26

شہِر وِچّ اجِہے نیتاواں دی بہُت کمی سی٬ جِہڑے دڑدڑاںدے تھاݨے چلے جاݨ اتے بِناں رۄک-ٹۄک بیکسُۄر بںدّے نُۄں چھُڈا لَیݨ۔

کُجھّ گِݨویں-چُݨویں بںدِّیاں وِچّ بابُۄ جی دا نمبّر سبھ تۄں اُپر سی۔ کۄئی تھاݨیدار آوے کۄئی جاوے٬ اُہناں دی چَۄدھر ہمیشا بݨی رہِںدّی سی۔ بابُۄ جی نُۄں تاں لۄکاں وِچّ آپݨی شاخ بݨائی رکھّݨ لئی پُلِس دی ذرُۄرت سی ہی٬ پُلِس نُۄں وی اُہناں دی ذرُۄرت سی۔

پارٹی وِچّ بابُۄ جی دی پہُںچّ کیںدر تکّ سی۔ اُہ ذِلہے دے پْردھان سن اتے آل اِںڈِییا کمیٹی دے مَیمبر۔ پارٹی وِچّ ایڈے اہُدے ’تے پہُںچّ کے وی اُہناں نیں لۄکاں نالۄں ناتا نہِیں سی تۄڑِیا۔ کار ہُںدّے ہۄئے وی آپݨا پُراݨا سائیِکل نہِیں سی چھڈِّیا۔ سارا دِن آپݨے سائیِکل ’تے شہِر ’چ گھُمّدے رہِںدّے۔ پںجِّیں-ستِّیں دِنِیں دۄ-چار پِںڈّاں دا دَۄرا وی کر آئُںدے۔ دَۄرے دا اُہناں نُۄں دُہرا فائِدا ہُںدّا۔ اسر رسُۄخ تاں ودھدا ہی سی٬ نال وکالت کردے جوائی لئی کیس وی تِیار کر آئُںدے۔

وَیسے تاں تھاݨے لِجاݨ والا کۄئی ناں کۄئی اُہناں دے دراں ’تے بَیٹھا ہی رہِںدّا۔ اُس نال تھاݨے جاݨ دا مَۄکا مِل جاںدا۔ کِسے دِن سُکھ-شاںتی ہُںدّی تاں اُہ آپ گیڑا مار آئُںدے۔ بہانا گھڑدے سںگّرُۄر پُلِس کپتان دے آئے سُنیہے دا۔ اُس نیں کپتان نُۄں مِلݨ جاݨا ہَے٬ کِسے دا کۄئی کمّ-کار اڑِیا ہُںدّا٬ نۄٹ کر لَیںدے۔ کۄئی ہوالات وِچّ بںدّ کِیتا مُجرم دِکھ جاںدا٬ اُس دی تکلِیف پُچھّدے۔ گھردِیاں نُۄں بُلا کے کیس رفا-رفا کردے جاں جوائی بابُۄ نُۄں آکھ کے کچہِرِیئۄں ذمانت کروا دِںدّے۔

پُلِس ولّۄں پھڑے بہُت بںدّے بابُۄ جی راہِیں ہی رِہاء ہُںدّے۔ شہِر نالۄں پیںڈُۄ مسلِیاں ولّ اُہ بہُتا دھِیان دِںدّے۔ پیںڈُۄ پَیسے وی کھُلّہ کے خرچدے٬ اہِسان وی ساری اُمر منّدے۔ شہِری نالے کمّ کرا لَیںدے نالے اُلامبھا دِںدّے٬ ذِیادا پَیسے خرچا دِتّے۔

اِس وار بابُۄ جی بیوسّ سن۔ نویں سٹاف نیں اُہناں نُۄں کۄئی اہِمِیئت ہی ناں دِتّی۔ اِکّ وار تھاݨے گئے تاں کِسے نیں کُرسی تک ناں پُچھّی۔ کھڑے-کھڑے ہی مُڑنا پِیا۔ دھانکِیاں دے پپُّۄ نُۄں چھُڈائُݨ دی گلّ تۄری تاں لال سِںگھّ کُدّ کے پِیا۔

“لِیڈراں دا فرذ ہَے پُلِس دی سہائِتا کرنا٬ ناں کِہ پُلِس دے کمّاں وِچّ دخل دیݨا۔ اُس نُۄں ہالے تھاݨے لِیاںدا وی نہِیں گِیا کِہ تُسِیں پہِلاں آ دھمکے۔ اِکّ پاسے تاں تُسِیں سِفارشاں کردے نہِیں تھکّدے٬ دُۄجے پاسے اُلامبھے دِںدّے ہۄ کِہ پُلِس دۄشِییاں نُۄں نہِیں پھڑدی۔ اِس ترہاں پُلِس کِویں کمّ کرے؟”

بابُۄ جی مُۄںہ لٹکا کے آ گئے۔ شُکر سی اُس سمیں کۄئی باہرلا بںدّا تھاݨے ہاذر نہِیں سی٬ نہِیں تاں اُہناں دی ساری اِذّت مِٹّی وِچّ مِل جاݨی سی۔ پہِلاں ہی اکالی پارٹی دا ذۄر اِکۄ گلّ تے لگّا ہۄئِیا سی کِہ کیںدر پںجّاب وِچّ اکالی سرکار نُۄں گیرنا چاہُںدّا سی۔ اِہ ساری گڑبڑ کاںگرس دی کرائی ہۄئی سی۔ کِسے وِرۄدھی نُۄں پتا لگّ گِیا کِہ بابُۄ جی کِسے نُۄں چھُڈائُݨ آئے سن تاں اُس نیں شہِر وِچّ ڈھںڈّۄرا پِٹّ دیݨا سی۔ بابُۄ دا ناں کتل ورگے ناذُک مسلے نال جُڑ سکدا سی۔ آپݨی پارٹی دے بںدِّیاں نیں ہی اُس دی سِیاسی ذِںدّگی نُۄں تباہ کرن دِییاں کۄشِشاں آرمبھّ دیݨِییاں سن۔

گھر اگّے جُڑدی بھِیڑ نُۄں تھاݨے جاݨ تۄں اسمرتھتا پْرگٹ کرن لئی بابُۄ جی کۄل کۄئی بہانا نہِیں سی۔ سرکارے-دربارے کۄئی سُݨدا نہِیں سی۔ وِرۄدھی پارٹی دا راج سی۔ اُںجھ وی اِہ مُکھّ مںتّری دا اِلاکا سی۔ ہر افسر پُٹھّے-سِدھّے ڈھںگّ نال اُس دا رِشتیدار بݨِیا بَیٹھا سی۔ بابُۄ جی گْرہِ مںتّری تک پہُںچّ تاں کر سکدے سن٬ پر اِس ناذُک مسلے وِچّ کیںدر وی مُکھّ مںتّری تۄں اُپر دی نہِیں سی چلّ سکدا۔

لۄکاں تۄں کھہِڑا چھُڈائُݨ لئی اُہناں نُۄں اِکۄ راہ لبھِّیا۔ پُلِس اِس ترہاں سمجھݨ والی نہِیں۔ اِکّ-دۄ بںدّے پھڑے ہۄݨ تاں اُہ چھُڈا لَیݨ۔ اُہناں نیں تاں سارا اِلاکا ہی بگل لِیا ہَے۔ اُہ گْرہِ مںتّری نُۄں مِلݨ دِلّی جا رہے ہن۔ تھاݨیدار دے تبادلے لئی اُہناں ’تے ذۄر پائُݨگے۔ جِنّا چِر اِس دا تبادلا نہِیں ہُںدّا٬ اُہ شہِر نہِیں وڑنگے۔

دِلّی کِس بھڑُۄئے نیں جاݨا سی۔ آپݨے دۄستاں کۄل چںڈِّیگڑھ جا بَیٹھے۔ جدۄں ٹِک-ٹِکا ہۄ گِیا٬ مُڑ آئُݨگے۔

بابُۄ پِچھّۄں واری آئُںدی سی بھارتی جنتا پارٹی دے پںڈّت دِین دِیال جی دی۔ تھاݨے کچہِری وِچّ رسُۄخ رکھّݨ لئی اُہ وی مشہُۄر سن۔ شہِر دِییاں بہُتِییاں گڑبڑاں اُہۄ دبائُںدا سی۔ بابُۄ جی غائِب ہۄئے تاں لۄک اُدھر نُۄں جھُک گئے۔

