سی۔ اُتھے کئی گھںٹّے ہلّا-گُلّا ہُںدّا رِہا۔ ڈِپٹی نُۄں سںگھّ والے بھالدے رہے٬ اُہ کِدھرے ناں لبھّا۔ پُلِس گھںٹّا بائد مَۄکے ’تے پُجّی۔ کِسے نیں سںگھّ نُۄں سُۄہ دے دِتّی٬ ڈِپٹی ڈاکٹر دی کۄٹھی بَیٹھا دارُۄ پی رِہا ہَے۔ اُہناں ڈاکٹر دی کۄٹھی دا گھِرائۄ کر لِیا۔ آکھݨ دۄہاں دا مُیائِنا کرائُݨا ہَے۔ گھِرے ڈِپٹی نُۄں مُیافی مںگّ کے جاݨ بچائُݨی پئی۔ شرم دا مارِیا دساں دِناں بائد بدلی کروا کے بھجّ گِیا۔ ڈِپٹی دا اِہ ہال ہۄ سکدَے تاں شِو کِس دا وِچارا ہَے؟ جِس دا ناں اگّا ناں پِچھّا۔

شِو دا تھۄڑھا جِنّا وی کِلّے دا ذۄر ہُںدّا تاں اُہ چھے سال سسپَیںڈ ہۄ کے گھرے ناں بَیٹھا رہِںدّا۔ ہۄر تھاݨیداراں واںگ تِیجے دِن اِنکُیائِری فائیِل کروا کے بڑھکاں ماردا پھِردا۔

اٹھائی سالاں دی نَۄکری ’چ اُہنے پہِلی وار دلیری پھڑی سی۔ پہِلی چۄری وِچّ ہی اُہنُۄں پھاہا لگّݨ لگّا سی۔ پہِلے اٹھائی سال اُہنے ڈر کے ہی نَۄکری کِیتی سی۔ لۄک سچّ آکھدے ہن٬ اُس وِچّ پَیسے لَیݨ والا گُردا ہَے ہی نہِیں۔ لکھّ چاہُںدّا ہۄئِیا وی اُہ کدے وڈّی مار نہِیں سی مار سکِیا۔ اِہ گلّ نہِیں کِہ اُس نُۄں کدے وڈّی فِیس لَیݨ دا مَۄکا نہِیں مِلِیا۔ اجِہے بتھیرے مَۄکے آئے٬ کئی سال اُہ بارڈر ’تے رِہا سی۔ اُتھۄں افِیم٬ ڈۄڈِیاں دے ٹرکّاں دے ٹرکّ لںگھّدے سن۔ چاہُںدّا تاں لکھّاں رُپِیا کما لَیںدا۔ پھڑِیا ٹرکّ اہ کدے وی ناں چھڈّ سکِیا۔ اِہ الگّ گلّ سی کِہ ٹرکّاں والِیاں ’تے کدے مُکدّمے وی نہِیں سی بݨے۔ کِسے ناں کِسے وڈّے افسر نیں وِچّ پَے جاݨا اتے پَیسے لَے کے چھڈّ دیݨا۔

اِکّ وار دِیوالی والے دِن جُۄیا کھیڈدے سیٹھ ہتھّ لگّ گئے۔ سٹھّ-سٹھّ سال دے بُڈھّے۔ شُگل میلے لئی تاش کھیڈݨ بَیٹھ گئے۔ پںجّاہ ہذار پِڑ وِچّ پِیا سی۔ اِس تۄں ودھّ اُہناں دے گۄڈِیاں ہیٹھ۔ شِو نُۄں دیݨ لئی ڈردے سیٹھاں نیں کڑے مُںدّرِییاں وی لاہ لئیِیاں٬ پِڑاں والے پَیسے وی اُہ رکھّے٬ کڑے مُںدّرِییاں وی لوے٬ اُہناں دی اِذّت بچائے۔ سارے اِذّتدار بںدّے ہن۔ دھِییاں-پُتّ وی چںگّے-چںگّے تھاں وِیاہے ہۄئے ہن۔ اِکّ وار تھاݨے جاݨا پَے گِیا٬ ساری اِذّت مِٹّی ’چ رُل جائیگی۔ اِہ فِیس وی گھٹّ لگّدی ہَے تاں مُۄںہ-مںگّے پَیسے کارخانِئۄں بھیج دِںدّے ہاں۔ اِنی رکم ہذم کرن دی شِو دی ہِمّت نہِیں سی پئی۔ کِسے ناں کِسے پاسِئۄں گلّ نِکل جاݨی سی۔ نال دے سِپاہِییاں نیں بتھیرِییاں مِنّتاں کِیتِییاں۔ شِو ناں لوے پر سِپاہِییاں دی بھُکھّ تاں مِٹا دیوے۔ ڈرے شِو نیں اُہناں نُۄں اِکّ پَیسا نہِیں لَیݨ دِتّا۔ اُہ مار ڈِپٹی مار گِیا۔ شِو نُۄں جھِڑکاں وی پئیِیاں۔ سیٹھ اُس نُۄں مُجرم لگّدے ہن؟ کۄٹھی ’چ تاش کھیڈݨا کۄئی جُرم ہَے؟ اِہ تاں مۄچِییاں٬ رِکشے والِیاں جاں مذدُۄراں لئی ہُںدَّے٬ جِہڑے شرییام جُۄیا کھیڈدے ہن۔

اُس پِچھّۄں سِپاہی شِو نال گشت ’تے جاݨۄ ہٹ گئے۔ آپ وی بھُکھّا مردا ہَے٬ نال دِیاں نُۄں وی ماردا ہَے۔

شِو دی فِیس سَۄ-دۄ سَۄ رُپئے ہی سی۔ بہُتا ذۄر لا کے مںگّے تاں وی ہذار تۄں ودھّ نہِیں مںگّدا۔ ادھّے پچدھّے نال دے سِپاہِییاں نُۄں دے دِںدّا ہَے۔ کُجھّ سرکاری وکِیل اتے ججّاں دی وگار لئی رکھّ لَیںدا ہَے۔ پَیسے تھۄڑھے لئے ہۄݨ تاں شِکائِت نہِیں ہُںدّی۔

شِو نُۄں آپݨی ہَیسِیئت دا پتا سی۔ اُہ اِکّ ہٹواݨِیئے دا مُںڈّا سی۔ ناں کِسے ڈِپٹی دا جوائی سی٬ ناں کِسے وذِیر دا بھتِیجا٬ بھاݨجا۔ ادھواٹے نَۄکری وی نہِیں چھڈّ سکدا۔ وِئُپار لئی ناں اُہدے کۄل تجربا ہَے ناں پَیسے۔ نَۄکری ہر ہالت وِچّ کرنی ہی پَیݨی ہَے۔ جِس نیں ڈر کے نَۄکری کرنی ہۄوے٬ اُہ پَیسا نہِیں کما سکدا۔

پُلِس ’چ پَیسے کمائُݨ دا دُۄجا ترِیکا ڈںڈّا پریڈ ہَے۔ بیری نُۄں جِنّے ودھّ وٹّے پَیݨ, اۄنے ودھّ بیر دِںدّی ہَے۔ اِہۄ اسُۄل پُلِس دا ہَے۔ جِئۄں-جِئۄں ڈںڈِّیاں دی گِݨتی ودھدی جائۄُ٬ تِئۄں-تِئۄں پَیسِیاں دا ڈھیر اُچّا ہُںدّا جائۄُ۔ ڈںڈّا پریڈ کردِیاں شِو نُۄں پسِینے چھُٹّدے ہن۔ اِکّ وار اُس تۄں کِسے باذِیگر دی ٹںگّ ٹُٹّ گئی سی۔ شِو نیں اُسے دِن دیوی اگّے سہُں کھا لئی۔ اِکّ وار کھلاسی ہۄ جاوے٬ مُڑ کِسے نُۄں ہتھّ نہِیں لائُݨا۔ مائی دی کِرپا نال باذِیگر پںجّ سَۄ لَے کے چُپّ ہۄ گِیا۔ کۄئی ہۄر ہُںدّا تاں سذا کرا کے ہٹدا۔ بتھیرے تھاݨیداراں نُۄں سذا ہۄ چُکّی ہَے۔ نَۄکری تۄں برخاست تاں ہُںدّے ہی رہِںدّے ہن۔ مَۄجُۄد اَیس.اَیچ.اۄ.تۄں سال پہِلاں اِکّ بںدّا مر گِیا سی۔ وارِس بںدُّۄکاں لَے کے آ کھڑے۔ اُہ تاں اِس دا رسُۄخ ہی بہُت تکڑا سی اتے رِشتیدار تکڑے سن۔ وذِیر نیں وِچّ پَے کے راذِیناما کروا دِتّا۔ پھیر وی لکھّ رُپِیا ہرجانا دیݨا پِیا۔ شِو کۄل اِنی پرۄکھۄں نہِیں۔ اُس لئی چُپّ ہی بھلی سی۔

پَیسے کمائُݨ دی کلا ناں آئُݨ کرکے ہی شِو نال مترےئی ماں والا سلُۄک کِیتا جاںدا سی۔ کۄئی پَیسِیاں والی تفتِیش ہُںدّی تاں اُس تۄں کھۄہ کے کِسے ہۄر نُۄں دے دِتّی جاںدی۔ وادھُۄ-گھاٹُۄ کمّ اُس نُۄں پھڑا دِتّا جاںدا۔ جِویں ہُݨ اُہ بںٹّی دی تلاش لئی چلا گِیا سی۔ پَیسے بݨن جاں ناں۔ اِکّ مَۄج ذرُۄر سی٬ کۄئی سِر درد نہِیں٬ کِسے شِکائِت٬ پڑتال دا ڈر نہِیں۔

ساری نَۄکری ’چ اِکۄ شِکائِت ہۄئی سی٬ اُسے ’چ نانی یاد آ گئی سی۔

اُس کیس وِچّ وی شِو نیں اِنے پَیسے نہِیں سن لَیݨے جے کئی گلّاں دا میل ناں ہۄئِیا ہُںدّا۔ پہِلی تاں اِہ کِہ اُس سمیں کپتان دی رِٹائِرمَیںٹ وِچّ سارے چھے مہِینے رہِںدّے سن۔ کپتان نیں جھاڑُۄ پھڑِیا ہۄئِیا سی۔ اُس نُۄں پَیسے چاہِیدے سن۔ تُسِیں چاہے کھُۄہ پُٹِّیا ہَے٬ اُس نُۄں کۄئی پرواہ نہِیں۔ دسخت وی اکھّاں مِیچ کے کر دِںدّا٬ جِتھے مرذی کرا لئۄ۔ کتل ’چۄں بںدّے کڈھّ دِںدّا۔ بھدَۄڑ والے کتل کیس ’چ سرداراں نُۄں کڈھّ کے اُسے مہِینے چرن سِںگھّ نیں پںجّاہ ہذار رُپئے لئے سن۔ اگاںہ دس ہذار دے کے چالی ڈکار گِیا سی۔ بھُکّی٬ افِیم تاں دُکاناں ’تے ہی وِکݨ لگّ پئی سی۔ مُنشِییاں نیں سارے مالخانے ویچ دِتّے۔ بھُکّی تاں ویچی ہی٬ خالی بۄتلاں٬ بۄرِییاں اتے پِیپِییاں وی ویچ چھڈِّییاں۔ مُنشی ہذاراں رُپئے اِس کمّ وِچّ ہی کما گئے۔ سِپاہی تک نُۄں کھُلّہ سی۔ باہرۄں بںدّا پھڑۄ٬ فِیس لئۄ اتے بںدّا چھڈّ دِئۄ۔ ورںٹّ تامِیل کرائُݨ گئے سَۄدا کر آئُںدے۔ دۄشی پَیسے دِںدّا ہَے تاں چھڈّ دِئۄ٬ نہِیں ہتھّکڑی لا کے اںدّر تُنّ دِئۄ۔ چارے پاسے نۄٹاں دا مِیںہ پَیںدا سی۔

اِنی کھُلّہ دیکھ کے ہی شِو نیں ہِمّت کڈھّی سی۔

اِکّ تاں کپتان دا کۄئی ڈر نہِیں سی٬ دُۄجا دۄشی جَینی سیٹھ سن۔ اُہناں کۄل جِنّا پَیسا آکھ لئۄ٬ اُنا ہی تھۄڑھا ہَے۔ مُںڈّے دا چاچا کئی کارخانِیاں دا مالک سی۔ شہِر دی سبھ تۄں وڈّی کپّڑے دی دُکان اُسے دی سی۔ بھتِیجا مالی تَۄر ’تے کمذۄر سی۔ کِسے دُکان ’تے مُنِیم سی۔ چاچے نُۄں دس-پںجّ ہذار چِتّ چیتے نہِیں سی۔ ماملا اِذّت دا وی سی اتے ڈیڈھ کِلّۄ سۄنے دا وی۔

چاچا آکھدا سی جھگڑے والا سۄنا اُس دی نِجّی جائِداد سی۔ اِہ گہِݨے اُہدی ماں نُۄں اُہدے نانکِیاں نیں وِیاہ ویلے داج ’چ دِتّے سن۔ مرن تۄں پہِلاں اِہ گہِݨے ماں اُس دی پتنی نُۄں دے گئی۔ بھتِیجا کہِںدّا سی اِہ اُس دی جائِداد سی۔ گہِݨے اُس دی ماں دے سن۔ گہِݨے اُہدے پِئۄ دے کبذے وِچّ سن۔ جدۄں اُہ مرِیا بھتِیجا چھۄٹا سی٬ ماں پہِلاں ہی مر گئی سی۔ گھر دا مۄڈھی ہۄݨ کرکے ہۄر جائِداد دے نال-نال گہِݨے وی چاچے نُۄں مِل گئے سن۔ مۄڑن لگِّیاں اُہ بیئیِمان ہۄ گِئَے۔

بھائیِچارا چاچے نال سی۔ چاچا دانی پُرش ہَے۔ دس ہذار رُپِیا آئے سال تاں اُہ اِکلّی گئۄُشالا نُۄں دِںدّا ہَے۔ اُہ دُۄجے دی جائِداد ’تے دھار نہِیں ماردا۔ مُںڈّے دا ہتھّ تںگّ ہَے٬ اِس لئی لالچ کر رِہا ہَے۔

وڈّی گلّ اِہ کِہ ڈی.سی.دا جی.اے.چاچے دے سالے دا ساںڈھُۄ سی۔ اُس نیں شِو نُۄں دفتر بُلا کے چاچے دی مدد دا ہُکم دِتّا سی۔

دبکا دھمکا کے شِو نیں سارے گہِݨے کابُۄ کر لئے۔ ڈبّے ’چ پا کے مۄہراں جڑھ دِتِّییاں۔ کۄئی ہۄر تفتِیشی ہُںدّا تاں اِکّ دۄ گہِݨے کھِسکا لَیںدا جاں اسلی کڈھّ کے نکلی پا دِںدّا۔ مۄہراں لائُݨا تاں اَیویں ادالت دے اکھِّیں گھٹّا پائُݨ والی گلّ ہُںدّی ہَے۔ سارے کاغذ پتّر آپݨے ہتھّ ’چ رکھِّیدے ہن۔ جدۄں جِیء کرے مۄہراں تۄڑ کے نوِییاں لا دِئۄ۔ خالی کاغذاں ’تے پہِلاں ہی دسخت کروا لئیِدے ہن۔ پِچھّۄں پھسِیا مالک مُکّر نہِیں سکدا۔ مُکّریگا تاں جِہڑے تھۄڑھے بہُتے اسلی گہِݨے ڈبّے وِچّ بچ رہِںدّے ہن٬ اُہناں تۄں وی ہتھّ دھۄ بَیٹھیگا۔ شِو نیں اِس ترہاں دی کۄئی ہیرا-پھیری نہِیں سی کِیتی۔ چاچے نال اُکّا-پُکّا سَۄدا کِیتا سی۔ وِیہ ہذار لِیا سی۔ سَۄ وار سہُںیاّں کھُیا کے کِہ جی.اے.نُۄں نہِیں دسّݨا۔

بھتِیجا جدۄں دۄ دِن تھاݨے بَیٹھ کے وی ٹسّ تۄں مسّ ناں ہۄئِیا تاں شِو نیں دۄ کِلّۄ افِیم پھِٹّ کر دِتّی۔ تِنّ دِناں دا پُلِس رِماںڈ لِیا۔ ہفتا ذمانت ناں ہۄݨ دِتّی۔

بھتِیجا جدۄں اٹھّ-دس دِن جیلہ ’چ کٹّ کے باہر آئِیا تاں پاسا پلٹ چُکّا سی۔ ساری جَین برادری مُںڈّے دے ہکّ ’چ ہۄ چُکّی سی۔ پَیسے ’چ انّہے ہۄئے چاچے نیں تاں ہدّ ہی کر دِتّی۔ گئۄُ ورگے مُںڈّے نُۄں جلّاداں ہتھّ ویچ دِتّا۔ اگّ لگّے اجِہے پَیسے نُۄں۔ اِہ پہِلی وار سی کِہ کِسے جَینِییاں دے مُںڈّے نُۄں کَید کٹّݨی پئی سی۔

چاچا وی پسِیج گِیا۔ بھتِیجے نُۄں جیلہ بھیج کے اُہدی نکّ کٹّی گئی سی۔ باہر آئُںدِیاں ہی اُس نیں سارے گہِݨے اُس نُۄں دیݨ دا اَیلان کر دِتّا۔

راذِیناما ہۄ گِیا تاں مُںڈّا کیس وِچۄں بری وی ہۄݨا چاہِیدا سی۔ سذا ہۄ گئی تاں دھِییاں پُتّ وِیاہُݨے رہِ جاݨگے۔ برادری نُۄں داغ لگّ جائیگا۔ ایُہۄ چاچا جِہڑا بھتِیجے نُۄں سذا کرائُݨ لئی نۄٹ چُکّی پھِردا سی٬ اُس نُۄں بری کرائُݨ لئی ترلۄ-مچھّی ہۄݨ لگّا۔

بری کرائُݨ لئی شِو کۄل کۄئی جادُۄ دا ڈںڈّا تاں ہَے نہِیں سی۔ چار ترِیکاں پَے کے ہی مُںڈّے نیں بری ہۄݨا سی٬ دُۄجا ترِیکا سی مُںڈّا جُرم دا اِکبال کر لئے۔ نیک-چلنی کرا کے کھہِڑا چھُٹّ جاݨا سی۔

چاچے دی بیچَینی دیکھ کے شِو وی گھبرا گِیا۔ جی.اے.دے سُنیہے آئُݨ لگّے۔ شِو ڈر رِہا سی٬ جے اُہناں جی.اے.نُۄں دسّ دِتّا تاں شِو دی خَیر نہِیں۔ شِو نُۄں اِکۄ راہ دِکھائی دے رِہا سی۔ رۄذنامچے اتے اُنّی نمبّر رجِسٹر (سٹاک رجِسٹر) وِچّ ادلا بدلی۔ دۄ کِلّۄ دی تھاں سَۄ گرام بݨا دیوے۔ دۄ کِلّے افِیم دا اِکبال ججّ نیں لَیݨا نہِیں۔ دۄ سَۄ گرام دا جھٹّ ہۄ جاݨا سی۔

اِکبال لئی چاچا وی سہِمت سی اتے بھتِیجا وی۔ مُنشی نیں پںجّ سَۄ لَے کے رۄذنامچے دے ورکے بدل دِتّے۔ اُنّی نمبّر ’چ اِکّ رِمُۄور نال کمّ چلّ گِیا۔

کچہِری اِکبال کرن گئے تاں وکِیل نیں ڈھُچّر اڑا دِتّی۔ اِکبال کر کے سذا-یافتا ہۄ جاݨا سی٬ ساری اُمر دا مِہݨا۔ جے جی.اے.رِشتیدار ہَے تاں کاہدا ڈر؟ مُکدّما تاں جھُۄٹھا ہَے ہی٬ اُپرۄں رِکارڈ ’چ ہیرا-پھیری ہۄ گئی۔ پڑتال کروا کے مُکدّما خارج کروا لئۄ۔

اُنہاں وکِیل والی گلّ جدۄں جی.اے.نُۄں دسّی تاں اُہنے پِیار-پُچکار کے ساری کہاݨی سُݨ لئی۔ اُہنُۄں شِو ’تے گُسّا چڑھ گِیا۔ جدۄں جی.اے.نیں سِفارش کر دِتّی سی تاں اُس دا پَیسے لَیݨ دا کی متلب؟ پرچا اُہ کَیںسل کروا دیویگا۔ شِو ’تے رِشوت لَیݨ دی درخاست دیݨی ذرُۄری سی۔ اِنکُیاری کاہدی شُرُۄ ہۄئی٬ شِو نُۄں دِنے تارے دِکھائی دیݨ لگّے۔

وِیہ ہذار وِچۄں دس تاں اُہ کپتان نُۄں ہی دے آئِیا سی۔ دۄ-تِنّ باکی ماتہِتاں وِچّ وںڈِّیا جا چُکّا سی۔ جَینی سارے پَیسے واپس مںگّدے سن۔ کپتان دے سِر ’تے پہِلاں اُہنے بہُتی پرواہ ناں کِیتی۔

پڑتال پہِلاں ڈِپٹی (ہَیڈّکُیارٹر) نیں شُرُۄ کِیتی۔ سَۄدا پںجّ ہذار ’چ تہِ ہۄئِیا۔ اُہدے دۄ-چار بِیان لِکھ کے رِپۄرٹ شِو دے ہکّ وِچّ کر دِتّی۔ جی.اے.دے ستِّیں کپّڑِیں اگّ لگّ گئی۔ اُہنے ڈی.سی.تۄں اُہ رِپۄرٹ ناں-منذُۄر کرا دِتّی۔

دُۄجی وار اَیس.پی.(ڈی) آئِیا۔ اُہ سختی لئی مشہُۄر سی۔ نواں-نواں نَۄکر ہۄئِیا سی۔ رِشوت دے کۄل دی نہِیں سی لںگھّدا۔ بھجّ-نٹھّ کر کے مساں شِو نیں اُہدا سالا پھڑِیا۔ سالے نیں دس ہذار تاں لِیا پر رِپۄرٹ شِو دی من-مرذی دی کروا دِتّی۔ شِو نیں سُکھ دا ساہ لِیا۔ چلۄ ماملا رفا-دفا ہۄئِیا۔

جی.اے.نیں پھِر ٹںگّ اڑا دِتّی۔ اِنکُیاری وِجِیلَیںس نُۄں بھِجوا دِتّی۔ نالے کپتان نُۄں مُئتّلی لئی لِکھ دِتّا۔ جِنّا چِر شِو بہال ہَے٬ پڑتال سہی نہِیں ہۄ سکدی۔

وِجِیلَیںس دے ڈی.آئی.جی.نال شِو کدے رِیڈر رِہا سی۔ رِپۄرٹ اُہدے ہکّ وِچّ ہۄئیگی٬ اِہ شِو نُۄں آس سی۔ کُتّے دا کُتّا وَیری واںگ اُس نیں سگۄں رۄذنامچا اتے رجِسٹر ڈاکُۄمَیںٹ اَیکسپرٹ نُۄں بھیج دِتّے۔ رِپۄرٹ شِو دے خِلاف آئُݨی ہی سی۔ رِپۄرٹ ٹھِیک کرائُݨ لئی ڈی.آئی.جی.نیں وِیہ ہذار مںگِّیا۔ مردے شِو نیں اِہ اکّ وی چبِّیا۔ ماڑی کِسمت ہۄوے تاں بݨے کمّ وی وِگڑ جاںدے ہن۔ رِپۄرٹ لِکھݨ تۄں پہِلاں ہی اُہ ڈی.آئی.جی.چلاݨا کر گِیا۔

ہۄر پَیروائی دی شِو ’چ ہِمّت نہِیں سی۔ جِنّے پَیسے پلّے سی٬ سبھ لگّ گئے سن۔ اُہ چُپّ کر کے گھر بَیٹھ گِیا٬ تنخاہ ادھّی رہِ گئی سی۔ خرچا پُۄرا کرن لئی شِو نیں ٹائیِپ-رائیِٹر کچہِری جا دھرِیا۔ لِکھݨ-پڑھن دا اُہ ماہِر سی۔ نویں وکِیلاں نالۄں ودھّ کمّ جاݨدا سی۔

جی.اے.نیں ذۄر پا کے افِیم دا مُکدّما تاں کھارج کروائِیا ہی٬ شِو ’تے وی رِشوت دا مُکدّما درج کروا دِتّا۔

اُہ آتھݨ-اُگݨ جَینِییاں دِییاں مِنّتاں کرن جاںدا۔ چار سال دھکّے کھا کے مساں بری ہۄئِیا۔

دُدھّ دا پھُۄکِیا جِویں لسّی نُۄں وی پھُۄکاں ماردا ہَے٬ اِویں ہی شِو نہِیں سی چاہُںدّا کِہ دارُۄ پی کے لالا جی دے گھر جاوے۔ یُوا سںگھّ دے دھکّے چڑھ کے مُڑ اُسے گھُمّݨ-گھیری وِچّ پھسے۔ تِنّ سال رِٹائِر ہۄݨ نُۄں رہِںدّے سن٬ اُہ سُکھِّیں-ساںدی پَینشن لَے کے گھر جاݨا چاہُںدّا سی۔

پان کھاݨ دی نِیئت نال اُہنے رِکشا پان-فرۄش دی ریہڑی کۄل رُکوائِیا۔

“تَینُۄں ہذار وار آکھِئَے اِس رستے ججّ ساہِب دی کار نیں لںگھّݨا ہُںدَّے٬ تُۄں اِس مۄڑ دا کھہِڑا ہی نہِیں چھڈّدا … ۔” رِکشے ’چ بَیٹھے-بَیٹھے ہی اُہنے ریہڑی دی ٹِین دی چھتّ ’تے ڈںڈّا کھڑکائِیا۔

پان-فرۄش نُۄں ہتھّاں-پَیراں دی پَے گئی۔ جلدی-جلدی سامان اِکٹھّا کردے دے اُس دے ہتھّ کمبّݨ لگّے۔

“اِک-دۄ خُۄبسُۄرت پان … لَیچِییاں دی پُڑی … اتے سِگرٹاں دی اِکّ ڈبّی دے ساہِب نُۄں … ۔” رِکشے والا شِو دا بھیتی سی۔ پان-فرۄش دِییاں اکھّاں وِچّ اکھّاں پا کے مُسکرائُںدِیاں اُس نیں شِو دِییاں لۄڑاں دسِّییاں۔

پَیسِیاں لئی شِو جیب ’چ ہتھّ پائُݨ لگّا تاں پان-فرۄش ہتھّ بنّہ کے کھڑۄ گِیا۔

“چںگّا٬ اجّ تاں کھڑا رہِ٬ کلّہ نُۄں کۄئی ہۄر اِںتذام کر لئیِں۔ نہِیں مَیتھۄں بُرا کۄئی نہِیں۔” اِکّ پان مُۄںہ ’چ پا کے اتے دُۄجا جیب ’چ تُنّ کے اُہ اگّے ودھِیا۔

“مُرگی چۄر … مُرگی چۄر …”  شِو نُۄں لگّا جِویں رِکشے والا اِہ شبد گُݨگُݨا رِہا ہَے۔ اِکّ-دۄ وار شِو نیں کنّ لا کے سُݨِیا وی٬ اِہ اُسدے من دا بھرم سی۔ اُہ تاں کۄئی فِلمی دھُن گا رِہا سی۔

ہۄر کَۄݨ سی پھیر٬ جِہڑا شِو دی اِس کھِجھ نُۄں جاݨدا سی؟ پںجھّی سال پُراݨی گلّ سی۔ ساںسِییاں دِییاں کُلِّییاں ’چ گِیاں نُۄں اُہناں نُۄں اِکّ مُرگی پسںدّ آ گئی سی۔ مُرگی دا اُںجھ تاں سَۄدا ناں بݨِیا٬ اُہناں کِسے خاس بںدّے راہِیں کھِسکا لئی۔ ساںسِییاں نُۄں پتا نہِیں کِتھۄں پتا لگّا٬ ’مُرگی چۄر٬ مُرگی چۄر‘ کردے تھاݨے اگّے آ بَیٹھے۔ اُس دِن تۄں اجّ تک لۄک اُس نُۄں ’مُرگی چۄر‘ آکھ کے چِڑائُںدے ہن۔ مُفت دِییاں سِگرٹاں اتے پان لَے کے اُس اںدّرلا شِو ہی شائِد باغی ہۄ گِیا سی۔

آپݨے اتِیت تۄں کھہِڑا چھُڈائُݨ لئی شِو آلے-دُیالے دِییاں اِمارتاں تے لٹکدے بۄرڈ اتے نیم-پلیٹاں پڑھن لگّا۔

تِیسری گلی ٹَیگۄر سٹرِیٹ سی۔ گلی دی ساری آبادی مۄڑ ’تے آ کھڑۄتی سی۔ سبھ دے چِہرِیاں ’تے ڈر اتے ماتم سی۔

پہِلے پہُںچّے سِپاہی نیں کافی کمّ نِبیڑ لِیا سی۔ مُنشی نیں اُہناں نُۄں سمجھا کے بھیجِیا سی۔ جاںدے ہی ٹۄپِیئے دُیالے ریتے دِییاں بۄرِییاں لگوا دیݨا۔ کۄئی ہۄر تھاں ہُںدّا تاں ریتا لبھّݨا ہی اَۄکھا ہۄ جاںدا۔ اِتھے لالا جی دے اُپاشکاں وِچّ لبھُّۄ ریتے بجّری والا ہاذر سی۔ اُہنے جھٹّ بریتی نال بھرِییاں بۄرِییاں دا ریہڑا مںگّوا لِیا۔ یُوا سںگھّ دے ورکراں نیں مِںٹّاں وِچّ بۄرِییاں چِݨ دِتِّییاں۔

شِو دے پُجّݨ تک سِپاہی وِہلے ہۄ چُکّے سن۔ گھراں دِییاں چھتّاں ’تے لۄک اِکٹھّے ہۄئے-ہۄئے سن۔ بُڈھّے اتے کی بچّے٬ سبھ دے سبھ ٹۄپِیئے٬ بستے اتے اُس دُیالے چِݨِییاں بۄرِییاں نُۄں ہَیرانی نال دیکھ رہے سن۔

آئُںدِیاں ہی شِو نُۄں لِمکا بھیٹ کِیتا گِیا۔ اِکّ گُیاںڈھی شِو لئی کُرسی تک چُکّ لِیائِیا۔

“نہِیں بئی نہِیں٬ مَیں بَیٹھݨ تھۄڑھا آئِیا ہاں۔” جیب ’چۄں دُۄجا پان کڈھّ کے مُۄںہ ’چ پائُںدے شِو نیں گُیاںڈھی دا دھنّواد کِیتا۔

شِو کُرسی ’تے بَیٹھݨا چاہُںدّا سی٬ پر کرسی باہاں والی سی۔ شِو نُۄں پتا سی اُہدی دیہ کُرسی ’چ پھس نہِیں سکدی۔ شِو دے واکفکاراں نُۄں تاں اِس اَۄکڑ دا پتا سی۔ اُہ شِو نُۄں بَیٹھݨ لئی سۄفا بھیٹ کردے جاں بِن باہاں والی کُرسی۔ دۄہاں وِچۄں کُجھّ وی ناں لبھّدا تاں مںجّا سہی۔ ہاسے دا پاتر بݨن نالۄں تاں کھڑے رہِݨا ہی چںگّا سی۔ سۄ شِو کھڑا رِہا۔

آپݨے مۄٹاپے ’تے شِو نُۄں اکسر ہَیرانی ہُںدّی سی۔ مِیٹ اتے شراب نیں کۄئی مݨ پکّی چربی اُہدے سرِیر ’چ جمہاں کر دِتّی سی۔ کۄئی اُہ دِن وی سن٬ جدۄں شِو پتلا پتںگّ ورگا ہُںدّا سی٬ اُہدی کبڈّی پںجّاہ-پںجّاہ کۄہاں ’چ مشہُۄر سی۔ اُس دی کبڈّی دی کھیڈ نیں ہی اُس نُۄں پُلِس ’چ بھرتی کرائِیا سی۔ اُہناں سمِیاں ’چ پُلِس ’چ بھرتی ہۄݨ لئی اجّ-کلّہ واںگ ناں سرٹِیفِکیٹاں دی لۄڑ ہُںدّی سی ناں سِفارشاں دی اتے ناں ہی نۄٹاں دی۔ لۄڑ ہُںدّی سی اُچّے-لمبّے کدّ دی٬ چَۄڑے جُسّے دی اتے پہاڑ جِڈّے جِگرے دی۔ تِنّ-تِنّ کھِڈارِییاں نُۄں مۄڈھِیاں ’تے چُکّی پھِردے شِو نُۄں دیکھ کے ہی ڈِپٹی خُش ہۄئِیا سی۔ کبڈّی وِچے رۄک کے ہی اُس نیں شِو نُۄں پُلِس ’چ بھرتی کرن دا اَیلان کر دِتّا سی۔

باݨِییاں دا مُںڈّا اتے پُلِس؟ گھر دے کئی دِن سۄچِیں پئے رہے۔ اُہدے باپ نُۄں اِکّ وی رِشتیدار یاد نہِیں سی آ رِہا٬ جِہڑا پُلِس ’چ نَۄکر رِہا ہۄوے۔ باݨِییاں بْراہمݨاں دا پُلِس ’چ کی کمّ؟ پُلِس نُۄں مار-دھاڑ کرنی پَیںدی ہَے۔ اُہناں دا مُںڈّا تاں گئۄُیاں بھِڑدِییاں دیکھ کے ڈر جاںدَے٬ گۄلی کِتھۄں چلائیگا؟ کِسے نیں شِو نُۄں کُڑی نہِیں دیݨی۔ پُلسِییاں دا ہتھّ کھُلہ جاںدا ہَے۔ گھر ’چ ڈںڈّا پھیرن لگّا٬ پھیر کی بݨُۄ؟

سارا پِںڈّ ودھائیِیاں دے-دے جاوے۔ اُہدے بائی نُۄں شرم آوے۔ نمبّرداراں دے سمجھائُݨ ’تے اُس نیں مساں ہاں کِیتی۔ جٹّاں دا مُںڈّا پُلِس ’چ بھرتی ہۄ جاوے تاں رِشتیدار مہِینا-مہِینا جشن منائُںدے ہن۔ دُۄرۄں رِشتیدار ودھائیِیاں دیݨ آئُںدے ہن۔ اِکّ رِشتیدار وی پُلِس وِچّ ہۄوے تاں کئی خانداناں دے مسلے ہلّ ہۄ جاںدے ہن۔ ڈردے شرِیک کۄٹھڑی ’چ مُۄںہ دیݨ لئی مجبُۄر ہۄ جاںدے ہن۔

اِہ فائِدا اُس دے باپ نُۄں وی ہۄئِیا۔ پہِلاں ہر کِسے لئی اُہ ’کراڑ‘ سی۔ دھِییاں-بھَیݨاں دا باہر نِکلݨا اَۄکھا سی۔ اَیر-غَیر کھںگھُّۄرا مار جاںدا۔ اُہنے وردی پا کے جدۄں پہِلا گیڑا پِںڈّ ’چ دِتّا تاں مُںدّر ورگے بدماش وی اُہدے بائی نُۄں ’لالا جی‘ آکھݨ لگّے٬ سارا اُدھار نِکل آئِیا۔ جِہڑِییاں اسامِییاں مرِییاں سمجھ کے بائی نیں نامے ’تے کاٹا مار دِتّا سی٬ اُہ وی سݨے وِیاج کھرِییاں ہۄ گئیِیاں۔ اُگراہی لَیݨ گئے نُۄں لۄک اکھّاں کڈھّݨۄں ہٹ گئے۔ نال دے دُکاندار وی سُسری واںگ سَۄں گئے۔ پہِلاں گاہک خراب کردے رہِںدّے٬ سارا ماہَۄل ہی بدل گِیا۔ بائی نیں چںگّے پَیسے کمائے۔

پِںڈّ ’چ اُہناں دے اجِہے پَیر جمّے کِہ اجّ اُہدے بھرا لکھّاں دے مالک بݨے بَیٹھے نیں۔ چار پَیسے جُڑے تاں شہِر آ کے کپّڑے دی دُکان کھۄلہ لئی۔ کپّڑے دا کمّ چلِّیا تاں کپاہ دا کارخانا جڑ دِتّا۔ اِلاکے ’چ جھۄنا ہۄݨ لگّا تاں سبھ تۄں پہِلاں شَیلر گڈّ دِتّا۔ شِو نُۄں اُہ بھاویں ٹِچّ کرکے جاݨدے سن٬ کِرپا ساری شِو دی ہی سی۔

اُہدے بھرا امِیر ہۄ گئے تاں کی ہَے؟ گھاٹا اُس نُۄں وی کِسے چِیذ دا نہِیں۔ سبھ تۄں ودھّ فِکر اَۄلاد دا ہُںدّا ہَے۔ خاس کر پُلِس والِیاں نُۄں۔ بچّے جِہڑے مرذی کھُۄہ پُٹّدے رہِݨ, کۄئی نہِیں ٹۄکدا۔ سکُۄل ’چ تھاݨیدار تۄں ڈردا ماسٹر نہِیں جھِڑکدا۔ گلی-گُیاںڈھ دے کِسے جواک نُۄں کُٹّ دیݨ, ڈردا کۄئی اُلامبھا نہِیں دِںدّا۔ سِنیمے ’چ جاݨ جاں ہۄٹل ’چ٬ کۄئی پَیسے نہِیں مںگّدا۔ پُلسِییاں دے بچّے وِگڑن دِییاں شِو ساہمݨے ہذاراں اُداہرݨاں سن۔ جِنّے سںتّا سِںگھّ نیں پَیسے کمائے سن٬ شائِد ہی کِسے نیں کمائے ہۄݨ۔ مہِینے پِچھّۄں پِںڈّ جاںدا ہَے۔ برِیفکیس نۄٹاں دا بھر کے لِجاںدا ہَے۔ سَیںکڑے دُکاناں بݨا رکھِّییاں نیں٬ کئی فارم لکھّ رُپِیا کِرائے دا آئُںدا ہۄئۄُ۔ دھِییاں پُتّر سبھ لںڈّر۔ وڈّا دِن چڑھدِیاں ہی پِیݨی شُرُۄ کر دِںدّا ہَے٬ چھۄٹا جُۄئیباذ۔ دُۄجے دِن ماں نال رُسّ کے گھرۄں نِکل جاںدَے۔ سںتّا سِںگھّ مِنّتاں کر-کر لِیائُںدَے۔

بھان سِںگھّ نیں وی کمائی دی کسر نہِیں چھڈّی۔ پر باپ واںگ اَۄلاد وی ذنانی- باذی دی شَۄکِین ہَے۔ وِیہ وار پُلِس نیں کُٹّے ہن۔ کۄئی مُںڈّا ماسٹرنی نُۄں گھر کھوائی جاںدا ہَے٬ کۄئی نرس نُۄں۔ کُڑِییاں اُہناں تۄں وی دۄ چںدّے ودھّ ہن۔ اِکّ کِسے ماسٹر نال نِکل گئی۔

شِو دے تِنّ بچّے لائِک ہن۔ اِکّ ڈاکٹر بݨ گِیا٬ دُۄجا اۄورسِیئر٬ کُڑی پْرۄفَیسر بݨ گئی۔ سیل-ٹَیکس اِںسپَیکٹر نال وِیاہی گئی۔ کار لَے لئی؟ ہۄر شِو نُۄں کی چاہِیدا ہَے؟ مِییاں-بِیوی رہِ گئے۔ تنخاہ ہی کافی ہَے۔ ناں-ناں کردِیاں وی دۄ-تِنّ ہذار ہۄر بݨ جاںدَے۔

سِیاݨے سِپاہی نیں اِکّ گُیاںڈھی نُۄں اِشارا کِیتا۔ اُہ شِو دے بَیٹھݨ لئی مںجّا چُکّ لِیائِیا۔ نالے دۄ چِٹّے سِرہاݨے۔

شِو نُۄں مںجّے ’تے کِہڑا آرام مِل رِہا سی؟ کدے اُہ سارا بۄجھ کھبّے پاسے سُٹّدا کدے سجّے پاسے۔

شِو پاݨی دا جگّ پی چُکّا سی۔ پِیاس سگۄں ودھدی ہی جا رہی سی۔ کھٹّے ڈکار وی ودھ گئے سن۔ بِںدّے جھٹّے مسالیدار تری ڈھِڈّ ’چۄں نِکل کے جِیبھ ’تے آ جاںدی۔ کۄئی ہۄر تھاں ہُںدّا٬ اُہ ادھِییا سُٹّ کے ٹُٹّے نشے دا اِلاج کردا۔ اِتھے کُجھّ وی سمبھّو نہِیں سی۔

بمبّ ڈِسپۄذل دستے دا کی پتا ہَے کدۄں آوے؟ اُہدی اُڈِیک وِچّ شِو آپݨے آپ نُۄں پھاہے ٹںگّ کے نہِیں رکھّ سکدا۔

ماہَۄل تناء-پُۄرن سی۔ یُوا سںگھّ والے سںتّری اتے مُنشی نُۄں وار-وار گالہاں کڈھّ رہے سن۔ سمیں سِر کاروائی ہۄئی ہُںدّی تاں اِہ جھںجّٹ ناں پَیںدا۔ ورکر ڈاںگاں چُکّی پھِردے سن۔ شِو نیں ہِںدُّۄ-بھرا ہۄݨ دا واستا پا کے جان چھُڈائی۔ ہُݨ بمبّ سکاڈ ’تے کھِجھ رہے سن۔ آئُݨ دا ناں ہی نہِیں لَیںدا۔ کۄئی نُکسان ہۄ گِیا تاں پِچھّۄں آئُݨ جاں ناں۔ کئی وار اُہ سںگّرُۄر کپتان نُۄں فۄن کھڑکا چُکّے سن۔

“تُسِیں ذرا دیکھۄ تاں سہی کِہ بۄرِییاں ٹھِیک ترہاں ہی لگِّییاں نیں؟” مںجّے ’تے لِٹے شِو نُۄں دیکھ کے رام سرُۄپ کھِجھ گِیا سی۔ اُہنے شِو نُۄں کمّ لائُݨا چاہِیا۔

“ہاں ہاں چلّۄ … ۔” شِو نُۄں وی غلتی دا اہِساس ہۄئِیا۔ اُہدا فرذ بݨدا سی٬ آئُںدا ہی مَۄکے دی پڑتال کردا۔ بستے اتے ٹۄپِیئے دا جائِذا لَیںدا۔ اُہ آئُںدا ہی مںجّا ملّ کے بَیٹھ گِیا۔

پُۄرا ذۄر لا کے وی مِݨِیا جاوے تاں وی ٹۄپِیئے دا وِیاس گِٹھّ تۄں ودھّ نہِیں سی۔ چھۄٹے جِہے بَیگ ہیٹھاں اُہ پُۄری ترہاں چھُپِیا ہۄئِیا سی۔ ٹۄپِیئے دے اِکّ پاسِئۄں نِکّر دی گَیلس باہر نِکلی ہۄئی سی۔ گَیلس ہَے تاں نِکّر تاں ہۄئیگی ہی۔ شرٹ وی ہۄ سکدَے۔ بستا اتے کپّڑا بھیجݨ دا متلب ہَے بںٹّی دی ہِراست دا سبُۄت دیݨا۔ بمبّ دا کۄئی متلب نہِیں۔ لاش وی نہِیں ہۄ سکدی۔ ہُںدّی تاں خُۄن سِمّ پَیںدا۔ کِیڑے لگّ جاںدے٬ مکھِّییاں بھِݨکݨ لگّدِییاں۔

شِو نُۄں آپݨی اکل ’تے پردا پِیا لگّا۔ مُنشی نیں وی سِیاݨپ تۄں کمّ نہِیں سی لِیا۔ بِناں پڑتال کِیتے بمبّ سکاڈ نُۄں بُلا لِیا سی۔ شِو نیں وی اُہۄ غلتی دُہرائی سی۔ گھںٹّا شِو نیں گلّاں وِچّ لںگھّا دِتّا۔ ٹۄپِیئے ہیٹھاں کُجھّ نہِیں سی۔ ودھّۄ-ودھّ کۄئی دھمکی-پتّر ہۄئیگا۔

شِو نیں اِکّ وڈّا باںس مںگّوائِیا۔ اِکّ سِرے ’تے میکھ گڈّ کے کۄٹھے ’تے جا چڑھِیا۔

پُۄری ساودھانی نال میکھ بَیگ دے کلِپّ وِچّ اڑائی اتے بستا اُپّر کھِچّ لِیا۔

دھڑکدے دِل نال اِکّ وار پھیر باںس ہیٹھاں کِیتا۔ اِس وار میکھ گَیلس وِچّ اڑائی۔

گَیلس تھۄڑھی جِہی اُپّر اُٹھدِیاں ہی ٹۄپِییا مُۄدھا ہۄ گِیا۔ نِکّر شِو نیں اُپّر کھِچّ لئی۔ شرٹ اِکّ پاسے جا گِری۔

آپݨی سفلتا ’تے پھُلّ کے کُپّا ہۄئے شِو نیں جیتُۄ نذراں نال سںگھّ دے ورکراں ولّ تکِّیا۔ سبھ دِییاں اکھّاں وِچّ خُشی دی چمک سی۔

ریتے دِییاں بۄرِییاں ہٹا دِتِّییاں گئیِیاں۔ سںگھّ والے کپّڑے اتے بَیگ نُۄں کۄل رکھّݨا چاہُںدّے سن۔ اِہ شِو دی مجبُۄری سی۔ سارِییاں چِیذاں تھاݨے لَے جاݨِییاں ذرُۄری سن۔ اِہناں تۄں مُجرماں دا بھیت کھُلّہ سکدا سی۔ اُںگلاں دے نِشان مِل سکدے سن۔ کۄئی ٹۄپِییا پچھاݨ کے مُجرماں دی شناخت کر سکدا ہَے۔

نِکّر دی جیب ’چۄں نِکلی چِٹھّی اُہنے رام سرُۄپ نُۄں پڑھا دِتّی۔ اُہۄ پہِلاں والِییاں گلّاں دُہرائیِیاں گئیِیاں سن۔ پہِلی چِٹھّی لیٹ مِلݨ دا اُہناں نُۄں اِلم سی۔ اِس لئی اِکّ ہۄر مَۄکا دِتّا گِیا سی۔ سماں اتے ستھان پہِلاں والا ہی سی۔ پُلِس نُۄں اِتلاہ دیݨ تۄں رۄکِیا گِیا سی۔ اِہ آخری مَۄکا سی۔

اُہناں کۄل پُجّݨ تۄں پہِلاں ہی چِٹھّی پُلِس دے ہتھّ لگّ چُکّی سی۔ اِہ مَۄکا وی ہتھّۄں کھُںجھّ جاݨ ’تے سںگھّ پھِر نِراستا دی کھڈّ وِچّ جا ڈِگّا۔

شِو خُش سی٬ بمبّ سکاڈ نیں پتا نہِیں کدۄں آئُݨا سی٬ آ کے اُہناں وِیہ ناٹک کرنے سن۔

شِو دے ہڈّ چھُٹّے۔ ہُݨ اُہ کُیارٹر ’چ جا کے مَۄج نال ادھِییا اںدّر سُٹّیگا اتے بدہذمی دا اِلاج کریگا۔

 

 

5

آخِر اُہ مَۄکا آ ہی گِیا٬ جِس دی سِٹی اِنچارج منبِیر سِںگھّ بھُلّر نُۄں کافی ارسے تۄں اُڈِیک سی۔

جدۄں دا اُس دے بَیچ دا سبھ تۄں گھٹِییا تھاݨیدار ڈِپٹی بݨِیا سی٬ اۄدۄں دا اُہ دہِشتگرداں نال ٹکّرن لئی ترلۄ-مچھّی ہۄ رِہا سی۔ اِکّ-دۄ وار اُس نیں افسراں کۄل بینتی وی کِیتی سی۔ اُس نُۄں کِسے سرہدّی ذِلہے وِچّ بھیجِیا جاوے۔ مُکھّ مںتّری منبِیر نُۄں اِتھۄں تبدِیل کرن لئی تِیار نہِیں سی۔ اُہ بھُلّر ’تے پُتّراں جِنّا وِشواس کردا سی۔ چںگّا-ماڑا کۄئی وی کمّ ہۄوے٬ مُکھّ مںتّری سِدھّا ہی منبِیر نُۄں آکھ دِںدّا سی۔ کِسے اُچّ ادھِکاری کۄل پڑدا چُکّݨ دی لۄڑ نہِیں سی پَیںدی۔ منبِیر ترکّی لئی ہی اگّ دے مُۄںہ وِچّ جاݨا چاہُںدّا سی۔ اُہ سبر رکھّے۔ جِئۄں ہی مُکھّ مںتّری نُۄں مَۄکا لگّا٬ اُہ اِکّ ہۄر سٹار منبِیر دے مۄڈھے ’تے سجا دیویگا۔

نِںدّر بارے سۄچ-سۄچ منبِیر نُۄں چِڑھ چڑھ جاںدی۔ ٹْرینِںگّ سمیں اُس ماڑچُۄ جِہے تۄں رسّا نہِیں سی چڑھِیا جاںدا٬ ناں اُہدے اکل پلّے سی٬ ناں کدّ-کاٹھ سی۔ لگّدا سی نۄٹاں دی پںڈّ دے کے بھرتی ہۄئِئَے۔

پہِلاں سرہدّی جِلہِیاں وِچّ رہِ کے اُس نیں نۄٹاں دے بۄہل لائے۔ پِچھّۄں دۄ وار اتِودِییاں نُۄں مار کے دۄ ترکِّییاں لَے لئیِیاں۔ مَۄج نال ڈِپٹی بݨِیا بَیٹھا ہَے۔ پِچھلی وار جدۄں منبِیر نُۄں مِلِیا تاں پچھاݨ ’چ ہی ناں آوے۔ منبِیر نیں اُسے دِن سہُں کھادھی٬ جِنّا چِر ڈِپٹی نہِیں بݨدا٬ اُہ ٹِک کے نہِیں بَیٹھیگا۔ اُس نُۄں چاہے پںجّاہ دہِشتگرد مارنے پَیݨ۔

اِکلّا نِںدّر ہی نہِیں٬ سرہدّی ذِلہِیاں وِچّ تاں اُس نال دے کئی ہۄر اِںسپَیکٹر بݨے پھِردے ہن۔ پںجّ-چار سالاں نُۄں ڈِپٹی بݨ جاݨگے۔ اِکّ منبِیر ہَے کِہ ہالے سب-اِںسپَیکٹر وی کنفرم نہِیں ہۄئِیا۔ جے اِسے ذِلہے وِچّ بَیٹھا رِہا تاں ڈِپٹی تاں کی اِںسپَیکٹر وی نہِیں بݨ ہۄݨا۔

شِو پْرشاد نیں جدۄں دا دسِّیا سی کِہ بںٹّی نُۄں دہِشتگرداں نیں اگوا کر لِیا ہَے تاں بھُلّر نُۄں لگّا٬ اُہدی ارداس پروان چڑھ گئی ہَے۔ بِناں ہۄر کُجھّ سۄچے اُہنے تفتِیش آپݨے ہتھّ ’چ لَے لئی اتے وکھّ-وکھّ پہِلُۄیاں ’تے سۄچݨ لگّا۔

سرہدّی ذِلہے دہِتشگردی دی لپیٹ وِچّ آئے ہۄئے سن۔ اِہ ذِلہا اِس بِیماری تۄں بچِیا ہۄئِیا سی۔ اِہ کاروائی دہِشتگرداں دی نہِیں سی لگّدی۔ پَیسا تاں اُہناں نُۄں بَیںکاں وِچۄں بتھیرا مِل جاںدا ہَے۔ اِہ شرارت کِسے جرائِم-پیشا گْرۄہ دی لگّدی سی۔ ہر کِسے نیں لَیٹر-پَیڈ چھپوا لِیا ہَے۔ جِس نُۄں دِل کِیتا چِٹھّی کڈھّ دِتّی۔ پَیسے مِل گئے تاں ٹھِیک٬ نہِیں آپ چُپّ کر گئے۔ منبِیر نیں تھۄڑھی جِہی وی سختی کِیتی تاں سُراغ مِل جاݨا ہَے۔ اِکّ وار بںٹّی مِلِیا نہِیں کِہ اُس نُۄں ترکّی مِلی نہِیں۔

مُکھّ مںتّری تاں اُس ’تے خُش سی ہی۔ سَۄ بںدِّیاں ’چۄں پچھاݨ کے ہال-چال پُچھّدا ہَے۔ ہُݨ اُہ ناںہ نہِیں کرن لگّا۔

منبِیر نیں وی سردار لئی پُۄرے تن٬ من اتے دھن نال کمّ کِیتا سی۔ آپݨا سبھ کُجھّ داء ’تے لا کے سردار دی ڈۄلدی کِشتی نُۄں پار لائِیا سی۔

چۄݨاں سمیں اِکّ وار تاں اُہ مَۄکا وی آ گِیا سی کِہ شہِر وِچّ اُہناں دا کۄئی جھںڈّا وی لائُݨ نُۄں تِیار نہِیں سی۔ ہذار کۄشِش کرن ’تے وی شہِر وِچّ کۄںئی چۄݨ جلسا نہِیں سی ہۄ سکِیا۔ وِرۄدھی گلی-گلی مِیٹِںگّاں کر رِہا سی۔ سارے شہِر نُۄں رۄسا سی٬ سردار چۄݨاں جِتّدے ہی چںڈِّیگڑھ جا بَیٹھدا ہَے٬ وذِیر وی بݨ جاںدا ہَے٬ کۄئی کمّ لئی جاوے تاں وکِیلاں والِییاں گھُںڈِّییاں کڈھّ کے ٹال دِںدّا ہَے۔ اِس وار اُہ اجِہا اُمِیدوار چُݨنگے٬ جِہڑا اُہناں دے اںگّ-سںگّ رہے۔ دُکھّ-سُکھ ویلے مۄڈھا جۄڑ کے نال کھلۄوے۔ بابُۄ جی اجِہے ہی بںدّے سن۔ ادھّے بۄل تھاݨے کچہِری جاںدا ہَے۔ لۄکاں نیں سردار دی سرداری تۄں کی لَیݨا۔

بھارتی جنتا پارٹی سُۄبا پدھّر ’تے ہی اکالی دل دا وِرۄدھ کر رہی سی۔ اگّے شہِر دا کمّ بھارتی جنتا پارٹی ہی سمبھّالدی سی۔ شہِر دی وۄٹ بِناں اکالی اُمِیدوار دا جِتّݨا اسمبھّو سی۔ شہِر سی کِہ سارے دا سارا مُکھّ مںتّری دے خِلاف ہۄئِیا پِیا سی۔

کِسے نیں سردار نُۄں سلاہ دِتّی کِہ منبِیر بیڑا بنّے لا سکدا ہَے۔ وِئُپار مںڈّل دے پْردھان رام لال اتے ماسٹر ورگے بںدِّیاں نُۄں اُہ سردار ولّ لِیا سکدا ہَے۔ دۄہاں نال اُہدا کھاݨ-پِیݨ ہَے۔ دۄویں بھارتی جنتا پارٹی وِچّ سِدھّے آئے ہن۔ جنسںگھّ کیڈر ’چۄں نہِیں آئے۔ اُہ بہُتے آدرشوادی نہِیں۔ پارٹی والے اُہناں تۄں دُکھی ہن اتے اُہ پارٹی تۄں۔ لۄک اُہناں پِچھّے لگّدے ہن۔ اُہناں دے سردار دے کَیمپ وِچّ آئُݨ نال جِتّ سَۄکھی ہۄ سکدی ہَے۔

ماسٹر سکتّر دِییاں چۄݨاں تۄں پہِلاں سکُۄل ماسٹر سی۔ تنخاہ وِچّ گُذارا ناں ہُںدّا ویکھ کے اُہنے بساتی دی دُکان کھۄلہ لئی۔ ہِسّیدار آر.اَیس.اَیس.دا سرگرم مَیمبر سی۔ سںگھّ دی ہدائِت ’تے ہِسّیدار جنتا پارٹی وِچّ چلا گِیا سی۔ آپݨے گرُپّ دا دباء بݨائی رکھّݨ لئی اُس نیں ماسٹر نُۄں وی پارٹی دا مَیمبر بݨا لِیا۔ پارٹی نوِیں بݨی سی۔ دفتر ہالے بݨائِیا نہِیں سی۔ نوِیں-نوِیں ہکُۄمت بݨی سی٬ کمّاں والِیاں دی لائیِن لگّی رہِںدّی۔ ذِیادا اِکٹھّ ماسٹر دی دُکان ’تے ہی رہِںدّا۔ لِکھݨ-پڑھن دا ماہِر سی۔ ترکّی کردا-کردا پارٹی دا سکتّر بݨ گِیا۔ افسراں نال جاݨ-پہِچاݨ ہۄ گئی۔ اںدّرکھاتے لَیݨ-دیݨ کرا دِںدّا۔ افسر وی اِذّت کرن لگّے اتے لۄک وی۔ ورکراں پِچھّے چکّر کٹّݨ نالۄں تاں پَیسے دے کے کمّ کرائُدا اسان سی۔ افسراں دے مشورے اتے وذِیراں دی سِفارش ’تے ماسٹر نیں کئی کۄٹے لگوا لئے٬ لۄن لَے لئے اتے چھۄٹِییاں          چھۄٹِییاں فَیکٹرِییاں اڑکا لئیِیاں۔ دُۄجے ورکراں نُۄں ماسٹر دا امِیر ہۄݨا پسںدّ نہِیں سی۔ کئی وار اُس ’تے اِلذام لگّ چُکّے سن۔ اُہدے خِلاف متے پاس ہۄ چُکّے سن۔ اِکّ وار مُئتّل وی کِیتا گِیا۔ چۄݨاں نیڑے آئیِیاں دیکھ کے پھیر بہال کر دِتّا۔ ماسٹر پارٹی وِچّ تاں آ گِیا پر بدلے دی تاک وِچّ سی۔

اِہۄ ہال پْردھان دا سی۔ اُہ بچپن تۄں ہی کھدّر پائُںدا سی۔ شہِر ’چ کاںگرسِییاں دی گِݨتی سَیںکڑِیاں وِچّ سی۔ پُراݨے گھُلاٹِیئے دی ہاذری وِچّ اُس دی کۄئی پُچھّ ناں پئی٬ اُہ وی پُۄرا ڈھِیٹھ سی۔ کۄئی سدّے جاں ناں٬ جِتھے وی کِسے وذِیر نیں آئُݨا ہُںدّا٬ آپ ہی سٹیج ’تے جا بَیٹھدا۔ کاںگرس دۄپھاڑ ہۄئی تاں اُہدا داء لگّ گِیا۔ اِکّ گرُپّ دا خذانچی بݨ گِیا۔ اَیمرجَیںسی لگّی تاں رجّ کے پَیسے کمائے۔ کار خرِید لئی۔ کھاد دِییاں دۄ اتے ٹرَیکٹراں دی اِکّ ایجںسّی لَے لئی۔ پَیسے دے سِر ’تے بلّے-بلّے ہۄݨ لگّی۔

کاںگرس دا سفائِیا ہۄئِیا تاں کھدّر لاہ کے اَۄہ مارِیا۔ بْرِجبھان راہِیں جنتا پارٹی وِچّ چلِیا گِیا۔ پارٹی وِچّ جمّ تاں ناں سکِیا پر دبڑُۄ-گھُسڑُۄ کردا رِہا۔

جنتا پارٹی دۄپھاڑ ہۄئی تاں بھارتی جنتا پارٹی وِچّ ٹِک گِیا۔ اُہ کاںگرسِییاں ولّۄں ’گھر-واپسی‘ دے سدّے دی اُڈِیک وِچّ سی۔ کاںگرسِییاں نُۄں پہِلاں ہی کُرسِییاں دی گھاٹ مہِسُۄس ہۄ رہی سی۔ دل-بدلُۄ تۄں اُہناں نیں کی لَیݨا سی۔ اِکّ-دۄ وار آپݨے بںدّے پْردھان نیں گھلّے وی پر دال ناں گلی۔ دڑ وٹّی بَیٹھے رہے۔

اُہدی چںگّی کِسمت۔ بھارتی جنتا پارٹی دے پْردھان دی اَیکسِیڈَیںٹ کارن مَۄت ہۄ گئی۔ پارٹی وِچّ پْردھان نُۄں گُٹھّے لائُݨ والا اُہۄ سی۔ اُہ پُراݨا گھُلاٹِییا سی۔ کیںدر تک پہُںچّ سی۔ باکی مُںڈّے-کھُںڈّے سن۔ دارُۄ-سِکّا پی لَیںدے سن۔ پُراݨا بںدّا تاں کۄئی پہِلے پْردھان نیں پارٹی وِچّ ٹِکݨ ہی نہِیں دِتّا۔ جِس نیں پْردھان دی برابری کرنی چاہی٬ اُس دا پتّا کٹّ دِتّا۔

اُہ مرِیا تاں سبھ دِییاں اکھّاں پْردھانگی ’تے لگّ گئیِیاں۔ پْردھان چاہے جیلہ نہِیں گِیا پر کمّ کرائُݨ وِچّ ماہِر ہَے۔ افسر اُہدی منّدے ہن۔ کار ہَے٬ پَیسا ہَے٬ ویلے-کُویلے خرچ وی کر دِںدّا ہَے۔ باکی ورکراں کۄل تاں چںڈِّیگڑھ تک جاݨ دا کِرائِیا وی نہِیں ہُںدّا۔ مَیمبر اُس نُۄں پْردھان بݨائُݨ لئی پُۄری ترہاں سہِمت سن٬ پر ہائی کماںڈ اڑ گئی۔ اُہ کیڈر وِچّ آئے بںدّے نُۄں ہی پْردھان بݨائُݨا چاہُںدّے سن۔ اُمر چھۄٹی ہَے جاں وڈّی٬ کۄئی فرک نہِیں پَیںدا۔ کیڈر وِچۄں آئِیا بںدّا انُشاسن وِچّ تاں رہِںدّا ہی ہَے٬ پارٹی اسُۄلاں ’تے وی چلّدا ہَے۔ پارٹی دی پْردھانگی تاں رام لال نُۄں ناں مِل سکی پر وِئُپار مںڈّل دی پْردھانگی ہتھّ لگ ہی گئی۔ اُس دِن تۄں اُہ اِس پدوی ’تے کبذا کری بَیٹھا ہَے۔

پِچھلی وار جدۄں دربارا سِںگھّ دی وذارت بݨی تاں اُہ پارٹی تۄں اُپرام ہۄ گِیا۔ اُہناں دی پارٹی نُۄں کۄئی پُچھّدا ہی نہِیں سی۔ سارے وِیہ-تِیہ مَیمبر سن۔ سال-سال پارٹی دی مِیٹِںگّ نہِیں سی ہُںدّی۔ کاںگرس دی مَیمبرشِپ تاں نہِیں لئی پر ڈکّا اُدھر ہی سُٹّݨ لگّے۔ اِسے گلّ ’تے بھارتی جنتا پارٹی نراذ سی۔ اہِم مسلِیاں ’تے وِچاراں سمیں اُس نُۄں گھٹّ ہی بُلائِیا جاںدا۔ اِکّ واری اِکّ ورکر تۄں ای.ٹی.اۄ.نُۄں پَیسے کاہدے دِوا دِتّے٬ پارٹی نیں اُہدا جلُۄس ہی کڈھّ دِتّا۔

اجِہے ہالاتاں وِچّ ماسٹر اتے رام لال نُۄں آپݨے ولّ لِیائُݨا کۄئی اَۄکھا کمّ نہِیں سی۔

پر اِہ کمّ منبِیر ہی کر سکدا سی۔

منبِیر نُۄں سردار نیں بُلائِیا اتے کۄل بِٹھا کے آپ گلّ کِیتی۔ اُمر بھر اہِسانمںدّ رہِݨ دا ترلا لِیا۔

منبِیر کۄئی بُدھُّۄ تھاݨیدار نہِیں سی۔ اُہ پۄلِیٹِیکل سائِںس دا اَیم.اے.سی۔ سِیاست دے اُتراواں-چڑھاواں نُۄں چںگّی ترہاں سمجھدا سی۔ اُس نُۄں یکِین سی٬ کیںدر نیں اگلا مُکھّ مںتّری سردار نُۄں ہی بݨائُݨا ہَے۔ اِکّ وار منبِیر اُہناں دی نذر وِچّ آ گِیا تاں پںجّے اُںگلاں گھِئۄ وِچّ سمجھۄ۔ اِسے وِچار نُۄں مُکھّ رکھّ کے منبِیر نیں دۄہاں ’تے ذۄر پا دِتّا۔

انّہا کی بھالے٬ دۄ اکھّاں؟ اُہ دۄویں اِہۄ چاہُںدّے سن۔ اِذّت نال سردار بُلا رِہا سی٬ اُہ جھٹّ منّ گئے۔ بلکِہ پُۄرا یکِین دِوائِیا٬ اُہ پارٹی ’تے ذۄر پائُݨگے کِہ سردار دی مدد کِیتی جاوے۔ جے گلّ ناں بݨی تاں آپݨے ساتھِییاں نُۄں نال لَے کے پہِلاں سِٹِیذن کَۄںسل دا گٹھن کرنگے اتے پھیر سردار دی ہمائِت دا اَیلان۔

اِںجھ ہی ہۄئِیا۔ بڑی دھُۄمدھام نال کَۄںسل بݨائی گئی۔ بذار دے وِچالے دفتر کھُلّہا۔ سردار نیں جھٹّ جھںڈِّیاں٬ پۄسٹراں اتے بَینراں نال دفتر بھر دِتّا۔

دۄ دِناں وِچّ ہی شہِر دی ہوا بدل گئی۔ تھاں-تھاں جھںڈّے لگّ گئے٬ گلی-گلی مِیٹِںگّاں ہۄئیِیاں۔ گھر وِچّ سردار نُۄں ہار پئے۔ اںدّرکھاتے اِکلّے رہِ گئے بھارتی جنتا پارٹی دے ورکر وی سردار نال سہِمت ہۄ گئے۔ اُہناں سردار دا وِرۄدھ کرنا چھڈّ دِتّا۔ چۄݨاں تۄں دۄ دِن پہِلاں ہۄر ہلکِیاں نُۄں تُر گئے۔

اِس سِیاسی اُتھل-پُتھّل تۄں بِناں وی منبِیر نیں سردار دے بہُت کمّ کِیتے۔ پںجّاہ ہذار رُپِیا نکد دِتّا۔ پںجّ کاراں مںگّوا کے دِتِّییاں٬ پَیٹرۄل وی آپݨے ذِمّے لِیا۔

سردار نیں جِس کمّ لئی وی فۄن کِیتا٬ منبِیر نیں جھٹّ ہُکم دی پالݨا کِیتی۔ چۄݨاں دے دِناں وِچّ سٹّیباذاں نُۄں کھُلّہی چھُٹّی رہی۔ مۄڑ-مۄڑ ’تے کھلۄ کے اُہناں سٹّا لگوائِیا۔ ٹھیکیداراں نُۄں کھُلّہ سی۔ ناجائِذ شراب دے اُہناں درِیا ہی وہا دِتّے۔ سمگّلراں نُۄں ہری جھںڈّی سی۔ اُہناں راجستھان دی ساری افِیم ڈھۄء لئی۔ منبِیر دی اِکۄ شرت سی٬ اُہ سارے سردار دی ڈٹ کے مدد کرن۔

وۄٹاں والے دِن منبِیر نیں خاس چَۄکسی رکھّی۔ جِس-جِس بُۄتھ ’تے سردار دی پۄذِیشن کمذۄر سی٬ اُتھے منبِیر نیں آپݨے خاس-خاس بںدّے تائِنات کِیتے۔ جدۄں وی سردار دا پۄلِںگّ ایجںٹّ اِشارا کردا٬ اُہ جائلی وۄٹاں بھُگتائُݨ والِیاں دے نال جاںدا۔ کۄئی وِرۄدھی دے ہکّ وِچّ جائلی وۄٹ بھُگتݨی ہُںدّی تاں اُہ ڈرا کے بھجا دِںدّا۔ ہذاراں وۄٹاں اُہناں جائلی بھُگتائیِیاں۔

منبِیر دے خِلاف فۄن وی ہۄئے اتے تاراں وی دِتِّییاں گئیِیاں۔ اِکّ-دۄ تھاواں ’تے نائریباذی وی ہۄئی۔ اِس سبھ کاسے نیں سگۄں سۄنے ’تے سُہاگے دا کمّ کِیتا۔ افسراں نُۄں وی پتا لگّ گِیا کِہ منبِیر سردار دا بںدّا ہَے۔ سردار نُۄں وی یکِین ہۄ گِیا کِہ منبِیر نیں اُہدی نںگّے چِٹّے ہۄ کے مدد کِیتی ہَے۔

پھیر بںٹّی اتے اُہدے اگواکاراں نُۄں لبھّ کے اُہ سردار تۄں آپݨی سیوا دا فل کِئۄں ناں لوے؟

سبھ تۄں پہِلاں اُس نیں شہِر دِییاں سارِییاں پْرَیساں دے مالکاں٬ اُہناں دے نَۄکراں٬ بھاںڈِیاں والِیاں٬ سکُۄلاں دے سٹاف اتے رِکشے-بگھِّییاں والِیاں نُۄں پُچھّ-گِچھّ لئی بُلائِیا۔

ہۄ سکدَے لَیٹرپَیڈ کِسے ستھانک پْرَیس وِچۄں ہی چھپِیا ہۄوے۔ سہِمتی نال ناں سہی٬ ڈرا-دھمکا دے چھپوا لِیا ہۄوے۔ پْرَیس دا کۄئی ورکر وی کِسے گْرۄہ نال ہمدردی رکھّ سکدَے۔ اُسنے ویلے-کُویلے چھاپ لِیا ہۄوے۔

ٹۄپِییا نواں نکۄر ہَے۔ نواں خرِیدِیا ہۄݨا ہَے۔ ہۄ سکدَے کۄئی دُکاندار خرِیددار نُۄں پچھاݨ لئے۔

کِسے ادھِیاپک نیں بںٹّی نُۄں کِسے اجنبی نال گلّاں کردے٬ کِسے نال جاںدے-آئُںدے دیکھِیا ہۄ سکدَے۔

بگھّی والِیاں نُۄں پھیرِییاں والِیاں دی پچھاݨ ہُںدّی ہَے۔ کۄئی نواں پھیری والا اُس دِن آئِیا ہۄوے؟ کِسے نیں بںٹّی نُۄں کِسے ریہڑی جاں چھابے والے کۄل کھڑا دیکھِیا ہۄوے؟

آخِر بںٹّی کۄئی سُۄئی تاں نہِیں سی کِہ کۄئی جیب وِچّ پا کے لَے گِیا۔ پُلِس کۄل کۄئی جادُۄ والا جھُرلُۄ تاں ہَے نہِیں کِہ پھیردِیاں ہی مُجرم ہاذر ہۄ جاݨ۔ سُراغ مِلدا ہی مِلدا ہَے۔ سُراگ لبھّݨ لئی اِہۄ ڈھُکویں بںدّے سن۔

بگھِّییاں والے تاں جِویں پہِلاں ہی تاڑ گئے۔ تِنّ-چار تاں بِہاری بھئیِئے سن۔ بھاںڈا ٹھِیکر اِتھے ہی چھڈّ کے گڈّی جا چڑھے۔ اِکّ باذِیگراں دا مُںڈّا ہَے۔ اُس دی شرافت دے سارے گواہ ہن۔ اٹھّ سالاں تۄں بچّے لِجا رِہا ہَے۔ کدے کۄئی شِکائِت نہِیں آئی۔ اُس دی سِفارش اَیس.ڈی.اَیم.نیں خُد کِیتی۔

سکُۄل دے سٹاف ’چ بہُتِییاں اَۄرتاں سن۔ اُہناں دا تھاݨے آئُݨا شہِر والِیاں نُۄں پسںدّ نہِیں سی۔ تھاݨا جِویں کۄئی کںجّرخانا ہَے کِہ اِتھے پَیر پائُںدِیاں ہی اُہناں دا ست بھںگّ ہۄ جاݨا ہَے۔

مُشکل نال بںٹّی دی اِکّ ٹِیچر اتے چپڑاسی نُۄں ہی تھاݨے بُلائِیا جا سکِیا۔ ٹِیچر تاں تھاݨے وڑدی ہی بیہۄش ہۄ گئی۔ چپڑاسی بُکھلا گِیا۔ اُلٹے-سِدھّے جواب دیݨ لگّا۔ بھُلّر نیں دبکا مارِیا تاں اُہدا پِشاب نِکل گِیا۔

باکی سٹاف لالا جی دے گھر جا وڑِیا۔ بںٹّی لئی اُہ ہر کُربانی دیݨ نُۄں تاں تِیار سن پر تھاݨے نہِیں جاݨگے۔ لالا جی نیں وی اُہناں دی ہمائِت کِیتی۔ سٹاف ’تے سختی دی ذرُۄرت نہِیں۔ تفتِیش ٹھِیک ڈھںگّ نال کرۄ۔

اِہ گُںجھّل ہالے منبِیر سُلجھا وی نہِیں سی سکِیا کِہ ماسٹر اتے پْردھان دے فۄن کنّ کھاݨ لگّے۔

سکُۄل والِیاں تۄں کُجھّ مِلݨ دی آس نہِیں سی۔ پْرَیس اتے بھاںڈِیاں والِیاں نُۄں دھُۄݨ دا اُہنے ہُکم دِتّا۔ سِپاہِییاں ’تے بھرۄسا نہِیں سی۔ دس-دس رُپئے لَے کے چھڈّ آئُݨگے۔ اُہنے ہَۄلدار بھیجے سن۔