دِین دِیال جی دا من کاتلاں نُۄں گْرِفتار کرائُݨ وِچّ سی۔ اُہ پھڑ-پھڑائی نُۄں جائِذ منّدے سن۔ پُلِس کِسے تۄں پُچھّیگی نہِیں تاں کاتل کِتھۄں پھڑیگی؟ اُہ کِسے نُۄں وی چھُڈائُݨ دے ہکّ وِچّ نہِیں سن۔ نالے پھڑے وی تاں چھۄٹِییاں-مۄٹِییاں جاتاں دے بںدّے گئے سن۔ اُہناں نُۄں چھُڈائے کاںگرس جاں کمِئۄُنِسٹ پارٹی۔ جے لالے پھڑے جاݨ تاں اُس دا جاݨا بݨدا سی۔

مجبُۄر ہۄ کے کِسے لئی جاݨا پِیا تاں اُہۄ گھڑِیا گھڑائِیا جواب پلّے پِیا ۔

“پْردھان جی٬ سۄتھۄں تاں اِہ اُمِید نہِیں سی۔ جے تُسِیں اِہۄ چاہُںدّے ہۄ تاں اسِیں سارے بںدّے چھڈّ دِںدّے ہاں۔ ہتھّاں ’تے ہتھّ دھر کے بَیٹھ جاںدے ہاں۔ بھۄگ تک تاں پھیر بںدّے تُسِیں ہی پھڑ سکدے ہۄ٬ پُلِس تاں نی پھڑ سکدی۔”

پْردھان دا کۄئی ترک نہِیں سی سُݨِیا گِیا۔ اِکّ دی سَۄ-سَۄ سُݨا کے بیرںگّ مۄڑ دِتّا۔ بہُتی ’تُۄں-تُۄں مَیں-مَیں‘ کرنی پْردھان نُۄں خترناک لگّی۔

ہرخی پُلِس دا کی ہَے؟ وِچے اُلجھا لئے۔ اُس دے خِلاف اُلٹ-پُلٹ پْرچار ہی کر دیوے۔

پْردھان دی پگّ تاں ہی بچی رہِ سکدی سی کِہ جے دۄ-چار دِن اِدھر-اُدھر ٹلے رہِݨ۔ کپّڑا خرِیدݨ دے بہانے اُہ راتۄ-رات بںگّلَۄر والی گڈّی چڑھ گئے۔

بںدّے چھُڈائُݨ لئی تاں وِئُپار مںڈّل دا پْردھان اتے ماسٹر وی ہاذر سن٬ پر اُہ پَیسے تۄں بِناں گلّ نہِیں سی کردے۔ پَیسے چلّݨ دی ہالے سمبھّاونا نہِیں سی۔

دُۄسرے تِیسرے نمبّر دے نیتاواں کۄل ناں کۄئی جاںدا سی ناں اُہ کِسے نُۄں ہُںگّارا بھردے سن۔ اُہ ساف آکھ دِںدّے سن کِہ اِس پُلِس تۄں بںدّا چھُڈائُݨا اُہناں دے وسّ دا نہِیں۔ ساف گلّ کہِݨ نال اُہناں دا لُۄݨ نہِیں ٹِرکدا۔

مجبُۄر ہۄئے لۄکاں نُۄں سمجھ نہِیں سی آ رہی کِہ اُہ کِدھر جاݨ۔

پُلِس سی کِہ چھۄٹے-چھۄٹے بہانے لا کے بںدّے چُکّی جا رہی سی۔

ڈںگّراں والے ہسپتال دے آلے-دُیالے جماںداراں دے گھر سن۔ اُہناں نُۄں اِس بہانے چُکِّیا گِیا سی کِہ بںٹّی دے کاتل جاں تاں اِہناں وِچّ ہی لُکے رہے جاں پھیر اُہناں نیں کاتلاں نُۄں ذرُۄر اِتھے گھُمّدے-پھِردے دیکھِیا ہۄݨا ہَے۔ پْردیسۄں آ کے وسّے اِہناں جماںداراں دی آپݨی وکھّری بھاشا ہَے٬ وکھّرا پہِراوا ہَے اتے وکھّری ڈِیل-ڈَۄل۔ آپݨی برادری تۄں باہرلے بںدّے نُۄں اِہ جھٹ پہِچاݨ لَیںدے ہن۔ دسّݨ کاتل کَۄݨ سی؟

جماںداراں دے چَۄدھری نیں بتھیری ہال-دُہائی پائی۔ اُہناں کۄل اجِہا کُجھّ سۄچݨ دی وِہل کِتھے؟ اُہناں دی سویر لۄکاں دِییاں ٹٹِّییاں وِچّ گُذردی ہَے٬ دُپہِر گھرۄ-گھری رۄٹِییاں مںگّݨ وِچّ اتے شام بٹھّل پِیپے ساف کرن وِچّ۔

کِسے نیں چَۄدھری دی اِکّ ناں سُݨی۔ اُس نُۄں بستی وِچّ ہی ٹھُڈّے پَیݨے شُرُۄ ہۄ گئے۔

اگلی سویر کئی بںدِّیاں نُۄں مںدّر اگّے کُٹّ گئے۔ کِسے دے ڈھِڈّ وِچّ ٹھُڈّے مارے گئے سن۔ اُس نُۄں اُلٹِییاں آ رہِییاں سن۔ کِسے دے پَیراں دِییاں تلِییاں سُجِّییاں ہۄئیِیاں سن اتے کِسے دے چڈِّیاں وِچّ درد سی۔

واݨ وٹّݨِیاں نُۄں اِس لئی گھیرِیا گِیا سی٬ کِئُںکِہ سکُۄل دا اِکّ رِکشا چالک واݨ وٹّݨا سی۔ کۄئی وساہ نہِیں٬ کِسے نیں رِکشے والے نُۄں ورگلا لِیا ہۄوے۔ رِکشے والا وی فرار سی۔ ہۄ سکدَے کۄئی رِکشے والے دا اتا-پتا دسّ سکے۔ اُہناں دا ہمائِتی جتھیدار وی کِدھرے جا کے سَۄں گِیا لگّدا سی۔

کئی واݨ وٹّݨِیاں نُۄں اگلے دِن ہسپتال داخل کرائِیا گِیا۔ تارا گُمّ پِیا سی۔ کدے-کدے ہی پاغلاں واںگ دۄ-چار چِیکاں مار سکدا۔ پھیر لمبّی چُپّ دھار لَیںدا۔ چھجُّۄ دا گِٹّا اُتّر گِیا سی۔ اُس نُۄں پلستر لائِیا گِیا سی۔ جگُّۄ نُۄں کُجھّ دِکھائی نہِیں سی دے رِہا۔ اُس دِییاں اکھّاں وِچّ جلن سی۔

لالا جی دے گُیاںڈھ وِچّ وی بھلی نہِیں سی گُذاری گئی۔ جِس کِسے دا وی جے کدے لالا جی جاں اُس دی نُۄںہ نال مُۄںہ مۄٹا ہۄئِیا سی٬ اُس نُۄں وی بُلا لِیا گِیا سی۔ اَۄرتاں دا غُسّا بھَیڑا ہُںدّا ہَے۔ کُجھّ باںجھ اَۄرتاں ’تے وی پُلِس دا نذلا جھڑِیا۔ پُتّر دی پْراپتی لئی کِیتے جاݨ والے ٹُۄݨے-ٹامݨاں لئی وی کئی وار بچّے چُکّے جاںدے ہن۔ کِسے نیں آپݨا غُسّا بچّے ’تے ناں ڈھال دِتّا ہۄوے۔ اِس تتھّ دی کھۄج لئی پہِلاں گھراں دے نَۄکر-چاکر بُلائے گئے۔ نَۄکراں بِناں اجِہے کارج سِرے نہِیں چڑھدے۔

لالا جی دے وِرۄدھِییاں ’تے وی پُلِس دی اکھّ سی۔ سماج سیوی سںسّتھاواں وِچّ گُٹّبںدّی سی۔ چار وۄٹاں ودھّ لَیݨ دی جھاک نال سِیاستدان اِہناں ’تے کابذ ہۄݨ لئی ہمیشا جُۄجھدے رہِںدّے سن۔ پِچھلِییاں چۄݨاں وِچّ اِہناں سںسّتھاواں نیں کھُلّہ کے ہِسّا لِیا سی۔ کِسے نیں لالا جی دا لکّ تۄڑن لئی اِہ کارا کِیتا ہۄوے٬ اِہ وی اتِکتھنی نہِیں سی۔ لالا جی دے وِرۄدھِییاں دی لِسٹ بݨا کے پُلِس نیں پہِلاں چیلے-چپٹے بُلائے۔

جِہڑا وی اِکّ وار تھاݨے بُلا لِیا٬ اُہ سُکّا واپس نہِیں آئِیا۔ کِسے دی باںہ ’تے پلستر سی تاں کِسے دے گِٹّے ’تے پٹّی۔