اُہ وی دۄ بںدِّیاں نُۄں ہی کابُۄ کر سکے۔ اِکّ نُۄں گھرۄں٬ دُۄجے نُۄں پْرَیس وِچۄں۔ باکِییاں نُۄں پتا لگّ گِیا٬ اُہ فرار ہۄ گئے۔

بھگَۄڑے بںدّے ماسٹر اتے پْردھان کۄل پُجّ گئے سن۔ پْرَیساں والے پْردھان دے چُبارے وِچّ بَیٹھے سن اتے بھاںڈِیاں والے ماسٹر دی دُکان وِچّ۔ دۄہاں دا وِچار سی کِہ لَے-دے کر کے اُہناں دا کھہِڑا چھڈّ دِتّا جاویگا۔

منبِیر اُہناں نال سہِمت نہِیں سی۔ پَیسا اُس نیں بتھیرا کمائِیا ہَے۔ پںدّراں سال ہۄ گئے اُس نُۄں تھاݨیدار بھرتی ہۄئِیاں۔ ربّ دی کِرپا نال اِکّ دِن وی ماڑی مدّ ’تے نہِیں رِہا۔ من-بھائُںدے تھاݨے رِہا ہَے۔ کارن؟ اُستاد دا سبک۔ رِشوت وںڈّ کے کھائۄ۔ اُہ ہمیشا دسَۄںد کڈھّدا رہِںدّا ہَے۔ افسراں ماتہِتاں دا بݨدا ہِسّا اُہناں نُۄں پہُںچّدا رہِںدّا ہَے۔

سِپاہی تۄں ڈِپٹی تک سبھ اُس نُۄں کُرسی دِںدّے ہن۔ اُہدی ڈی.آئی.جی.دے بَیڈّ-رُۄم تک پہُںچّ ہَے۔ بِیوی وِدیشی ساڑھِییاں دی شَۄکِین ہَے۔ دۄ-چار مہِینِیاں بائد وِدیشی ساڑھِییاں دا سُۄٹکیس بھر کے سلُۄٹ مار آئُںدا ہَے۔ اُہ ڈی.آئی.جی.نالۄں وی ودھّ پھُرتی نال آرڈر کرائُںدی ہَے۔ کی مجال ہَے ساہِب ناںہ-نُکّر جاں ٹال-مٹۄل کر جاوے۔

کپتان اُس نُۄں چھۄٹا وِیر سمجھدے ہن۔ نویں آئے ساہِب دی ہذُۄری ’چ پیش ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی اُہ اُس دے شَۄکاں دی سُۄچی تِیار کردا ہَے۔ پھیر اُسے مُتابک چلّدا ہَے۔ پہِلاں شرما آئِیا٬ منبِیر نیں اُہنُۄں پہِلے ہفتے ہی ولائِتی رِوالر لِیا دِتّا۔ دُگّل آئِیا تاں پتا لگّا٬ اُہدی چںڈِّیگڑھ کۄٹھی بݨدی ہَے۔ اِٹّاں٬ سِیمِںٹّ اتے لۄہا اِتھۄں بھیجدا رِہا۔ جِنّا چِر اُہ رِہا منبِیر نُۄں اِنام ’تے اِنام دِںدّا رِہا۔ کَیںتھ آئِیا تاں شہِر دِییاں سبھ تۄں سۄہݨِییاں تِیوِییاں منبِیر نیں اُہدے پیش کِیتِییاں۔ اَۄرتاں دے نخرِیاں دا کِیلِیا کَیںتھ ہر تِیسرے دِن رَیسٹ ہائۄُس ڈیرا لا لَیںدا۔ راتۄ-رات منبِیر من-مرذی دے آرڈر کرا لَیںدا۔ گُپتے نُۄں پَیسا چاہِیدا سی۔ منبِیر نیں تِنّ-چار وڈّے سمگّلر اُہدے متھّے لا دِتّے۔ نالے ساہِب خُش نالے سمگّلر۔

پھیر منبِیر دی ترکّی وِچّ کِسے نیں کی ٹںگّ اڑائُݨی سی؟ اِکّ وار ترکّی دا مَۄکا بݨے سہی٬ مِسل تاں بھمبِّیری واںگ گھُمّیگی۔

منبِیر نُۄں کیول بںٹّی دی لۄڑ سی۔ اگواکاراں دی کۄئی پرواہ نہِیں۔ اسلی ناں وی لبھّے تاں کی ہَے۔ دۄ-چار ہۄراں نُۄں ہی گڈّی چڑھا دیویگا۔ اگّے کِہڑا افسراں دے اِشارِیاں ’تے بںدّے مارے نہِیں۔ اِکّ-دۄ آپݨے لئی مار دِتّے تاں کِہڑا پہاڑ ڈِگّ پَیݨَے۔

منبِیر دا من ترکّی لَیݨ ’تے تُلِیا ہۄئِیا سی۔ سب-اِںسپَیکٹری دی کی وُکّت ہَے؟ سبھ دے تھلّے لگّے رہۄ۔ ڈِپٹی لگّیگا تاں مڑک نال افسری کریگا۔ چھے-چھے تھاݨے تھلّے۔ مہِینے ہی نہِیں ماݨ۔

اِسے لئی اُہ وار-وار دۄہاں نُۄں ناںہ کر رِہا سی۔ پُچھّ-پڑتال منبِیر نیں کرنی ہی ہَے۔ مارے-کُٹّے بِناں کۄئی سچّ نہِیں بۄلدا۔ اُہناں دے آکھݨ کرکے منبِیر اِکّ رِیائِت کر سکدا ہَے۔ جے کۄئی اِکبال کر لئے تاں اُہ باکِییاں نُۄں چھڈّ سکدا ہَے۔ اِکبال کرن والے نُۄں وی ناں ہتھّ لائیگا اتے ناں ہی اُس دا ناں کِسے نُۄں دسّیگا۔ بںٹّی دا کیس اُس نیں ہر ہالت وِچّ سِرے چاڑھنا ہَے۔ پَیسِیاں دا لالچ نہِیں کرنا۔

لالچ ’چ آ کے ترکّی دا مَۄکا گوائُݨ نُۄں اُہ کِہڑا ملںگّاں دا مُںڈّا ہَے؟ پںجّاہ ایکڑ ذمِین تاں اُہدی بھرتی ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی سی۔ اِنی ہُݨ بݨ گئی ہَے۔ دۄ بھرا کَینیڈا وِچّ اِںجِینِیئر ہن۔ اِکۄ-اِکّ بھَیݨ اِںگلَیںڈ وِیاہی ہۄئی ہَے۔ بھرا کَینیڈا آئُݨ لئی ذۄر پائُںدے ہن٬ باپُۄ نہِیں منّدا۔ کۄئی جدّی جائِداد سامبھݨ والا وی پِچھّے چاہِیدا ہَے۔ پڑھائی وِچّ اُہ بھراواں واںگ مائرکے نہِیں مار سکِیا۔ اَیم.اے.ہی کر سکِیا۔ چںگّے کرماں نُۄں تھاݨیداراں دِییاں نَۄکرِییاں نِکل آئیِیاں۔ پںجّاہ ہذار متھّے مار کے بھرتی ہۄ گِیا۔ ہُݨ بھراواں نالۄں گھٹّ نہِیں۔ کمائی تاں منبِیر نُۄں ذمِین دی ہی گھٹّ نہِیں٬ اُتّۄں تھاݨیداری۔ بہُتے لالچ دی لۄڑ نہِیں۔

وَیسے وی لالا جی بھلے بںدّے ہن۔ بںٹّی لبھّݨا ہی چاہِیدا ہَے۔ اِہ منبِیر دا اِخلاکی فرذ وی ہَے۔

یُوا سںگھّ تۄں وی ڈر لگّدا ہَے۔ اُہ ماڑی جِہی گلّ ’تے ہی اڑ جاںدے ہن۔ اِہ تاں اُہناں دا آپݨا کمّ سی۔ لالا جی لئی تاں سںگھّ دا ہر مَیمبر جان دی باذی تکّ لائُݨ نُۄں تِیار ہَے۔ منبِیر نُۄں اُہ گھٹنا یاد آئی جدۄں اِہناں دے اِکّ سرگرم ورکر دی پتنی سڑ کے مر گئی سی۔ رامُۄ بُۄٹاں والے دے مُںڈِّیاں نُۄں نویں کمائے پَیسے دا ہںکّار سی۔ مُںڈّے دے وِیاہ نُۄں چھے مہِینے وی پُۄرے نہِیں سی ہۄئے کِہ سسّ-نُۄںہ وِچّ کھڑکݨ لگّ پئی۔ رام لال دا لاڈلا سۄہݨ ماں دا ذِیادا آگِیاکار اکھوائُںدا سی۔ گھُٹّ پی کے کروا چَۄتھ والے دِن سہُرے چلا گِیا۔ پتنی نیں ورت رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ ذِد پھڑ کے بَیٹھ گِیا٬ ہُݨے لَے کے جاݨی ہَے۔ تَیش ’چ آ کے پتنی نال جھگڑ پِیا۔ اجّ-کلّہ دِییاں کُڑِییاں کِہڑا گھٹّ ہن۔ آئُںدی نیں مِٹّی دا تیل پا کے اگّ لا لئی۔ رامُۄ نُۄں ماݨ سی٬ اُہدی تھاݨے کچہِری چلّدی سی۔ کِسے دا وال وی وِںگّا نہِیں ہۄئیگا۔ بُۄٹاں دی دُکان تاں اُہدی تِیہ سال پہِلاں ہُںدّی سی۔ اِہنِیں دِنِیں تاں اُہ شہِر دا سِرکڈھّ بِذنسمَین ہَے۔ گَیس دی ایجںسّی تۄں لَے کے ٹی.وی., پھرِجّ تک دِییاں ایجںسِّییاں اُسے کۄل ہن۔ پںجّ ٹرکّ چلّدے ہن۔ ٹرکّ یُۄنِیئن دے پْردھان جگّے نال اُس دی اِکۄ گلّ ہَے۔ بدماشاں دی بھری جِیپ سارا دِن اُس دے بار ’چ کھڑی رہِںدّی ہَے۔ اَیس.اَیچ.اۄ.نال گلّ کرکے اُہ آپݨی نُۄںہ نُۄں اُہدے ماپِیاں دے پہُںچّݨ تۄں پہِلاں ہی شمشان گھاٹ لَے گئے۔

سںگھّ دے کِسے ورکر دے کنِّیں خبر پئی تاں اُہنے جھٹّ مِیٹِںگّ بُلا لئی۔ اِہ تاں دھکّا سی٬ بیئِنسافی سی۔ رامُۄ نیں بہُت ترلے لئے۔ سۄہݨ وی تاں سںگھّ دا مَیمبر ہَے۔ کِسے نیں اِس دلِیل دی پرواہ ناں کِیتی۔ لاش نُۄں اگّ لائُݨۄں رۄک لِیا گِیا۔ کُڑی دے ماپے آئے٬ پۄسٹ مارٹم ہۄئِیا۔ اۄنا چِر ہڑتال جاری رہی٬ جِنّا چِر رامُۄ دے سارے ٹبّر نُۄں ہتھّکڑی ناں لگّ گئی۔

ماڑی جِہی ہوا وی نِکل گئی تاں منبِیر دے نال-نال ہی پْردھان تے ماسٹر دا جلُۄس وی نِکلݨا سی۔ اِہ گلّ اُہناں نُۄں پتا نہِیں کِئۄں سمجھ نہِیں سی آ رہی۔

پْردھان وار-وار وال-کٹّی والے کیس دی یاد دِوا رِہا سی۔ اُدۄں منبِیر اِتھے بدل کے آئِیا ہی سی۔ آئُںدِیاں ہی ’وال-کٹّی‘ ناں نال مشہُۄر اِکّ کُڑی ’تے نِگاہ پئی۔ اُہ سارا دِن شہِر ’چ گھُمّدی رہِںدّی سی۔ ملُۄکڑی جِہی٬ ہتھّ ’چ لال جاپانی چھتری۔ دھُنّی تۄں خاسی ہیٹھاں کرکے بنّہی بنارسی ساڑھی۔ تیذ-ترار میک-اپّ۔ اُچّی اڈّی والے سَیںڈل۔ اِکّ وار تاں منبِیر دا من ڈۄلِیا۔ کۄئی اپسّرا ہی تاں سی اُہ۔ کِسے افسر دے پیش ہۄ سکے تاں کِیا کہِݨَے۔

پڑتال کِیتی تاں پتا لگّا٬ اُہ ڈیہرادُۄن دی جمّپل سی۔ چںگّے سکُۄلاں وِچّ پڑھی سی۔ اُہدا باپ اِکّ رئیِس سی٬ جے بمبّے ٹھیکیداری کردا سی۔ ’وال کٹّی‘ دی ماں اُہدی رکھیل سی٬ جِہڑی اُس نیں گرمِییاں دِییاں چھُٹِّییاں لئی ڈیہرادُۄن رکھّی ہۄئی سی۔ غلتی نال وال کٹّی پیںڈُۄ ہٹواݨِیئے نال وِیاہی گئی۔ کپّڑِیاں دی دُکان ’تے کَیںچی چلائُںدا مُںڈّا اُہدے راس نہِیں سی۔ مُںڈّے نُۄں وی اُہدا سُۄرج چڑھن تک سُتّے رہِݨا٬ ادھّ-نںگّے لِباس وِچّ اِدھر-اُدھر گھُمّݨا٬ فِلماں دیکھݨا اتے ناول پڑھدے رہِݨا پسںدّ نہِیں سی۔ چھۄٹی-چھۄٹی گلّ ’تے ہُںدّا تکرار تلاک تک پہُںچّ گِیا۔

اݨکھِیلی کُڑی نیں سہُرِیاں نُۄں سبک سِکھائُݨ لئی شہِر وِچّ ہی ڈیرے لا لئے۔ سہُرِیاں نُۄں اُس دا شرییام سڑکاں ’تے گھُمّݨا وی پسںدّ نہِیں سی۔ شائِد اِسے لئی اُہ وال کٹّی ’تے کئی ترہاں دے دُۄشݨ لا رہے سن۔

آپݨی تسلّی لئی منبِیر نیں چھیڑخانی لئی اِکّ-دۄ بںدّے اُہدے پِچھّے وی لائے۔ جدۄں اُہ چھِتّر کھا کے مُڑے تاں منبِیر نیں اُہدا کھہِڑا چھڈّ دِتّا۔

بھلا ہۄوے اِکّ وکِیل دا۔ اُہ وال کٹّی دا گُیاںڈھی سی۔ اُہدا کہِݨا سی کِہ اُہ ویسوا ہَے۔ مُہلّے وِچّ سارا دِن گُںڈّاگردی ہُںدّی ہَے۔ ادھّا مُہلّا کُڑی دے نال سی۔ وکِیل دی دال نہِیں گلی٬ اِس لئی جھُۄٹھے اِلذام لا رِہا ہَے۔ وکِیل ہِمّت ہارن والا نہِیں سی۔ لۄکاں دِییاں اکھّاں اُس سمیں کھُلّہِییاں جدۄں اِکّ اَیف.سی.آئی.دے مَینیجر نُۄں اُس نیں رںگّے ہتھِّیں کابُۄ کِیتا۔

مَینیجر اَیس.پی.وِجِیلَیںس دا چھۄٹا بھرا سی۔ اُہ پُلِس نُۄں چھڈّݨا پِیا٬ پر وال کٹّی اُہناں دے کابُۄ آ گئی۔

آشکاں دی جِہڑی لِسٹ وال کٹّی نیں دِتّی٬ اُہ ہَیرانِیجنک سی۔ ڈاکٹر٬ وکِیل اتے ججّ٬ مَۄجُۄدا اَیس.ڈی.اَیم.وی۔ سنئتکاراں اتے سِیاستداناں نیں تاں ہۄݨا ہی سی۔

پہِلاں جھُرلُۄ منبِیر نیں سابݨ والے کالُۄ رام ’تے پھیرِیا۔ وال کٹّی نیں جدۄں تاڑ-تاڑ اُہدے کُکرماں دے بھاںڈے بھنّے تاں ساہمݨے بَیٹھے کالُۄ رام نُۄں گش پَے گئی۔ جھٹّ وِیہ ہذار دے نۄٹ ہاذر ہۄ گئے۔

آپݨے خاس-خاس بںدِّیاں راہِیں منبِیر نیں اِہ گلّ پھَیلائی۔ آشکاں نُۄں فِکر پَے گِیا۔ کۄئی اَیس.ڈی.اَیم.ولّ بھجّا٬ کۄئی ججّ ولّ۔ پہِلاں افسراں نیں رۄہب مارنا چاہِیا٬ پُلِس اِکّ شرِیف کُڑی نُۄں تںگّ کر رہی ہَے۔

جدۄں اُہناں دے سُݨن لئی منبِیر نیں ٹیپاں بھیجݨِییاں چاہِییاں تاں سبھ دے ہۄش اُڈّ گئے۔ اَیس.ڈی.اَیم.تاں آپ ہی تھاݨے پُجّ گِیا٬ ججّ نیں سرکاری وکِیل بھیجِیا۔ ماملا ٹھپّ ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ اَیس.ڈی.اَیم.نیں منبِیر دے خِلاف چلّدِییاں پڑتالاں داخل دفتر کرن دا وائدا کِیتا اتے ججّ نیں اِستگاسے خارج کرن دا۔ افسر افسر ہی ہُںدّے ہن۔ پُلِس نیں کمّ لَیݨا ہُںدّا ہَے۔ منبِیر چُپّ کر گِیا۔

اُس سمیں پْردھان نال کئی وار واہ پِیا سی۔ وال کٹّی دے آشکاں تۄں پَیسے اِکٹھّے کرن دا کمّ اُسے نیں کِیتا سی۔ اُس نُۄں چںگّی ترہاں پتا سی کِہ سراف تۄں کِنّے پَیسے لَیݨے ہن٬ ٹھُلِّیوال والے آتمے تۄں کِنّے اتے سِنیمے والے بھان تۄں کِنّے۔

تِنّ دِن وال کٹّی پُلِس ہِراست وِچّ رہی۔ پُۄرے ڈھائی لکھّ منبِیر نیں بݨائے۔ پںجّاہ-سٹھّ پْردھان لَے گِیا۔ سال ہۄ گِیا اُہناں گلّاں نُۄں٬ مُڑ کِسے نیں چُۄں نہِیں کِیتی۔

پْردھان بںدّا بھرۄسے والا سی۔ اِہۄ نہِیں٬ پںجّاہ وار پرکھِیا سی منبِیر نیں۔ ہر تِتھّ تِئُہار نُۄں بنّہے-بنّہائے پَیسے مِل جادے ہن۔ دِیوالی نُۄں پٹاکھے ویچݨ دی مناہی ہُںدّی ہَے۔ چُپّ کر کے پںجّ ہذار دے نۄٹ پھڑا گِیا۔ دُکاندار پٹاکھے ویچدے رہِݨ, پُلِس نُۄں کی؟

بںدّا ماسٹر وی ٹھِیک سی۔ اُس نیں اُس سمیں جَۄہر دِکھائے٬ جدۄں کالا پُلِس دے ہتھّ لگّا سی۔ کالا چۄری تاں سارے اِلاکے وِچّ کر جاںدا پر ہتھّ کدے ناں آئُںدا۔ منبِیر دے بھاگاں نُۄں اِکّ وار اُہ بٹیرا بݨ کے پَیر ہیٹھاں آ گِیا۔

پُلِس نُۄں چۄراں کۄلۄں کھٹّݨ نُۄں کُجھّ نہِیں ہُںدّا۔ چۄر مال نُۄں سمبھّالی رکھّݨ لئی تاں چۄری کردے نہِیں۔ مال خرِیدݨ والے اُہناں نالۄں وی تیذ ہن۔ چۄر اگّے-اگّے٬ مال خرِیدݨ والے پِچھّے-پِچھّے۔

پُلِس دا گھر اُہناں دُکانداراں تۄں پُۄرا ہُںدّا ہَے٬ جِہڑے بھُلّ-بھُلیکھے چۄراں تۄں مال خرِید لَیںدے ہن۔ نالے مال برامد کرۄ٬ نالے چۄری دا مال خرِیدݨ دے جُرم تۄں بری کرن دی فِیس لوۄ۔ کالے نیں چۄرِییاں تھۄک دے بھاء کِیتِییاں سن۔ پکھّے٬ ریڈِیئۄ٬ ٹی.وی., کَیمرے٬ کپّڑا اتے گھڑِییاں۔ شہِر دا کۄئی دُکاندار اجِہا نہِیں سی٬ جِس کۄل اُس نیں کۄئی ناں کۄئی چِیذ نہِیں سی ویچی۔ کالا جِس دُکان اگّے جا کے رُکدا٬ اُسے دُکاندار نُۄں کمبّݨی چھِڑ جادی۔ کالا کئی سال پہِلاں ویچی چِیذ دی یاد دِوائُںدا۔ دُکاندار نُۄں کُجھّ یاد آئُںدا جاں ناں پر پُلِس تۄں ڈردا ہاں ذرُۄر کر دِںدّا۔ اُس سمیں دُکانداراں تۄں پَیسے اِکٹھّے کرن دا کمّ ماسٹر نیں بڑی ہُشِیاری نال کِیتا سی۔

چںگّی فِیس دے لالچ ’چ آ کے اتے مِتّراں دے مجبُۄر کرن ’تے منبِیر پْرَیس اتے بھاںڈِیاں والِیاں نُۄں چھڈّݨ لئی منّ گِیا۔ چلۄ بںٹّی دے ہۄر سُراغ بتھیرے۔ گھر آئی مائِیا نُۄں دھکّݨا نہِیں چاہِیدا۔

ماملا تَیء ہۄئے نُۄں دۄ گھںٹّے وی نہِیں سی ہۄئے کِہ بذار وِچّ گھُسر-مُسر ہۄݨ لگّ پئی۔ منبِیر دے دۄستاں نیں اُس نُۄں ساودھان کِیتا۔ چںگّا ہۄوے جے پَیسے واپس کر دِتّے جاݨ۔ کُجھّ بںدّے مالی تَۄر ’تے کمذۄر سن۔ پْردھان نیں ذِیادا پَیسے بٹۄر لئے۔

منبِیر نیں ماسٹر نُۄں فۄن کِیتا۔ پہِلاں جواب مِلِیا٬ گھر نہِیں۔ دُبارا کِیتا تاں پتا لگّا کۄئی اُس نُۄں چںڈِّیگڑھ لَے گِیا۔ تِنّ دِناں دا پْرۄگرام سی۔

سی.آئی.ڈی.والِیاں دا فۄن آئِیا۔ ہڑتال دی تِیاری ہۄ رہی سی۔

گھبرائے منبِیر نیں پْردھان نُۄں فۄن کِیتا۔ جواب مِلِیا٬ اُہ منبِیر دے کمّ ہی کِدھرے گِیا ہۄئِیا ہَے۔

منبِیر پچھتائُݨ لگّا۔ کِدھرے لَیݨے دے دیݨے ناں پَے جاݨ۔ ترکّی دی تھاں رِورٹ ناں ہۄ جاوے۔ اُہدے خِلاف جلسے ہۄئے تاں مُکھّ مںتّری کی سۄچیگا؟ وال کٹّی اتے چۄرِییاں ویلے گلّ ہۄر سی۔ اُس سمیں دیݨ والے کسُۄروار سن۔ اِہ سبھ بیکسُۄر۔ پَیسے کاہدے دیݨ? پْردھان دا وٹّا وی بھارا ہَے۔ ذرُۄر مۄٹی فِیس لئی ہۄئیگی۔ اگلِیاں نیں تڑپھݨا ہی سی۔

یُوا سںگھّ وِچّ منبِیر دی بہُتی شاخ نہِیں۔ سںگھّ نُۄں پُلِس خِلاف بۄلݨ دا بہانا ہی چاہِیدا ہَے۔ اُہناں نُۄں چُپّ کرائُݨ والا منبِیر دے ہتھّ وِچّ کۄئی بںدّا نہِیں۔ منبِیر مُکھّ مںتّری دا بںدّا اکھوائُںدا ہَے۔ مُکھّ مںتّری دا وی کۄئی بںدّا منبِیر دی مدد نہِیں سی کر سکدا۔

درویش نُۄں تھاݨے بُلائُݨ لئی منبِیر نیں گڈّی بھیجی۔ اُہنے ساف ناںہ کر دِتّی۔ پُلِس نُۄں پَیسے بݨائُݨ دی لگّی ہۄئی ہَے۔ درویش تِنّاں دِناں دا چِیکھ رِہا ہَے کِہ سکُۄل دا اِکّ چپڑاسی اُسے دِن دا فرار ہَے۔ اُس دِن بںٹّی نُۄں کُلفی دِںدّا دیکھِیا گِیا۔ درویش دے آکھݨ ’تے جدۄں پُلِس اِکّ وار وی اُس دی گھروالی نُۄں تھاݨے بُلائُݨ دی تکلِیف نہِیں کر سکدی تاں اُہ کِئۄں پُلِس دا پکھّ پُۄرے؟

فۄن ’تے ناگپال نال گلّ ہۄئی۔ تھاݨے آئُݨ ’چ اُس نُۄں وی اِتراذ سی۔ مسلا گمبھِّیر ہُںدّا جا رِہا سی۔ ناگپال وی شہِر وِچّ کُجھّ تھاں رکھّدا ہَے۔ کھُلّہم-کھُلّہا پُلِس دی مدد کرن ’تے ناگپال دا وی جلُۄس نِکل سکدا ہَے۔ منبِیر دے خِلاف اُہ سارے بںدّے اُٹھّ کھڑے ہۄئے ہن٬ جِنہاں تۄں کدے ناں کدے اُس نیں پَیسے بٹۄرے سن۔ پُلِس دے ہکّ دی گلّ کرن والے نُۄں اُہ سُۄئی بگھِیاڑی واںگ پَیںدے ہن۔

اِکۄ راہ سی٬ گْرِفتاری دے بہانے پُلِس ناگپال کۄل آوے۔ دُکان ’تے آ کے تھۄڑھا-بہُتا اُچّا-نِیواں بۄلݨ۔ دھکّے نال جِیپ ’چ بِٹھا کے تھاݨے لَے جاݨ۔

اِسے بہانے جدۄں ناگپال نُۄں تھاݨے لِیاںدا گِیا تاں ساری پُلِس نُۄں ہی فِکر پَے گِیا۔

گُسّے ’چ منبِیر دِییاں مُٹھِّییاں کئی وار بںدّ ہۄئیِیاں۔ اُہۄ کںجّر جِہڑے وال کٹی دے کیس وِچۄں نِکلݨ لئی آپݨی اِذت دا واستا پائُںدے سن٬ ٹۄپِییاں٬ پگڑِییاں لاہ کے منبِیر دے پَیرِیں دھردے سن٬ ہُݨ اُس خِلاف بۄلݨ دی ہِمّت کر رہے ہن۔

سبھ تۄں مُۄہرے باںس باہِییاں والا پْریم سی۔ وال کٹّی دا سبھ تۄں چہیتا آشک۔ اُہ آکھدا ہَے کِہ اِس تھاݨیدار نُۄں باݨِیئے لُٹّݨ دا بھُسّ پَے گِئَے۔ بہانے نال کۄئی ناں کۄئی جھُۄٹھی کہاݨی گھڑ لَیںدا ہَے٬ پھیر تھۄک دے بھاء پَیسے بٹۄردا ہَے۔ اِس تھاݨیدار نیں چۄراں٬ ٹھگّاں نُۄں تاں کھُلّہِییاں چھُٹِّییاں دے رکھِّییاں ہن٬ شرِیفاں دے گل اںگُّۄٹھا دے رکھِّیا ہَے۔

سِیتا سراف اُس نال مۄڈھا جۄڑی پھِردا ہَے۔ سبھ تۄں ودھّ چۄری دا مال اُہۄ خرِیددا ہَے۔ ہُݨ دھںدّا ٹھپّ ہَے۔ اکِّیا آکھدا ہَے کِہ منبِیر سِکھّاں دا سمرتھک ہَے۔ سردار دا بںدّا ہۄݨ کرکے ہِںدُّۄیاں نُۄں تںگّ کردا ہَے۔ شہِر وِچّ ہِںدُّۄ تھاݨیدار لائِیا جاوے۔

بںدُّۄکاں والے شِںدّے نُۄں کی گِلا٬ اِہ سمجھ نہِیں آئی۔ تھۄڑھا-مۄٹا سِیاست وِچّ پَیر دھردا ہَے۔ چۄݨاں دے دِناں وِچّ جِس اُمِیدوار دا پلّڑا بھاری ہۄوے٬ پَیسے دے کے اُس نال ہۄ جاںدا ہَے۔ اِکّ-دۄ فۄٹۄیاں کھِچوا لَیںدا ہَے٬ پِچھّۄں چُپّ۔ تھاݨے کدے نہِیں آئِیا٬ اسلے دا کمّ بںدّ ہَے۔ کۄئی ٹھگّی-ٹھۄری کرنی ہۄئۄُ۔ سۄچدا ہۄئۄُ اِنے وِچّ پُلِس چُپّ رہُۄ جاں مُکھّ مںتّری تۄں کِسے کۄٹے دی جھاک ہۄئۄُ۔ سِیاست وِچّ سرگرم رہیگا تاں ہی مںتّری دِییاں نذراں وِچّ آ سکیگا۔

ناگپال دی رائے سی٬ جِنّا جلدی ہۄ سکے درویش نُۄں کابُۄ کِیتا جاوے۔ اُہ ہلفِییا بِیان اِکٹھّے کر رِہا ہَے۔ خبراں تاں چھپوائیگا ہی٬ نال پڑتال وی کرائیگا۔

پْرَیساں والے تاں دھڑا-دھڑ پۄسٹر چھاپ رہے سن۔ پۄسٹراں تۄں وی گھٹّ خترا نہِیں۔ ہر پۄسٹر وِچّ نواں کِسّا چھاپِیا گِیا ہَے۔ کِسے وِچّ وال کٹّی والا اتے کِسے وِچّ چۄراں والا۔ مُکھّ مںتّری نُۄں وی وِچے گھڑِیسِیا گِیا ہَے۔ اِہ پۄسٹر کںدھّاں ’تے لگّ گئے تاں مُکھّ مںتّری خُد ہی نُکسان کر سکدا ہَے۔ سِیاستداناں دا کی ہَے؟ کمّ لَیݨ ویلے ہۄر٬ دیݨ ویلے ہۄر۔ پُلِس واںگ اِہ وی کِسے دے مِتّ نہِیں ہُںدّے۔

منبِیر ماسٹر تے پْردھان ’تے چِڑ رِہا سی۔ اِکّ چںڈِّیگڑھ تُر گِیا٬ دُۄجا غائِب ہَے۔ کِسے نیں ہالے پَیسے نہِیں دِتّے۔ اِہ وی نہِیں دسِّیا٬ کِس تۄں کِنّے لئے ہن۔ اُہناں بِناں مۄڑ-مُڑائی وی نہِیں ہۄ سکدی۔

پْردھان نال گلّ ہۄئی تاں اُہ اکھّاں پھیر گِیا۔ ناں تھاݨے آئُݨ نُۄں تِیار ہَے٬ ناں منبِیر نُۄں گھرے بُلائُݨ نُۄں۔ آکھدا ہَے اِس ترہاں پْردھان دی ہۄر بدنامی ہۄئیگی۔ منبِیر نُۄں چُپّ کر کے بَیٹھݨ دی سلاہ دے رِہا ہَے۔ اِکّ-دۄ بںدّے ہی ماڑے ہن۔ پْردھان آپے سامبھ لئیگا۔ منبِیر دا کی ہَے؟ اجّ اِتھے٬ کلّ اُتھے۔ پْردھان نیں تاں شہِر وِچّ ہی رہِݨا ہَے۔ اِکّ وار اُہدی بدنامی ہۄ گئی تاں لِیڈری کھُسّ جائیگی۔

کۄئی پْردھان نُۄں پُچھّے نَۄکری کۄئی سُکھالی ہی مِل جاںدی ہَے؟ منبِیر چُپّ کر کے کِویں بَیٹھ سکدا ہَے؟

جے شہِر والے ہِںدُّۄ سِکھّ دا سوال بݨا لَیݨ, پھیر منبِیر دا بچاء ہۄ سکدا ہَے۔ جتھیداراں نال منبِیر دی پُۄری یاری ہَے۔ اُہ جھٹّ اِس مسلے نُۄں تُۄل دے کے اُچھال دیݨگے۔ ہتھّ مذبُۄت کرن لئی منبِیر نیں آپݨے خاس-خاس سِپاہی بُلائے اتے ہدائِتاں جاری کِیتِییاں۔ کِس-کِس پِںڈّ جاݨا ہَے٬ کِہڑے-کِہڑے جتھیدار نُۄں مِلݨا ہَے۔ کی-کی کہِݨا ہَے؟ اُہ تِیاری وِچّ رہِݨ۔ چھۄٹے-مۄٹے جلُۄس دی لۄڑ کِسے سمیں وی پَے سکدی ہَے۔

سںتّری نیں اِتلاہ دِتّی۔ ادھّا بذار بںدّ ہۄ گِیا ہَے۔ سںگھّ والے بذار بںدّ کرائُںدے سٹیشن ولّۄں اِدھر نُۄں آ رہے ہن۔ کئی ٹۄلِییاں بݨِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ پۄسٹر وی لگّ رہے ہن۔

منبِیر نیں پْردھان نُۄں آخری وار فۄن مِلائِیا۔ پْردھان نُۄں بینتی کِیتی٬ کِویں ناں کِویں پَیسے واپس کر دیوے جاں سارے پَیسے منبِیر کۄل بھیج دیوے۔ اُہ واپس کرن دا آپے پْربںدھّ کر لئیگا۔

پْردھان پَیراں ’تے پاݨی نہِیں سی پَیݨ دِںدّا۔ اِس ویلے پَیسے واپس کرنے بلدی ’تے تیل پائُݨ دے برابر ہۄئیگا۔ پْردھان اِکۄ رٹ لائی بَیٹھا سی۔ منبِیر پرواہ ناں کرے٬ پْردھان آپے سمبھّال لئیگا۔ سمبھّالیگا کدۄں؟ اُدۄں جدۄں منبِیر مُئتّل ہۄ گِیا۔

“پْردھان اِہ تُۄں ٹھِیک نہِیں کر رِہا … مَینُۄں پھسا کے سِدھّے مُۄںہ گلّ ہی نہِیں کردا … مَیں وی تھاݨیدار ہاں … لۄڑ پَیݨ ’تے تَینُۄں میرے ناں ’تے پَیسے لَیݨ دے دۄش وِچّ گْرِفتار وی کر سکدا ہاں … ۔” منبِیر آپے تۄں باہر ہۄ کے جۄ مُۄںہ آئِیا بۄلی گِیا۔

“تیرے ورگے وِیہ تھاݨیدار دیکھے نیں … جے اِہۄ گلّ ہَے تاں دیکھ لئیِں … پہِلاں آپݨی جان بچا … ۔” پْردھان دی آواذ وی اُنی ہی کُرکھّت سی۔

نائرے اُچّی ہُںدّے جا رہے سن۔ بھِیڑ تھاݨے ولّ ودھݨ لگّی سی۔

“مُںڈِّئۄ٬ بںدُّۄکاں لۄڈ کرۄ … پُذِیشناں لَے لئۄ … کۄئی گڑبڑ کرے تاں بِناں جھِجک گۄلی مار دِئۄ … مَیں آپے دیکھ لئۄُں۔”

منبِیر نیں آپݨا رِوالور وی لۄڈ کِیتا۔ گُسّے نال پاغل اُہ آئُݨ والے بھَیڑے سمیں دا اِںتذار کرن لگّا۔

 

 

6

ڈِپٹی منبِیر دی ڈٹ کے ہمائِت کر رِہا سی۔ چھے تھاݨِیاں وِچّ اُہ اِکلّا ہی تھاݨیدار سی٬ جِہڑا سویرے شام کۄٹھی آ کے ڈِپٹی نُۄں سلُۄٹ ماردا سی اتے ہُکم ہکام پُچھّدا سی۔ اگّے-پِچھّے وی ڈِپٹی دے خِلاف نہِیں سی بۄلدا٬ نہِیں تاں سِپاہی تۄں لَے کے اِںسپَیکٹر تک ڈِپٹی دے ساہمݨے تاں تھر-تھر کمبّدے سن پر پِٹھّ پِچھّے دھی-بھَیݨ اِکّ کر دِںدّے۔ منبِیر ڈِپٹی تۄں کُجھّ وی لُکۄ کے نہِیں سی رکھّدا۔ ساری کہاݨی ڈِپٹی نُۄں سُݨا جاںدا۔ کِتھۄں کِنّی فِیس لئی ہَے٬ سبھ ساف-ساف دسّ دِںدّا۔

ڈِپٹی اِس لئی وی منبِیر دی مدد کر رِہا سی٬ کِئُںکِہ اُہ اِکّ دلیر تھاݨیدار سی۔ اُہ تھاݨیدار ہی کاہدا جِس دے خِلاف رَۄلے-رپّے ناں پَیݨ, جلسے اتے ہڑتالاں ناں ہۄݨ۔ کمّ کرن والے افسر دی اِہۄ پچھاݨ ہَے۔ جِس پُلِس افسر نیں چُۄہے واںگ کھُڈّ وِچّ ہی وڑے رہِݨا ہَے٬ اُس دے خِلاف کِسے نیں کی گِلا کرنا ہَے۔ اُس نُۄں ڈِپٹی بݨِیاں بھاویں دس سال ہۄ گئے پر تھاݨیداری ویلے دِییاں پڑتالاں ہالے تک چلّ رہِییاں ہن۔

جے لالا جی نُۄں ہر تِیجے دِن دھمکی-پتّر آ رِہا ہَے تاں اِس وِچّ منبِیر جاں پُلِس کی کرے؟ ہالات ہی اجِہے چلّ رہے ہن٬ ہر کۄئی ڈرِیا ہۄئِیا ہَے۔ مُجرم چاہے کِسے دی کُچھّڑ وِچّ ہی بَیٹھا ہۄوے٬ مجال ہَے ڈردا اِشارا وی کر سکے۔ شہِر والِیاں دی مںگّ غلت سی۔ تفتِیش وِچّ مدد کرن دی تھاں اُہ پُلِس نُۄں جلسے-جلُۄساں وِچّ اُلجھائی بَیٹھے سن

پُلِس دا منۄبل اگّے ہی گِرِیا ہۄئِیا ہَے۔ منبِیر ورگے پُلِس افسر دے خِلاف رِپۄرٹ کرکے اُہ پُلِس دے ہَۄسلے نُۄں ہۄر پست نہِیں سی کرنا چاہُںدّا۔

پر جدۄں وڈِّییاں-وڈِّییاں سُرخِییاں وِچّ اخباراں ’تے پہِلے پنِّیاں ’تے منبِیر دے کارنامے چھپݨ لگّے تاں ڈِپٹی دا من کھٹّا ہۄ گِیا۔ وال کٹّی سکَیںڈل۔ چۄر سکَیںڈل اتے دِیوالی سکَیںڈل۔ ڈِپٹی نُۄں یکِین نہِیں سی آ رِہا۔ جے منبِیر نیں سچّمُچّ اِنے پَیسے کمائے ہُںدّے تاں کدے ناں کدے کِسے نیں ڈِپٹی کۄل ذرُۄر گلّ کر دیݨی سی۔ اُس نُۄں لگّ رِہا سی پتّرکار منبِیر نُۄں بدلائُݨ لئی ہی منگھڑت کہاݨِییاں گھڑ رہے سن۔

ڈِپٹی نُۄں آپݨے مُخبراں ’تے ماݨ سی۔ اُہ اِنے ماڑے نہِیں کِہ سال بھر تک سیٹھاں دِییاں کالِییاں کرتُۄتاں دی سُۄہ ناں کڈھّ سکݨ۔ مُخبر پَیدا کرن دی آپݨی یۄگتا دے سِر ’تے ہی تاں اُہ پںجّاب دے منّے-پْرمنّے ڈِپٹِییاں وِچۄں گِݨِیا جاںدا سی۔

سی.آئی.ڈی.’تے اُس نیں پہِلے دِنۄں وِشواس نہِیں کِیتا۔ ودھِییا اِتلاہ تاں پَیسے لَے کے آپ ہی کھُرد-بُرد کر دِںدّے ہن۔ سُݨِییاں-سُݨائیِیاں گلّاں دی رِپۄرٹ بݨا کے اُپر دھکّ دِںدّے ہن۔

نوِیں تھاں ’تے جا کے آپݨے بھرۄسییۄگ مُخبراں دی ڈھاݨی کھڑی کرنی اُس دا پہِلا کمّ ہُںدّا ہَے۔

مُخبر پَیدا کرن دے اُس دے آپݨے ترِیکے سن۔ تجربا دسّدا سی کِہ ادھّے لۄک تاں پُلِس دِییاں وگاراں تۄں ڈردے ہی تھاݨے ولّ مُۄںہ نہِیں کردے۔ مُخبر بھاویں جان تلی ’تے دھر کے اِتلاہ دیݨ آئِیا ہۄوے٬ تھاݨیدار گلّ سُݨن تۄں پہِلاں ہی لسِّییاں٬ چاہاں اتے برفِییاں لِیائُݨ دا ہُکم سُݨا دِںدّے ہن۔ کئی دُۄجی پارٹی تۄں پَیسے لَے کے مُخبر دا ناں دسّ دِںدّے ہن۔ دُشمݨی پوا دِںدّے ہن۔ پھیر کِسے دا سِر بھںوِّیا ہَے اگلا تھاݨے آ کے لۄکاں نال وَیر پاوے٬ نالے دھَۄڑی لُہاوے۔

ڈِپٹی دا روئیِّیا اِس تۄں بِلکُل اُلٹ ہَے۔ فرِیادِییاں لئی کُرسِییاں اتے بَیںچ ہاذر ہن۔ آئے نُۄں پہِلاں پاݨی-دھاݨی مِلدا ہَے٬ بِںدّ-جھٹّ اُڈِیکݨا پئے تاں چاہ اتے بِسکُٹ وی مِل سکدے ہن۔ رۄٹی-ٹُکّ دا ٹائِم ہۄوے تاں لںگّر وی تِیار مِلدا ہَے۔ کِسے مُلاذم دی کی مجال چاہ دا کپّ وی مںگّوا لوے۔ ہۄر ڈِپٹی اُس نُۄں مخَۄل کردے ہن۔ اُس دے چلائے لںگّر ’تے ہسّدے ہن۔ اُہ اُہناں مُۄرکھ ڈِپٹِییاں ’تے ہسّدا ہَے۔ اُہناں بھلیماݨساں نُۄں لۄکاں دے منۄوِگِیان دی سُۄجھ ہۄوے تاں ہی لںگّر دی مہانتا نُۄں سمجھݨ۔ اِہ خرچ کِہڑا تنخاہ وِچۄں ہُںدّا ہَے۔ اِکّ وار کۄئی چاہ دی پِیالی مُفت وِچّ پی جاوے٬ اگلی وار آئُںدا ہۄئِیا ڈھۄلی دُدھّ دی چکّی لِیائُںدا ہَے۔ کۄئی پْرشادا چھک گِیا تاں بۄری کݨک دی بھیج دِںدَّے۔ بچے راشن نُۄں ورتݨ لئی سگۄں ڈِپٹی نُۄں کئی وار اکھںڈّ پاٹھ رکھائُݨا پَیںدا ہَے۔ گھر-گھر سدّا گھلِّیا جاںدا ہَے۔ ڈِپٹی دا کارڈ مِلݨ ’تے اگلا پھُلّ کے کُپّا ہۄ جاںدا ہَے۔ اگلی واری ہگِّیا-مُۄتِیا سبھ دسّ جاںدَے۔ کِہڑے سمگّلر نیں کِس دِن کِتھۄں ڈۄڈِیاں دا ٹرکّ لِیائُݨا ہَے٬ کِس دے مُںڈّے دا کدۄں وِیاہ ہَے اتے کِس دِن شراب لئی بھٹھّی چڑھنی ہَے۔ کِس ہَۄلدار نیں کِس بَیتل دے گھر رات کٹّی۔ کِس ذمِین دا جھگڑا چلّ رِہا ہَے۔ کِہڑی پارٹی لڑائی دی تِیاری کر رہی ہَے۔

آپݨے مُخبراں دے جال دے سہارے اُہ افسراں وِچّ تاں مکبُۄل سی ہی٬ ماتہِتاں ’تے وی رۄہب رکھّدا سی۔ کِسے نیں تھۄڑھی جِہی وی ہُکم-ادُۄلی کِیتی٬ اُس نیں جھٹّ مِیٹِںگّ وِچّ بیئِذّتی کر دیݨی۔ جدۄں سارا کھادھا-پِیتا گِݨوا دیݨا تاں اگلے نیں آپے پَیرِیں پَے کے کھہِڑا چھُڈائُݨا۔ کۄئی پھیر وی آکڑدا تاں شِکائِت کرا کے افسراں تۄں چھُٹّی کروا دِںدّا۔ افسراں نال بݨا کے رکھّݨ دا اِہۄ فائِدا ہَے۔

اُس نُۄں دُکھّ ہۄ رِہا سی منبِیر دے کارنامے اُس دے مُخبراں تۄں کِویں چھِپے رہے؟

خبراں نیں ڈائِرَیکٹر جنرل نُۄں وی چکّر وِچّ پائِیا ہۄئِیا سی۔ آئے دِن اُہ بھْرِشٹ کرمچارِییاں نُۄں نَۄکرِیئۄں کڈھّݨ دے بِیان داغ رِہا سی۔ ہر پْرَیس کانفرںسّ وِچّ پتّرکار اُس تۄں منبِیر بارے سوال پُچھّدے سن۔ دیݨ لئی اُس کۄل کۄئی جواب نہِیں سی ہُںدّا۔ ڈی.جی.اِس گلّۄں ڈردا سی کِہ اِہ مُکھّ-مںتّری دا ہلکا سی۔ مُکھّ-مںتّری پتا نہِیں کِئۄں خامۄش سی۔ کئی دِناں تۄں شہِر وِچّ ہڑتال چلّ رہی سی۔ کُجھّ نیتا گْرِفتار وی ہۄ چُکّے سن۔ اِکّ-دۄ وار لاٹھِیچارج وی ہۄ چُکّا سی۔ تھاݨیدار دے خِلاف لگّے دۄشاں دی پڑتال شُرُۄ نہِیں سی ہۄ رہی۔ بدلی دی چھۄٹی جِہی مںگّ نُۄں وی مہِکما نہِیں سی منّ رِہا۔ جے منبِیر سچّا-سُچّا ہَے تاں مہِکمے نُۄں پڑتال کرا لَیݨی چاہِیدی ہَے۔ ڈی.جی.ڈِپٹی تۄں رِپۄرٹ مںگّ رِہا سی۔ اُس رِپۄرٹ دے آدھار ’تے اُہ منبِیر دے خِلاف کاروائی کرنا چاہُںدّا سی۔

پتّرکاراں دِییاں رِپۄرٹاں ’تے تاں ڈِپٹی نُۄں یکِین نہِیں سی آ رِہا٬ پر جدۄں منبِیر خُد ہی غلتی منّ گِیا اتے مدد لئی ڈِپٹی دے ہاڑے کڈھّݨ لگّا تاں شکّ دی کۄئی گُںجّائِش ناں رہی۔

من تاں کردا سی منبِیر نُۄں اجِہا سبک سِکھاوے کِہ اُہ افسراں نال ہیرا-پھیری کرن دی جُرئت ناں کرے پر منبِیر دے مُکھّ مںتّری نال سمبّںدھّاں نُۄں دھِیان وِچّ رکھّدِیاں اُس نیں آپݨی کلم دا وار مٹھّا ہی رکھِّیا۔ کۄئی پتا نہِیں منبِیر مںتّری تۄں فۄن کرا کے مسلا ٹھپّ ہی کروا دیوے۔ اُہۄ کُجھّ لِکھِیا جاوے جِہڑا سبھ نُۄں پروان ہۄوے۔

ڈِپٹی نیں منبِیر دی بدلی دی سِفارش ہی کِیتی۔ اُہ وی دُۄسرے کِسے تھاݨے وِچّ۔ اُس دی دلیری ’تے تاں کِسے نُۄں شکّ نہِیں۔ اِہۄ جِہی گُںجھّلدار تفتِیش لئی ڈِپٹی نُۄں اُس ورگے تھاݨیداراں دی ہی لۄڑ سی۔

ڈِپٹی دی ادھّی سِفارش منّی گئی۔ منبِیر دی بدلی تاں ہۄئی پر پُلِس لائیِن دی۔ ہۄر کاروائی تۄں اُہ بچ گِیا۔

منبِیر دے سکَیںڈلاں نیں ڈِپٹی نَۄنِہال سِںگھّ نُۄں فِکراں وِچّ پا دِتّا۔ اُس نُۄں اِہ گلّ ہذم کرنی اَۄکھی سی کِہ منبِیر اُس نالۄں وی دۄ کدم اگّے لںگھّ گِیا سی۔ پںجھّی سالاں دی نَۄکری وِچّ اِہ پہِلی وار سی کِہ اُس دے ہلکے وِچّ ہۄئے جُرماں بارے اُس نُۄں پتا نہِیں سی لگّا۔ نہِیں تاں ہلکے وِچّ پتّا پِچھّۄں ہِلّدا سی٬ اُس دی اِتلاہ ڈِپٹی نُۄں پہِلاں مِل جاںدی سی۔

اُہدے مُخبراں نُۄں پتا نہِیں کی سپّ سُںگھّ گِیا؟ اُہ بںٹّی دے کیس وِچّ وی چُپّ دھاری بَیٹھے سن۔ ہفتے تۄں ہی ڈِپٹی اںدّرکھاتے اِس کۄشِش وِچّ سی کِہ کِویں ناں کِویں بںٹّی دا پتا لگّ جائے۔ اہ آپݨِییاں وڈِّییاں-وڈِّییاں ساذِشاں نںگِّییاں کرن دی پئی پَیںٹھ نُۄں کائِم رکھّݨا چاہُںدّا سی۔ پر اِس اُلجھی تاݨی دی اِکّ وی تںدّ اُس دے ہتھّ نہِیں سی آ رہی۔

ہفتا بِیت جاݨ ’تے وی تفتِیش دا مُۄںہ-متھّا نہِیں سی بݨ سکِیا۔ اخباراں وِچّ چھپدِییاں خبراں نیں اِس نُۄں ہۄر ہی گمبھِّیر بݨا دِتّا۔ مُکھّ مںتّری کِسے وی سمیں رِپۄرٹ مںگّ سکدا سی۔ اِس لئی ڈِپٹی نُۄں ہُکم ہۄئِیا سی تفتِیش اُہ آپ کرے۔ سمیں سِر ڈی.جی.نُۄں اِس کیس دی اِتلاہ دِںدّا رہے۔ ڈی.جی.نہِیں سی چاہُںدّا کِہ اُہ لۄڑ پَیݨ ’تے مُکھّ مںتّری اگّے گھُگُّۄیاں واںگ کھڑۄ جاوے۔ تفتِیش دے سارے تتھّ اُہ ’ٹِپس‘ ’تے رکھّݨا چاہُںدّا سی۔

تفتِیش ہتھّ وِچّ لَے کے ڈِپٹی نِراش وی سی اتے خُش وی۔ نِراش اِس لئی کِہ بںٹّی دے لبھّݨ دے آسار نذر نہِیں سی آ رہے۔ خُش اِس لئی کِہ ’بلائیِںڈ‘ کیس وِچّ منمرذی کرن دی کھُلّہ سی۔ جۄ مرذی کرے٬ اجِہے ناذک مسلے وِچّ تاں جے مُکھّ مںتّری دے کِسے خاس بںدّے دی وی جھاڑ-جھمبّ ہۄ جاوے تاں کۄئی بُرا نہِیں منائُںدا۔

تفتِیش ہتھّ وِچّ لَیںدِیاں ہی ڈِپٹی نیں پہِلاں اُہناں بںدِّیاں دی لِسٹ بݨائی٬ جِہڑے اُس نُۄں ٹِچّ سمجھدے سن اتے جِنہاں نُۄں اُس نیں پہِلی رات ہی چُکّݨا سی۔

سبھ تۄں ذِیادا گُسّا اُس نُۄں کھُڈّی والے نمبّردار ’تے سی۔ اُہ آپݨے آپ نُۄں ہاجی مستان ہی سمجھدا سی۔ ناں اُس نیں ڈۄڈے ویچݨے چھڈّے٬ ناں ڈِپٹی نال سںدھّی کِیتی۔ جِتھے-جِتھے وی ڈِپٹی رِہا٬ ڈۄڈِیاں دا دھںدّا اُہ آپݨی مرذی نال چلائُںدا رِہا۔ چھۄٹے سمگّلراں نُۄں بھجا دِںدّا٬ وڈِّیاں نال ہتھّ مِلائُںدا۔ باہرۄں مال لِیائُݨا سمگّلراں دا کمّ سی۔ ویچݨا ڈِپٹی دا۔ سبھ دی آمدن وِچّ وادھا ہُںدّا۔ اِکّ تاں مال لَیݨ لئی گڈّی نُۄں بہُتی وگار نہِیں سی دیݨی پَیںدی۔ اُس نال دۄ سِپاہی بھیج دِںدّا سی۔ گڈّی آرام نال ناکے لںگھّدی آئُںدی۔ دُۄجا اِلاکے وِچّ منمرذی دا ریٹ لَیںدے۔ کِسے ہۄر دی مجال نہِیں سی کِہ اِکّ تۄلا وی مال ویچ جاوے۔ کِسے املی دی وی مجال نہِیں کِہ مال کِدھرۄں ہۄر خرِید لِیاوے۔ جِس نیں وی گُستاخی کِیتی٬ اُسے ’تے ڈِپٹی مُکدّما مڑھ دِںدّا۔ نالے پُلِس نُۄں وی مہِینا دیݨ دی ذرُۄرت نہِیں۔ چھۄٹے مُلاذم ہی ماݨ نہِیں ہُںدّے۔

نمبّردار لِیہ ’تے نہِیں سی آئِیا۔ اِکّ-دۄ وار اُس دے بںدّے پھڑے تاں افسراں تۄں جھاڑاں پوا دِتِّییاں۔ اُس بیئِذّتی دا بدلا لَیݨ دا اِہ ودھِییا مَۄکا سی۔

پَیسِیاں دی کمی کر کے ڈِپٹی دا ذمِین دا سَۄدا وِچے پِیا سی۔ پِںڈّ دی نِیائیِں والی ذمِین دے نال لگّدی جھۄٹے دے سِر ورگی پںجھّی کِلّے ذمِین ہتھّۄں کھُسّدی نذر آ رہی سی۔ وَیسے تاں اُیس کۄل ذمِین بتھیری سی٬ ’سرپلس‘ ہۄݨ دے ڈرۄں دھِییاں-پُتّاں دے ناں تاں کرائُݨی ہی سی۔ پتنی نُۄں وی تلاک دے رکھِّیا سی٬ پھیر وی نال دی ذمِین دا مۄہ اُس تۄں چھڈِّیا نہِیں سی جا رِہا۔ پَیسے بَیںک وِچّ بتھیرے سن٬ ڈِپٹی ہۄ کے بَیںک وِچۄں پَیسے کڈھا کے ذمِین خرِیدی تاں کی خرِیدی۔ اُہ باہرۄ-باہرۄں ہی سارنا چاہُںدّا سی۔ اِکّ پھُۄڈ سپلائی افسر وی اُس ذمِین ’تے نذر ٹِکائی بَیٹھا سی۔ دس ہذار کِلّے پِچھّے تاں ہُݨے بھاء ودھِیا پِیا سی۔ نمبّردار اڑی ناں کردا تاں سَۄدا کدۄں دا سِرے چڑھ گِیا ہُںدّا۔

نمبّردار نُۄں اُہ پِںڈّ وِچّ ہی کُٹاپا چاڑھیگا۔ سارا مال پھڑ کے لکھّاں دا نُکسان کریگا۔ فۄٹۄیاں کھِچوا کے اخباراں وِچّ چھپوائیگا۔

دُۄجا نمبّر شراب دے ٹھیکیدار میجر دا سی۔ اُس دی نِگاہ وی اُچّی ہَے۔ دھرتی ’تے پبّ نہِیں لگّدا۔ بہانا ودھِییا ہَے۔ اَیکسائیِذ منِسٹر اُہدا رِشتیدار ہَے۔ باراں ٹھیکیداراں نیں رل کے ساری سب-ڈوِیذن دے ٹھیکے ہی لَے لئے ہن۔ منمرذی دی بۄلی دِںدّے ہن۔ مہِکمے نال مِل کے کئی پِںڈّاں وِچّ وَیسے ہی شراب دھر لَیںدے ہن۔ مرذی دا بھاء لَیںدے ہن۔ جِہڑی بۄتل پٹِیالے پںتّالی دی وِکدی ہَے٬ اُہۄ اِتھے پَیںہٹھاں دی وِکدی ہَے۔ سِدھّا وِیہ دا مُنافا۔ ہۄر ٹھگِّییاں الگّ۔ ڈِپٹی تاں جمِّیا ہی ٹھیکیداراں دے گھر ہَے۔ اِس لئی سارے بھیت جاݨدا ہَے۔ نۄٹ ہی نۄٹ ہن اِس کمّ وِچّ۔

شراب دے ٹھیکِیاں وِچّ تھۄڑھا بہُتا ہِسّا پائُݨا اُس دی آدت سی۔ بہُتا نہِیں تاں ڈُۄن سکُۄل وِچّ پڑھدے بچِّیاں دا خرچا باہرۄ-باہر نِکل جاںدا۔ اِس نال ٹھیکیداراں نُۄں وی مَۄجاں٬ اُس نُۄں وی فائِدا۔ اُںجھ تاں سِپاہِییاں دِییاں وگاراں وی مان نہِیں۔ دِن ڈھلدِیاں ہی بۄتل مںگّݨ آ جاںدے ہن۔ ہَۄلداراں٬ تھاݨیداراں دا مہِینا الگّ اتے وگار الگّ۔ ڈِپٹی دا ہِسّا ہۄوے تاں پُلِس دے کِسے مُلاذم دی مجال نہِیں٬ ٹھیکے اگّۄں وی لںگھّ جاوے۔ اِہۄ نفا بتھیرا ہَے ٹھیکیداراں نُۄں۔ ڈِپٹی ہِسّیدار ہۄوے تاں بۄلی وی ادھّے بھاء۔ بۄلی والے دِن ڈِپٹی آپ جِیپ بدماشاں دی بھر کے لِجاںدَے۔ اِکّ وار کِسے نیں اُہناں تۄں اُپر دی بۄلی دیݨ دی کۄشِش کِیتی سی۔ ڈِپٹی دے بںدِّیاں نیں اُہناں دے سِر پاڑ دِتّے۔

میجر اُںگل نہِیں سی پھڑا رِہا۔ آکھدا ہَے مہِینا بھاویں دُگݨا کر لئۄ پر ہِساب-کِتاب دِییاں کِتاباں نہِیں دِکھائُݨِییاں۔ وذِیراں دا وِچّ ہِسّا ہَے۔ اُہناں دی بدنامی ہۄ سکدی ہَے۔ مہِینے ’چ اِکّ-دۄ گیڑے وذِیر ماردا وی ہَے۔ ٹھیکیداراں دا خِیال رکھّݨ لئی افسراں نُۄں اِشارا وی کردا ہَے۔

ہِسّا تاں کی رکھّݨا سی٬ مہِینا وی پُۄرا نہِیں سی دِںدّے۔ سِپاہِییاں٬ ہَۄلداراں نُۄں تاں تھڑھے ’تے نہِیں چڑھن دِںدّے۔ ڈِپٹی نُۄں لاگِییاں واںگ اِنے کُ پَیسے پھڑا جاںدے ہن کِہ اِکّ بچّے دا خرچا وی نہِیں نِکلدا۔ اُہدے تاں تِنّ بچّے پڑھدے ہن۔ اِتھے آ کے اُس نُۄں مہِسُۄس ہۄݨ لگّا سی کِہ بچّے فذُۄلخرچی کرن لگّے ہن۔

کِسے ناں کِسے گیڑ وِچّ لِیا کے میجر نُۄں وی اںدّر کرنا ہی ہَے۔ اُہۄ جٹّ اڑِیئل ہَے٬ باکی تاں سبھ سیٹھ نیں۔ پہِلے دبکے ہی منّ جاݨگے۔

تِیجا نِشانا پبّی بدماش سی۔ اُس نیں وی بتھیرِییاں من-مانِییاں کر لئیِیاں۔ مُکھّ مںتّری دی آڑ وِچّ دھڑادھڑ ذمِیناں٬ پلاٹاں اتے دُکاناں ’تے کبذے کردا جا رِہا ہَے۔

کبذِیاں والا کمّ وی بہُت ودھِییا ہَے۔ نَۄنِہال دے پَیر اِسے کمّ وِچّ لگّے ہن۔ جے اجّ اُس کۄل سَۄ کِلّے ذمِین ہَے٬ کمبّائیِناں اتے ٹرَیکٹراں دی درجن ہَے تاں سبھ اِسے دھںدّے دی مِہربانی کرکے۔ اِہ گُر دِتّا اُس نُۄں پردُمن سِںگھّ تہِسِیلدار نیں۔ اِکّ وار چاہ پارٹی ’تے اِکٹھّے ہۄئے تاں تہِسِیلدار نیں سکِیم سمجھائی۔ شہِر دے نویں بݨے بائیِپاس ’تے وِیہ کِلِّیاں دا اِکّ ٹکّ باݨِییاں دے کبذے وِچّ سی۔ کابذ تاں اُیہ پںجّاہ سالاں دے سن پر جمہامبںدّی ’چ مالک کۄئی ہۄر بۄلدا سی۔ مال مہِکمے نیں اسلی مالک لبھّ لِیا سی۔ اُس تۄں بھۄء دے بھاء رجِسٹری آپݨے کِسے بںدّے دے ناں کرا لئی سی۔ ڈِپٹی نیں کبذا لَیݨ سمیں اُہناں دی مدد کرنی سی۔ ڈِپٹی نُۄں کی اِتراذ ہۄ سکدَے؟ دسویں ہِسّے دے ہِساب نال اُس نُۄں دۄ لکھّ مِلݨا سی۔ باݨِیئے چِیکاں ماردے ہی رہِ گئے۔ پُلِس نیں اُہناں دی ٹِںڈّ-پھُۄہڑی چُکّ کے اَۄہ ماری۔

پِچھّۄں ڈِپٹی خُد ہی پٹوارِییاں اتے کانُۄںگۄیاں نال تالمیل رکھّݨ لگّا۔ مہِینے وِیہ دِناں بائد بُلا کے دارُۄ پِیا دیݨی۔ اُس نُۄں وادھُۄ-گھاٹُۄ ذمِین دا پتا ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ کبذا کرن والِییاں پارٹِییاں دی کۄئی کمی نہِیں۔ پٹواری آپݨے- آپݨے ہلکے وِچّ کِسے اَۄت جاں بُڈھّے-ٹھیرے دی ذمِین ’تے نِگاہ رکھّدے۔ داء لگّدے ہی کِسے آپݨے بںدّے دے ناں جھُۄٹھی-سچّی رجِسٹری ہُںدّی٬ پھیر کبذا۔ کۄئی رَۄلا-رپّا پائُںدا تاں ڈِپٹی مُکدّمِیاں وِچّ اُلجھا لَیںدا۔ بہُتا ذۄر پَیںدا تاں دے-لَے کرا کے راذِیناما کرا دِںدّا۔ پھیر وی کُجھّ ناں کُجھّ کھٹّدے ہی۔ کِسے دُکان-مکان دا رَۄلا ہُںدّا تاں جھٹّ اُس دے بںدّے اُس پارٹی نال سمپّرک بݨائُںدے٬ جِہڑا ماڑا ہُںدّا جاں مُکدّمے لڑ-لڑ تھکّ چُکّا ہُںدّا۔ کَۄڈِییاں دے بھاء خرِیددے٬ پِچھّۄں ڈرا دھمکا کے کِرائیدار نُۄں کڈھّ دِںدّے۔ اجِہِییاں کئی دُکاناں دا ڈِپٹی اجّ مالک سی۔

اِتھے پبّی ہُراں دی پارٹی اُس دے پبّ نہِیں لگّݨ دِںدّی۔ اُہ مُکھّ مںتّری ولّۄں لائے جاںدے ’دھرم یُدھّ‘ دے مۄرچِیاں وِچّ کئی وار جیلہ کٹّ چُکّے سن۔ چۄݨاں وِچّ پُۄرے دا پُۄرا کافلا ہتھِیاربںدّ ہۄ کے اُہناں دی ہِفاذت لئی اگّے-پِچھّے رہِںدّا۔ جِتھے کِتے گڑبڑ ہۄݨ دی سمبھّاونا ہُںدّی٬ اِہ گیڑا مار آئُںدے۔ لۄڑ پَیݨی تاں اِکّ دۄ ہوائی فائِر وی کر دیݨے۔ اجّ-کلّہ کِلہے ورگی کۄٹھی دی راکھی کردے ہن۔ اُہناں نُۄں ڈِپٹی-شِپٹی دی کی پرواہ؟ بہُتی ٹںگّ اڑائۄُ تاں سردار نُۄں آکھ کے آتھݨ نُۄں بدلی کرا دیݨگے۔

نویں بسّ سٹَیںڈ کۄل اُہناں پِچھّے جِہے ہی اٹھّ کِلّے دے ٹکّ ’تے ہتھّ مارِیا سی۔ اِکرارنامے دے بہانے بَینامے ’تے اںگُّۄٹھا لگوا لِیا۔ دۄ مہِینے چُپّ رہے٬ پِچھّۄں کبذے لئی وہِیراں گھتّ لئیِیاں۔ ڈِپٹی نیں پرچا درج کر کے تھۄڑھا جِہا کھِچّݨا چاہِیا تاں اُپرۄں فۄن کھڑک گئے۔ ڈی.جی.نیں رجِسٹری سہی منّ کے پرچا کَیںسل کر دِتّا۔

پںجّ ہذار اِئۄں بھیج دِتّا٬ جِویں مںگّتے نُۄں خَیر پائیِدی ہَے۔ اُس نیں جاںدے چۄر دی لںگّۄٹی سمجھ کے رکھّ لئے۔ اُہنِیں دِنی پٹِیالے والی ماسٹرنی وی آئی ہۄئی سی۔ اُس نیں وی خرچا ودھا رکھِّیا سی۔ اُس نُۄں سِر چڑھائُݨ وِچّ ڈِپٹی دی ہی غلتی سی۔ چںڈِّیگڑھ جاںدا-آئُںدا اُہ پٹِیالے اُس کۄل رات کٹّدا۔ اُہ ڈِپٹی لئی کُیاری ہی بَیٹھی سی۔ اِس گلّ نیں ڈِپٹی نُۄں اُس دا بھگت بݨا دِتّا سی۔ چالی دی ہۄ گئی سی٬ وِیہاں سالاں تۄں یاری نِبھا رہی سی۔ ماسٹرنی دے مۄہ ’چ کِیلے ڈِپٹی نیں اُس نُۄں کۄٹھی وی پا دِتّی اتے بَیںک وِچّ ڈھیر سارے رُپئے وی جمہاں کرا دِتّے۔ سکُۄل وِچّ ماسٹراں دِییاں ٹِچّراں تۄں بچائُݨ لئی نَۄکری چھُڈا دِتّی۔ اُس نُۄں مہاراݨِییاں واںگ رہِݨ دی آدت بݨ گئی۔ پںجّ-چھے ہذار ہر مہِینے اُڈا دِںدّی ہَے۔ اُس دا وار-وار اِتھے آئُݨا ڈِپٹی نُۄں ذہِر ورگا لگّدا سی۔ پبّی والے پںجّ ہذار اُس نُۄں دے کے مساں کھہِڑا چھُڈائِیا۔

تِنّاں وِچۄں اُہ کِسے نُۄں وی نہِیں بخشیگا۔ بہُتا ذۄر لائُݨگے تاں ڈِپٹی دی بدلی ہی کرا دیݨگے۔ اِہۄ اُہ چاہُںدّا سی۔ بھُکھّے مرن نالۄں تاں بدلی ہی چںگّی۔ اِس نالۄں ودھِییا تھاں ہی جائیگا۔ سال دۄ سال گُٹھّے لگّݨا پِیا تاں وی کٹّ لئیگا۔ اِہناں بھُۄترے سانہاں نُۄں جھۄٹِییاں ذرُۄر چُںگھّائیگا۔

کِسے وی ماتہِت نال اُس نیں آپݨی یۄجنا ساںجھی ناں کِیتی۔ جِنہاں پارٹِییاں نال ڈِپٹی پںگّا لَیݨ جا رِہا سی٬ اُہناں دے ہتھّ بڑے لمبّے سن۔ کۄئی پُلسِییا ہی اُہناں نُۄں سُۄہ دے سکدا سی۔

چُپّ کر کے اُس نیں دۄ ٹرکّ اتے دۄ جِیپاں مںگّوا کے کۄٹھی کھڑھا لئیِیاں۔ سارے تھاݨِیاں وِچۄں وادھُۄ فۄرس مںگّوا لئی۔ باکی مُلاذماں نُۄں اِنا ہی دسِّیا گِیا کِہ سویرے تِنّ وجے دہِشتگرداں دے خاس-خاس اڈِّیاں ’تے ریڈ کرنا ہَے۔

سویرے کۄئی اجِہا بںدّا متھّے لگِّیا سی کِہ اُہناں دی ساری مِہنت اجائیِں گئی۔ ناں میجر مِلِیا٬ ناں نمبّردار اتے ناں ہی پبّی۔ سگۄں یۄجنا جگّر ہۄ گئی۔

نمبّردار دا اُہ نُکسان ذرُۄر کر آئِیا سی۔ تِیہ بۄرے ڈۄڈِیاں دے اتے دس-باراں کِلّۄ افِیم چُکّ لِیائِیا سی۔ اِس برامدگی دے آدھار ’تے اُہ نمبّردار ’تے پرچا درج کر سکدا سی۔ نمبّردار نُۄں مال چھڈّ کے بھجّدا دِکھائِیا جا سکدا سی۔ اِکّ-دۄ کرِںدّے ہتھّ لگّے سن۔ اُہۄ ٹرکّ وِچّ سُٹّ لئے۔ ہۄر کُجھّ ناں ہۄ سکِیا تاں اُہناں ’تے ہی پرچا دے دیویگا۔ گھٹّۄ-گھٹّ تِیہ-چالی ہذار دا نُکسان تاں ہۄئیگا۔

تِنّ کرِںدّے ٹھیکیداراں دے وی چُکّے۔ جدۄں اُہناں دسِّیا کِہ کِتھۄں-کِتھۄں نجائِذ شراب آئُںدی ہَے اتے کِتھے-کِتھے رکھّی جاںدی ہَے تاں ٹھیکیداراں نُۄں آپے ٹٹِّییاں لگّ جاݨگِییاں۔

پبّی دے گھرۄں کُجھّ وی ہتھّ نہِیں سی لگّا۔ گھرے بُڈھِّییاں-ٹھیرِییاں ہی سن۔ پبّی دی گھروالی دی گۄدی دساں دِناں دا بچّا سی۔ ماں انّہی سی۔ تھاݨے بِٹھائے جاݨ والی اِکلّی اُس دی بھرجائی ہی سی۔ اُس نُۄں جِیپ ’چ بِٹھا لِیا گِیا۔ آپے چھُڈائُݨ آئیگا۔

پبّی دے پِڈّۄں چلّدے-چلّدے پہُ پھُٹّ پئی۔ خالی ہتھّ واپس مُڑنا ڈِپٹی دی شان دے خِلاف سی۔ کۄئی ناں کۄئی شِکار تاں پھسݨا ہی چاہِیدا سی۔ راہ وِچّ دھنَۄلا سی٬ پِںڈّی سی اتے پھرواہی وی۔ اِتھۄں کِس نُۄں چُکِّیا جاوے؟ اُہ جِیپ دی سپِیڈ جِنّی تیذی نال ہی سۄچ رِہا سی۔

دھنَۄلے دے ٹَیکسی-سٹَیںڈ کۄل اپّڑ کے ڈِپٹی نُۄں یاد آئِیا کِہ پْردھان نُۄں پھڑِیا جا سکدا ہَے۔ اُہ تختپۄش ’تے بَیٹھا مَۄج نال اخبار پڑھ رِہا سی۔ چِٹّے دُدھّ ورگے کپّڑے اِئۄں پائے ہۄئے سن جِویں بہُت وڈّا بدماش ہۄوے۔

اِہ ڈِپٹی دا پہِلا شِکار سی۔

جدۄں دا دھنَۄلے والا جتھیدار چیئرمَین بݨِیا ہَے٬ اِس پْردھان دا دِماغ ہی خراب ہۄ گِئَے۔ اگّے چںگّی-بھلی وگار دِںدّے سی٬ گڈّی وی اتے تیل وی۔ ہُݨ آکھدے ہن٬ اُہ آپݨِییاں شرتاں نال گڈّی دیݨگے۔ پہِلی اِہ کِہ گڈّی اُہناں دا ڈرائیِور چلائیگا۔ ڈِپٹی کار کۄٹھی لَے کے گئے ڈرائیِور نُۄں بیرںگّ بھیج دِںدّا ہَے۔ گڈّی اُہ آپ چلائُںدا ہَے جاں اُس دا کۄئی سِپاہی۔ دۄ دِناں وِچّ گڈّی کھڑک جاںدی ہَے۔ اِتھے ہی بسّ نہِیں٬ جِتھے تیل مُکّ گِیا٬ اُتھے ہی کھڑھا کے مُڑ آئُںدے ہن۔ دُۄجی اِہ کِہ گڈّی جِنّے دِناں لئی مںگّی جاوے٬ اُنے دِناں دے اںدّر-اںدّر ہی واپس کِیتی جاوے۔ اِکّ دِن لئی گئی گڈّی ہفتا-ہفتا نہِیں آئُںدی۔ سںگّرُۄر لئی آکھ کے دِلّی لَے وڑدے ہن۔