لۄکاں نُۄں اِکۄ فِکر کھا رِہا سی۔ جے اِسے ترہاں لۄکاں دِییاں لتّاں-باہاں ٹُٹّدِییاں رہِییاں تاں شہِر دِناں وِچّ لُۄلہا-لںگّڑا ہۄ جاݨا سی۔

سبھ تۄں وڈّی بِیماری اِہ سی کِہ اُہناں دے دُکھّڑے سُݨن والا کۄئی وی نہِیں سی۔ نیتا لۄک کِدھرے چھائیِں-مائیِں ہۄ گئے سن۔

لۄک اِکّ ہۄر وڈّی بِیماری دا شِکار ہۄ رہے سن۔ باہر-اںدّر جاݨا دُبھّر ہۄئِیا پِیا سی۔ کۄئی اِکّ-دۄ دِن لئی وی باہر چلا جاوے تاں پُلِس اُس نُۄں بھگَۄڑا کرار دے دِںدّی سی۔ آئُںدِیاں ہی اُس نُۄں ڈھاء لِیا جاںدا سی جاں پِچھّۄں وارِساں نُۄں بگل لِیا جاںدا سی۔ پُلِس آکھدی سی کِہ جے کِسے نیں شہِر چھڈّݨا ہَے تاں اِس دی اِجاذت پُلِس تۄں پہِلاں لئی جاوے۔ اِجاذت لَیݨ گئے بںدّے نُۄں اُہ بِٹھا لَیںدے سن۔ کئی-کئی دِن بِٹھائی رکھّدے۔ ڈردا کۄئی تھاݨے وی نہِیں سی جا سکدا۔ کۄئی کرے تاں کی کرے؟

جدۄں بھَیݨ نُۄں پںجِّیری دے کے مُڑے اشۄک نُۄں اِسے جُرم وِچّ پھڑِیا گِیا تاں ستھِتی نیں اِکّ نواں مۄڑ کٹِّیا۔

بابا گُردِتّ سِںگھّ آپݨے گھر دے وِہڑے وِچّ بَیٹھا اخبار پڑھ رِہا سی٬ جدۄں اشۄک دی سہِمی ماں نیں اُس نُۄں اِہ بھَیڑی خبر سُݨائی۔

بابے نُۄں پتا سی اشۄک تِنّ دِناں دا چںڈِّیگڑھ گِیا ہۄئِیا سی۔ مُڑ تاں اُس نیں شام نُۄں ہی آئُݨا سی٬ پر پْراہُݨے نیں ذِد کر کے رکھّ لِیا سی۔ اُس دا ہُݨے-ہُݨے چںڈِّیگڑھ تبادلا ہۄئِیا سی۔ اُہ اشۄک نُۄں چںڈِّیگڑھ گھُمائُݨا چاہُںدّا سی۔

بابے لئی اِہ خبر اسہِ سی۔ ہُݨ تک اُہ پُلِس اتِّیاچار برداشت کردا آ رِہا سی۔ اُس دا خُۄن تاں خَۄلدا رِہا سی٬ پر اُہ بہُتا کُجھّ نہِیں سی کر سکِیا۔ پُلِس نیں اجِہی دہِشت پائی سی کِہ ڈردا کۄئی بابے کۄل کھڑۄن نُۄں تِیار نہِیں سی۔ جتھیبںدّ ہۄ کے سںگھّرش دی تاں گلّ ہی دُۄر سی۔

بابے نیں لالا جی نال وی گلّ کِیتی سی۔ اُس دا مرن والا تاں مر گِیا۔ غرِیباں دے پُتّاں نُۄں تاں ناں کُٹاوے۔ سارا شہِر تْراہ-تْراہ کر رِہا سی۔ ساری لۄکائی لالا جی نُۄں گالہاں کڈھّ رہی سی۔ پُلِس اتِّیاچار لئی اُہ لالے نُۄں ذِمّیوار ٹھہِرا رہے سن۔

لالا بھُبّاں مار کے رۄ پِیا۔ اُس نُۄں بںٹّی دے کاتلاں دی لۄڑ نہِیں سی۔ اُہ تاں خُد پُلِس نُۄں کئی وار بینتی کر چُکّا سی۔ لۄکاں دے پُتّاں دے ہڈّ کُٹّ کے اُس دے پۄتے دی آتما نُۄں کشٹ ناں دِئۄ۔ لۄکاں دِییاں دُرسِیساں پۄتے نُۄں سورگ وِچّ وی چَین نہِیں لَیݨ دیݨگِییاں۔

پر اُہ کی کرے؟ اُس دی کَۄݨ سُݨدا سی؟ پُلِس اِہ آکھ کے ٹال دِںدّی ہَے کِہ اِس ترہاں آکھݨا لالا جی دی وڈتّݨ دا سبُۄت ہَے۔ پُلِس دا وی کۄئی فرذ ہَے۔ مُکھّ مںتّری جی اُہناں دے مۄڈھِیاں ’تے بہُت وڈّی ذِمّیواری پا گئے ہن۔ پُلِس نیں بںٹّی دے بھۄگ تۄں پہِلاں-پہِلاں کاتلاں نُۄں لبھّݨا ہی لبھّݨا ہَے۔

لالا بابے دا ہر ترہاں نال سہِیۄگ دیݨ نُۄں تِیار سی۔ پُلِس اتِّیاچار ہر ہالت وِچّ بںدّ ہۄݨا چاہِیدا سی۔

اِکلّا بابا کی کرے؟ لۄک بِلکُل ہی سہِیۄگ دیݨ لئی تِیار نہِیں سن۔

بابے دے کِسے وی کارکُن نُۄں بھِیڑ پئی تاں بابا شیر واںگ گرجِیا سی۔ جدۄں پںجّاب سٹُۄڈَیںٹس یُۄنِیئن دے شامُۄ ’تے جھُۄٹھا مُکدّما بݨائُݨ دی کۄشِش کِیتی گئی سی تاں اُہناں دِییاں سارِییاں جتھیبںدِّییاں ہرکت وِچّ آ گئیِیاں سن۔ شامُۄ دے نال-نال کئی ہۄراں دا وی کھہِڑا چھُٹّ گِیا سی۔

اشۄک دی گْرِفتاری بابے لئی اِکّ چَیلِںجّ سی۔ ہُݨ چُپّ بَیٹھے رہِݨا اسمبھّو سی۔ اشۄک اُس نُۄں پُتّاں نالۄں ودھّ پِیارا سی۔ پُتّر اِکلّے اُہۄ نہِیں ہُںدّے٬ جِہڑے بںدّے دے تُخم تۄں پَیدا ہۄئے ہُںدّے ہن۔ اسل پُتّر اُہ ہُںدّے ہن٬ جِہڑے بںدّے دی سۄچ نُۄں اگّے تۄردے ہن۔

بابے دی سۄچ نُۄں اگّے لِجاݨ والے نَۄجواناں وِچّ اشۄک بڑی اہِم تھاں رکھّدا سی۔

اشۄک دے مۄڈھِیاں ’تے دۄ مہتّوپُۄرن سںسّتھاواں دا بۄجھ سی۔ لَینِن ناٹک کلا کیںدر دا اُہ سںچّالک سی اتے بھگت سِںگھّ نَۄجوان سبھا دا سُۄبا سکتّر۔

اجّ دے کالے دِناں وِچّ جدۄں کِہ وڈّے-وڈّے سماج-سُدھارک اتے لِیڈر دہِشتگرداں دے خِلاف اِکّ شبد بۄلݨ تۄں وی ڈردے ہن٬ اِہ دۄویں سںسّتھاواں مۄڈھے نال مۄڈھا جۄڑ کے کمّ کر رہِییاں سن۔ لۄکاں نُۄں فِرکاپْرستی اتے مُۄلوادی شکتِییاں پِچھّے کمّ کردے سوارتھاں نُۄں سمجھائُݨ لئی اُہ پِںڈّ-پِںڈّ جا کے ڈرامے کردے اتے گِیت گائُںدے ہن۔ سبھِیاچارک ساںجھ دا سُنیہا دیݨ والے٬ لۄک-دُشمݨاں ’تے اُںگل دھرن والے اتے سمُچّی کَۄم دی مُکتی دی گلّ کرن والے نَۄجوان دہِشتگرد کِویں ہۄ سکدے ہن؟