ڈِپٹی نُۄں کۄئی وی شرت منذُۄر نہِیں سی۔ ڈِپٹی نیں وِیہ گُپت کمّ کرنے ہُںدّے ہن۔ ہر ڈرائیِور نُۄں تاں بھیت نہِیں دِتّا جا سکدا۔ ڈِپٹی اُہناں دا نَۄکر نہِیں کِہ کمّ وِچالے چھڈّ کے اِس لئی مُڑ آوے کِہ گڈّی جِنّے دِناں لئی مںگّی گئی سی٬ اُہ پُۄرے ہۄ گئے ہن۔

پِچھلے کُجھّ مہِینِیاں تۄں اُہ گڈّی بھیجݨ لگّے ٹال-مٹۄل کر رہے سن۔ دۄ-تِنّ ڈِیذل والِییاں گڈِّییاں سن۔ سستِییاں پَیںدِییاں سن۔ مالکاں نیں اُہ ویچ کے پَیٹرۄل والِییاں لَے آںدِییاں۔ ڈِپٹی اُہناں دا کھہِڑا نہِیں سی چھڈّدا۔

ڈِپٹی دے اِشارے ’تے ٹَیکسی-سٹَیںڈ نُۄں گھیرا پائِیا گِیا۔ دۄ سِپاہی گئے اتے پْردھان نُۄں دھُۄہ لِیائے۔ اُس نیں اڑ-اڑائی کِیتی تاں اُہناں کیساں تۄں پھڑ کے ذمِین ’تے سُٹّ لِیا۔ اگاںہ ودھ کے ڈِپٹی نیں خُد ہی ٹھُڈّے مارے۔

“سارا شہِر بںٹّی نُۄں لبھّدا پھِردا ہَے … اِہ نواب ساہِب اُس نُۄں آپݨی ٹَیکسی وِچّ لئی پھِردا رِہا … پُلِس نُۄں اِتلاہ وی نہِیں دِتّی۔”

تھر-تھر کمبّ رہے ڈرائیِوراں نُۄں ڈِپٹی نیں پْردھان دی گْرِفتاری دا کارن دسِّیا۔

پِںڈّی کۄل پُجّ کے اُس نُۄں فکِیرِیئے دی یاد آئی۔ پِچھلی واری اُس نیں آئی.جی.نُۄں کار دیݨ دے بہانے مۄہتبراں اتے نامی سمگّلراں تۄں پںجّ-پںجّ ہذار لَے کے ہاذر ہۄݨ دا سُنیہا دِتّا سی۔ اِہ تاں ڈِپٹی نُۄں پتا سی کِہ پںجّاں سالاں تۄں اُہ دھںدّا چھڈّ گِئَے۔ پر اُہ دُبارا شُرُۄ کر لئے٬ ڈِپٹی کِہڑا رۄکدا ہَے۔ اُس دا ناں ہالے وی دس نمبّرِییاں وِچّ بۄلدا ہَے۔ جِنّا چِر اُس دی مِسل اِس بستے وِچۄں نہِیں نِکلدی٬ اُس تۄں پَیسے لَیݨ دا پُلِس نُۄں ہکّ ہَے۔ اُس تۄں پہِلاں اُس نیں ڈی.آئی.جی.دی کُڑی دے وِیاہ دے بہانے پَیسے اِکٹھّے کِیتے سن۔ پںچّاں-سرپںچّاں تک نُۄں تِنّ-تِنّ ہذار لائِیا سی۔ اُیس سمیں تاں فکِیرِییا پہِلے بۄل ہی دے گِیا سی۔ اِس وار ناںہ کر دِتّی سی۔ کہِںدّا٬ اُس دا آپݨا گُذارا ہی مساں چلّدا ہَے۔ اُہ رادھا سُیامی بݨ گِئَے۔ کِسے ماڑے کمّ نُۄں ہتھّ نہِیں لائُںدا۔ پہِلاں اُس نیں ڈِپٹی دی نہِیں سی مۄڑی۔ ہر وار دھَۄڑی لُہائُݨی مُشکِل ہَے۔

جے اِس ورگے ملںگّ ڈِپٹی نُۄں ناںہ کر گئے تاں اُس نُۄں پَیسے کِس نیں دیݨے ہن۔ ڈِپٹی تاں اجِہا کۄئی ناں کۄئی پْرۄجَیکٹ ہر تِماہی چھیڑی رکھّدا ہَے۔ اِس بہانے واہوا پَیسے اِکٹھّے ہۄ جاںدے ہن۔ افسراں دِییاں اکھّاں تاں ٹھںڈھِّییاں رہِںدِّییاں ہی ہن٬ اُس نُۄں وی گپھّا ٹکّر جاںدا ہَے۔ اِکّ ہۄر فائِدا٬ جِہڑے ماڑے سِفارشی ہُںدّے ہن٬ اُہ کۄٹھی ولّ مُۄںہ نہِیں کردے۔ جِہڑا پںجّ-چار وار ہسّ کے خرچ سکدَے٬ اُہ ڈِپٹی دے برابر بَیٹھ سکدَے۔

اِس گُستاخ نُۄں وی دیکھ لئیگا۔ بںگّالݨاں ویچ-ویچ وِیہ کِلّے دا فارم بݨا لِیا۔ ہذاراں گھر پُٹّ دِتّے٬ ہُݨ آکھدَے رادھا سُیامی بݨ گِیا۔

جدۄں فکِیرِیئے دے گھر نُۄں گھیرا پا کے دیکھِیا٬ اُہ وِہڑے وِچّ بَیٹھا پاٹھ کر رِہا سی۔ دگڑ-دگڑ کںدھّاں ٹپّدی پُلِس نُۄں دیکھ کے اُس نیں پاٹھ بںدّ کر دِتّا اتے آئُݨ والی مُسِیبت لئی آپݨے آپ نُۄں تِیار کرن لگّا۔

“سَۄ چُۄہے کھا کے بِلّی ہجّ نُۄں چلّی۔ سَیںکڑے گھر تباہ کر کے ہُݨ اِہ پاٹھی بݨ گِئَے۔” ڈِپٹی نیں پہِلا ٹھُڈّا ماردِیاں وِئںگّ کسِّیا۔

“میرا کسُۄر؟” ہتھّ بنّہ کے کھڑۄںدے فکِیرِیئے نیں ترلا لِیا۔

“بںٹّی دے اگواکاراں نُۄں تُۄں شرن دِتّی ہَے۔ کِویں بھۄلا بݨ کے پُچھّدَے؟ جِویں کُجھّ پتا ہی ناں ہۄوے۔” بِناں کۄئی ہۄر دلِیل سُݨے اُہناں اُس نُۄں وی ٹرکّ وِچّ سُٹّ لِیا۔

پھرواہی چلّ کے مگھّر دے فارم ’تے ریڈ کِیتا۔ اُس نیں کپتان نال سِدھّا ہی ہِسّا کر لِیا سی۔ اکھّاں پُۄںجھݨ لئی ڈِپٹی نُۄں سارا ہذار رُپِیا ہی دِںدّا سی۔ اُس نُۄں نہِیں پتا ڈِپٹی دی گھٹّۄ-گھٹّ فِیس پںجّ ہذار رُپِیا ہُںدّی ہَے۔ پہِلے بھنۄئیِئے نُۄں چںگّا-بھلا پںجّ ہذار دِںدّا سی۔ دیکھُۄں ساہِب کِویں اُس دی مدد کرُۄ۔

دُپہِر تک سارے شہِر وِچّ اِہ گلّ پھَیل گئی کِہ ڈِپٹی نیں پُۄری سختی کر دِتّی ہَے۔ پہِلاں اُس نیں وڈّے-وڈّے بدماشاں نُۄں ہی ہتھّ پائِئَے۔ سِٹی والے تھاݨیدار نُۄں تاں پَیسے بٹۄرن دی بݨی ہۄئی سی۔

جِئۄں-جِئۄں تھاݨے ’چۄں آئُںدِییاں چِیکاں دی سُر اُچّی ہُںدّی جا رہی سی٬ تِئۄں-تِئۄں تھاݨے دے باہر جُڑی بھِیڑ نُۄں راہت مہِسُۄس ہۄ رہی سی۔ بھلماݨسی نال کۄئی بچّا دیݨ لگَّے بھلا؟

جِہڑا وی تھاݨِئۄں نِکلدا٬ ڈِپٹی دے گُݨگاݨ کردا ناں تھکّدا۔ سبھ نُۄں یکِین سی کِہ ڈِپٹی کِسے وی سمیں بںٹّی نُۄں برامد کر سکدا سی۔

کۄئی باہر آ کے دسّدا کِہ دھنَۄلے دی ٹَیکسی یُۄنِیئن دا پْردھان سارا کُجھّ منّ گِئَے۔

کۄئی آکھدا اُہ فکِیرِیئے کۄل اِکّ رات رہے سی۔ تِیوِییاں کڈھّ کے لِیائُݨِییاں اَۄکھِییاں ہۄ گئیِیاں٬ بُڈھّا جُ ہۄ گِئَے٬ ہُݨ اِہ کمّ پھڑ لِیا۔ باہرلا گھر اِسے کمّ لئی پائِیا ہۄئۄُ۔ بگلا بھگت۔

چاہ دے کے آئے بھۄلُۄ نیں دسِّیا کِہ ٹھیکیداراں دا کرِںدّا سارا کُجھّ پھٹا-پھٹ دسّ رِہَے۔ میجر دے آکھݨ ’تے اُس نیں اُہناں نُۄں اِکّ رات تھۄک والے ٹھیکے وِچّ کٹائی سی۔ دہِشتگرداں نُۄں اُہ شراب وی دِںدّے سن اتے رۄٹی-ٹُکّ وی۔

ڈِپٹی نُۄں مِل کے آئے رمیش آڑھتِیئے نُۄں لگّدا سی اِہ ساری شرارت ہی کھُڈّی والے نمبّردار دی سی۔ اُہدا سِیری اِہۄ جِہا ہی کُجھّ بک رِہا سی۔ اُہناں دی مۄٹر ’تے پرائے مُںڈّے آئُںدے رہِںدّے ہن۔ کئی وار اُس نُۄں رۄٹی دیݨ لئی بھیجِیا جاںدا رِہا ہَے۔ اُہناں نال کدے بچّے ہُںدّے اتے کدے ذنانِییاں۔ بںٹّی دی جِہڑی فۄٹۄ اُس نُۄں دِکھائی جا رہی سی٬ اُس ترہاں دا بچّا اُہناں دی مۄٹر ’تے دۄ دِن رِہا سی۔

پتّرکار ذۄر دے رہے سن٬ ڈِپٹی کۄئی بِیان دیوے۔ ڈِپٹی اُہناں نُۄں سبر کرن لئی آکھ رِہا سی۔ اُس دا کۄئی وی بِیان بںٹّی دی جان لَے سکدا ہَے۔ ڈِپٹی مُجرماں نُۄں تاں گھںٹّے وِچّ ہی پھڑ سکدا ہَے۔ ہالے اِس گلّ دا پتا نہِیں سی لگّ سکِیا کِہ بںٹّی کِس جگہا ’تے لکۄئِیا گِیا ہَے۔ مُجرماں نالۄں اُس نُۄں بںٹّی دی جان پِیاری سی۔

اگّے ہر تِیسرے دِن لالا جی نُۄں دہِشتگرداں دی چِٹھّی آئُںدی سی۔ اگلی چِٹھّی دی واری کلّہ بݨدی سی۔ اجّ تک اُہ نہِیں آئی تاں متلب ساف سی کِہ پُلِس نیں کافی سفلتا پْراپت کر لئی سی۔

آپݨے ہکّ وِچّ بݨے ماہَۄل نُۄں دیکھدِیاں ڈِپٹی نیں آپݨے دُشمݨاں دی لِسٹ وِچّ کئی ہۄر ناں لِکھ لئے۔

ودھّۄ-ودھّ بںدِّیاں نُۄں سبک سِکھائُݨ دا اِہ ودھِییا مَۄکا سی۔

 

 

7

ڈائِنِںگّ ٹیبل ’تے کھاݨا لگائی بَیٹھا لاںگری ساہِب نُۄں اُڈِیک رِہا سی۔ ساہِب سی کِہ فۄن تۄں وِہلا ہی نہِیں سی ہۄ رِہا۔

ڈی.آئی.جی.دا فۄن سی۔ خان نُۄں مُکھّ مںتّری دا ہُکم سُݨائِیا جا رِہا سی۔ مُکھّ مںتّری چاہُںدّا سی کِہ کُجھّ دِن لئی خان دا ہَیڈّکُیارٹر شہِر وِچّ تبدِیل کر دِتّا جاوے۔ بںٹّی دے کیس دی تفتِیش خان خُد کرے اتے شہِر وِچّ امن بݨائی رکھّے۔

مُکھّ مںتّری دا تاں ہُکم سی کِہ خان اِسے وکت شہِر جاوے۔ ڈی.آئی.جی.دی رائے سی کِہ اِنی کاہل والی کۄئی گلّ نہِیں۔ رات پَے چُکّی سی۔ اجِہے وکت پُلِس افسراں دا باہر نِکلݨا خترے تۄں خالی نہِیں ہُںدّا۔ خان سویرے جاوے۔ اجِہی کِہڑی پرلۄ آئُݨ والی ہَے٬ جِہڑی خان بِناں ٹھلّہی نہِیں جاݨی۔

فۄن سُݨ کے اَیس.پی.خان نیں سارے ہالات دا جائِذا لِیا۔ گھڑی ’تے اٹھّ وجّے سن۔ شہِر جاݨ نُۄں ادھّا گھںٹّا لگّیگا۔ خان دس مِںٹّاں وِچّ تِیار ہۄ جائیگا۔ اُہدے کِہڑا کۄئی لمّچِڑا ہَے کِہ تِیاری کردے-کردے رات لگّ جائے۔ چھڑا-چھڑاںگ ہَے٬ اِکّ اٹَیچی اتے اِکّ بِسترا۔ اِتھے اُسّلوٹّے لَیݨ نالۄں شہِر پُجّ کے راتۄ-رات اُس نیں ہالات دا جائِذا لَے لَیݨا سی اتے دِن چڑھدِیاں کمّ آرمبھّ دیݨا سی۔

خان نیں اُسے وکت تھاݨے وائِرلَیسّ کرائی۔ اُہ ہُݨے شہِر پُجّ رِہا ہَے۔ مِیٹِںگّ لئی سارے تفتِیشی تِیار رہِݨ۔

کپتان دے رِیڈر نُۄں ہُکم بھیجِیا گِیا کِہ ہُݨ تک جِنّی وی اِتلاہ اُس کۄل ہَے٬ لَے کے ہاذر ہۄوے۔

مِسل دسّدی سی کِہ بچّے نُۄں گُمّ ہۄئِیاں دسواں دِن سی۔ دھمکی والی چِٹھّی شہِر وِچۄں ہی پۄسٹ ہُںدّی سی۔ پُلِس ادھّا شہِر کُٹّ چُکّی سی پر پْرنالا اُتھے دا اُتھے سی۔

دہِشتگرداں دی ہر چِٹھّی رستے وِچّ ہی دبۄچ لَیݨا پُلِس آپݨی بہادری سمجھدی سی۔ مِسل وِچّ تھاں-تھاں پُلِس دی اِسے چَۄکسی ’تے تسلّی پْرگٹائی گئی سی۔

رِیڈر دسّ رِہا سی کِہ شہِر والے دہِشتگرداں نُۄں پَیسے دیݨ نُۄں تِیار ہن۔ پںجّ دی تھاں اُہناں پںجّاہ ہذار اِکٹھّا کر لِیا سی۔ پُلِس لۄکاں دے پَیراں ’تے پاݨی نہِیں پَیݨ دِںدّی۔ پَیسے دیݨ نال پُلِس دا وکار ختم ہُںدّا ہَے۔ پُلِس بںٹّی نُۄں سہی سلامت بِناں کُجھّ دِتّے-لئے برامد کرائیگی۔

خان دی لۄڑ آخری دھمکی ’تے مہِسُۄس کِیتی گئی سی۔ اِس چِٹھّی نال سارا شہِر دہِل گِیا سی۔ پُلِس ناں کُجھّ آپ کردی سی ناں لۄکاں نُۄں کرن دِںدّی سی۔ اِس ترہاں بچّا کِس ترہاں برامد ہۄئیگا؟

ڈِپٹی آپݨے آپ نُۄں کھبّی-خان افسر اکھوائُںدا ہَے۔ اُس تۄں وی پُۄری نہِیں پئی۔ مُکھّ مںتّری دی سمادھی اُس سمیں ہی کھُلّہی جدۄں شہِر دے پتوںتّے وِرۄدھی کَیمپ دے نہِیں٬ سگۄں اُس دے آپݨے نذدِیکی سن٬ پبّی٬ ٹھیکیدار اتے نمبّردار۔ اُہناں کۄل ڈِپٹی دے خِلاف شِکائِتاں دی پںڈّ سی۔

دَۄرے ’تے گِیا مںتّری جدۄں کِسے بھدّر-پُرش دے گھر جاںدا ہَے جاں کھاݨا کھاںدا ہَے تاں اُس دا کۄئی متلب ہُںدّا ہَے۔ افسراں اتے لۄکاں نُۄں اِشارا ہُںدّا ہَے کِہ میذبان مںتّری دا خاس بںدّا ہَے۔ پبّی دی مںتّری نال نیڑتا بارے تاں کِسے نُۄں شکّ ہۄݨا ہی نہِیں چاہِیدا۔ جے پبّی دِییاں دھِییاں-بھَیݨاں ہی چُکّ لِیاںدِییاں گئیِیاں تاں باکی لۄکاں نال کی بݨی ہۄئیگی٬ اِس دا اںدّاذا مُکھّ مںتّری آسانی نال لا سکدا سی۔

ٹھیکیداراں نیں مُکھّ مںتّری اگّے دۄ-نُکاتی پْرۄگرام رکھِّیا سی۔ پہِلا ڈِپٹی دا تبادلا۔ دُۄجا شہِر نُۄں پُلِس دی لُٹّ اتے کُٹّ تۄں بچائُݨ لئی بںٹّی دی برامدگی تک خان دا شہِر وِچّ تبادلا۔

ہرکھے مُکھّ مںتّری نیں دۄہاں نُکتِیاں ’تے امل شُرُۄ کر دِتّا۔

ڈِپٹی نُۄں پی.اے.پی.جلںدھّر بدلِیا گِیا۔ بھُکھّے مردے نُۄں آپے نانی یاد آ جائیگی۔ اُہناں دا خِیال سی۔

بںٹّی دی سُۄہ ڈِپٹی نُۄں مِلے جاں ناں پر آپݨے تبادلے دی سُۄہ اُس نیں جھٹّ کڈھّ لئی۔ آرڈر ڈِسپَیچ ہۄݨ تۄں پہِلاں-پہِلاں وِدھان سبھا دے سپِیکر نُۄں مُکھّ مںتّری دی کۄٹھی لِیا بِٹھائِیا۔ اجِہی سِفارش لبھّی٬ جِس نُۄں مُکھّ مںتّری ناںہ کر ہی نہِیں سکدا۔ کۄئی اَیم.اَیل.اے.جاں چھۄٹا-مۄٹا مںتّری ہُںدّا٬ اُہ ٹال دِںدّا۔ سپِیکر نُۄں کی آکھے؟ بہُمت تاں مُکھّ مںتّری پہِلاں ہی گُیا چُکّا ہَے۔ ڈاواںڈۄل منِسٹری نُۄں سپِیکر دی اُسے ترہاں لۄڑ سی جِویں مر رہے مرِیذ نُۄں آکسِیجن دی۔ گُسّے ہۄئِیا سپِیکر کِسے وی سمیں ہیٹھۄں کُرسی کھِچّ سکدا سی۔ سۄچ-سمجھ کے مُکھّ-مںتّری نیں اجِہا راہ لبھِّیا کِہ دۄہاں دھِراں دی تسلّی ہۄ گئی۔ آرڈر وی کَیںسل کر دِتّے اتے ڈِپٹی تۄں پبّی ہُراں دِییاں مِنّتاں وی کروا دِتِّییاں۔ ناں پبّی نُۄں ڈِپٹی نال کۄئی نِجّی رںجِّش سی ناں ٹھیکیداراں نُۄں۔ ڈِپٹی بسّ اُہناں دے کمّ وِچّ ٹںگّ ناں اڑاوے۔ جدۄں سپِیکر نُۄں پتا لگّا کِہ ڈِپٹی مُکھ مںتّری دے بںدِّیاں نُۄں وی نہِیں بخشدا تاں اُس نیں سبھ دے ساہمݨے ہی ڈِپٹی نُۄں جھاڑاں پائیِیاں۔

دُۄسرے نُکتے ’تے ہۄئے امل دے رُۄپ وِچّ خان شہِر پہُںچِّیا سی۔

مُکھّ مںتّری نیں خان دا ہَیڈکُیارٹر تاں شہِر تبدِیل کِیتا ہی سی٬ کپتان دا وی چںگّا مکُّۄ ٹھپِّیا۔ مُکھّ مںتّری دے شہِر وِچّ ہاہاکار مچّی پئی سی پر کپتان سُتّا پِیا سی۔ شِکائِتاں نال اخبار بھرے پئے ہُںدّے ہن پر اُس نیں ہالے تک اِکّ وی مُلاذم دی پڑتال شُرُۄ نہِیں کِیتی۔ کئی دِن ہڑتال رہی پر اُس نیں شہِر دا اِکّ وی چکّر نہِیں مارِیا۔ سارے کمّ وِچے چھڈّ کے اُہ بںٹّی دے کیس ولّ دھِیان دیوے۔ لۄکاں وِچّ وِشواس پَیدا کرن لئی چُست-چلاک اتے اِماندار اَیس.پی.خان دا ہَیڈکُیارٹر شہِر تبدِیل کِیتا جاوے۔

خان دی یۄگتا وِچّ مُکھّ مںتّری نیں جِہڑا بھرۄسا پْرگٹائِیا سی٬ اُہ خان لئی فخر والی گلّ سی۔ خان نُۄں آئی.پی.اَیس.وِچّ آئِیاں سارے ڈھائی سال ہۄئے سن۔ ڈیڈھ سال سِکھلائی وِچّ لںگھّ گِیا۔ آپݨے جَۄہر دِکھائُݨ لئی اُس نُۄں کیول اِکّ سال مِلِیا سی۔

اُس دی پہِلی پۄسٹِںگّ مۄگے دی سی٬ بتَۄر اے.اَیس.پی.۔

جۄ کُجھّ اِلاکے ’چ واپر رِہا سی٬ اُس نُۄں دیکھ-دیکھ خان ہَیران ہُںدّا رِہا۔ املِییاں ’تے دھڑا-دھڑ کیس بݨ رہے سن۔ ٹرکّاں دے ٹرکّ افِیم-ڈۄڈے ویچݨ والِیاں نال پُلِس ہم-پِیالا ہُںدّی سی۔ پِںڈّ اجِتّوال ’افِیم دی مںڈّی‘ دے ناں نال مشہُۄر سی۔ اِتھۄں دے ’آڑھتِیئے‘ کِسے تھاݨے نُۄں سٹھّ ہذار رُپِیا مہِینا دِںدّے سن اتے کِسے نُۄں چالی ہذار۔

خان نیں جاںدِیاں ہی وڈّے-وڈّے مگرمچھّاں نُۄں ہتھّ پائِیا۔ پہِلاں سمگّلراں ولّۄں دھمکِییاں آئیِیاں۔ پھیر سِفارشاں اتے اخِیر وِچّ ترہاں-ترہاں دِییاں پیشکشاں۔ کۄئی نوِیں کار دیݨ نُۄں پھِردا سی٬ کۄئی کۄٹھی۔ کۄئی لکھّ رُپِیا مہِینا دیݨ نُۄں تِیار سی٬ کۄئی ڈیڈھ لکھّ۔

خان نیں کسم کھادھی سی٬ جِنّا چِر ایتھے رہیگا٬ نشا نہِیں وِکݨ دیویگا۔ جدۄں سمگّلراں دی کۄئی پیش ناں گئی تاں اُہ وذِیراں پِچھّے پھِرن لگّے۔ کئی وار خان دی بدلی کروائی٬ پر امن-پسںدّ لۄک آپے بدلی کَیںسل کرا دِںدّے۔ خان نیں سمگّلراں دے جلُۄس کڈھّے٬ مُۄںہ کالے کِیتے٬ لۄکاں ساہمݨے نکّ رگڑائے اتے مںدّراں- گُردُیارِیاں وِچّ سہُں کھُیائی۔

اُس سمیں تاں لۄکاں دے مُۄںہ اڈّے ہی رہِ گئے جدۄں خان نیں ذَیلداراں دا نکاب لاہِیا۔

چارج سمبھّالدِیاں ہی اُس اگّے ذَیلداراں دی نُۄںہ دے کتل والی مِسل پیش کِیتی گئی۔ کتل ہۄئے نُۄں سال ہۄ گِیا سی۔ کاتل بھئیِیا اُسے دِن تۄں فرار سی۔ پُلِس سِر-تۄڑ یتن کر چُکّی سی٬ بھئیِیا نہِیں سی مِلِیا۔ اُس نُۄں اِشتِہاری مُجرم کرار دِتّا جا چُکّا سی۔ ہیٹھلے افسراں دا کیس نُۄں ’انٹریس‘ دے کے تفتِیش بںدّ کرن دا اِرادا سی۔

خان نُۄں دال ’چ کالا نذر آئِیا۔ پںجّاب پُلِس اینی گئی-گُذری نہِیں کِہ اِکّ بھئیِیا ہی ناں پھڑِیا جاوے۔ ماملا شکّی سی۔

اجِیب جِہی کہاݨی سی۔ کتل سویرے٬ مُۄںہ-ہنیرے اُسے سمیں ہۄئِیا جدۄں وڈّی نُۄںہ مجھّاں دی دھار کڈھّ رہی سی۔ کۄل خُۄن نال لِبّڑی بھئیِئے دی پَیںٹ اتے جُتّی پئی سی۔ سردارنی دے گلۄں سۄنے دی چَینی غائِب سی۔ الماری وِچّ پِیا تِنّ ہذار رُپِیا وی نہِیں سی لبھّدا۔ گھر والِیاں نُۄں بھئیِئے ’تے شکّ سی۔ اُس اںدّر لالچ جاگ پِیا۔ گڑبڑ اِہ سی کِہ بھئیِئے دا پِچھلا پتا کِسے نُۄں نہِیں سی پتا۔ پُلِس سِر کھپا کے بَیٹھ گئی۔ ذَیلداراں نیں بھاݨا منّ لِیا۔ جدۄں کۄئی پَیروائی ہی نہِیں کردا تاں پُلِس پلِّئۄں پَیروائی کِئۄں کرے؟ جِتھے بستے وِچّ ہۄر سَیںکڑے مِسلاں پئیِیاں ہن٬ اُیتھے اِکّ ہۄر پئی رہیگی۔

پہِلی ذِمنی پڑھدِیاں ہی خان نُۄں جچ گئی کِہ کاتل گھر وِچّ ہی سن۔ بھئیِیا سارا اٹھّاں سالاں دا سی٬ جدۄں سرداراں دے آئِیا سی۔ دساں سالاں تۄں بھئیِیا گھر وِچّ پُتّاں واںگ رہِںدّا سی۔ گھر دی ہر چِیذ دا اُس نُۄں اِلم سی۔ سویرے اُٹھّ کے مجھّاں نُۄں پٹھّے پائُںدا٬ سنّہِییاں رلائُںدا٬ پھیر سردارنی نال دھاراں کڈھّدا۔ چۄری دی نِیئت ہُںدّی تاں کِسے چںگّی چِیذ ’تے ہتھّ ماردا٬ پںجّ-ستّ ہذار دی چۄری لئی کتل دی کی لۄڑ سی؟

لاش تُۄڑی والے کۄٹھے وِچّ کِویں پُجّی؟ کِسے نُۄں مرن والی دی چِیک تک سُݨائی کِئۄں نہِیں دِتّی۔ بھئیِئے دی پَیںٹ اتے جُتّی اُپّر خُۄن کِتھۄں آئِیا؟ کتل چھے وجے ہۄئِیا۔ رِپۄرٹ دس وجے درج کروائی گئی۔ چار گھںٹّے مسلا گُپت کِئۄں رکھِّیا گِیا۔

بھئیِئے دا سارا سامان اُس دی کۄٹھڑی وِچّ سی۔ تلاشی سمیں کُجھّ پَیسے وی مِلے سن۔ ڈاکخانے وِچّ کھاتا سی۔ چار سَۄ جمہاں سی۔ بھجّݨا ہُںدّا تاں پَیسے کڈھا کے رکھّدا۔

خان دے سرسری جِہی پُچھّ-پڑتال لئی ذَیلداراں نُۄں بُلائِیا تاں ڈی.آئی.جی.دا فۄن آ گِیا۔

“سردار میرے رِشتیدار ہن۔ گھر پہِلاں ہی پُٹِّیا گِیا۔ اُہناں نُۄں ہۄر پْریشان ناں کِیتا جاوے۔”

خان نُۄں یکِین ہۄ گِیا کِہ بھئیِیا کاتل نہِیں۔ سِفارشاں دا متلب سی سرداراں دے دِل وِچّ چۄر سی۔

خُفِییا پڑتال کرائی تاں پتا لگّا کِہ مرن والی دا گھر والا دساں سالاں تۄں اِںگلَیںڈ رہِںدَّے۔ جدۄں اِتھے سی٬ اُدۄں وی سردارنی نال نہِیں سی بݨدی۔ اِںگلَیںڈ وِچّ اُس نیں دُۄجا وِیاہ کرائِیا ہۄئِئَے۔ بال-بچّے وی ہن۔ مرن والی پیٹۄں نہِیں سی پھُٹّی۔ پہِلاں پیکے رہی۔ بھرجائی نیں لڑ-لڑ گھرۄں کڈھّی تاں دِن-کٹّی کرن اِتھے آ گئی۔ ذَیلداراں نیں اُس نُۄں مُفت دی کامی سمجھ کے رکھّ لِیا۔ اُس دا خرچ تاں بھئیِئے نالۄں وی گھٹّ سی۔ سارا دِن بھئیِئے نال رل کے کمّ کرائُںدی۔ گُیاںڈھِییاں نُۄں شکّ سی٬ اُہ بھئیِئے نال گھُل-مِل گئی ہۄویگی۔ کئی وار اُس نُۄں بھئیِئے نال ہسّدے-کھیڈدے دیکھِیا گِیا سی۔

چار دِن سخت مِہنت کر کے خان دی تیذ بُدھّی نیں ٹُٹِّییاں تںدّاں جۄڑ لئیِیاں۔ اُس دے بھئیِئے نال ناجائِذ سمبّںدھّ ہۄݨگے۔ تُۄڑی والے کۄٹھے وِچّ پھڑے گئے ہۄݨگے۔ ہرکھے سرداراں نیں دۄہاں دا پھاہا وڈھّ دِتّا۔ نُۄںہ دی مَۄت لُکائُݨا مُشکِل سی٬ کِسے سِیاݨے دی رائے نال کتل بھئیِئے سِر مڑھ دِتّا گِیا۔ نالے سپّ وی مر جاݨا سی٬ نالے سۄٹی وی بچ رہِݨی سی۔

سارِییاں سِفارشاں اِکّ پاسے رکھّ کے جدۄں وڈّے سردار دے گھۄٹا لائُݨ لئی کپّڑے لُہائے گئے تاں اُس نیں سارا سچّ اُگل دِتّا۔

سردار جدۄں بھئیِئے دِییاں ہڈِّییاں برامد کرائُݨ کھیت گئے تاں چار سَۄ بںدّے دا اِکٹھّ سی۔ وِیڈِیئۄ کَیمرے چُکّی پتّرکار اِئۄں بھجّے پھِردے سن جِویں وِیاہ ’چ نَیݨ بھجّی پھِردی ہَے۔

کئی مہِینے اِس سنسنِیکھیذ کتل دِییاں فۄٹۄیاں اتے رِپۄرٹاں اخباراں وِچّ چھپِییاں۔ خان دی اِںٹروِئۄُ کرن پتّرکار دُۄرۄں-دُۄرۄں آئے۔ ودھائی دِییاں چِٹھِّییاں دا تاںتا لگّ گِیا۔ ڈی.جی.نیں خُد فۄن کر کے خان دے کمّ نُۄں سلاہِیا۔

پاپا نیں کلکتّے تۄں ودھائی دی تار وی دِتّی اتے اِکّ وڈّا سارا نسِیہتاں نال بھرِیا خت وی لِکھِیا۔ خان نیں ڈی.آئی.جی.نُۄں نراذ کرکے چںگّا نہِیں کِیتا۔ نویں افسر نُۄں کدے وی آپݨے ’باس‘ نال وِگاڑنی نہِیں چاہِیدی۔ افسر ماتہِت دا کِسے سمیں کنّ کھِچّ سکدا ہَے۔ پاپا نیں ہوا دے رُخ انُسار چلّݨ دی رائے دِتّی سی۔ پر خان سی کِہ ہوا دے رُخ نُۄں مۄڑن وِچّ وِشواس رکھّدا سی۔

خان پاپا نُۄں فۄن کرن لئی کاہلا پَے رِہا سی۔ اُہ دسّݨا چاہُںدّا سی کِہ خان دے کمّ دے ڈںکّے مُکھّ مںتّری دے دربار تک وجّ چُکّے ہن۔ لۄکاں نیں خان تۄں تفتِیش کرائُݨ لئی مُکھّ مںتّری ’تے دباء پائِیا ہَے۔ ہالے فۄن لئی اُس کۄل وکت نہِیں سی۔ اُس نیں شہِر جاݨا سی٬ تفتِیش دِییاں کڑِییاں جۄڑنِییاں سن اتے بںٹّی نُۄں برامد کرن دے راہ لبھّݨے سن۔

شہِر پہُںچّ کے ناں خان سُتّا٬ ناں اُس نیں کِسے تفتِیشی افسر نُۄں سَۄݨ دِتّا۔ اُہ تھاݨیداراں نُۄں جھئیِیاں لَے-لَے پَے رِہا سی۔ افسۄس کر رِہا سی کِہ تفتِیش پہِلے دِن والی تھاں ہی کھڑی سی۔ ورکے کالے کرن تۄں اِلاوا کِسے نیں کُجھّ نہِیں سی کِیتا۔ سبھ نیں ’ہِٹّ اَیںڈ ٹرائِل‘ ترِیکا اپݨائِیا سی۔ پُراݨِییاں لِسٹاں چُکِّییاں٬ مُجرم بُلائے٬ مارے-کُٹّے اتے چھڈّ دِتّے۔ ڈِپٹی تک نیں اِہ پڑتال نہِیں سی کِیتی کِہ چِٹھّی دا ورکا کِہۄ جِہا ہَے؟ کاپی دا٬ دستے دا جاں کِسے پَیڈ دا؟ سِیاہی کِہۄ جِہی ورتی جا رہی ہَے؟ دفتراں والی٬ سکُۄلی بچِّیاں والی جاں دُکانداراں والی؟ پَینّ ورتِیا گِیا ہَے جاں پَینسل۔ ہر وار اُسے ترہاں دا کاغذ ورتِیا جاںدا ہَے جاں وکھّرا؟ لِکھت کِس ترہاں دی ہَے؟ کِسے پڑھے-لِکھے دی؟ شبد-جۄڑاں وِچّ کِہۄ جِہِییاں غلتِییاں ہن۔ لِکھݨ والا اِکۄ ہَے جاں وکھّ-وکھّ؟ کِسے نُۄں کُجھّ نہِیں پتا۔ اِکۄ گلّ دا پتا ہَے کِہ کِویں ناں کِوے چِٹھّی برامد کرۄ اتے مِسل نال نتھّی کر دِئۄ۔

تفتِیش دی ہالت دیکھ کے خان گھبرا رِہا سی۔ اُس نُۄں بڑا گھٹّ سماں مِلِیا سی۔ آخری چِٹھّی نُۄں سہی منّ لِیا جاوے تاں اُس کۄل اِکّ دِن اتے اِکّ رات سی۔ سارا کمّ خان نیں کرنا سی۔ کُجھّ گلّاں تاں ساف نذر آئُںدِییاں سن۔ اگواکار ہالے تک شہِر وِچّ ہی ٹِکے ہۄئے سن۔ اِرادے دے پکّے لگّدے سن۔ کِسے خاس تھاں شرن لئی ہۄئی سی۔ اُہناں نُۄں ہر ترہاں دی سُۄچنا وی مِل رہی سی۔ خان دے شہِر پُجّݨ دی خبر وی اُہناں نُۄں مِل گئی ہۄویگی۔ اُہ گھبرائے وی ہۄݨگے۔ خان اِس گلّ ’تے گھبرا رِہا سی کِہ جے اُہناں بںٹّی نُۄں مار دِتّا تاں مُکھّ مںتّری کی سۄچیگا؟ خان دی بݨی-بݨائی اِذّت مِٹّی وِچّ مِل جائیگی۔