بابے نُۄں غُسّا آ رِہا سی۔ کی سی.آئی.ڈی.دِییاں رِپۄرٹاں کِدھرے گُیاچ گئیِیاں سن؟ کی اُہناں نُۄں نہِیں پتا کِہ بھگت سِںگھّ نَۄجوان سبھا جاں لَینِن ناٹک کلا کیںدر نیں ہی نہِیں٬ سگۄں بابے دی پارٹی نال سمبّںدھّت ہر سںسّتھا نیں بںٹّی دے کتل دی سخت شبداں وِچّ نِںدّا کِیتی سی اتے رَیلِییاں وی کِیتِییاں سن۔ اِکلّے بںٹّی دے کتل دی ہی نہِیں٬ اُہ تاں دہِشتگردی دی ہر گھٹنا دی نِںدّا کردے سن۔ اُہناں دے کئی ورکر شہِیدِییاں وی پا چُکّے سن۔

اِس تۄں پہِلاں کِہ اشۄک دی ہڈّی-پسّلی اِکّ ہۄ جاوے٬ بابے دا تھاݨے جاݨا بہُت ذرُۄری سی۔

پُراݨے دِن ہُںدّے تاں بابے نیں تُفان واںگ جھُلّ جاݨا سی۔ بُڈھاپے کارن ہُݨ اۄنی چُستی نہِیں سی رہی۔ ہڈّ-گۄڈے جواب دے گئے سن۔ جوانی ’چ پُلِس ہتھّۄں کھادھی مار ہُݨ رںگّ دِکھا رہی سی۔ کنّ ساتھ چھڈّدے جا رہے سن۔ اکھّاں وی پہِلاں والے جَۄہر نہِیں سی دِکھائُںدِییاں۔ جے کۄئی ساتھ دے رِہا سی تاں اُہ سی بابے دا دِماغ۔ اُہ تاں سگۄں ہۄر وی دُۄر دی سۄچݨ لگّا سی۔ دِنۄ-دِن سِیاݨا ہُںدّا جا رِہا سی۔

اِکّ اُہ وی سماں سی٬ جدۄں بابے دے اِسے دِماغ نُۄں اِکّ چھۄٹی جِہی پہیلی سُلجھائُݨ لئی کئی ورہے لگّ گئے سن۔

گلّ اُہناں دِناں دی سی جدۄں بابا رئیِساں ورگی ذِںدّگی جِئۄُںدا سی۔ اِکّ کابل ڈاکٹر دے مُںڈّے نُۄں فِکر وی کِس گلّ دا ہۄ سکدا سی۔ جۄ مرذی کھائے٬ جۄ مرذی ہںڈھّائے۔

اُہناں دا بںگّلا سٹیشن تۄں دۄ مِیل دُۄر سی۔

اِکّ وار گرمِییاں دِییاں چھُٹِّییاں کٹّݨ آئے گُردِتّ سِںگھّ نُۄں باپُۄ جی گڈّی بھیجݨا بھُلّ گئے۔ بںگّلے پہُںچّݨ لئی اُس نُۄں رِکشے ’چ چڑھنا پِیا۔

رِکشے والا گلّاں تاں بڑے چاء نال کر رِہا سی٬ پر اُس دے سوال بابے نُۄں چِڑا رہے سن۔ اُس نیں کی لَیݨا سی کِہ بابا کِتھۄں آئِیا ہَے اتے کی کردا ہَے؟ اُہ لاہَۄر اِںجِینِیئری کردا ہَے۔ پہِلے سوال دا جواب تاں اُس نیں دے دِتّا۔ اگلے سوال ’تے جھِڑک کے چُپّ کرا دِتّا۔ اُسنُۄں گُردِتّ سِںگھّ دی نِجّی ذِںدّگی وِچّ جھاکݨ دا کۄئی ہکّ نہِیں سی۔

بںگّلے پُجّ کے جدۄں رِکشے والے نیں مذدُۄری لَیݨۄں ناںہ کر دِتّی تاں گُردِتّ دِییاں اکھّاں کھُلّہِییاں۔ اُہ تاں اُس دا بچپن دا دۄست چھاںگا سی۔ اُہ اںگّریذ بݨے گُردِتّ نُۄں دیکھ کے ڈاہڈا خُش ہۄئِیا سی۔ اِسے لئی گُردِتّ سِںگھّ بارے جاݨن لئی اُتاولا سی۔

اُسے دِن گُردِتّ سِںگھّ اںدّر اِکّ سوال کھڑا ہۄ گِیا سی۔ آخر چھاںگا اِنا کِئۄں پچھّڑ گِیا؟

چھۄٹا ہُںدّا چھاںگا جمات دا منِیٹر سی۔ اُستاد اُس دی سمجھ اتے یادداشت ’تے ہَیران سن۔ اِکّ وار اِشارا وی کر دِئۄ٬ جھٹّ گلّ سمجھ جاںدا سی۔ اُستاد تاں آکھدے سن٬ اُس نیں اِکّ دِن بہُت وڈّا آدمی بݨنا ہَے۔

پر اُہ رِکشا-چالک ہی مساں بݨ سکِیا سی٬ کِئُںکِہ اُس دا باپ اِکّ مذدُۄر سی۔ گُردِتّ دے باپ واںگ ڈاکٹر نہِیں سی۔ چھاںگے دا باپ چھاںگے دے جوان ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی بُڈھّا ہۄ گِیا سی۔ ماں دا گۄہا-کُۄڑا کرنا وی چُلّہا مگھدا رکھّݨ وِچّ سہائی نہِیں سی ہۄ سکِیا۔ پڑھ کے کِہڑا چھاںگے نیں ڈی.سی.بݨ جاݨا سی۔ خالی پیٹ نُۄں رۄٹی دی پھَۄری ذرُۄرت سی۔ اُہ سالاں-بدھّی چھاںگے دے مُۄںہ ولّ نہِیں سی دیکھ سکدے۔ پہِلاں چھاںگے نیں ہۄٹل ’تے بھاںڈے ماںجے۔ ہُݨ رِکشا چلا رِہا سی۔

چھاںگا بھُۄت بݨ کے بابے نُۄں چمبّڑ گِیا۔ آخِر چھاںگے نُۄں اُنّتی کرن دا مَۄکا کِئۄں ناں مِلِیا؟ اُہ گُردِتّ واںگ اِںجِینِیئر جاں ڈاکٹر کِئۄں نہِیں بݨ سکِیا؟ مذدُۄر دا پُتّر مذدُۄر کِئۄں؟ ڈاکٹر دا پُتّر ڈاکٹر کِئۄں؟ راجے دا پُتّر راجا کِئۄں؟

اِس سوال دا جواب لبھّݨ لئی بابے نیں ڈھیر کِتاباں دا پڑھِیا۔

جدۄں دا جواب لبھّا ہَے٬ ساری ذِںدّگی اِسے لیکھے لا رکھّی ہَے۔

چھاںگے ورگے کرۄڑاں دی مُکتی لئی گُردِتّ نیں کالج وِچّ ہی ڈرامے لِکھݨے اتے کھیڈݨے شُرُۄ کر دِتّے سن۔

اِںجِینِیئر بݨِیا تاں افسراں نُۄں خُش رکھّݨ دی تھاں اُہ لیبر نُۄں خُش رکھّݨ دے یتن کردا رہِںدّا۔

سبھ تۄں پہِلی بغاوت اُس نیں آپݨے باپ وِرُدھّ کِیتی۔ اُہ گُردِتّ سِںگھّ نُۄں جگِیرداراں دے وِیاہُݨا چاہُںدّے سن۔ گُردِتّ نُۄں اجِہی ساتھݨ دی ذرُۄرت سی٬ جِہڑی مالدار نہِیں٬ سمجھدار ہۄوے۔ اجِہی ساتھݨ اُہناں آپݨی ناٹک-مںڈّلی وِچۄں لبھّی۔ گھر وِچّ ہںگّاما ہۄئِیا سی۔ کُڑی نِیوِیں جات دی تاں سی ہی٬ اپںگّ وی سی۔ بابے نُۄں کۄئی پرواہ نہِیں سی۔

بلراج ساہنی نُۄں بھاشا وِبھاگ نیں پںجّ ہذار رُپِیا اِنام ’چ دِتّا تاں اُہ ساری رکم بابے دے ہوالے کر گِیا۔

بابے نیں جھٹّ لۄک-پکھّی اتے جُجھارُۄ ساہِت چھاپݨ دا پْرۄجَیکٹ بݨا لِیا۔ پُںگّردے اگاںہودھُۄ لیکھکاں نُۄں ہلّاشیری دیݨ لئی اتے لۄکاں وِچّ نِگّر ساہِت پڑھن دی رُچی پَیدا کرن لئی اِکّ ماسِک پتّر کڈھّݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ ہُݨ تک اُہ سَیںکڑے پُستکاں وی چھاپ چُکّے ہن اتے وِیسِییاں لیکھکاں نُۄں پہِلی کتار وِچّ کھڑے ہۄݨ وِچّ سہائی ہۄ چُکّے ہن۔

اِنکلابی دَۄر آئِیا تاں بابا نَۄجواناں ولّ جھُک گِیا۔ اُہ ہتھِیاربںدّ اِنکلاب دا ہامی سی۔

لہِر کھیرُۄں-کھیرُۄں ہۄئی تاں اُہناں دِییاں آساں وی ڈھہِ-ڈھیری ہۄ گئیِیاں۔

بابا ہِمّت ہارن والا نہِیں سی۔ لۄک-آدھار بݨائُݨ لئی اُہناں کئی اُپرالے ارمبھّے۔ ناٹک مںڈّلِییاں بݨائیِیاں۔ سبھِیاچارک مںچّ کائِم کِیتے۔ *تِیکاری سبھا دی ستھاپنا کِیتی۔ ترکشِیلاں نُۄں اگّے لِیاںدا۔

سُۄبے وِچّ کالی ہنیری جھُلّݨ لگّی تاں ہۄر دلیری نال لڑن لگّے۔ تھاں-تھاں ناٹک کھیڈے٬ بھاشݨ دِتّے٬ رَیلِییاں کِیتِییاں اتے مارچ کِیتے۔

تھاݨے جاںدے بابے نُۄں لگّ رِہا سی٬ ہُݨ پُلِس نال ٹکّرن دا مَۄکا آ گِیا سی۔

تُفان واںگ چڑھ آئے بابے نُۄں سںتّری دی رۄکݨ دی ہِمّت نہِیں سی۔

پُۄرے ماݨ نال پہِلاں سںتّری نیں سِر جھُکائِیا اتے پھیر بںدُّۄک نُۄں مۄڈھے ’تے رکھّ کے اِئۄں سلامی دِتّی بابا جِویں مُکھّ مںتّری ہۄوے۔

بابے دے اُپاشکاں دی شہِر وِچّ کۄئی کمی نہِیں سی۔ اُہ کِہڑا بںدّا سی٬ جِس دی کدے ناں کدے اُس نیں سہائِتا نہِیں سی کِیتی۔ کِسے اپںگّ نُۄں اُہناں ٹرائی-سائیِکل لَے کے دِتّا٬ کِسے نُۄں بُڈھاپا پَینشن لگوائی اتے کِسے ہۄݨہار بچّے نُۄں وذِیفا لگوائِیا۔ سارا شہِر ہی اُس اگّے سِر جھُکائُںدا سی۔

تھاݨے اںدّر سٹاف نُۄں بابے دی اہِمِیئت درسائُݨ لئی سںتّری دا سلُۄٹ ہی کافی سی۔

بھَیء-بھِیت جِہے ہۄئے مُلاذم تھائۄں-تھائیِں کھڑے ہۄ گئے۔ سارے تھاݨے وِچّ سنّاٹا چھا گِیا۔

اشۄک پِپّل ہیٹھاں بَیٹھا سی۔ اُس نُۄں ہالے لال سِںگھّ دے پیش کرِیا جاݨا سی۔ اَیس.اَیچ.اۄ.کِسے ہۄر مُستوے دی پُچھّ-گِچھّ وِچّ رُجھّا ہۄئِیا سی۔

بابے نُۄں تھاݨے آئِیا دیکھ کے اشۄک کھڑا ہۄ گِیا۔

بابا بِناں کِسے دی اِذاجت لئے تھاݨیدار دے دفتر وِچّ جا وڑِیا۔ اشۄک پِچھّے-پِچھّے تُر پِیا۔

دفتر وِچّ بَیٹھے سارے سِپاہِییاں نیں کھڑے ہۄ کے بابے دا سواگت کِیتا۔ اِکّ سِپاہی نیں جھُک کے گۄڈے ہتھّ لائے۔ پُۄرے ماݨ-ستِکار نال اُس نُۄں کُرسی ’تے بِٹھائِیا گِیا۔

“ہاں جی … سردار جی … ۔ میرے اِس مُںڈّے نُۄں کِس جُرم وِچّ لِیاںدا گِئَے؟” اِس تۄں پہِلاں کِہ لال سِںگھّ نُۄں سمجھ پَیںدی کِہ اِہ بُڈھّا کَۄݨ ہَے٬ مُلاذماں نیں جھُک-جھُک کے سلام کِئۄں کِیتا ہَے٬ بابے دی گڑکوِیں آواذ وِچّ آپݨے اںدّر بلدی اگّ باہر اُگلی۔

اچانک ہۄئے اِس سوال تۄں لال سِںگھّ بھوںتّر گِیا۔ پہِلاں اُس نیں اشۄک ولّ تکِّیا اتے پھِر کۄل کھڑے ہَۄلدار ولّ۔

“سِر کِئۄں سُٹّ لِیا؟ دسّ اِہناں نُۄں کِئۄں بُلائِئَے؟” لال سِںگھّ نُۄں کھہِڑا چھُڈائُݨا مُشکِل ہۄ رِہا سی۔ اُہ سارا بۄجھ ہَۄلدار دے مۄڈھِیاں ’تے سُٹّݨ لگّا۔

اگّۄں ہَۄلدار وی گھٹّ نہِیں سی۔ آپݨے مۄڈھے ’تے رکھّ کے بںدُّۄک چلوا دیݨ والا اُہ وی نہِیں سی۔ اُس نیں بھار ناذر ولّ نُۄں کھِسکا دِتّا۔

ناذر نُۄں لبھِّیا گِیا٬ اُہ کِدھرے نہِیں سی۔

بابے نُۄں اُڈِیک کرن دا ہُکم ہۄئِیا۔ جے مُںڈّا ’ساف‘ ہۄئِیا تاں اُس نُۄں بابے دے پِچھّے-پِچھّے بھیجݨ دا یکِین دِوائِیا۔

“اِس دا بسّ اِنا کسُۄر ہَے کِہ تِنّ دِن گھرۄں باہر رِہَے … ۔ میری گلّ دھِیان نال سُݨ لئۄ … ۔ کتل نال اِس دا کۄئی لاگا-دیگا نہِیں۔ اسِیں تاں اِس جبر دے وِرُدھّ لڑن والے ہاں۔ مَیں اِس نُۄں لَے چلِّیا ہاں۔ جے اِس دے خِلاف کۄئی سبُۄت مِلِیا تاں مَینُۄں سُنیہا بھیج دیݨا۔ مَیں مُںڈّا ہاذر کر دِیاںگا۔” آکھ کے بابے نیں اشۄک دی باںہ پھڑی اتے اُس نُۄں لَے کے باہر نُۄں تُر پِیا۔

بابے نُۄں رۄکݨ دی کِسے دی ہِمّت ناں پئی۔ سبھ اِکّ-دُۄجے ولّ تکّدے ہی رہِ گئے۔ مُلاذماں دے مۄن نُۄں دیکھ کے لال سِںگھّ وی بُتّ بݨ گِیا۔ لال سِںگھّ تاں شہِر ’چ نواں آئِیا سی٬ پر سِپاہی تاں پُراݨے سن۔ بُڈھّا مُستوا چھُڈا کے لَے گِیا٬ پر اُہ ڈرنے بݨے دیکھدے رہے۔ بُڈھّا ذرُۄر کۄئی شَیء ہۄویگی۔ بِناں سۄچے-سمجھے مُسِیبت سہیڑن والا لال سِںگھّ وی نہِیں سی۔ بذار دی بھِیڑ وِچّ لۄپ ہُںدّی جۄڑی نُۄں اُہ چُپّ-چاپ دیکھدا رِہا۔

بابے دی کاروائی جںگّل دی اگّ واںگ سارے شہِر وِچّ پھَیل گئی۔

لۄکاں نُۄں جِویں نواں راہ لبھّ گِیا۔ اُہ تاں بھُلّے ہی بَیٹھے سن۔ باکی لِیڈر تاں پتّرا واچ گئے۔ بابا پِٹھّ دِکھائُݨ والا نہِیں سی۔ ناں بابے دے ساتھی-سںگّی۔ اُہ تاں لڑن-مرن لئی ہمیشا تِیار رہِںدّے سن۔

بابے دے گھر ولّ لۄک اِئۄں وہِیراں گھتّ کے تُر پئے٬ جِویں اُتھے کۄئی اجِہا امّْرِت-کُںڈّ پْرگٹ ہۄ گِیا ہۄوے٬ جِس نیں لۄکاں دی مُردا رُۄہ وِچّ نوِیں تاکت پھُۄک دیݨی ہۄوے۔