ہَۄلی-ہَۄلی خان آپݨی گھبراہٹ ’تے کابُۄ پائُݨ لگّا۔ وڈّے کمّ نُۄں ساہمݨے دیکھ کے گھبرا جاݨا اُس دی آدت سی۔ اِمتِہان سمیں اِسے ترہاں ہُںدّا آئِیا سی۔ پہِلاں وڈِّییاں-وڈِّییاں پُستکاں دیکھ کے گھبرا جاݨا۔ جدۄں پڑھن بَیٹھݨا تاں کمّ دِناں وِچّ مُکا لَیݨا۔ اِکّ گلّ ’تے اُس نُۄں ماݨ سی۔ اُہ اِرادے دا پکّا سی۔ جِہڑی گلّ اِکّ وار ٹھاݨ لئی٬ جِنّا چِر اُس نُۄں سِرے ناں چاڑھ لَیںدا٬ اُہ دم نہِیں سی لَیںدا۔ آئی.پی.اَیس.دے اہُدے تک پہُںچّݨ لئی اُس دا اِہۄ گُݨ سہائی ہۄئِیا سی۔

خان بںٹّی والی تفتِیش نُۄں وی آپݨا اِمتِہان سمجھ رِہا سی۔ بِلکُل اُسے ترہاں دی ستھِتی سی جِویں اِکّ وار مۄگے جھۄٹِیاں دے بھیڑ وِچّ پھسے خان لئی بݨ گئی سی۔

اُس سمیں شَیلر مالکاں دی یُۄنِیئن دے پْردھان لالا شِو دِیال نیں لیبر یُۄنِیئن دے پْردھان بںتّا سِںگھّ دے بھرے بذار وِچّ گۄلی ماری سی۔ بںتّے نُۄں ٹرکّ ڈرائیِوراں دی شہِ سی۔ سَیںکڑے لۄکاں دے ساہمݨے اُہ بھرے بذار وِچّ لالے نُۄں دھِییاں-بھَیݨاں دِییا گالہاں کڈھّ رِہا سی۔ سارا بذار گواہ سی کِہ لالا آخری مَۄکے تک لڑائی تۄں ٹلدا رِہا۔ کھِسکدا-کھِسکدا آپݨی دُکان تک چلا گِیا۔ اگّے لگّے لالے نُۄں دیکھ کے بںتّے نُۄں ہۄر شہِ ہۄ گئی۔ بکّرے بُلائُںدا اُہ دُکان تک لالے دا پِچھّا کردا رِہا۔

اگّۄں شِو دِیال کِہڑا گھٹّ سی۔ بُرچھِیاں ورگے پںجّ پُتّاں دا باپ سی۔ دۄ آڑھت دِییاں دُکاناں٬ چار شَیلراں اتے اٹھّ ٹرکّاں دا مالک سی۔ بھارتی جنتا پارٹی دا پْردھان سی۔ دۄ لائِسَیںسی بںدُّۄکاں ہر سمیں بھر کے رکھّدا سی۔ وِیہ سال ٹرکّ یُۄنِیئن دا پْردھان رِہا۔ اجّ تک کِسے نیں اُس اگّے اکھّ نہِیں چُکّی۔ دھِییاں-بھَیݨاں دِییاں گالہاں سُݨ کے جِئۄُݨ نالۄں تاں مرنا چںگّا سی۔ اکّ کے شِو دِیال نیں بںدُّۄک تاݨ لئی۔

پِچھّے ہٹݨا بںتّے لئی وی اَۄکھا سی۔ پِچھلے پںجّاں سالاں تۄں اُہ چمّ دِییاں چلائُںدا آ رِہا سی۔ بںتّے دے باپ نیں ساری اُمر آڑھتِییاں دِییاں دُکاناں ’تے جھاڑُۄ مارِیا سی تاں کی ہۄئِیا؟ بںتّا اجّ-کلّہ لکھّاں وِچّ کھیڈدا سی۔ لالِیاں دے وِیہ مُںڈّے اُس دے نَۄکر سن۔ اُس کۄل کۄٹھی سی٬ کار سی اتے کاںگرس پارٹی دا اہُدا وی۔ اَیف.سی.آئی.دا مہِکما کھُلّہدِیاں ہی بںتّے دی کِسمت جاگ پئی۔ بۄرِییا ڈھۄںدا- ڈھۄںدا اُہ پہِلاں اِتھۄں دی مںڈّی دا ٹھیکیدار بݨِیا٬ پھیر ذِلہے دا۔ دۄ گڈِّییاں لَے کے ٹرکّ یُۄنِیئن وِچّ جا وڑِیا۔ پْردھانگی ملّ لئی۔ پںجّاہ-پںجّاہ بںدّے سارا دِن اگّے-پِچھّے رہِݨ لگّے۔ وذِیراں نالۄں ودھّ ٹَۄہر سی۔ ہر سماگم ’تے گِیا پںجّ-پںجّ ہذار دان دے آئُںدا۔ لالے نال اُس دا ٹرکّ یُۄنِیئن دے ہِساب-کِتاب دا ہی رَۄلا سی۔ لالے دی بںدُّۄک نُۄں اُہ باںدر-دھمکی ہی سمجھدا سی۔ پِٹھّ دِکھا کے بھجّݨ والا بںتّا نہِیں سی۔

لالا گۄلی ناں چلائُںدا تاں ہۄ سکدَے بںتّے دی گۄلی دا شِکار ہۄ جاںدا۔ بںتّا ہمیشا بھرِیا پِستَۄل ڈبّ وِچّ رکھّدا سی۔

مرے پئے بںتّے دے اُس دے ساتھِییاں نیں دۄ گۄلِییاں ہۄر مار دِتِّییاں۔ لالا تاں پھسݨا ہی سی٬ نال شِو دِیال دے دۄ مُںڈّے وی گھڑِیس لئے۔

اِتھۄں ہی مسلا گمبھِّیر بݨِیا سی۔ کئی یُۄنِیئناں شِو دِیال دے مُںڈِّیاں دی گْرِفتاری لئی ذۄر لا رہِییاں سن۔ جلسا کدے لیبر یُۄنِیئن کردی٬ کدے ٹرکّ یُۄنِیئن اتے کدے کاںگرس۔ دھرنا کدے بالمِیک سبھا ولّۄں ہُںدّا٬ کدے سارے دلِتاں ولّۄں۔ اِکّ اکالی نیتا٬ جِہڑا دُۄرۄں-نیڑِئۄں بںتّے دا رِشتیدار سی٬ وی دھرنا دےئی بَیٹھا سی۔

لالِیاں نال سارا بذار سی۔ وذِیر سن اتے افسرشاہی سی۔ لالا آپ ہی پُلِس اگّے پیش ہۄ چُکّا سی۔ بذار والے بیکسُۄر مُںڈِّیاں نُۄں ہتھّ نہِیں لائُݨ دیݨگے۔ اِکّ دِن لیبر یُۄنِیئن والے بذار بںدّ کروا دِںدّے تاں دُۄجے دِن وِئُپار مںڈّل والے۔

پُلِس بھمبّل-بھُۄسے وِچّ پئی ہۄئی سی۔ وڈّے تۄں وڈّا افسر لتّ نہِیں سی لا رِہا۔ مِںٹّ-مِںٹّ ’تے ہُکم جاری ہۄ رہے سن۔ کدے مُںڈّے گْرِفتار کرن دا٬ کدے بںدُّۄکاں ذبت کرن دا۔ دُۄجے ہی پل ہُکم مِلدا٬ مُںڈّے بیکسُۄر ہن۔ اُہناں نُۄں کھانا نمبّر دۄ وِچّ رکھّ کے چلان پیش کرۄ۔

ہۄم منِسٹر نیں پڑتال دے ہُکم جاری کِیتے تاں سارے افسر ٹل گئے۔ پاݨی آخر نِواݨاں ولّ ہی وِہا۔ خان دی یۄگتا دا اِمتِہان رکھِّیا گِیا۔

یُۄنِیئن والِیاں نُۄں خان دی نِیُکتی پسںدّ نہِیں سی۔ اُہناں نُۄں کھاݨ-پِیݨ والا بںدّا چاہِیدا سی۔ خان دی اِمانداری ’تے کۄئی اُںگل نہِیں دھر سکدا۔ جلدی- جلدی خان تک پہُںچّ نہِیں سی ہۄ سکݨی۔ اُس دا باپ آئی.اے.اَیس.افسر سی اتے اِکۄ-اِکّ بھرا کسٹمذ دا کمِشنر۔ ایڈے وڈّے افسراں نُۄں تاں مِلݨا ہی اَۄکھا ہُںدّا ہَے۔ اُہناں تۄں سِفارش کرائُݨ دی گلّ دُۄر دی سی۔ وَیسے وی خاندانی رئیِس سن۔ پرِوار کلکتّے رہِںدّا سی۔ پںجّاب نال اُہناں دا دُۄرۄں-نیڑِئۄں کۄئی سمبّںدھّ نہِیں سی۔ یُۄنِیئن والے ڈر رہے سن۔ بںتّے دے گۄلِییاں مار کے اُہ غلتی کر بَیٹھے سن۔ کِدھرے لَیݨے دے دیݨے ناں پَے جاݨ۔ کیس آپݨے بںدِّیاں سِر ہی ناں پَے جاوے۔

لالے کِہڑے گھٹّ سن۔ مِل-مِلا کے سارِییاں رِپۄرٹاں آپݨے ہکّ وِچّ کروا لئیِیاں۔ پہِلی اِہ کِہ جِس رَۄںد نال بںتّا مرِیا دسِّیا جاںدا ہَے٬ اُہ رَۄںد اُس بںدُّۄک وِچۄں نہِیں نِکلِیا٬ جِہڑی لالے کۄلۄں برامد ہۄئی سی۔ دُۄجی اِہ کِہ دُۄسرے فائِر مرن والے دے بہُت نیڑے تۄں مارے گئے سن۔ اُہناں دا بۄر وی لالے دِییاں دۄہاں بںدُّۄکاں تۄں وکھّ سی۔

خان نیں تِنّ دِن کھُلّہا دربار لائِیا۔ فۄن سُݨ-سُݨ اتے وِرۄدھی خُفِییا رِپۄرٹاں تۄں اُہ اکّ گِیا سی۔

لالِیاں نیں کِسے نال اجِہی اںگّلی-سںگّی بھِڑائی کِہ دِلّی تۄں خان دے بھرا نُۄں لَے آئے۔ گلِّیں پئے خان نیں آپݨی پڑتال دا نِچۄڑ دسِّیا۔

کتل لالے نیں کِیتا سی۔ جِنہاں بںدِّیاں نیں بںتّے دے وادھُۄ گۄلِییاں مارِییاں سن٬ اُہناں دی شناخت ہۄ گئی سی۔ خان اُہناں نُۄں وی گْرِفتار کرن دی سۄچ رِہا سی۔

خان دِییاں گلّاں سُݨ کے بھرا دا چِہرا گُلاب واںگ کھِڑ گِیا۔ لالے دے مُںڈِّیاں نُۄں نِردۄش کرار دِوائُݨ لئی ہی اُہ پںجّ لکھّ لَے کے آئِیا سی۔ جے بںتّے دے ہمائِتی پھس جاݨ تاں لکھّ ہۄر مِل سکدا سی۔

گئی رات تک خان دا بھرا اُس نُۄں پَیسِیاں دی اہِمِیئت سمجھائُںدا رِہا۔ اُہ وی پہِلاں خان واںگ اِماندار اتے آدرشوادی سی۔ وڈّے سمگّلراں دے سۄنے چاںدی نُۄں باج واںگ جھپٹ لَیںدا سی۔ اِکّ-دۄ سال چڑھت رہی۔ پِچھّۄں سارا وِرۄدھی دھڑا اِکمُٹھّ ہۄ گِیا۔ پاپا جی ناں بچائُںدے تاں بدماش لۄک اُس نُۄں نَۄکرِیئۄں کڈھا کے دم لَیںدے۔ پَیسے لَیݨ لگّا ہَے تاں سارے باغۄ-باغ ہن۔ شُرُۄیات پںجّ لکھّ تۄں ہُںدّی ہَے تاں خان نُۄں کر ہی لَیݨی چاہِیدی ہَے۔ اِس وِچّ وَیسے وی کۄئی ہرج نہِیں٬ رِپۄرٹ اُںجھ وی اِسے ترہاں ہۄݨی ہَے۔ اُہ خان دا بھرا ہۄݨ کرکے سچّ دسّ رِہا ہَے۔ نہِیں تاں اُس دِییاں گلّاں سُݨ کے وِچۄلا سارے پَیسے ہذم کر گِیا ہُںدّا٬ کِسے نُۄں کنّۄں-کنّ خبر وی نہِیں سی ہۄݨی۔

خان ’تے اِس بھاشݨ دا کۄئی اسر نہِیں سی۔ بڑی ہلِیمی نال اُس نیں پَیسِیاں والا بَیگ واپس کر دِتّا۔

چۄری یاری واںگ رِشوت وی گُجھّی نہِیں رہِںدّی۔ دۄ دِناں وِچّ ہی گلّ سارے شہِر وِچّ پھَیل گئی۔ پہِلاں خان ڈرِیا۔ ہَۄلی-ہَۄلی اِہ گلّ خان دے ہکّ وِچّ بھُگتݨ لگّی۔ کۄئی دیوتا ہی ایڈی وڈّی رکم ٹھُکرا سکدَے۔ لۄک آکھݨ لگّے۔

دِلّی جا کے بھائی ساہِب نیں بڑی سخت چِٹھّی لِکھی۔ اُس دے بچپنے ’تے افسۄس پْرگٹ کِیتا۔ خان نُۄں کۄئی افسۄس نہِیں۔ اُس دی سختی رںگّ لِیا رہی سی۔ مُکھّ مںتّری نیں خُد خان نُۄں اِس تفتِیش لئی چُݨِیا سی٬ نویں افسر لئی اِہ کۄئی گھٹّ فخر والی گلّ نہِیں ہُںدّی۔ اُس نال دے ہالے پُلِس لائیِن وِچّ دھکّے کھا رہے ہن۔ اُہ اَیس.پی.بݨ چُکّا ہَے۔ بںٹّی لبھّ پِیا تاں اَیس.اَیس.پی.بݨ جاݨا ہَے۔

اِنے تھۄڑھے سمیں وِچّ بںٹّی دی تلاش اُس نُۄں اسمبھّو لگّ رہی سی۔ مۄگے ہُںدّا تاں لۄکاں نیں اُس نُۄں نِدھڑک مُخبری دے دیݨی سی۔ اُس دا اینا رسُۄخ بݨ گِیا سی کِہ ماڑے تۄں ماڑا بںدّا وی چِک چُکّ کے اںدّر آ سکدا سی۔ ہر کِسے نُۄں آپݨے دُکھڑے رۄݨ دی کھُلّہ سی۔ اُس دے روئیِّئے نُۄں دیکھ چھۄٹے مُلاذماں نیں وی آپݨا روئیِّیا بدلݨا شُرُۄ کر دِتّا سی۔ اُہناں نُۄں پتا سی٬ خان نیں درخاست ’تے دسخت کرکے ہی چُپّ نہِیں سی کر جاݨا۔ جِنّا چِر فرِیادی دی تسلّی نہِیں ہُںدّی٬ اُہ کھہِڑا نہِیں سی چھڈّدا۔ کِسے مُلاذم دی اُس کۄل جھُۄٹھی رِپۄرٹ کرن دی وی ہِمّت نہِیں سی پَیںدی۔ اُہ آپ تسدِیک کرن تُر پَیںدا سی۔ کدے-کدے مُجرم نُۄں کُٹّ کے اِہ وی پُچھّ لَیںدا سی کِہ پُلِس نُۄں کِنّے پَیسے دِتّے ہن۔ اِکّ مُجرم نُۄں تفتِیش لئی کئی-کئی تھاݨِیاں وِچۄں وی گُذرنا پَے سکدا سی۔ اِس لئی خان نُۄں ہنیرے وِچّ رکھّݨ دی کِسے دی مجال نہِیں سی۔

جِتھے خان سخت سی٬ اُتھے مُلاذماں دا پکھّ وی پُۄردا سی۔ بھِیڑ پَیݨ ’تے ہۄر افسراں واںگ پِٹھّ نہِیں سی دِکھائُںدا۔ جِہڑی کاروائی خان دے ہُکماں نال ہُںدّی٬ اُس بارے کِسے پاسِئۄں وی پُچھّ-پڑتال ہُںدّی٬ اُہ چٹّان واںگ اڑدا۔ اُس ادھِین کمّ کرن والے مُلاذماں دے ہَۄسلے بُلںدّ رہِںدّے سن۔ خترناک تۄں خترناک کمّ نُۄں ہتھّ پائُݨ لگّا اُہ مِںٹّ لائُںدا سی۔

بںٹّی دی تفتِیش لئی اُس نُۄں جان ’تے کھیڈݨ والے مُلاذماں دی وی ذرُۄرت سی اتے بِناں ڈر بھَیء تۄں پُلِس دا ساتھ دیݨ والے لۄکاں دی وی۔ ہَیرانی دی گلّ سی کِہ ہالے تک کِسے وی افسر نیں ناں لۄکاں دے سہِیۄگ لئی کۄئی یتن کِیتا سی اتے ناں ہی کۄئی ساںجھا پْرۄگرام بݨائِیا سی۔ جِس نُۄں وی تفتِیش مِلی٬ اُسے نیں مِسل کُچھّڑ ’چ دے لئی اتے پَیسے کمائُݨ لگّا۔

آئُںدِیاں ہی خان نیں رَیسٹ ہائۄُس وِچّ شہِرِییاں دی مِیٹِںگّ رکھّ لئی۔ ہر تبکے دے مۄہری نُۄں سدّا بھیجِیا گِیا۔ رِکشا یُۄنِیئن تۄں لَے کے وِئُپار مںڈّل تک سبھ تۄں سہائِتا مںگّی۔

مِیٹِںگّ نَۄں وجے ہۄݨی سی۔ باکی بچدے گھںٹّے نُۄں خان نیں باکی دے پْربںدھّ مُکمّل کرن لئی ورتِیا۔ چِٹھِّییاں دی گھۄکھ لئی ہتھّ-لِکھتاں دے ماہِر بُلائے گئے۔ سارے تھاݨِیاں دی فۄرس دا جائِذا لِیا گِیا۔ کِتھۄں-کِتھۄں وادھُۄ فۄرس مںگّوائی جا سکدی ہَے؟ گڈِّییاں اتے اسلے دی پڑتال کِیتی۔

مِیٹِںگّ شُرُۄ ہُںدِّیاں ہی لۄکاں نیں پُلِس ’تے گُسّا کڈھّݨا شُرُۄ کِیتا۔ خان چُپّ کرکے سُݨدا رِہا۔ اُہناں دِییاں سارِییاں گلّاں جائِذ سن۔ اُہ سبھ شِکائِتاں دی پڑتال کریگا٬ پر اِہ وکت پُلِس دِییاں پڑتالاں کرن دا نہِیں سی۔ اِہ کمّ پِچھّۄں کِیتا جائیگا۔ فۄرس وی گھٹّ سی اتے گھبرائی ہۄئی وی۔ پہِلاں بںٹّی نُۄں لبھِّیا جاوے٬ اُس دے اگواکاراں نُۄں نتھّ پائی جاوے۔ پِچھّۄں جِنّا چِر لۄک آکھݨگے٬ خان اِتھے بَیٹھا رہیگا۔ مُلاذماں دی کھُلّہے دربار وِچّ پڑتال کریگا۔

خان اِس گلّ ’تے خُش سی کِہ سارا شہِر بںٹّی نُۄں لبھّݨ لئی اِکمُٹھّ سی۔ اِس کمّ لئی ہر پارٹی٬ ہر تبکا اتے ہر سںسّتھا آپݨے متبھیداں نُۄں بھُلا کے اِکٹھّے ہۄ کے کمّ کرن نُۄں تِیار سی۔ دہِشتگرداں نُۄں پَیسے دے کے وی بچّے دی جان بچائی جا سکے تاں وی کِسے نُۄں کۄئی گِلا نہِیں سی۔

خان اِکّ گلّ ’تے ہَیران سی۔ شہِر دے ہر مُہلّے٬ تبکے اتے پارٹی دے نُمائِںدے اِتھے مَۄجُۄد سن۔ اگواکاراں بارے کِسے نُۄں کُجھّ پتا نہِیں سی۔ ہر اِکّ نیں سہُں کھا کے کِہا کِہ اگواکار اُہناں دے گلی-مُہلّے وِچّ نہِیں ہن۔ سبھ دا اِہ وی متّ سی کِہ بچّا اتے اگواکار سن شہِر وِچّ ہی۔

اُہ کِتھے ہۄ سکدے ہن؟ اُہناں نُۄں کَۄݨ پناہ دے رِہا ہَے؟ اِس بارے سبھ دے وِچار الگّ-الگّ سن۔

کچّا آڑھتِییا اَیسۄسِیئیشن دے پْردھان بِہاری لال دا متّ سی کِہ اجِہی کمِینی ہرکت کۄئی خاندانی اتے پیشیوار مُجرم ہی کر سکدا ہَے۔ اجِہے مُجرماں دی شہِر وِچّ پہِلاں ہی کمی نہِیں سی۔ لالا جی نیں کُشٹ آشرم بݨا کے ہۄر کںڈّے بِیج دِتّے۔ پْردھان نیں اُس سمیں وی اِس آشرم دا وِرۄدھ کِیتا سی٬ جدۄں اِس دی ستھاپنا دی گلّ چلّی سی۔ کَۄݨ نہِیں جاݨدا کِہ اِہناں ہڈّ-ہراماں دا اِکۄ-اِکّ پیشا مںگّ-کھاݨا ہَے۔ بھاںت-بھاںت دِییاں بِیمارِییاں دا دِکھاوا کرن دے اِہ ماہِر ہن۔ لۄکاں دا دِل پسِیج کے ودھّۄ-ودھّ پَیسے بٹۄردے ہن۔ نہِیں تاں اِس دی کۄئی وجہا نہِیں کِہ اِہناں دے کۄڑمے دے ہر مَیمبر دا کۄئی ناں کۄئی اںگّ جاں کٹِّیا ہۄوے جاں پھِر کرُۄپ ہۄوے۔ اِہ ہرامخۄر شرِیف گھراں دے بچّے چُکّدے ہن۔ اُہناں دے اںگّ کٹّ کے٬ اُہناں نُۄں ترس دے پاتر بݨا کے٬ گلی-گلی مںگّݨ لئی بھیج دِںدّے ہن۔ اجِہے سَیںکڑے کیس اخباراں وِچّ ہر رۄذ چھپدے ہن۔ بہُتے دِن نہِیں ہۄئے جدۄں پْردھان نیں خُد اِکّ اجِہا ہی کیس پُلِس دے ہوالے کِیتا سی۔ اٹھّ سالاں دے اِکّ ادھرںگّ دے مرِیذ بچّے نُۄں ریہڑی وِچّ پائی اِکّ ٹۄلا کئی دِن بذاراں وِچّ مںگّدا پھِردا رِہا۔ اُس دی بِیماری دے وَیݨ پا-پا کے پَیسے اُگراہُںدّا رِہا۔ پںجّویں دِن اُس دی لاش نُۄں چَۄںک وِچّ سجائِیا گِیا۔ اُس دے سںسّکار دے ناں ’تے پھیر پَیسے اِکٹھّے کِیتے گئے۔ کُدرتی اُسے دِن پْردھان دا سالا آ گِیا۔ اُہ ساری گھٹنا دیکھ کے بڑا ہَیران ہۄئِیا۔ پںدّراں دِن پہِلاں اِہۄ ٹۄلا اِسے ترہاں بٹھِںڈّے پَیسے اِکٹھّے کر رِہا سی۔ پْردھان نیں ہِمّت کِیتی تاں سارا بھیت کھُلّہ گِیا۔ بچّے چُکّ کے بِیمار کرنے اتے پھیر اُس نُۄں مار کے پَیسے اِکٹھّے کرنا اِہ گرۄہ دا کمّ سی۔ کُشٹ آشرم والے کُجھّ ورہے پہِلاں اِہۄ دھںدّا کردے سن۔ رۄٹی چںگّی مِلݨ لگّی ہَے۔ اِس لئی ہۄ سکدَے ماڑے کمّ گھٹا دِتّے ہۄݨ۔ چۄر٬ چۄری تۄں تاں بھاویں چلا جاوے پر ہیرا-پھیری تۄں نہِیں جاںدا۔ آپ ناں کِیتا کِسے بھائیِچارے دے بںدّے تۄں کروا دِتّا۔ جُرم اِہناں دے خُۄن ’چ رچِیا ہۄئِئَے۔ اِہناں دِییاں کُلِّییاں دی تلاشی بہُت ذرُۄری ہَے۔ اِہناں نُۄں ماڑے مںگّتے ناں سمجھ کے اِہناں دے مُجرمانا اِتِہاس دی نِگاہ وِچّ اِہناں نُۄں پرکھِیا جاوے۔

رام شرن وکِیل نُۄں اِہ گلّ بیتُکی لگّی۔ اُہ جرائِم-پیشا لۄک ذرُۄر ہن۔ کدے من وِچّ بیئیِمانی وی آ سکدی ہَے۔ جے اِکلّا بچّا اگوا ہۄئِیا ہُںدّا تاں اِہ گلّ منّی جا سکدی سی۔ اِتھے تاں ہر رۄذ چِٹھّی لِکھی جا رہی سی۔ اِنا ہَۄںسلا جاں سادھن اُہناں کۄل کِتھۄں آئے؟ وکِیل دا متّ سی کِہ اِس کمّ وِچّ ساںسِییاں جاں باذِیگراں دا ہتھّ ہۄ سکدا ہَے۔ اِہناں کبِیلِیاں دا اِکۄ-اِکّ کِتّا جُرم کرنا ہَے۔ ٹھگّی٬ چۄری اِہناں دا دھرم ہَے۔ اِسے پیشے دے نویں-نویں ترِیکے اِہناں نُۄں بچپن وِچّ سِکھائے جاںدے ہن۔ اُس دا وکالت دا تجربا دسّدا سی کِہ شہِر وِچّ ہُںدِّییاں نبّے فِیسدی چۄرِییاں وِچّ اِہ بھائیِوال ہُںدّے ہن۔ اِہناں دے جواک دۄ-دۄ٬ چار-چار جماتاں پڑھ گئے ہن۔ چِٹھِّییاں لِکھݨ دے کابل ہن۔ اِہناں دے مرد شہِراں وِچّ چۄرِییاں کردے ہن٬ بچّے جیباں کٹّدے ہن اتے اَۄرتاں بسّاں وِچّ چَینِییاں لاہُںدِّییاں ہن۔ کۄئی ہۄر داء ناں لگّے تاں کپاہاں چُگ لئیِیاں٬ کݨکاں وڈھّ لئیِیاں جاں ڈںگّر ہکّ لئے۔ فِلمی یُگ ہَے٬ نوِیں پِیڑھی نیں نواں ڈھںگّ اپݨا لِیا ہۄݨا ہَے۔ اِہ اُہناں دی ہی شرارت ہَے۔ اُس نیں آپݨی رائے دی پُشٹی لئی سبھ تۄں وڈّی اِہ دلِیل دِتّی سی کِہ پَیسِیاں لئی نِیئت کِیتی جگہا ہر وار اُہناں دے وِہڑے دے نیڑے-تیڑے ہی ہُںدّی سی۔

اِہ گلّاں لالا جی نُۄں اتے سںگھّ نُۄں پسںدّ نہِیں سن۔ اسِدھّے ڈھںگّ نال اُہ لالا جی ’تے ہملے کر رہے سن۔ لالا جی دے کمّاں ’تے نُکتاچِینی کِیتی جا رہی سی۔ لالا جی تاں چُپّ رہے٬ اُہناں دے بۄلݨ دا سماں نہِیں سی۔ درشن تۄں رِہا ناں گِیا۔ اُس نُۄں پْردھان نالۄں ذِیادا وکِیل ساہِب دی اکل ’تے ہاسا آ رِہا سی۔ ناں ساںسی خاندان مُجرم سن ناں مںگّتے۔ ماڑے ہالاتاں نیں اُہناں نُۄں مُجرم بݨائِیا ہَے۔ جدۄں تۄں سںگھّ نیں ساںسِییاں دے وِہڑے کمّ کرنا شُرُۄ کِیتا ہَے٬ اِکّ دۄ جُرماں نُۄں چھڈّ کے کۄئی بہُتے جُرم نہِیں ہۄئے۔ جدۄں ہالے وی اُہناں نُۄں شکّ دی نِگاہ نال دیکھِیا جا رِہا ہَے اتے دھِرکارِیا جا رِہا ہَے تاں اُہ مُجرم ناں بݨن تاں کی کرن۔ سماج اُہناں نُۄں سوِیکار کرن نُۄں تِیار ہی نہِیں۔ سںگھّ نُۄں یکِین ہَے کِہ بںٹّی ناں کُلِّییاں وِچّ ہَے٬ ناں آشرم وِچّ۔

رام سرُۄپ پُۄرا ذۄر لا کے اِہ سِدھّ کر رِہا سی کِہ اِہ ساری کرتُۄت واݨ وٹّݨِیاں دی سی۔ اُہ پیشے تۄں جھٹکئی ہن۔ مُرگِیاں اتے بھیڈاں بکّرِییاں دے سِر گاجر مُۄلی واںگ وڈھّ سُٹّدے ہن۔ تکسِیم سمیں اِہناں نُۄں پاکِستانۄں اُجّڑ کے آئِیاں نُۄں شہِر نیں ہِکّ نال لائِیا سی۔ پُراݨے کِلہے دے کھںڈّراں وِچّ اُہناں نُۄں وسائِیا گِیا سی۔ مُڈھّلے دِناں وِچّ اُہ واݨ وٹّ کے گُذارا کردے سن۔ مشِینی یُگ آئِیا تاں اِہناں وی کِتّے بدل لئے۔ کۄئی سبذی ویچݨ لگّا٬ کۄئی رِکشا واہُݨ لگّا اتے کۄئی-کۄئی ترکّی کر کے ٹرکّ-ڈرائیِور بݨ گِیا۔ مار-دھاڑ اِہ اُسے ترہاں کردے رہِںدّے ہن٬ جِویں پہِلاں کردے سن۔ مُرگی دے آںڈے خاتر بںدّا مار دِںدّے ہن۔ اِس مُہلّے سِکھّی دا نواں-نواں پْرچار ہۄئِیا ہَے۔ دِناں وِچّ آلِیشان گُردُیارا اُسّر گِیا۔ اُتھۄں دا گْرںتھّی خترناک لگّدا ہَے۔ اُس دا بھاشݨ بھڑکائۄُ ہُںدّا ہَے۔ پِچھلے کئی جلُۄساں وِچّ مُںڈّے نںگِّییاں تلواراں لَے کے شامل ہُںدّے رہے ہن۔ ہِںدُّۄیاں دے کئی دھارمِک جلُۄساں وِچّ ہُلّڑباذی کر چُکّے ہن۔ اُپرۄں آئی کِسے ہدائِت دے آدھار ’تے گڑبڑ کر بَیٹھے ہۄݨ تاں اِہ کۄئی وڈّی گلّ نہِیں۔ پھُرتِیلا اُہناں دا آگُۄ ہَے۔ سمجھا-بُجھا کے منّ جاݨ تاں ٹھِیک ہَے٬ نہِیں تاں گُردُیارے سݨے سارے مُہلّے دی تلاشی ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔

پھُرتِیلا وِچکارۄں ہی بۄل پِیا۔ اُس دی برادری ’تے لگّی دُۄشݨباذی ’تے اُہ تِلمِلا اُٹھِیا۔ اُہ راجپُۄت ہن٬ لڑنا اُہناں دا دھرم ہَے۔ راجپُۄت کدے اِس ترہاں دِییاں کمِینِییاں ہرکتاں نہِیں کردے٬ للکار کے لڑدے ہن۔ ماسُۄماں اتے اَۄرتاں ’تے تاں اُہ وار کردے ہی نہِیں۔ اِہ گلّ سی تاں پہِلاں ہی دسّ دِںدّے۔ اُہ گھر-گھر دی تلاشی لئی تِیار ہن۔ بںٹّی اُہناں نُۄں آپݨے بچِّیاں جِنّا ہی اذِیذ ہَے۔ مِیٹِںگّ وِچّ اُہناں دی برادری نُۄں ذلِیل کرن دی کی لۄڑ سی؟ رام سرُۄپ دے بھاشن ’تے اُہ تَیش وِچّ آ گِیا سی۔ خان ٹھںڈھّا ناں کردا تاں اُس نیں بائیِکاٹ کرن لگِّیاں مِںٹّ لائُݨا سی۔

ہَیڈّماسٹر شرما جی ہۄر ہی رائے رکھّدے سن۔ اِس مسلے دی جڑھ ناں ساںسِییاں وِچّ ہَے٬ ناں کۄہڑِییاں وِچّ اتے ناں واݨ وٹّݨِیاں وِچّ۔ اِس سارے سِیاپے دی جڑھ تاں سِدھُّۄیاں دا اگواڑ ہۄ سکدَے۔ پںجّاہ سالاں وِچّ اگواڑ دی آبادی تاں دُگّݨی تِگّݨی ہۄ گئی پر کھیتی والی ذمِین گھٹ کے چَۄتھا ہِسّا رہِ گئی۔ شہِر دا وِستھار چارے پاسے ولّ ہۄ رِہا ہَے۔ اگواڑ دی ادھّی ذمِین وِچّ کارخانے اتے فَیکٹرِییاں لگّ گئیِیاں اتے ادھّی وِچّ کۄٹھِییاں اتے مکان بݨ گئے۔ دُۄجے پاسے مُںڈّے پڑھدے-لِکھدے جا رہے ہن۔ پَیںٹاں-شرٹاں پائُݨ لگّے ہن۔ وڈِّییاں-وڈِّییاں ڈِگرِییاں لئی پھِردے ہن۔ ناں کھیتی دے کابل رہے ہن٬ ناں نَۄکری مِلدی ہَے۔ وِہلِیاں نیں ماڑے پاسے ہی لگّݨا ہَے۔ جدۄں نکسلباڑی لہِر چلّی٬ اگواڑ دے ادھّے مُںڈّے کیس کٹا کے نکسلِیئے بݨ گئے۔ کئی مارے گئے٬ کئی جیلہاں ’چ رُلدے رہے۔ ہُݨ پھیر سارا اگواڑ کیسری پگّاں بنّہی پھِردَے۔ ادھّی نالۄں ودھّ مُںڈِّیر نیں گاترے پا لئے۔ فَیڈریشن دے ناں تھلّے مِیٹِںگّاں کردے ہن٬ جلُۄس کڈھّدے ہن اتے اِشتِہار لائُںدے ہن۔ واݨ وٹّݨِیاں وِچارِیاں نُۄں اِنی سُۄجھ کِتھے؟ پھڑ-پھڑائی کرنی ہَے تاں اگواڑ وِچۄں کِیتی جاوے۔

ہَیڈّماسٹر دِییاں گلّاں نیں ذَیلدار نُۄں پسِینا لِیا دِتّا۔ اُس نیں ہَیڈّماسٹر نُۄں کئی وار ٹۄکِیا۔ خان نیں ہَیڈّماسٹر نُۄں بۄلݨ دِتّا۔ اُہ سبھ دے وِچار سُݨنا چاہُںدّا سی۔ جِنّا چِر کۄئی کھُلّہ کے بۄل نہِیں سکدا٬ ماملے دی تہِ تک نہِیں پہُںچِّیا جا سکدا۔

مُںڈِّیاں دا دھارمِک خِیالاں دا ہۄ جاݨا ذَیلدار نُۄں ماڑا نہِیں سی لگّدا۔ اِہ تاں سگۄں چںگّی گلّ سی۔ کِسے وی دھرم نُۄں اپنائُݨ دی ہر ناگرِک نُۄں سںوِّدھانک کھُلّہ ہَے۔ ناستک ہۄ کے کتلییام کرن دی تھاں جے مُںڈّے دھرم دا راہ اپݨا کے خلکت دی بھلائی کرنا چاہُںدّے ہن تاں اِس وِچّ کی بُرائی ہَے؟ اِہناں ہِںدُّۄ سیٹھاں نُۄں تاں ہر سِکھّ ہی دہِشتگرد نذر آئُݨ لگّا ہَے۔ سبھ کھاںدے-پِیںدے گھراں دے مُںڈّے ہن۔ پںجّ ہذار لئی اجِہی کمِینی ہرکت کِئۄں کرنگے؟ اُہ کِسے وی کِیمت ’تے اگواڑ دی بیئِذّتی نہِیں ہۄݨ دیویگا۔ اُہ مُکھّ مںتّری نال گلّ کریگا۔