بابا کۄئی مَیدان چھڈّݨ والا سی؟ لۄک تِیار ہن تاں اُہ سبھ تۄں پہِلاں کُربانی دیݨ لئی تِیار ہَے۔

اُسے شام نہِرُۄ پارک وِچّ جلسا رکھِّیا گِیا۔ اُہناں سَیںکڑے مُںڈِّیاں نُۄں مںچّ ’تے پیش کِیتا گِیا٬ جِنہاں ’تے پُلِس نیں جبر ڈھاہِیا سی۔

لۄکاں نیں تاں آپݨے دُکھڑے رۄݨ لئی جلسے ’چ پُجّݨا ہی سی٬ اںدّرخاتے سِیاسی لۄکاں دے سُنیہے وی آئُݨ لگّے۔ جے کۄئی ساںجھا فرںٹّ بݨا لِیا جاوے تاں اُہ وی پُلِس وِرُدھّ آواذ اُٹھائُݨ لئی تِیار سن۔ وِرۄدھی پارٹِییاں نیں تاں آئُݨا ہی سی٬ اِکّ دۄ جتھیدار وی گرم ہۄئے پھِردے سن۔ بیشکّ مُکھّ مںتّری نراذ ہۄ جاوے٬ اُہ ہۄر اتِّیاچار برداشت نہِیں کر سکدے۔ چُپّ بَیٹھے رہے تاں پِچھّۄں لۄکاں نُۄں کی مُۄںہ دِکھائُݨگے؟

بابے نُۄں کی اِتراذ سی؟ جلسے وِچّ ’لۄک سںگھّرش سمّتی‘ دے گٹھن دا اَیلان کر دِتّا گِیا۔ اُہناں سمّتی وِچّ کُجھّ سِیاسی بںدّے شامل تاں کِیتے٬ پر بہُمتّ آپݨے سمرتھکاں دا ہی رکھِّیا۔ پتا سی٬ لۄڑ پَیݨ ’تے سِیاسی بںدِّیاں نیں پُۄچھ دبا کے بھجّ جاݨا سی۔

اگلے دِن جھںڈّا مارچ کرن دا اَیلان ہۄئِیا۔ اۄنا چِر سںگھّرش جاری رہیگا٬ جِنّا چِر تھاݨے بَیٹھا اِکّ-اِکّ بیکسُۄر بںدّا چھڈّ نہِیں دِتّا جاںدا۔

بابے نیں آپݨِییاں سارِییاں جتھیبںدِّییاں نُۄں ہدائِتاں جاری کِیتِییاں۔ ناٹک کیںدر٬ سںگِّیت مںڈّلِییاں اتے ترکشِیل ہال دی گھڑی آپݨے پْرۄگرام ٹھپّ کر دیݨ۔ اُہ سبھ شہِر پُجّݨ اتے لۄک سںگھّرش نُۄں سمبھّالݨ۔ اِنکلابی ساہِت سبھا نُۄں وی بُلائِیا گِیا۔ ساہِت پھیر رچِیا جاوے٬ پہِلاں اِتِہاس سِرجِیا جاوے۔

بابے نیں *تِیکاری فرںٹّ دے کُجھّ اںڈّر-گرائۄُںڈ ساتھِییاں نُۄں وی سدِّیا۔ کِسے سمیں ہتھِیاربںدّ سںگھّرش دی ذرُۄرت وی پَے سکدی ہَے۔ پیںڈُۄ اِکائیِیاں اتے بھگت سِںگھّ نَۄجوان سبھا پہِلاں ہی چَۄکس سی۔ بابے دے اِشارے ’تے پِںڈّاں ’چۄں لۄک وہِیراں گھتّ کے آئُݨ نُۄں تِیار سن۔

دۄ دِناں ’چ ہی سمّتی نُۄں کامیابی ہاسل ہۄ گئی۔

کۄئی نواں بںدّا تاں کی پھڑنا سی٬ اِکّ-اِکّ کر کے پُلِس نُۄں پہِلے وی چھڈّݨے پئے۔

 

 

27

جِس ترہاں پُلِس دی دۄ دِناں دی پھڑ-پھڑائی نیں لۄکاں وِچّ سہِم پَیدا کِیتا سی٬ اُسے ترہاں سمّتی دے دۄ دِناں دے سںگھّرش نیں پُلِس دِییاں لگاماں کسّ دِتِّییاں۔

ڈری پُلِس نیں خاس-خاس مُستوے جاں تاں دُۄر-دُراڈے والے تھاݨِیاں وِچّ بھیج دِتّے جاں آپݨے مُخبراں دے گھرِیں چھُپا دِتّے۔

جِنہاں دی کۄئی ذرُۄرت نہِیں سی جاں جِنہاں دے مامُۄلی سٹّاں سن٬ اُہناں نُۄں رِہاء کرن لئی پُلِس کاہلی پَیݨ لگّی۔ پُلِس نُۄں ڈر سی کِہ جے سارے ہی مُستوے اِکدم چھڈّ دِتّے گئے تاں اُہناں نُۄں سمّتی نیں سمبھّال لَیݨا سی اتے اُہناں دا ڈاکٹری مُیائِنا کرا-کرا پُلِس نُۄں وکھت پا دیݨا سی۔ اخباراں پہِلاں ہی ذہِر اُگل رہِییاں سن۔ اُہناں نُۄں ہۄر مسالا مِل جاݨا سی۔

پُلِس اجِہے سِفارشی دی تاک وِچّ رہِںدّی سی٬ جِہڑا اِہ یکِین دِوا دیوے کِہ مُستوا ناں سںگھّرش سمّتی کۄل جائیگا اتے ناں ہی پُلِس خِلاف کۄئی کاروائی کریگا۔ اِہ بھرۄسا دِوا کے بھاویں کۄئی سارے بںدّے چھُڈا کے لَے جاوے٬ پُلِس نُۄں کۄئی اِتراذ نہِیں سی۔

بُڈھّا بلوںتّ غُسّے نال پاغل ہۄئِیا پھِردا سی۔ پَیسے کمائُݨ دا اِنا ودھِییا مَۄکا سی٬ پر اُس دے پلّے ہالے تک دُیانی نہِیں سی پئی۔

نویں سٹاف ’تے بلوںتّ نُۄں لۄکاں جِنّا ہی غُسّا سی۔

پَیںتی سال ہۄ گئے سن بلوںتّ نُۄں بھرتی ہۄئِیاں۔ کُجھّ سال چھڈّ کے باکی دی ساری نَۄکری اِسے تھاݨے دی سی۔ جِس ترہاں دائی تۄں پیٹ نہِیں لُکۄئِیا جا سکدا٬ اِسے ترہاں مُجرم بلوںتّ تۄں اکھّ نہِیں سی چُرا سکدا۔ مُجرم ہالے پیٹ وِچّ ہی ہُںدّے سن کِہ بلوںتّ نُۄں خبر پہِلاں پہُںچّ جاںدی سی۔

سی تاں بلوںتّ بھاویں انپڑھ ہی٬ پر اُس دی چڑھت ڈِپٹی جِنّی سی۔ وردی تاں اُہ کدے-کدائیِں ہی پائُںدا سی۔ کُجھّ لۄک اُس نُۄں تھاݨیدار سمجھدے سن اتے کُجھّ ہَۄلدار۔ اُس نُۄں وردی پائُݨ دی کی ذرُۄرت سی؟ جِہڑا کمّ وردِییاں والے دس سِپاہی نہِیں سی کر سکدے٬ اُہ اِکلّا بلوںتّ کر دِںدّا سی۔ اُس دے اِلاکے وِچّ ’کنٹَیکٹ‘ ہی اِنے سن۔

جدۄں وی کۄئی نواں تھاݨیدار آئُںدا٬ بلوںتّ دے خِلاف اُس دے کنّ بھرے جاںدے۔ تھاݨیدار بلوںتّ نُۄں دُۄر-دُۄر رکھّدا۔ اُس نُۄں بمبّئی٬ کلکتّے دے سمّن دے کے دس-وِیہ دِناں لئی کھہِڑا چھُڈائُݨ دے یتن کِیتے جاںدے۔ بلوںتّ خُشی-خُشی تماشا دیکھدا رہِںدّا۔ جدۄں تفتِیش دے پہِیئے جام ہۄ جاںدے تاں دھکّا لائُݨ لئی بلوںتّ نُۄں بُلائُݨا ہی پَیںدا۔

بلوںتّ اجّ-کلّہ دے سِپاہِییاں ورگا نہِیں سی بئی مۄٹر-سائیِکل بِناں کدم نہِیں پُٹّݨا۔ مۄٹر-سائیِکل ’تے تاں گھںٹّے وِچّ سارے اِلاکے دا گیڑا لگّ جاںدَے۔ اِئۄں کۄئی مُخبری مِلدی ہَے؟ بلوںتّ سائیِکل ’تے نِکلدا ہَے۔ کِسے دے کھیتۄں گنّے چُۄپ لئے٬ کِسے دے رۄٹی کھا لئی اتے کِسے دے گھر رات کٹّ لئی۔ کِسے نال پَیگّ ساںجھا کر لِیا اتے کِسے کۄل کبِیلداری چھیڑ کے بَیٹھ گئے۔ گلّاں-گلّاں وِچّ سارے پِںڈّ دی خبر مِل جاںدی ہَے۔ آپݨی اِسے چلاکی دے آدھار ’تے بلوںتّ نیں کئی وار بڑِییاں گُںجھّلدار تفتِیشاں نُۄں چُٹکی ’چ سِرے لا دِتَّے۔ جدۄں تفتِیشی کِسے سِٹّے ’تے نہِیں پُجّ سکدے تاں بلوںتّ دی شرن وِچّ آئُںدے ہن۔ اُہ پہِلے ہلّے ہی دُکھدی رگ ’تے ہتھّ رکھّ دِںدَّے۔

نویں سٹاف کۄل وی اُس دی چُگلی ہۄئی۔ اِس وار دۄش گمبھِّیر سن۔ اُہ چار پَیسِیاں بدلے پُلِس دِییاں یۄجناواں لِیک کرن دا آدی ہَے۔ اِس دۄش نُۄں سابت کرن لئی کُجھّ سبُۄت وی دِتّے گئے۔ کُجھّ کمذۄر مُجرم چھِتّراں تۄں ڈردے جھٹّ منّ گئے کِہ اُہ بلوںتّ دے کہِݨ ’تے گھرۄں بھجّے سن۔

وِہلا بَیٹھا بلوںتّ نویں سٹاف دی بیوکُۄفی ’تے جھُۄر رِہا سی۔ بںدّے پھٹاپھٹ چھڈّے جا رہے سن۔ اُہناں مُۄرکھاں نُۄں کۄئی پتا نہِیں سی کِہ کِہڑی اسامی کِنّے پَیسے دیݨ والی ہَے؟ پںجّ ہذار والے تۄں پںجّ سَۄ اتے پںجّ سَۄ والے تۄں دس ہذار مںگِّیا جا رِہا سی۔ ہر وار رٹّا پَے جاںدا سی۔ بلوںتّ ہۄوے تاں مجال ہَے کۄئی کُسک وی جاوے۔

بلوںتّ سبر دی گھُٹّ بھری بَیٹھا رِہا۔ اُس نُۄں اِس وِچۄں وی بھلا ہی نذر آ رِہا سی۔ پُلِس اِئۄں پَیسے اِکٹھّے کر رہی سی٬ جِویں دۄ-چار دِناں نُۄں رِٹائِر ہۄ کے گھر نُۄں تُر جاݨا ہۄوے۔

اِہ چمّ دِییاں بہُتی دیر چلّݨ والِییاں نہِیں سن۔ لۄک بھڑکے پئے سن۔ تھاݨے بَیٹھ کے اُہ لکھّ گرںٹِّییاں دِںدّے رہِݨ کِہ اُہ پُلِس دے خِلاف اِکّ شبد نہِیں بۄلدے٬ پر باہر نِکلدِیاں ہی اُہناں سمّتی کۄل چلے جاݨا سی۔ کَۄݨ بِناں کسُۄر نالے ہڈّ تُڑائے٬ نالے پںجّ-پںجّ ہذار رُپِیا دیوے۔

اگّ سُلگ رہی سی۔ اِس نیں بھامبڑ بݨنا ہی سی۔ بلوںتّ پَیسے دے چکّر وِچّ پَے گِیا تاں سیک اُس نُۄں وی لگّݨا سی۔

دِہاڑی تاں اُس دی پھیر وی بݨ رہی سی۔ سٹاف دی سختی دا تھۄڑھا جِہا فائِدا تاں ہۄئِیا ہی سی۔ اِس وار جِہڑا اِکّ وار چُکِّیا گِیا مُڑ اُس دی سُۄہ نہِیں سی نِکلدی٬ اُہ کِتھے ہَے؟ جِئۄُںدا وی ہَے جاں مار دِتّا۔ جِئۄُںدا ہَے تاں کِتھے اتے کِس ہالت وِچّ ہَے؟ بلوںتّ سُکھّ-ساںد دسّݨ دی فِیس لَے رِہا سی۔

پر اِس ترہاں مِلدی تھۄڑھی جِہی فِیس نال اُس نُۄں سبر نہِیں آئُںدا۔ اُہ گپھّے لائُݨ دا آدی سی۔ ہِساب-کِتاب ’چ اِیماندار ہۄݨ کرکے سارے تھاݨیدار اُس ’تے وِشواس کردے سن۔ مُجرماں دا تاں اُہ مسِیہا سی۔ بِناں کِسے ڈر-ڈُکّر دے پَیسے پھڑا دِںدّے سن۔ پتا سی کمّ ہۄ گِیا تاں ٹھِیک٬ نہِیں پائی-پائی واپس کر دیویگا۔ بۄتل تک دے پَیسے وی نہِیں رکھّیگا۔ اِسے وِشواس کارن سارے تھاݨے دِییاں ’مںتھّلِییاں‘ اُہ اِکٹھِّییاں کردا سی۔ دسویں دسَۄںد نال ہی اُہ وڈّے تھاݨیدار جِنّے پَیسے کما لَیںدا سی۔

پُلِس نیں جِس ڈھںگّ نال لِیڈراں دی لاہ-پاہ کِیتی سی٬ اُس تۄں ڈردے پیشیور لِیڈر تاں تھاݨے ولّ مُۄںہ نہِیں سی کردے۔ اگّے کدے کۄئی کاںگرسی آ رِہَے٬ کدے بھارتی جنتا پارٹی والا اتے کدے کۄئی سںگھّی۔ چُپّ کر کے تھاݨیدار نُۄں کُیارٹر لَے گئے٬ گِٹمِٹ کِیتی اتے بںدّا چھُڈا لِیا۔ مرذی ہۄئی کِسے ہۄر نُۄں دس رُپئے دِوا دِتّے٬ ناں مرذی ہۄئی تاں چُپّ کر کے تُر گئے۔

ہُݨ جدۄں کِہ لِیڈراں دی کمی سی تاں بلوںتّ نیں ہی اُہناں دی تھاں لَیݨی سی۔ نال دے سِپاہِییاں نیں لال سِںگھّ نُۄں اجِہی گِدّڑسِںگّی سُںگھّائی کِہ اُہ بلوںتّ نُۄں کۄل کھڑھائُݨ تک تِیار نہِیں۔ ’گلّ‘ کرن دی گلّ تاں دُۄر رہی۔

لۄکاں نیں بںدّے تاں چھُڈائُݨے ہی سن۔ لِیڈر مَیدان چھڈّ گئے تاں ہۄر بتھیرے راہ سی۔

بلوںتّ بھاویں کھُۄںجے لگّا ہۄئِیا سی٬ پھیر وی اُس نُۄں سبھ پتا لگّ رِہا سی٬ کِہڑا کِویں چھُٹّ رِہا ہَے۔

جِیون آڑھتِییا مۄٹی آسامی سی۔ وِیہ-تِیہ ہذار آرام نال دے جاںدا۔ اُہ سارے افسراں نال بݨا کے رکھّدا سی۔ کِسے تۄں سِفارش کروائُݨ نالۄں پَیسے خرچ دے کمّ کروائُݨا چںگّا سمجھدا سی۔

اُس دا مُںڈّا ٹِیٹُۄ پھڑِیا گِیا سی۔ مامُۄلی جِہا دۄش سی۔ اُس دی جٹّاں دے مُںڈِّیاں نال یاری سی۔ اُس دے یار گھرۄں فرار سن۔ ہۄ سکدَے اُس کۄل آئُںدے-جاںدے ہۄݨ۔

پہِلی پُلِس نیں تاں جِیون دا مُںڈّا پھڑنا ہی نہِیں سی۔ اِس تھاݨیدار دے اڑِیئل سُبھاء نُۄں دیکھ کے ہی اُس نُۄں ججّ دے بُۄہے ’تے دستک دیݨ دی لۄڑ پئی ہۄݨی ہَے۔ بلوںتّ نال اَیس.اَیچ.اۄ.ٹھِیک ہُںدّا تاں اِہ کھری آسامی سی۔