ذَیلدار نُۄں مُکھّ مںتّری دے نیڑے ہۄݨ دا ماݨ سی۔ ہر مۄرچے وِچّ اُہ سردار دا ہر ترہاں ساتھ دِںدّا سی۔ دھن نال وی اتے بںدِّیاں نال وی۔ اِس مِیٹِںگّ وِچّ وی اگواڑ دے نُمائِںدے دے تَۄر ’تے ہاذر سی۔ اگواڑ ’تے کۄئی چِکّڑ اُچھالے تاں اُس دا جواب دیݨا ذَیلدار دی ذِمّیواری ہَے۔ آپݨی ذِمّیواری اُہ باخُۄبی نِبھا رِہا سی۔

لالا جی دا وِیہ گھراں نال وِرۄدھ وی تاں ہَے۔ بںٹّی ماڈل ٹائۄُن دِییاں کۄٹھِییاں وِچّ کِئۄں نہِیں ہۄ سکدا؟ کِہڑا بھَیڑے تۄں بھَیڑا جُرم ہَے٬ جِہڑاں اُہناں کۄٹھِییاں وِچّ نہِیں ہُںدّا؟ چۄر-بذاری٬ سمگّلِںگّ اتے ہیرا-پھیرِییاں دِییاں سارِییاں یۄجناواں اُتھے ہی تاں بݨدِییاں ہن۔ اُہ خُد نہِیں کر سکدے تاں کِسے نُۄں خرِید تاں سکدے ہن۔ کئی سیٹھاں نُۄں دُکھّ ہَے٬ لالا ہر وار ہی سِیتا بھون دا پْردھان بݨ جاںدا ہَے۔ باکی سیوا دے مَۄکے تۄں کھُںجھّ جاںدے ہن۔ کئی ہۄراں نُۄں رام لِیلا کمیٹی ’تے کبذا کرن دی بھُکھّ ہَے۔ سیوا سمّتی وِچّ وی پارٹی-باذی ہَے۔ مہامبِیر دل وِچّ وی لالا جی دا بۄلبالا ہَے۔ چۄݨاں وِچّ وی اِہناں اِکّ پارٹی دا پکھّ کھُلّہ کے پُۄرِیا ہَے۔ ماڑے ہالتاں دا فائِدا اُٹھا کے کۄئی وی نِجّی دُشمݨی کڈھّ سکدا ہَے۔ جِنّا چِر کۄٹھِییاں دی چھاݨ-بِیݨ نہِیں ہۄ جاںدی٬ ذَیلدار کِسے نُۄں اگواڑ ولّ مُۄںہ نہِیں کرن دیویگا۔

خان نیں سبھ دِییاں گلّاں سُݨِییاں۔ بھاویں ہر کِسے نیں آپݨے تبکے دا پکھّ پُۄرِیا سی٬ پھیر وی اُہناں دے نُکتِیاں وِچّ وذن سی۔ کسُۄروار کۄئی وی ہۄ سکدا سی۔ ساںسِییاں کۄہڑِییاں تۄں لَے کے سیٹھاں تک۔

خان دے ذِہن وِچّ جُرم-وِگِیان دے وکھّ-وکھّ سِدھاںت گھُمّݨ لگّے۔ بںٹّی دے کیس نُۄں کِس سِدھاںت ’تے رکھّ کے پرکھِیا جاوے٬ اُس نُۄں سمجھ نہِیں سی آ رہی۔

کئی جُرم وِگِیانی آکھدے ہن کِہ جُرم کرن دی پْروِرتی خاندانی ہُںدّی ہَے۔ جُرم مُجرماں دے خُۄن وِچّ وسِّیا ہُںدّا ہَے۔ اُہ پِیڑھی-در-پِیڑھی چلّدا رہِںدّا ہَے۔ پںجّاب وِچّ اجِہے کبِیلِیاں دی کمی نہِیں٬ جِنہاں دا اِکۄ-اِکّ پیشا جُرم ہَے اتے جُرم کرن دی سِکھِّیا بچِّیاں نُۄں گُڑھتی وِچّ دِتّی جاںدی ہَے۔ اجِہے مُجرماں دا سُدھار اسمبھّو ہَے۔ اِہناں نُۄں جیلہ ’چ سُٹّی رکھّݨا جاں ختم کرنا ہی اِکۄ-اِکّ اِلاج ہَے۔

مارکس دے سمرتھک اِس سِدھاںت دا وِرۄدھ کردے ہن۔ اُہ جُرماں دے کارن باہر- مُکھی پْرستھِتِییاں وِچّ مِتھّدے ہن۔ جِنّا چِر سماج وِچّ اسمانتا رہیگی٬ لۄکاں نُۄں آپݨی مِہنت دا مُلّ نہِیں مِلیگا اتے کِرتی لۄکاں دی لُٹّ-کھسُٹّ ہُںدّی رہیگی٬ اۄنا چِر سماج وِچّ جُرم ہُںدّا رہیگا۔ اُہ مُجرم نُۄں ختم کرن دی تھاں اجِہِییاں پْرستھِتِییاں نُۄں ختم کرنا چاہُںدّے ہن٬ جِس نال اسمانتا ودھدی ہَے۔

سدرلَیںڈ ورگے اِس سِدھاںت نُۄں وی ردّ کردے ہن۔ اُہناں دا متّ ہَے کِہ پَیسے دی کمی نہِیں٬ سگۄں پَیسے دی بھُکھّ مُجرماں لئی پْریرنا-سْرۄت بݨدی ہَے۔ جے پَیسے لئی لۄک جُرم کردے تاں امِیر لۄک جُرم دے نیڑے وی ناں ڈھُکدے۔ اِہنِیں دِنِیں سماج دا سبھ تۄں امِیر تبکا ہی جُرم کرن ’تے تُلِیا ہۄئِیا ہَے۔ رِشوت-خۄری٬ ٹَیکساں دی چۄری٬ سمگّلِںگّ اتے بلَیک-مارکِیٹ٬ سبھ امِیراں دے جُرم ہن۔

کۄئی کُجھّ وی آکھے۔ خان لۄکبرۄسۄ (Lombroso) دا ہامی سی۔ کئی مُجرم ہُںدّے ہن٬ جِنہاں نُۄں سُدھارِیا نہِیں جا سکدا۔ ساڈی نِیاں-پْرݨالی آپݨے مکسد تۄں بھٹک چُکّی ہَے۔ خان اجِہے کٹّڑ مُجرماں نُۄں ختم کرن دا ہامی سی۔ اُہ بِہار دی پُلِس مُتابک مُجرماں نُۄں سذا دیݨ دے ہکّ وِچّ سی٬ جِنہاں نیں چۄراں دِییاں اکھّاں ہی کڈھّ دِتِّییاں سن۔ سماج-سُدھارکاں دی ہال دُہائی خان نُۄں بھَیڑی لگّدی سی۔ جے ادالتاں سماج نُۄں اِہناں چۄراں تۄں نہِیں بچا سکدِییاں تاں پُلِس نیں تاں بچائُݨا ہی ہَے۔ لالا جی دا آدرشواد وی اُس نُۄں پسںدّ نہِیں سی آئِیا۔ بںٹّی دی بہُتی سمبھّاونا اُہناں کُلِّییاں وِچّ ہی ہۄ سکدی سی٬ جِتھے ساںسی٬ باذِیگر اتے مںگّتے رہِںدّے ہن۔

وذن سِدھُّۄیاں دے اگواڑ والی گلّ وِچّ وی سی۔ مدھّ-ورگی نَۄجوان وِہلا رہِ کے بغاوت نہِیں کریگا تاں ہۄر کی کریگا؟ اُہ ناں گھر دا رِہَے٬ ناں گھاٹ دا۔ پَیسِیاں بِناں کۄئی نَۄکری نہِیں مِلدی۔ ادھِّییاں سِیٹاں وکھّ-وکھّ جاتاں لئی راکھوِییاں ہن٬ باکی دِییاں نَۄکرِییاں جاں پَیسے والے لَے جاںدے ہن جاں افسراں تے نیتاواں دے رِشتیدار۔ سِکھِّیا پْرݨالی وِچّ اِنا دم نہِیں کِہ کِسے کِتّے دے یۄگ بݨا دیوے۔ ہۄ سکدَے کِسے اتّوادی سںسّتھا نال جُڑن لئی اگواڑ دے مُںڈّے آپݨی دلیری دا سبُۄت دے رہے ہۄݨ۔ لالا جی دا شہِر وِچّ بہُت رسُۄخ ہَے۔ کِسے ماڑی گھٹنا دے واپردے ہی دںگّے فساد ہۄ سکدے ہن۔ اگواڑ دے بہُتے مُںڈّے فَیڈریشن دے مَیمبر ہن۔ اِکّ-دۄ گھرۄں فرار وی ہن۔ سِدھُّۄیاں دا اگواڑ چھڈِّیا نہِیں جا سکدا۔

ماڈل ٹائۄُن دی تلاشی والی گلّ خان نُۄں جچی نہِیں سی۔ اُہ خُد رئیِس خاندان دا مُںڈّا ہَے۔ امِیراں دے کرن لئی ہۄر بتھیری ترہاں دے جُرم ہن۔ اِس ترہاں دی گھٹِییا ہرکت اُہ کدے نہِیں کرنگے۔ سیوا سمّتی دی پْردھانگی دا رَۄلا ہۄوے تا گِیتا بھون دی چَۄدھر دا٬ بچّے نال کی متلب؟ اُہ پَیسا خرچ کے نویں مَیمبر بݨا سکدے ہن٬ پُراݨِیاں نُۄں خرِید سکدے ہن۔ نوِیں سںسّتھا جاں بھون اُسار سکدے ہن۔ خان سیٹھاں نُۄں تںگّ کرن دے ہکّ وِچّ نہِیں سی٬ پر جے ہۄر بستِییاں دی تلاشی کرنی ہَے تاں لۄکاں دِییاں اکھّاں پُۄںجھݨ اتے نِرپکھّتا دا سبُۄت دیݨ لئی ماڈل ٹائۄُن دی تلاشی دا وی کۄئی ہرج نہِیں۔ اِہ ہدائِتاں اُہ ذرُۄر دیویگا کِہ نَۄکراں دے کُیاٹراں ولّ وِشیش دھِیان دِتّا جاوے۔ کئی وار دِیوے تھلّے ہی ہنیرا ہُںدّا ہَے۔ نَۄکر کۄٹھِییاں نُۄں جُرم لئی اکسر ورتدے دیکھے گئے ہن۔

کرفِئۄُ لگا کے گھر-گھر دی تلاشی لَیݨ تۄں سِوا کۄئی چارا نہِیں سی۔ آپݨی یۄجنا اُہ مِیٹِںگّ وِچّ بَیٹھے لۄکاں کۄل وی نہِیں سی دسّ سکدا۔ پُلِس نیں ہالے بہُت پْربںدھّ کرنے سن۔ ہۄ سکدَے گلّ مُجرماں کۄل پُجّ جائے اتے اُہ پُلِس پْربںدھّ مُکمّل ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی کھِسک جاݨ۔

پتوںتّے اِس گلّ ’تے سہِمت سن کِہ گھر-گھر دی تلاشی لئی جاوے۔ مسلا تاں ہی ہلّ ہۄݨا سی۔

خان اُہناں نال سہِمت تاں سی پر مِیٹِںگّ وِچّ اَیلان نہِیں سی کر سکدا۔

مِیٹِںگّ ختم ہۄݨ تۄں پہِلاں اُس نیں لۄکاں نُۄں یکِین دوائِیا کِہ اُہ بِناں کرفِئۄُ لائِیاں ہی بںٹّی نُۄں لبھّ لئیگا۔ اُس دے ذِہن وِچّ کُجھّ یۄجناواں سن۔ اُہ باکی افسراں نال رائے کرکے پتوںتِّیاں نال اگلی مِیٹِںگّ وِچّ اُہناں ’تے وِچار کریگا۔

اگلی مِیٹِںگّ شام نُۄں چار وجے رکھّی گئی۔

خان نُۄں پتا سی اگلی مِیٹِںگّ دی لۄڑ نہِیں پئیگی۔ چار وجّݨ تۄں پہِلاں ہی سارے شہِر وِچّ کرفِئۄُ لا دِتّا جائیگا اتے شہِر دے سارے راہ سِیل کر کے گھر-گھر دی تلاشی شُرُۄ کر دِتّی جائیگی۔

 

 

8

پِچھلے دِناں وِچّ جِہڑے سخت سُرکھِّیا پْربںدھّ کِیتے گئے سن٬ اُہناں وِچّ پْرویش کرن والے ہر راہ اُتّے پہِرا اتے اُتھۄں لںگھّدی ہر گڈّی دی چھاݨ-بِیݨ وی شامل سی۔

درشن سِںگھّ ہَۄلدار نیں ڈِپٹی دے نیڑے ہۄݨ دا فائِدا اُٹھا رکھِّیا سی۔ آپݨی مرذی نال اُس نیں ہںڈھِّیائے دِییاں کَیںچِییاں والا ناکا چُݨِیا سی۔ اِتھۄں چار راہ نِکلدے سن۔ بٹھِںڈّا٬ مانسا٬ سںگّرُۄر اتے برنالا۔

گھںٹّے وِچّ پںجّاہ-پںجّاہ گڈِّییاں لںگھّدِییاں ہن۔ ناکے دا اِںچارج جِویں مرذی ہتھّ رںگّدا رہے۔

پہِلے پںجّ-چار دِن اُس نیں کِسے دی پرواہ نہِیں کِیتی۔ دۄ سِپاہی لَے کے نِمّ ہیٹھاں کھڑا رہِںدّا۔ دۄ-چار سکُۄٹر مۄٹر-سائیِکل گھیر کے اُہناں دے کاغذ دیکھ لئے٬ اِکّ-دۄ کاراں دِییاں ڈِگھِّییاں کھُلہوا کے تلاشی لَے لئی تے بسّ۔ باکی سارا دِن فِیس اُگراہُںدّے رہِݨا۔

کلّہ دی جدۄں دی خان دے ہَیڈّکُیارٹر نُۄں شہِر تبدِیل کرن دے ہُکماں دی خبر آئی سی٬ درشن نیں وی سختی ودھا دِتّی سی۔

راتۄ-رات پی.ڈبلیُۄ.ڈی.والِیاں تۄں چالی-پںجّاہ خالی ڈرمّ سڑک ’تے سُٹوا لئے۔ میٹاں نُۄں بُلا کے سفَیدی کرا لئی۔ وِیہ کُ بۄرِییاں وِچّ مِٹّی بھروا لئی۔ جںگّلات والِیاں نُۄں آکھ کے اِکّ وڈّا سارا سفَیدا کٹوا لِیا۔

چَۄںک وِچۄں لںگھّݨ والے وہِیکل دی رفتار گھٹائُݨ لئی درشن نیں دُۄہرا پْربںدھّ کِیتا سی۔ سڑک ’تے ڈرمّ اِس ترہاں رکھّے گئے سن کِہ اُتھۄں لںگھّدی ہر گڈّی سپّ واںگ ولّ کھاوے اتے کِیڑی دی تۄر تُرے۔ کۄئی کُتاہی کرے تاں اگّے سفَیدا راہ رۄکی کھڑھا ہۄئۄُ۔ سڑک دے اِکّ پاسے دۄ تھمّہِییاں گڈوا کے وِچکار سفَیدا رکھّ کے٬ سفَیدے دے اِکّ سِرے نال بھار لائُݨ لئی مِٹّی دی بھری بۄری لٹکا دِتّی سی۔ دُۄجے سِرے ’تے اِکّ رسّا بنّہ کے ہۄمگارڈِیئے نُۄں پھڑا دِتّا گِیا۔ جِنّا چِر گڈّی چَیکّ ناں ہۄ جاوے٬ اُس نیں رسّا کھِچّی رکھّݨا۔ درشن دے اِشارے تۄں پِچھّۄں ہی رسّا ڈھِلّا چھڈّݨا سی اتے گڈّی نُۄں لںگھّݨ دیݨا سی۔

خان دے سخت سُبھاء دا کِس نُۄں نہِیں سی پتا؟ افسر دے سُبھاء انُسار ڈھل جاݨا درشن دا خاس گُݨ سی۔ خان دا کۄئی پتا نہِیں کِس سمیں ناکا چَیکّ کر لئے۔ رات دے اِکّ وجے اتے سویر دے چار وجے تھاݨے چَیکّ کرن لئی اُہ مشہُۄر ہَے۔ وردی دا بہُت شَۄکِین ہَے۔ بُۄٹ پالِش ناں کِیتے ہۄݨ, وردی وِچّ ول ہۄݨ جاں پگڑی وِںگّی ٹیڈھی ہۄوے٬ جھٹّ لائیِن ہاذر کر دِںدَّے۔ جِنّا چِر وردی پائُݨ دا ولّ نہِیں آئُںدا٬ تھاݨے دا مُۄںہ نہِیں دِکھائُںدا۔ درشن نیں سویرے ہی وردی پْرَیس کرا لئی سی۔ اِکّ وادھُۄ وردی لِیا کے کۄل رکھّ لئی سی۔ جِئۄں ہی پہِلی وردی خراب ہۄئی٬ جھٹّ دُۄجی پا لئیگا۔ وردی دا خِیال رکھّݨ بارے اُس نیں نال دے سِپاہِییاں اتے سی.آر.پی.والِیاں نُۄں وی سمجھا دِتّا۔

مہِکمے دِییاں ہدائِتاں انُسار سڑک دے چَۄہاں پاسِیاں ’تے بںکّر بݨا دِتّے گئے۔ لۄڑ پَیݨ ’تے جوان پۄذِیشناں لَے سکدے سن۔ ناکے دے چارے پاسِئۄں سفائی کرا کے چھِڑکا کروا دِتّا گِیا۔ مںجّے پِیہڑے لُکۄ دِتّے گئے۔ آرے تۄں اِکّ چھۄٹا میذ اتے دۄ کُرسِییاں مںگّوائیِیاں گئیِیاں۔ ڈِئۄُٹی ’تے آرام کرن نُۄں خان کُفر سمجھدا سی۔

خان دے شہِر وِچّ پہُںچّݨ تۄں بائد درشن نُۄں سی.آر.پی.دے چار جواناں دی اِکّ ہۄر سَیکشن دِتّی گئی۔ رل کے سارے جݨے دُپہِر تک پہِرا دِںدّے رہے۔

ہر جوان نُۄں بںٹّی دی اِکّ-اِکّ تسوِیر وںڈّی گئی۔ خُۄںخار دہِشتگرداں اتے نامی بدماشاں والی اِکّ اَیلبم وی اُہناں کۄل سی۔ ہر گڈّی دی ہر سوالی دی پڑتال اُہ گہُ نال کرن لگّے۔ بُڈھِّییاں-ٹھیرِییاں دِییاں گٹھڑِییاں تک نُۄں پھرۄل-پھرۄل دیکھِیا گِیا۔ کئی وار لۄک ٹِچّراں وی کرن لگّدے۔

“اُہ تُہاڈے بھڑُۄئے بسّاں وِچّ پھِرنگے؟”

“اِہناں نُۄں ہُݨ بسّاں ’چۄں بمبّ مِلݨگے؟”

کۄئی اِہناں ٹِچّراں دی پرواہ نہِیں سی کر رِہا۔ کئی وار ٹرَیفِک جام ہۄ جاںدی۔ لۄک بُڑبُڑ کرن لگّدے۔ پُلِس پارٹی کنّاں وِچّ تیل پا لَیںدی۔ اُہناں آپݨی ڈِئۄُٹی ہر ہالت وِچّ نِبھائُݨی ہَے۔ کِسے نُۄں بہُتی تکلِیف ہَے٬ اُہ اُتر کے نال والے ڈھابِیاں تۄں انّ-پاݨی چھک لئے٬ چاہ-دُدھّ پی لئے۔ لمبّے رُۄٹ دی بسّ تاں اُہ کئی وار جاݨ-بُجھّ کے لیٹ کر دِںدّے۔ ہۄٹلاں والِیاں نُۄں چار پَیسے بݨ جاںدے۔ دۄ پَیسے وٹّݨگے تاں ہی اٹھّ-دس جݨِیاں نُۄں مُفت ’چ رۄٹی-پاݨی کھوائُںدے کَۄڑ-کَۄڑ نہِیں جھاکݨگے۔ دُپہِر تک جدۄں کُجھّ وی پلّے ناں پِیا تاں پُلِس پارٹی دا اُتشاہ مٹھّا پَے گِیا۔ لۄک ٹھِیک آکھدے ہن۔ اُہناں بچّے نُۄں بسّاں ’چ تھۄڑھا لئی پھِرنَے۔ اِہ پُلِس دی وادھُۄ بھکائی کرائی جا رہی ہَے۔

کھڑے-کھڑے درشن دِییاں ٹںگّاں آکڑ گئیِیاں٬ ڈھُۄہی ’چ درد ہۄݨ لگّا۔ سِر نُۄں کئی وار گھُمیر چڑھی۔

درشن نُۄں ہَۄلدار بݨِیاں چار سال ہۄ گئے سن۔ سخت ڈِئۄُٹی دی آدت نہِیں سی رہی۔ جدۄں سِپاہی سی اُس سمیں گلّ ہۄر سی۔ سِپاہی نُۄں سارا دِن نٹھّ-بھجّ رہِںدّی ہَے۔ کدے گشت کرنی٬ کدے کِسے نُۄں پھڑن تُر جاݨا اتے کدے پہِرے ’تے کھڑۄݨا۔ اُہنِیں دِنِیں اُہ پتلا-پتںگّ سی۔

چارے سال درشن نیں تھاݨِیاں وِچّ کٹّے سن۔ تھاݨے وِچّ ہَۄلدار دے کرن والا کۄئی سخت کمّ نہِیں ہُںدّا۔ ناکے ’تے کھڑے درشن نُۄں پہِلی وار مہِسُۄس ہۄئِیا کِہ اُس دی گۄگڑ ودھ رہی ہَے اتے ہِپّ وی بھاری ہۄ گئی ہَے۔ گردن ’تے وی ماس چڑھن لگّا ہَے۔ اُس دا اِس وِچّ کۄئی کسُۄر نہِیں٬ پُلِس نُۄں ہُݨ ڈسِپلِںڈّ فۄرس کہِݨا فذُۄل ہَے۔ اِکّ وار پھِلَۄر تۄں کۄرس کر کے آ جائۄ پھیر مَۄجاں ہی مَۄجاں ہن۔ ہفتے وِچّ اِکّ دِن پریڈ ہُںدّی ہَے٬ اُہ وی اُہناں ماڑی کِسمت والِیاں دی جِہڑے ذِلہا ہَیڈّکُیارٹر ’تے لگّے ہۄݨ۔ اُتھے ہی اگلا پریڈ ’چ جاݨ تۄں ٹلݨ لئی وِیہ بہانے گھڑدا ہَے۔ اِکّ نیں شہادت دا بہانا گھڑِیا تاں دُۄجے نیں بِیماری دا۔ پھیر مُلاذماں دے سرِیر فُرتِیلے رہِݨ تاں کِویں؟

درشن دی سِہت خراب کرن وِچّ جردے اتے شراب دا ہتھّ وی سی۔ مہِکما ہی اجِہا ہَے۔ ڈرمّاں دے ڈرمّ شراب دے پِیئۄ اتے درجناں دے درجنا مُرگے چھکۄ۔ کۄئی گھاٹا نہِیں۔ پُلِس دی نَۄکری ہی اجِہی ہَے کِہ مجبُۄری وِچّ کھاݨا-پِیݨا پَیںدا ہَے۔ سارا دِن چۄراں٬ ٹھگّاں اتے سمگّلراں نال واہ ہَے۔ جِتھے وی جائۄ٬ اگلا بۄتل کڈھّ کے بَیٹھ جاںدَے۔ اِناں درشن ’چ ہَۄسلا نہِیں کِہ بۄتل چکّ کے اِکّ پاسے رکھّ دیوے۔ مُۄںہ ’چ پاݨی آ ہی جاںدا ہَے۔ پہِلاں اِکّ پَیگّ لائُݨ دا من بݨائُںدا ہَے۔ جدۄں تھۄڑھا جِہا نشا ہۄ جاںدے تاں چھڈّݨ نُۄں دِل نہِیں کردا۔

اُںجھ درشن آپݨی کامیابی دا راذ شراب نُۄں ہی منّدا ہَے۔ جِنّا چِر کِسے نال بَیٹھ کے پِیئۄ ناں٬ اُہ تُہاڈے نال ہمراذ نہِیں ہُںدّا۔ پُلِس نُۄں پَیر-پَیر ’تے مُخبری دی لۄڑ ہُںدّی ہَے۔ جِس پُلِس افسر نُۄں مُخبری نہِیں مِلدی٬ اُہ کی خاک کمّ کریگا۔

رات اُس نیں پکّا من بݨائِیا سی کِہ جِنّا چِر خان شہِر وِچّ رہُۄ٬ دارُۄ نُۄں مُۄںہ نہِیں لائُݨا۔ اۄورسِیئر کۄل ڈرمّ لَیݨ گِیا تاں اُہ بۄتل لَے کے بَیٹھ گِیا۔ نال ٹھیکیدار بَیٹھے سن۔ براںڈ ودھِییا سی۔ مِیٹ وی کرارا سی۔ من مچل گِیا۔ دۄ پَیگّاں بِناں اُس نیں اُٹھّݨ ہی ناں دِتّا۔ لۄکاں تۄں کمّ لَیݨا ہَے تاں مُۄںہ-مُلاہذا تاں رکھّݨا ہی پَیںدا ہَے۔ اگّے جدۄں ریںجر کۄل گِیا تاں اُہ پھُلّ سی۔ ملّۄ-ملّی اُس نیں دۄ پَیگّ پِیا دِتّے۔

رات ذِیادا پِیݨ کرکے ہی شائِد اُس نُۄں تھکاوٹ مہِسُۄس ہۄ رہی سی۔ نِمبُّۄ کۄئی اسر نہِیں سی کر رہے۔ کُجھّ مِںٹّاں لئی دِل ٹِکدا٬ پھیر دھکّ-دھکّ کرن لگّدا۔ دۄ وار افِیم دِییاں گۄلِییاں وی اںدّر سُٹِّییاں۔ اُہ وی بہُتا اسر ناں دِکھا سکِییاں۔ افِیم شائِد کھری نہِیں سی۔ تھکان لاہُݨ لئی ناں درشن مںجّا ملّ سکدا سی٬ ناں ہۄر پی سکدا سی۔ کُجھّ دیر پہِلاں وی واکی-ٹاکی ’تے سُنیہا مِلِیا سی کِہ خان شہِرِییاں نال مِیٹِںگّ کر رِہا ہَے۔ کُجھّ اہِم فَیسلے لئے جاݨے ہن۔ خان جے آئِیا ہَے تاں کُجھّ کر کے ہی جائیگا۔

مِیٹِںگّ کِہڑا گھںٹّے-ادھّے گھںٹّے وِچّ مُکّ جاݨی سی۔ جِنّے مُۄںہ٬ اۄنِییاں گلّاں۔ ہر اِکّ نیں آپݨا-آپݨا گھۄڑا بھجائُݨا سی۔ جِنّا چِر مِیٹِںگّ چلّدی ہَے٬ خان اِدھر تھۄڑھا آئُݨ لگَّے۔ اُنّا چِر کِئۄں ناں ڈھُۄہی سِدھّی کر لئی جاوے۔

تھکّے درشن نیں ارام دے ہکّ وِچّ آپے دلِیل لبھّی اتے دۄ گھڑی سُستائُݨ لئی ڈھابے ولّ ہۄ گِیا۔

اُہدی اکھّ لگّی ہی سی کِہ نتھُّۄ سِپاہی اتے دۄ سی.آر.پی.دے جوان چِیک- چِہڑا پائُںدے آ دھمکے۔ اِکّ وار تاں درشن دے کھانِئۄں گئی۔ کِدھرے چَیکِںگّ ہی ناں ہۄ گئی ہۄوے؟ کۄئی مُکابلا ناں ہۄ گِیا ہۄوے؟ اگواکار تاں نہِیں پھڑے گئے؟ کئی پْرشن اِکدم اُہدے ذِہن وِچّ اُبھّرے۔

گلّ مامُۄلی سی۔ نتھُّۄ نیں اِکّ بھئیِئے دے سکُۄٹر وِچۄں تِنّ بۄتلاں وِسکی دِییاں پھڑ لئیِیاں سن۔ نتھُّۄ آکھدا سی تِنّ بۄتلاں شراب دِییاں کبذے وِچّ رکھّݨا جُرم ہَے۔ سی.آر.پی.والے آکھدے سن کِہ بھئیِیا وِچارا تاں اِکّ نَۄکر ہَے۔ رام لال پۄلٹری فارم والے دا مُنِیم ہَے۔ اُہ شراب مالکاں لئی لَے کے چلِّیا ہَے۔ نتھُّۄ نیں اُس غرِیب دی جیب وِچۄں جاما-تلاشی دے بہانے اِکّ سَۄ وِیہ رُپئے وی کڈھّ لئے سن۔ سی.آر.پی.والے کہِںدّے سن کِہ بھئیِئے نُۄں چھڈِّیا جاوے٬ نالے اُسدے پَیسے واپس کِیتے جاݨ۔ پُلِس پارٹی اِتھے مُجرماں اتے بںٹّی دی بھال لئی کھڑی ہَے ناں کِہ شراب پھڑن لئی۔ اُںجھ وی بھئیِیا اُہناں دے سُۄبے دا ہَے۔

درشن ساری گلّ تاڑ گِیا۔ شہِر دے ٹھیکِیاں تۄں شراب ماڑی مِلدی ہَے۔ ہںڈِّیائے دی شراب مشہُۄر ہَے۔ پۄلٹری والِیاں نیں اُتھۄں مںگّوائی ہۄݨی ہَے۔ بھئیِئے دا بہُتا کسُۄر نہِیں۔ نَۄکر ہَے٬ ہُکم منّݨا ہی ہۄئِیا۔ نالے اُہ کِہڑا وکالت پاس ہَے بئی دیش دے سارے کانُۄناں دا واکف ہۄوے۔ اِکّ سَۄ وِیہ رُپِیاں وِچۄں بھئیِئے دے آپݨے کیول چار رُپئے سن٬ باکی مالکاں دے۔

سی.آر.پی.دی سِفارش ’تے درشن نیں بھئیِئے نُۄں چھڈّ دِتّا۔ چار رُپئے وی واپس کر دِتّے۔ باکی پَیسے٬ وِسکی اتے سکُۄٹر ذبت کر لئے۔ اُہ جا کے مالکاں نُۄں بھیجے٬ آپے نالے مِنّتاں کرنگے٬ نالے جُرمانا بھرنگے۔ ہۄر نہِیں تاں پںجّ-ستّ مُرغے ہی سہی۔ نالے اگّۄں تۄں پۄلٹری فارم ’تے جاݨ-آئُݨ دا راہ کھُلّہ جائیگا۔

کُجھّ دیر درشن سۄچدا رِہا۔ پھیر اُس نیں نتھُّۄ تۄں جاما-تلاشی والے سارے پَیسے پھڑ اتے سی.آر.پی.دے جواناں وِچّ وںڈّ دِتّے۔ بِیڑِییاں ’چ رِشوتاں لَیݨ والِیاں دا مُۄںہ بںدّ کرن دا اِہۄ ترِیکا سی۔ دۄ وِسکی دِییاں بۄتلاں وی جواناں لئی راکھوِییاں کر دِتِّییاں۔ ڈِئۄُٹی تۄں فارگ ہُںدّے ہی مَۄجاں کرن۔

نتھُّۄ دیکھدا ہی رہِ گِیا۔ مار نتھُّۄ نیں ماری٬ شِکار لَے گئے اِہ بھئیِئے۔ درشن نیں اِشارے نال اُس نُۄں سبر کرن دا ہُکم دِتّا۔ اِس تۄں کِتے ودھّ اُہ پۄلٹری فارم والِیاں تۄں لَیݨگے۔ ہۄر بتھیرا کمائُݨگے۔ اِہ تاں بھئیِیاں دے مُۄںہ نُۄں لہُۄ لائِیا گِیا سی۔

درشن دے ہر تھاں ہرمن پِیارے ہۄݨ دا اِہۄ راذ سی۔ رِشوت وںڈّ کے کھاںدا سی۔ لۄک آکھدے ہن اُہ کھُلّہے سُبھاء دا ہَے٬ پر درشن اُہناں دِییاں جُتِّییاں اُہناں دے ہی سِر ماردا ہَے۔ اُس نیں ہر مُلاذم دی درجا-ب-درجا وںڈّ کِیتی ہۄئی ہَے۔ اُسے درجے مُتابک لئی فِیس وِچۄں ہِسّے لَیںدا ہَے۔ چَۄتھا ہِسّا اُپرلے افسراں لئی٬ دسَۄںد ساہِب دے دفتر دے مُلاذماں لئی٬ اِکّ دسَۄںد آپݨے جھۄلی-چُکّاں لئی۔ تھاں-تھاں درشن- درشن ہُںدّی ہَے۔ جِہڑا کمّ تھاݨیداراں تۄں نہِیں ہُںدّا٬ اُہ درشن کر لَیںدا ہَے۔

کچہِری دے کمّاں لئی تاں ڈِئۄُٹی ہی درشن دی لگّدی ہَے۔ کچہِری دے مُلاذم درشن نُۄں ہتھّاں ’تے چُکّ لَیںدے ہن۔ پتا ہُںدّا ہَے کِہ جاںدا ہۄئِیا جیب خالی کر کے جائیگا۔ کئی سُۄم پُلِس افسراں نُۄں جیب نُۄں تالا لا کے رکھّݨ دی آدت ہُںدّی ہَے۔ سرکاری وکِیل دی بھلا کی وگار ہُںدّی ہَے؟ اُہ دفتر وِچّ وڑن تۄں پہِلاں ہی گُلاب جامناں اتے دُدھّ-پتّی دا ہُکم دے دِںدّا ہَے۔ گرمی ہۄوے تاں چار گلاس جُۄس۔ بہُتا ذۄر مارُۄ تاں دۄ بۄتلاں وِسکی دِییاں مںگّ لئۄُ۔ سارے کمّ ’تے سَۄ تۄں ودھّ خرچ نہِیں ہُںدّا۔ پِچھّۄں بھاویں وِیہ ہذار والا کمّ کڈھا لئۄ۔

ججّ تۄں وی پُلِس والے اَیویں ہی ڈردے رہِںدّے ہن۔ اُس دی وڈّی تۄں وڈّی وگار گڈّی دی ہُںدّی ہَے۔ اُہ وی لُدھِیاݨے جاں چںڈِّیگڑھ تک۔ ٹَیکسی پُلِس نیں اڈّے وِچۄں پھڑنی ہُںدّی ہَے٬ سَۄ تۄں ودھّ تیل نہِیں پَیںدا۔ ججّ جے امبَّیسڈر کار مںگّے٬ اُہ مارُۄتی بھیجدا ہَے٬ ججّ ارَیسٹۄکریٹ دی وِسکی مںگّے تاں اُہ مَیکڈاول بھیجدا ہَے۔ ججّ باغۄ- باغ۔ درشن نُۄں کچہِری وِچّ پھِردے نُۄں دیکھ کے پہِلاں رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچّ بِٹھائُںدا ہَے٬ چاہ پِلائُںدا ہَے اتے پھیر کمّ-کار پُچھّدا ہَے۔ سال ’چ ججّ تۄں اِکّ کمّ وی کرا لئۄ تاں وی سال بھر دِییاں وگاراں نِکل جادِییاں ہن۔ آپݨے افسراں کۄل سِفارش کرائُݨی ہۄوے٬ اُہ مُفت وِچّ۔ پُلِس افسر جُڈِیشِیئل والِیاں دا کہِݨا نہِیں مۄڑدے۔ مُلاذماں اتے افسراں دے پَیسے اُہناں ’تے خرچ کے اُہ مُفت دی واہ-واہ کھٹّدا رہِںدّا ہَے۔

اِہۄ ڈھںگّ اُس نیں ہُݨ اپݨائِیا سی۔ اِکّ وار جواناں نُۄں کاݨے کر کے اُہ منمانِییاں کر سکدا سی۔ اِہناں اٹھنّی-چونّی رِشوت لَیݨ والِیاں نُۄں کی پتَے کِہ پںجّاب پُلِس دی چھۄٹی تۄں چھۄٹی رِشوت وی اںگّریذی شراب دی بۄتل ہُںدّی ہَے٬ جِہڑی گھٹّۄ-گھٹّ پَیںہٹھاں دی آئُںدی ہَے۔ اگلا رِیائِت کرا لئے تاں دیسی دی بۄتل تاں لِیائُݨی ہی پئۄُ۔ اُہ وی تِیہ-پَیںتی دی آئُںدی ہَے۔

تِیہ-تِیہ جیباں وِچّ پا کے سی.آر.پی.والِیاں دے تیور ہی بدل گئے۔ اُہ درشن نُۄں ’ساہِب-ساہِب‘ آکھ کے بُلائُݨ لگّے۔

نتھُّۄ اتے پالا باکی بچی بۄتل وِچۄں دۄ-دۄ پَیگّ مار آئے۔ من تاں درشن دا وی کر رِہا سی٬ پر اُہ مِیٹِںگّ دے نتِیجے اُڈِیک رِہا سی۔ اُتھے ہۄئے فَیسلِیاں تۄں بائد ہی درشن نیں آپݨا اگلا پْرۄگرام اُلِیکݨا سی۔

سی.آر.پی.نال بُکّل ساںجھی ہۄݨ کرکے اتے ودھِییا شراب دے نشے کرکے نتھُّۄ دا ہَۄسلا بُلںدّ سی۔ پال تاں ہالے نواں سی پر نتھُّۄ دا پَیںتِییاں سالاں دا تجربا سی۔ اُہ اِکّ چںگّے تفتِیشی جِنّا دِماغ رکھّدا سی۔ درشن دا اِشارا سمجھ کے اُس نیں دُبارا ناکا-بںدّی کِیتی۔

اِکّ پاسے پال سِںگھّ اتے دۄ جوان سی.آر.پی.دے کھڑائے گئے۔ مانسا ولّۄں آئُݨ والِییاں گڈِّییاں پال سِںگھّ دی پارٹی نیں چَیکّ کرنِییاں سن۔ نتھُّۄ دۄ جواناں نُۄں لَے کے دُۄسرے پاسے ہۄ گِیا۔ بٹھِںڈّے والی سائیِڈ اُس کۄل سی۔ ہۄمگارڈ والِیاں نُۄں وی چَۄکنّا کر دِتّا گِیا۔ رسّا چُستی نال پھڑِیا جاوے۔ اگّے جۄ کاروائی اُہ کرن جا رہے سن٬ اُس وِچّ اُہناں دا وی ہِسّا ہۄئیگا۔

درشن نیں میذ کُرسی سمبھّال لئی۔ ہُݨ تک اُہ کاغذ-پتّر دیکھ کے گڈِّییاں لںگھّائُںدے رہے سن۔ اگّۄں تۄں کاغذاں وِچّ نُکس کڈھّݨگے۔ چلان دِییاں دھمکِییاں دیݨگے۔ دۄ-چار مۄٹر سائیِکلاں اتے سکُۄٹر درخّتاں ہیٹھ کھڑے کرنگے۔ مساں اُہناں نُۄں ٹرَیپھِک پُلِس والے ادھِکار مِلے ہن۔ اِکّ دِن دے راج-پاٹ وِچّ چمّ دِییاں چلائُݨا پاپ نہِیں ہُںدّا۔

دۄ گھںٹّیاں وِچّ درشن نیں نۄٹاں نال جھۄلا بھر لِیا۔ پہِلاں سی.آر.پی.والے جھِجکے۔ اُہناں نُۄں کاغذاں-پتّراں دی بہُتی سمجھ نہِیں سی۔ جِئۄں-جِئۄں جھۄلا بھردا گِیا٬ اُہناں نُۄں وی کاغذاں دی سمجھ آئُںدی گئی۔ اِنے رُۄل لاگُۄ سن کِہ چںگّی-بھلی گڈّی دا چلان کِیتا جا سکدا سی۔ کِسے نیں بِیما نہِیں کرائِیا٬ کِسے نیں ٹَیکس نہِیں بھرِیا اتے کِسے نیں گڈّی پاس نہِیں کرائی۔ اِہ سبھ ٹھِیک ہَے تاں کِسے دِییاں لائیِٹاں پُۄرِییاں نہِیں٬ کِسے نیں شِیشے کالے نہِیں کِیتے اتے کِسے دِییاں بتِّییاں دی رَۄشنی گھٹّ ہَے۔ ہۄر نہِیں تاں غلت سائیِڈ کھڑائُݨ دا ہی چلان کر دِئۄ۔ کۄئی گڈّی کِسے ترہاں وی سُۄت نہِیں آئُںدی تاں اُہدے ڈرائیِور نال تھۄڑھا جِہا گرم ہۄوۄ٬ اُس دا لائِسَیںس آپݨی جیب وِچّ پائۄ اتے بِناں لائِسَیںس گڈّی چلائُݨ دا چلان کر دِئۄ۔ اگلا آپے نالے کچہِری ’چ دھکّے کھائۄُ٬ نالے لائِسَیںس واپس لَیݨ لئی کِسے دی سِفارش لِیائۄُ۔

ٹرکّاں ٹَیکسِییاں والے تاں کاغذ کڈھّݨ تۄں پہِلاں ہی بٹُۄیا کڈھّ لَیںدے۔ بِناں کُجھّ پُچھّے-گِچھّے وِیہ دا نۄٹ پھڑا دِںدّے۔ کۄئی دِلّی-دکھّݨ دا ہُںدّا٬ کۄئی بمبّئی کلکتّے دا۔ اِکّ وار وی چلان بھُگتݨ لئی اِتھے آئُݨا پِیا تاں سِدھا ہذار دا نُکسان ہۄݨا سی۔ اگّے کچہِری وِچّ کِہڑے پھُلّ پَیݨے سن۔ اُتھے گُۄںگا بݨ کے جُرم دا اِکبال ہی کرنا پَیںدا ہَے۔ مُکدّما جھگڑنا ہۄوے تاں پہِلاں وکِیل کرۄ٬ ذمانتِییا لِیائۄ اتے پھیر دس-پںدّراں پیشِییاں بھُگتۄ۔ اِتھے وِیہ نال کھہِڑا چھُٹّ جاںدا ہَے۔ اُتھے ججّ دے مُۄڈ ’تے نِربھر کردا ہَے۔ کھِجھِیا ہۄوے تاں بھاویں پںجّ سَۄ جُرمانا کر دیوے۔ چںگّے رَۄں ’چ ہۄوے تاں بھاویں پںجّاہ نال سار دیوے۔ رجِسٹریشن واپس لَیݨ لئی مُنشِییاں٬ رِیڈراں٬ نائِب-کۄرٹاں اتے اہِلمدّاں دے نالے ہاڑے کڈھّۄ نالے مُٹھّی گرم کرۄ۔ کھجّل-کھُیاری ہی کھجّل-کھُیاری ہَے۔ جُرمانے کرن لگِّیاں وی ججّ نیں پُلِس دا ہی پکھّ پُۄرنا ہُںدّا ہَے۔ اِہ گلّاں ٹرکّاں اتے کاراں والے چںگّی ترہاں جاݨدے سن۔ اِسے لئی سائۄُ پُتّاں واںگ پَیسے دے رہے سن۔

سکُۄٹراں والے اڑپھڑ کردے رہِںدّے۔ سی.آر.پی.والِیاں نُۄں اُہناں دا اڑنا پسںدّ نہِیں سی۔ وِیہ ناں سہی دس دا نۄٹ تاں دیݨ۔ اُہناں سکُۄٹراں والِیاں ’تے سختی ودھا دِتّی۔ اِکّ-دۄ نُۄں دھَۄل-دھپھّا وی کر دِتّا۔

اِکّ بابُۄ نال اُلجھ پَیݨ ’تے درشن نُۄں دخل دیݨا پِیا۔ بابُۄ آکھ رِہا سی٬ اُہ اِتھۄں دے سرکاری وکِیل سُرِںدّر کُمار دا سالا ہَے۔ اِہ سکُۄٹر سرکاری وکِیل دا ہی ہَے۔ اُہ مںگّ کے لِیائِیا سی۔ کاغذ ڈِگھّی وِچّ ہن۔ چابی اُس کۄل نہِیں۔ سی.آر.پی.والے اِس بہانے نُۄں منّݨ لئی تِیار نہِیں سی۔ سکُۄٹر بِناں کاغذاں تۄں سی۔ کبذے وِچّ لِیا جا سکدا سی۔ نتھُّۄ پرہاں ٹل چُکّا سی۔ اُس نُۄں پتا سی کِہ سکُۄٹر سچّمُچّ سرکاری وکِیل دا سی۔ وِیہ وار تاں اُس نیں اِس وِچّ پَیٹرۄل پوا-پوا لِیاںدَے۔ اُس نیں سۄچِیا سی جے سی.آر.پی.والے کُجھّ جھاڑ لَیݨ تاں کی ہرج ہَے؟ جے سرکاری وکِیل نیں اُلامبھا دِتّا تاں ناں سی.آر.پی.دا ہی لگّݨا سی۔ درشن نتھُّۄ دے لالچی سُبھاء ’تے چِڑ رِہا سی۔ اِہناں باںدراں نُۄں تاں کُجھّ نہِیں پتا٬ پر اُس نتھُّۄ دے بچّے نُۄں تاں شرم کرنی چاہِیدی ہَے۔ سارا دِن سرکاری وکِیلاں تۄں کمّ لَیݨا ہُںدّا ہَے۔ وِیہ-تِیہ رُپِیاں خاتر بݨی-بݨائی تاں نہِیں وِگاڑنی۔ درشن نیں سکُۄٹر چھُڈا دِتّا۔ کھِجھے درشن نیں جواناں نُۄں آپݨی ڈِئۄُٹی وی یاد کرائی۔ کاغذ-پتّر کیول پُلِس ہی دیکھ سکدی ہَے۔ اُہناں کۄل اجِہے کۄئی ادھِکار نہِیں۔ چںگّا-ماڑا بںدّا دیکھ لِیا کرن٬ ہۄر ناں کِسے نال پںگّا پوا دیݨ۔

شہِرِییاں نال مِیٹِںگّ کر کے خان نیں افسراں نال مِیٹِںگّ کِیتی۔ مِیٹِںگّ ختم ہُںدِّیاں ہی ناکا پارٹِییاں نُۄں چَۄکس کر دِتّا گِیا۔ کُجھّ ہی سمیں ’چ شہِر وِچّ کرفِئۄُ لائِیا جاݨا سی اتے گھر-گھر دی تلاشی ہۄݨی سی۔ مُجرم گھبرا کے شہِرۄں باہر جا سکدے ہن۔ ناکا-پارٹِییاں دی ہُشِیاری بہُت ذرُۄری سی۔

درشن نیں اِکّ وار پھیر مَۄکے دی نذاکت نُۄں پہِچاݨِیا۔ جِنّے پَیسے ہُݨ تک اِکٹھّے ہۄئے سی٬ ہِسّے بہِںدّے وںڈّ دِتّے۔

مُڑ سختی نال اگواکاراں دی تلاش ہۄݨ لگّی۔

نویں دَۄر وِچّ سبھ تۄں پہِلاں اُہناں دے اڑِکّے ٹھیکیداراں دی جِیپ آئی۔ جِیپ نُۄں خُد شام لال چلا رِہا سی۔ پِچھّے اُہدی نُۄںہ اتے دھی بَیٹھی سی۔ نال گۄدِییاں وِچّ سُتّے اُہناں دے بچّے۔ متھّے ’تے لگّے تِلکاں تۄں لگّدا سی جاں اُہ وِیاہ-شادی تۄں آئے سن جاں پھیر کِسے دھارمِک ستھان تۄں۔

درشن ن جواناں نُۄں سمجھائِیا٬ اِہ ٹھیکیداراں دی جِیپ ہَے۔ اُہ رجّے-پُجّے بںدّے ہن۔ اجِہے کمّ دا پرچھاواں نہِیں لَیںدے٬ پر جوان ٹسّ تۄں مسّ ناں ہۄئے۔ بچِّیاں دے چِہرے چُنِّییاں نال ڈھکّے ہۄئے سن۔ جِیپ وِچّ ٹرںکّ سن٬ پھلاں دِییاں ٹۄکرِییاں اتے ہۄر نِکّ-سُکّ وی۔ اُہناں دے خِیال وِچّ تلاشی بہُت ذرُۄری سی۔ اگواکار کۄئی وی ترِیکا ورت سکدے سن۔ بھُچّۄ دی بَیںک ڈکَیتی ویلے اِکّ اَۄرت وی ڈاکے وِچّ شامل سی۔ اَۄرتاں اتے بچِّیاں دی آڑ وِچّ کئی وار خترناک دہِشتگرد بچ کے نِکل جاںدے ہن۔ پںجّاب پُلِس کُجھّ وی آکھے٬ اُہ بِناں تلاشی جِیپ نہِیں جاݨ دیݨگے۔

سی.آر.پی.دی ذِدّ ’تے درشن نیں ہتھِیار سُٹّ دِتّے۔ ملوِیں جِہی جِیبھ نال ٹھیکیداراں تۄں مُیافی مںگّی۔ اُہ مجبُۄر سی۔ رۄس وجّۄں درشن پںجّاہ کدم پِچھاںہ جا کھلۄتا اتے مُۄںہ دُۄجے پاسے بھواں لِیا۔

درشن کِہڑے مُۄںہ ٹھیکیداراں دی تلاشی لئے؟ اُہ مِلݨسار بڑے سن۔ جدۄں مرذی٬ جِنّی مرذی وِسکی چُکّ لئۄ۔ کدے متھّے وٹّ نہِیں پائُںدے۔ ویلے-کُویلے پَیسے-ٹکے دی ذرُۄرت پَے جائے تاں وی ناںہ نہِیں کردے۔ کئی کپتاناں اتے کمِشنراں نال اِہناں دا کھاݨ-پِیݨ ہَے۔ کدے کمّ پَے جائے پِچھّے نہِیں ہٹدے۔ گڈّی وی ٹھیکیداراں دی٬ خرچا وی ٹھیکیداراں دا پر کمّ درشن دا۔

جدۄں جوان ذنانِییاں نُۄں جِیپ وِچۄں اُترن لئی مجبُۄر کرن لگّے تاں کھِجھے درشن نیں جواناں نُۄں پںجّ-چار کرارِییاں-کرارِییاں گالہاں من وِچّ ہی کڈھِّییاں۔ درشن اِس نُۄں آپݨی تَۄہِین سمجھ رِہا سی۔ پر کی کرے؟ ماملا ہی ناذُک سی۔ درشن نیں ملّۄ-ملّی رۄکِیا تاں اِہناں پاغلاں دا پتا نہِیں آپݨے افسر کۄل شِکائِت ہی کر دیݨ۔ لۄک تاں پہِلاں ہی پُلِس دے پِچھّے پئے ہۄئے ہن۔ سبر دی گھُٹّ بھر اُہ مۄٹِییاں-مۄٹِییاں اتے چِٹِّییاں-چِٹِّییاں اَۄرتاں نُۄں گلۄٹ ورگے جواک گۄدی چُکّی گڈِّیئۄں اُتردے دیکھدا رِہا۔

ٹھیکیدار نُۄں سوا کُئِںٹل دی دیہ لَے کے ہیٹھاں اُترنا فاںسی چڑھن برابر سی۔ اُہدے متھّے ’تے پسِینے دِییاں بُۄںداں ٹپک پئیِیاں اتے گل وِچلی دۄ تۄلے دی چَینی جیب وِچلے پَینّ وِچّ اڑک کے ٹُٹّ گئی۔ گھبرائِیا اُہ ڈِگّدا-ڈِگّدا مساں ہی سمبھّلِیا۔

مۄٹی گۄگڑ والا اِہ ٹھیکیدار پںدّراں سال پہِلاں سُکّے کانے ورگا ہُںدّا سی۔ سارا دِن پھاٹکاں والے ٹھیکے ’تے گدّی ’تے بَیٹھا رہِںدّا۔ اُس سمیں اُہ کیول اِکّ کرِںدّا سی۔ کمّ دا اِنا ماہِر کِہ ٹھیکیدار پُچھّ کے گلّ کردے۔ کدے درشن ٹھیکے ’تے چلِیا جاںدا٬ اُس نُۄں چاء چڑھ جاںدا۔ آپ پَیگّ بݨا-بݨا دارُۄ پِیائُںدا۔ ہفتے دسِیں دِنِیں مُرگا رِنّہدا۔ درشن اُس سمیں تۄں ہی ٹھیکیدار نال مۄہ رکھّدا سی۔

اِہدی کِسمت کِہ ٹھیکیداراں دِییاں دۄ پارٹِییاں بݨ گئیِیاں۔ دھنی رام کۄل پَیسا تاں سی پر تجربا نہِیں سی۔ شام لال کۄل تجربا سی پر پَیسا نہِیں سی۔ دۄہاں نیں ادھّۄ-ادھّ وِچّ کمّ کر لِیا۔

اُہ دِن تے آہ دِن۔ شام لال پَیسے جھاڑُۄیاں نال ہُۄںجھدا ہَے۔ اُہدے مُںڈّے٬ جِہڑے شراب دے اہاتے وِچّ جُۄٹھِییاں پلیٹاں دھۄئِیا کردے سن٬ مارُۄتی تۄں بِناں نہِیں تُردے۔ کرۄڑپتِییاں دے گھر رِشتے ہۄئے۔ پرِییاں ورگِییاں کُڑِییاں نال وِیاہے گئے۔ اگاںہ اںگّریذاں ورگے جواک جمّے۔

سیٹھاݨِییاں دِییاں گہِݨِیاں نال بھرِییاں گردناں اتے باہاں اُتّے نتھُّۄ دِییاں ٹِکِییاں اکھّاں دیکھ کے درشن دا ہاسا نِکل گِیا۔ تھاݨے ہُںدّا تاں جاما-تلاشی دے بہانے سارے گہِݨے لُہا لَیںدا۔ اِکّ ادھّ ذرُۄر کھِسکا لَیںدا۔ اِتھے اُس دا داء نہِیں سی لگّ رِہا۔

پالے دی نِیئت وی ساف نہِیں سی۔ اُس دی ٹِکٹِکی اَۄرتاں دے ادھّ-نںگّے سرِیراں ’تے ٹِکی ہۄئی سی۔ جِیپ تۄں اُتردی ٹھیکیدار دی کُڑی دا پیٹِیکۄٹ تھۄڑھا جِہا اُتاںہ اُٹھّ گِیا سی۔ گۄری لتّ ’تے چمکدے سُنہِری والاں نُۄں دیکھ کے اُہ پاغل ہۄئِیا پِیا سی۔ تھاݨے ہُںدّا تا ذرُۄر چھیڑ-چھاڑ کردا۔ اِتھے وِچارا مجبُۄر سی۔

نُۄںہ نُۄں تھۄڑھا جِہا جھُک کے ہیٹھاں اُترنا پِیا٬ اُس دِییاں بھارِییاں چھاتِییاں ہیٹھاں لٹک گئیِیاں تے ساف دِکھائی دیݨ لگِّییاں۔ اُہناں وِچّ بݨی لِیک دیکھ کے درشن دے اںدّر وی رُگّ بھرِیا گِیا۔ ذنانِییاں تاں اِہ ہن٬ نِرِییاں برفی دِییاں ٹُکڑِییاں۔ اُہ تاں اَیویں کالِییاں مجھّاں نال کھیہ کھاںدے ہن۔

پالا سیٹھانِییاں دی نیڑتا مانݨ لئی جِیپ کۄل جا کھلۄتا۔ اُہدا نشا کھِڑ رِہا سی۔ دھرتی ’تے پبّ نہِیں سی ٹِکدا۔

پالے دے مُۄںہ وِچۄں آئُںدی بُۄ نال سیٹھانی نُۄں اُلٹی آئُݨ والی ہۄ گئی۔ اِکّ ہتھّ نال بچّا سمبھّال کے٬ دُۄجے نال اُس نیں نکّ ’تے پلّا دے لِیا۔

پالے دا سارا نشا اُتر گِیا۔ بُڑ-بُڑ کردا اُہ جِیپ وِچلِییاں پیٹِییاں پھرۄلݨ لگّا۔ اِکّ وِچّ سیب سن اتے دُۄجی وِچّ سںگّترے۔ ٹۄکری کیلِیاں نال بھری ہۄئی سی۔

اُہ پُۄری بۄتل سُکّی ہی سڑاک گئے سن۔ کھاݨ-پِیݨ نُۄں کُجھّ نہِیں سی مِلِیا۔ ہِمّت کر کے اُس نیں پںجّ-چھے سںگّترے اتے تِنّ-چار سیب کھِسکا لئے تے ہِڑ-ہِڑ کردا سںگّترے چھِلدا٬ پرہاں نُۄں تُر گِیا۔

جواناں نیں سُتّے پئے بچِّیاں دے نکش بںٹّی دی فۄٹۄ نال مِلائُݨے چاہے۔ اُہناں وِچّ ذمِین اسمان دا فرک سی۔ کِتھے ماڑچُۄ جِہا بںٹّی٬ کِتھے گڑَۄںدے بیر ورگے اِہ۔

جواناں ولّۄں ہری جھںڈّی مِلݨ ’تے درشن اِکّ وار پھِر جِیپ کۄل گِیا۔ ٹھیکیدار دے متھّے ’تے پئیِیاں تِئۄُڑِییاں نُۄں ڈھِلّا کرن لئی اُس نیں اِکّ وار پھیر رسمی جِہی مُیافی مںگّی۔

ٹھیکیدار جِیپ سٹارٹ کرن ہی لگّا سی کِہ نتھُّۄ نیں درشن نُۄں کنّ وِچّ گھُسر-مُسر کِیتی۔ درشن نُۄں وی جِویں کُجھّ اچانک یاد آ گِیا۔ تْرِکالاں پَے چلِّییاں سن۔ کھاݨ-پِیݨ دا وکت ہۄݨ والا سی۔ ٹھیکیدار تۄں پرچی لَے لَیݨی چاہِیدی ہَے۔

“اِہ کِہڑی خاس گلّ ہَے؟ تُسِیں تاں بھاویں شام لال نُۄں نہِیں بخشِیا٬ پر اِہ جواب نہِیں دیݨ لگّے۔ شام لال جی٬ دِئۄ اِہنُۄں پرچی۔ سالا سویر دا پیئی جاںدَے٬ پھیر وی سبر نہِیں۔”

درشن دیکھ رِہا سی٬ ٹھیکیدار دا پارا لتھّا نہِیں سی۔ اِسے لئی اُس نیں آپݨے پَینّ ولّ ہتھّ نہِیں سی ودھائِیا۔ درشن نیں آپݨا پَینّ اُس اگّے کر دِتّا۔ جیب وِچۄں دۄ دا نۄٹ وی کڈھّ لِیا۔ اِس ’تے نِشانی پا دیوے۔

بُجھے من نال ٹھیکیدار نیں دۄ اکھّر جھرِیٹ دِتّے۔

جِیپ دے لںگھّ جاݨ ’تے جدۄں درشن نیں نۄٹ ’تے جھاتی ماری تاں اُس دے ستِّیں کپّڑِیں اگّ لگّ گئی۔ کیول دۄ بۄتلاں اتے اُہ وی دیسی۔ اُسنُۄں چںگّا بھلا پتا سی٬ درشن دیسی شراب نُۄں مُۄںہ نہِیں لائُںدا۔ پھیر اُہ ٹھںڈھّا ہۄ گِیا۔ ٹھیکیدار نیں آپݨی بیئِذّتی دا بدلا لَیݨا ہی سی۔

شہِر وِچّ کرفِئۄُ لگّݨ دا سُنیہا مِل چُکّا سی۔

ساری ٹرَیفِک بںدّ ہۄ گئی۔ شہِر ولّۄں تاں کۄئی آئُںدی ہی نہِیں سی۔ کۄئی گڈّی باہرۄں آئُںدی تاں اُتھے ہی رۄک دِتّی جاںدی۔ کۄئی واپس مُڑنا چاہے تاں مُڑ سکدا سی۔

ہنیرا ہۄݨ لگّا سی۔ چارے دِشاواں شاںت سن۔

مذدُۄر اتے پالِییاں نُۄں گھر مُڑدے دیکھ کے پال دے ہَۄل پَیݨ لگّے۔ بسّ تاں کۄئی نہِیں سی آئُݨی شہِرۄں۔ پِںڈّ وِیہ مِیل دُۄر سی۔ تھۄڑھا جِہا وی ہۄر لیٹ ہۄ گِیا تاں پِںڈّ نُۄں جاݨ والے مذدُۄراں نیں وی لںگھّ جاݨا سی۔ پِیتی ہۄئی وی سی۔ سائیِکل وی نہِیں سی چلائِیا جاݨا۔ چارے پاسے سنّاٹا چھا گِیا سی۔ اِس وکت کِس بھڑُۄئے نیں اِدھر آئُݨا ہَے۔ آ وی گِیا پھیر کِہڑا پالے بِناں پُلِس پارٹی کمذۄر ہۄ جاݨی ہَے۔ بتھیرے جوان ہن۔

پالے نیں ملکڑے جِہے آ کے درشن دے گۄڈے پھڑے۔ نتھُّۄ وی اِہۄ رۄݨا رۄ رِہا سی۔ گھر جاݨ دا پال دا کیس مذبُۄت سی۔ نتھُّۄ تاں بُڑھا کھُںڈھّ ہَے٬ اُہ چار دِن پِںڈّ نہِیں جائۄُ تاں کِہڑا مجھّ دھار دیݨۄں ہٹ جائۄُ۔ پالے دا وِیاہ نواں-نواں ہۄئِیا ہَے۔ اُہدا گھر جاݨا بہُت ذرُۄری ہَے۔

درشن دا فَیسلا پالے دے ہکّ وِچّ سی۔ پال نیں جھٹّ رائیِفل نتھُّۄ دے ہوالے کِیتی۔ پگڑی لاہ کے بَیگ وِچّ پائی اتے شرٹ بدل کے کالجِیئیٹ بݨ گِیا۔ بَیگ نُۄں مۄڈھے ’تے لٹکا کے سواری دی اُڈِیک کرن لگّا۔

جواناں نُۄں بھۄجن دیݨ آئی گڈّی تۄں اُہناں نُۄں پتا لگّا کِہ شہِر وِچّ تلاشی ذۄراں ’تے سی۔ کئی پارٹِییاں ناکِیاں تۄں واپس بُلا کے تلاشی لئی لا دِتِّییاں گئیِیاں سن۔ اجِہے ہالات وِچّ کِسے افسر دا ناکا چَیکّ کرن دا سوال ہی پَیدا نہِیں ہُںدّا۔

درشن نیں مںجّے مںگّوا لئے۔ ہۄم-گارڈِیئے نُۄں رسّے تۄں فارگ کر کے ڈھابے تۄں آںڈِیاں دی بھُرجی٬ مِیٹ اتے نمکِین لِیائُݨ لئی بھیجِیا۔ جواناں نیں ڈِئۄُٹی ’تے پِیݨۄں ناںہ کر دِتّی۔ جام کھڑکائُݨ والے کیول نتھُّۄ اتے درشن ہی سن جاں وِچّ دی کدے-کدے اُہ ہۄمگارڈِیئے نُۄں وی گلاس بھر دِںدّے۔ اِسے چاء ’چ اُہ بھجّ-بھجّ کمّ کر رِہا سی۔

درشن جواناں نُۄں آرام کرن لئی آکھݨ ہی لگّا سی کِہ بٹھِںڈّے ولّۄں آئُںدے کِسے وہِیکل دی تیذ رفتار نیں اُہناں نُۄں ڈرا دِتّا۔ لائیِٹاں دی تیذ رَۄشنی کارن اُہناں نُۄں پتا نہِیں سی لگّ رِہا٬ آئُݨ والا وہِیکل ٹرکّ ہَے جاں بسّ۔

درشن ٹارچ نال وار-وار اِشارے کر رِہا سی٬ سُتّے پئے ڈرائیِور نُۄں جِویں کُجھّ دِکھائی نہِیں سی دے رِہا۔

گھبرائے جواناں نیں بںکّراں وِچّ پۄذِیشناں لَے لئیِیاں۔ لۄڑ پَیݨ ’تے اُہ ٹائِر وی پاڑ سکدے سن اتے چالک نُۄں چِتّ وی کر سکدے سن۔

ٹرکّ اِکّ کدم وی ہۄر اگّے ودھدا تاں اُس نیں فائِر دا ہُکم دے دیݨا سی۔ اُس نُۄں سُکھ دا ساہ آئِیا جدۄں ٹرکّ وِچۄں اُترن والا ذَیلا نِکلِیا۔

“اۄئے کھسما تُۄں؟ سالِیا٬ ٹرکّ تاں اِئۄں بھجائی آئُںدا سی جِویں باپُۄ والا راج ہۄوے۔ تیری کِسمت چںگّی ہَے۔ تھۄڑھا جِہا ہۄر اگّے گِیا ہُںدّا تاں تیرا گھۄگا چِتّ ہۄئِیا پِیا ہۄݨا سی۔” ذَیلے نُۄں جپھّی وِچّ لَیںدِیاں درشن نیں اپݨتّ دِکھائی۔

درشن اتے ذَیلے نُۄں گھِئۄ-کھِچڑی ہۄئِیا دیکھ کے جوان بںکّر وِچۄں باہر آ گئے۔

“مَینُۄں پِچھّے پتا لگّ گِیا سی کِہ اگّے بائی دا ناکا ہَے۔ تیرے ہُںدّے مَینُۄں کاہدا ڈر سی۔ سۄچِیا ٹرکّ تھاں سِر لا ہی دیواں۔”

ہفتے تۄں جَیلا راجستھان وِچّ سی۔ تھاں-تھاں لگّے ناکِیاں تۄں اُس نیں اںدّاذا تاں لا لِیا سی کِہ سُکھ نہِیں۔ پر دۄ لکھّ دے مال نُۄں لَے کے باہرلے اِلاکے وِچّ کھڑۄ جاݨا وی خترے تۄں خالی نہِیں سی۔ آپݨے ہلکے وِچّ تاں کۄئی ناں کۄئی ہِیلا بݨ ہی جاںدا ہَے۔ اِہ سۄچ کے پَیسِیاں دا مِیںہ ورسائُںدا اُہ اِتھے تک پہُںچّ گِیا سی۔ اِہ آخری ناکا سی۔ اِتھۄں ٹرکّ نیں سِدھّا گُدام وِچّ پہُںچّ جاݨا سی۔

“اِہ وڈّے سردار دی کَیٹل-پھِیڈ ہَے … مُرگِیخانے لِجاݨی ہَے۔” اِشارِیاں نال اُس نیں گلّ سمجھائی۔ ٹرکّ وِچّ ڈۄڈے سن۔ اُس دے آپݨے سن اتے گُدام وِچّ چلّے سن۔ سیوا لئی اُہ ہاذر ہَے۔

درشن دے ہتھّ دۄ لکھّ دا مال سی۔ اُہ چاہے تاں ٹرکّ دی برامدی پا کے مہِکمے تۄں واہ-واہ کھٹّ سکدا سی۔ تسوِیر دا دُۄسرا پاسا وی درشن دے ساہمݨے سی۔ اُس دِییاں تِنّ پھِیتِییاں وی لہِ سکدِییاں سن اتے نَۄکری گوا کے گھر وی بَیٹھ سکدا سی۔ جَیلا کۄئی ماڑی-مۄٹی شَیء نہِیں سی۔ اُہنے دُۄر-دُۄر تک ٹںگّاں پسار لئیِیاں سن۔ ادھِّیاں نالۄں ودھّ ڈِپٹِییاں نال ہِسّیدار رہِ چُکّا سی۔ کئی جتھّیدار اتے کھدّردھاری آتھݨ-اُگݨ اُہدی ہاذری بھردے سن۔ ہر اِلَیکشن وِچّ سارے اُمِیدواراں نُۄں پَیسے دِںدّا سی۔ جے کۄئی سِیاسی بںدّا اُہدی مدد نہِیں سی کردا تاں وِرۄدھ وی نہِیں سی کردا۔ مُکدّما بݨائُݨ دا متلب سی٬ درِیا وِچّ رہِ کے مگرمچھّ نال وَیر۔

دُۄسرا رستا سی چُپّ کرکے پَیسے لَیݨے اتے ٹرکّ لںگھّا دیݨا۔ جَیلے نُۄں درشن دے سُبھاء دا پتا سی۔ مۄٹی فِیس لَیںدا سی۔ سَۄ رُپئے بۄری دے ہِساب نال وی دس ہذار بݨدا سی۔ چُپّ کھڑا جَیلا درشن نُۄں ذہِر ورگا لگّا۔ پتا نہِیں مُۄںہۄں کی کڈھّ دیوے۔ جۄ بکیگا اُہۄ لَیݨا پئیگا۔ اِشارے نال اُس نیں ٹرکّ لںگھّائُݨ دا مُلّ دسِّیا۔

دِئۄ کدّ اُس جَیلے اگّے کھڑا درشن آپݨے آپ نُۄں بَۄݨا مہِسُۄس کر رِہا سی٬ جِہڑا آپݨی ماں نال تھاݨا سمبھّرن آئِیا کردا سی۔ درشن نیں جَیلے دے بدلدے سارے رُۄپ دیکھے سن۔ نکّ ’چ نلِییاں٬ گل پھٹِیا کُڑتا٬ اکھّاں ’چ گِڈّ اتے سِر ’چ جُۄںیاں۔ سارا دِن رِیں-رِیں کردا جماںدارنی پِچھّے پھِردا رہِںدّا۔ کئی وار درشن نیں چُیانی اٹھِیانی دے کے اُس نُۄں چُپّ کرائِیا سی۔ تھۄڑھا وڈّا ہۄئِیا تاں تھاݨے والِیاں دے چھۄٹے-چھۄٹے کمّ کرن لگّا۔ کدے چاہ لِیا دِتّی٬ کدے کپّڑے پْرَیس کرا لِیاںدے اتے کدے مالخانے دی سفائی کروا دِتّی۔ ہۄر وڈّا ہۄئِیا تاں سِپاہِییاں٬ ہَۄلداراں نال بَیٹھ کے دارُۄ پِیݨ لگّا۔ لۄک اُس دی جاݨ-پہِچاݨ دا فائِدا اُٹھائُݨ لگّے۔ اُہ پُلِس والِیاں نُۄں فِیس دِوائُݨ لگّا۔ مہِینے تَیء کرائُݨ اتے اُگراہُݨ لگّا۔

ہۄر سُرت سمبھّالی تاں پہاڑِیئے نال ہِسّا پا لِیا۔ جِنّا وی ناجائِذ مال پُلِس پھڑدی٬ اُہ سارا پہاڑِییا اتے جَیلا خرِید لَیںدے۔ بݨدا-بݨدا اُہ تھۄک دا وِئُپاری بݨ گِیا۔ ہُݨ تھاݨیدار اُس دے اگّے-پِچھّے پھِردے ہن۔ سِپاہی بۄتل لَیݨ لئی گھںٹّا-گھںٹّا کۄٹھی اگّے کھڑے رہِںدّے ہن۔

پںجّ ٹرکّ ہن۔ شراب دے ٹھیکے ہن۔ سُۄئے ’تے کۄٹھی ہَے۔ سالم دا سالم ٹرکّ بھۄرے وِچّ غائِب ہۄ جاںدا ہَے۔ ٹَیلِیفۄن ہَے۔ آلِیشان گَیسٹ رُۄم بݨائِیا ہۄئِئَے۔ آئے گئے اتے پُلِس دی سیوا لئی دۄ تِنّ مدراسݨاں ہن۔ سَۄدے فۄن ’تے ہی ہُںدّے ہن۔ اجّ ٹرکّ وِچّ کِویں بَیٹھ گِیا٬ درشن ہَیران سی۔

کُجھّ دیر سۄچ-سمجھ کے جَیلے نیں درشن دی مںگّ منّ لئی۔ اِکّ شرت ’تے۔ نتھُّۄ اُس نال گُدام تک جاوے ٹرکّ وِچّ بَیٹھ کے۔ ٹرکّ نُۄں گُدام تک سہی سلامت پہُںچّاݨا٬ اُہناں دی ذِمّیواری ہۄویگی۔ سِپاہی ٹرکّ وِچّ بَیٹھا ہۄوے تاں کۄئی نہِیں رۄکدا۔ کۄئی رۄکے تاں نتھُّۄ اُتر کے آکھے٬ اِہ ٹرکّ ساہِب دی وگار ’تے چلِّیا ہَے۔

اِس وکت جَیلا وَیسے وی خالی ہتھّ سی۔ کۄٹھی پہُںچّ کے نتھُّۄ نُۄں فِیس وی دے دیویگا۔

جَیلا جواناں لئی کُجھّ پَیسے دیݨا چاہُںدّا سی۔ درشن نیں رۄک دِتّا۔ اِںجھ کریگا تاں جواناں نُۄں ش<ک ہۄ جائیگا۔ ہاں٬ جے اُس کۄل وِسکی ہَے تاں دۄ بۄتلاں دے دیوے۔ اُس دا نشا ٹُٹّدا جا رِہا سی۔ ٹھیکے بںدّ ہۄ چُکّے سن۔

باںدر واںگ ٹپُۄسی مار کے ذَیلا جھٹّ ٹُۄل-بکس وِچۄں وِسکی والا ڈبّا لاہ لِیائِیا۔

اِکّ-اِکّ وڈّا پَیگّ اُہناں سَۄدا تَیء ہۄ جاݨ دی خُشی وِچّ لائِیا۔ بہُتا رُکݨا سبھ لئی خترناک سی۔

نتھُّۄ نُۄں ٹرکّ ’چ چڑھا دے بیفِکر ہۄئے درشن نیں دۄ پَیگّ ہۄر اںدّر سُٹّے۔ مںجّے ’تے لیٹدِیاں ہی اُہ گھُراڑے مارن لگّا۔