تھاݨیدار نیں نہِیں لئے تاں ججّ نیں لَے لئے ہۄݨگے۔ ججّ اَیویں تاں تھاݨے چلّ کے آئِیا نہِیں ہۄݨا۔ پَیںتی سالاں دی نَۄکری وِچّ بلوںتّ نیں پہِلی وار دیکھِیا سی کِہ مامُۄلی جِہے کمّ لئی ججّ نُۄں خُد تھاݨے آئُݨا پِیا سی۔ اجّ تک تاں پُلِس ججّ دے اِشارے ’تے ہی بںدّا چھڈّ دِیا کردی سی۔

ججّ شائِد ڈردا ہۄوے۔ فۄن ’تے اَیس.اَیچ.اۄ.نیں راہ نہِیں دیݨا۔ پہِلاں وی اُس نیں اِکّ وار فۄن کِیتا سی۔ اُلٹا سِدھّا جواب دے کے لال سِںگھّ نیں ججّ نُۄں ٹرکا دِتّا سی۔

آپ تھاݨے آئِیا ہَے تاں ذرُۄر مۄٹی فِیس لئی ہۄئیگی۔ پہِلے جج نال تاں جِیون دی رِشتیداری سی۔ اُہ تاں جِیون دے آکھے پھاہے لگّݨ نُۄں وی تِیار سی۔ اِہ بِناں پَیسے لئے کمّ کرن والا نہِیں۔

جِیون آکھدا ہُںدّا سی کِہ اُہ پہِلے ججّ دے پتِئۄرے دی تھاں لگّدا سی۔ کھۄجاں کڈھّݨ والے کُجھّ ہۄر ہی دسّدے سن۔ ججّ جَین سی اتے جِیون اگروال۔ اُہناں دی رِشتیداری کِویں پَے سکدی سی؟ اسل گلّ اِہ سی کِہ جِیون دی دُۄجی پتنی اپشّرا ورگی سی۔ ججّ وی اںگّریذاں ورگا سی۔ اُہناں دا ٹاںکا پھِٹّ سی۔ بلوںتّ نُۄں ٹاںکے والی گلّ سچّی لگّدی سی۔ بلوںتّ جدۄں وی اُہناں لئی سِنیمے وِچّ باکس بُکّ کرا کے آئُںدا تاں دیکھدا٬ فِلم دیکھݨ والِیاں وِچّ جِیون دی وہُٹی ذرُۄر ہُںدّی۔

ججّ ہفتے ’چ گھٹّۄ-گھٹّ تِنّ-چار وار جِیون دے گھر کھاݨا وی کھاںدا۔ دۄویں پرِوار سَیر لئی تُرے ہی رہِںدّے۔ جِیون دی مارُۄتی ہر سمیں ججّ دی سیوا وِچّ ہاذر رہِںدّی۔

جَین تاں دۄ سَۄ کِلۄمِیٹر دُۄر لگّا ہۄئِیا سی۔ جاںدا ہۄئِیا اُہ اِس ججّ نال واکفِیئت کرا گِیا سی۔ اِہ ججّ جَین واںگ تاں جِیون نال نہِیں سی گھُلِیا مِلِیا٬ پر جِیون راہِیں لَیݨ-دیݨ کر لَیںدا سی۔ کئی اسامِییاں دے کمّ بلوںتّ نیں جِیون راہِیں کرائے سن۔

جے ججّ جِیون نال تھاݨے آئِیا ہَے تاں تھاݨیدار نُۄں بںدّا چھڈّݨا ہی پَیݨا سی۔ بدلے ہالات وِچّ ٹال-مٹۄل سمبھّو نہِیں سی۔ ججّ تاں پہِلی ٹال-مٹۄل ’تے ہی بہُت غُسّے سی۔

کلّہ جدۄں اُہ چِمنے دا رِماںڈ لَیݨ کۄٹھی گئے تاں اُہ گھںٹّا کۄٹھِیئۄں ناں نِکلِیا۔ ساری پُلِس باہر کھڑی بیئِذّت ہُںدّی رہی۔ ناں کِسے نیں بَیٹھݨ لئی کُرسی بھیجی ناں پاݨی پِلائِیا۔ پُلِس مُجرماں واںگ کھڑی رہی۔

گھںٹّے بائد سُنیہا آ گِیا۔ مُجرم دا وکِیل نہِیں آئِیا۔ اِس لئی مُجرم نُۄں کلّہ کچہِری وِچّ پیش کِیتا جاوے۔

چِمنے نُۄں کچہِری وِچّ پیش کرنۄں ہی تاں پُلِس ڈردی سی۔ اُس دا پٹّ ٹُٹّ چُکّا سی۔ جے چَۄداں دِناں دا پُلِس رِماںڈ مِلے تاں ہی اُہ تُرن پھِرن جۄگا ہۄ سکدا سی۔ جے رِماںڈ ناں لِیا تاں سمّتی نیں اِس دی ذمانت کرا کے اِس نُۄں پُلِس خِلاف ورتݨا سی۔

ججّ اڑِیا رِہا۔ جِنّا چِر لال سِںگھّ خُد ہاذر ہۄ کے مُیافی نہِیں مںگّدا٬ ججّ رِماںڈ نہِیں دیویگا۔

پُۄرِییاں مِنّتاں کروا کے مساں چار دِناں دا رِماںڈ دِتّا۔ ہۄر رِماںڈ ودھائُݨا ہَے تاں ججّ دی منّݨی ہی پَیݨی سی۔

اِتھے ہی بسّ تھۄڑھا سی۔ جِس ہِساب نال بںدّے کُٹّے سن٬ اُس ہِساب نال تاں ججّ دی پَیر-پَیر ’تے لۄڑ سی۔ سمّتی نیں پںجّ-چار وکِیل آپݨے ’چ شامل کر لئے سن۔ جِس مُجرم نُۄں وی پیش کرۄ٬ اُہ پہِلاں ہی ڈاکٹری مُیائِنے دی درخاست دے دِںدّے سن۔ جے ججّ مُیائِنے دی اِجاذت دِںدّا رہے تاں پُلِس دے خِلاف اِنے اِستگاسے دائِر ہۄ جاݨے سن کِہ ساری اُمر پیشِییاں بھُگتدے پھِرنا سی۔

اِکّ وار تاں ججّ ڈاکٹری دا ہُکم کر دِںدّا سی۔ مُجرم نُۄں واپس جِیپ ’چ بِٹھائُںدِیاں ہی پُلِس تاڑ دِںدّی۔ جے مُیائِنا کرائِیا تاں کھلّ لاہ دِیاںگے۔ اُہ ڈردا بِیان دے دِںدّا۔ مُیائِنا نہِیں کرائُݨا۔ ججّ نراذ ہۄوے تاں بِیان لِکھݨۄ ناںہ کر کے پُلِس نُۄں وکھت پا سکدَے۔

ٹِیٹُۄ نُۄں ججّ نال تۄرن تۄں سِوا پُلِس کۄل کۄئی چارا نہِیں سی۔ دُۄجی سِفارش ڈاکرٹ دی سی۔

پْرِتپال اُہناں دی نرس دا مُںڈّا سی۔ سِیاݨے ڈاکٹر نیں ججّ والی نہِیں سی کِیتی٬ پر جِہڑے پَیسے بھیجے سن٬ اُہ لال سِںگھّ دے نکّ ہیٹھ نہِیں سی آئے۔ سپّ دے مُۄںہ ’چ آئی کۄہڑ کِرلی واںگ ناں ہذار رُپِیا اُہ رکھّ سکدا سی ناں واپس ہی کرن نُۄں دِل کردا سی۔

بلوںتّ نُۄں پتا سی پْرِتپال دی ماں بھاویں نرس سی٬ پر اُس دا باپ بَیںک مَینیجر سی۔ اُہ وڈّے-وڈّے کارخانیداراں نُۄں کرۄڑاں رُپئے دے کرذے منذُۄر کردا سی۔ لکھّاں رُپئے دی آمدن سی۔ پںجّ-ستّ ہذار نُۄں اُہ کی سمجھدا سی۔

پْرِتپال بھلاماݨس وی نہِیں سی۔ پِچھّے جِہے جدۄں سٹیشن پھُۄکݨ دِییاں وارداتاں ہۄئیِیاں سن تاں اُہ ساڑ-پھُۄک کرن والِیاں دا مۄہری سی۔ اُہ اکسر بھڑکائۄُ پۄسٹر لائُںدا اتے بھاشݨ دِںدّا رہِںدّا سی۔ اجّ-کلّہ بھاویں اُہ اکالی دل دے یُۄتھ وِںگّ دا کارکُنّ سی٬ پر پُراݨے کارنامے تاں نہِیں بھُلائے جا سکدے۔ اُس تۄں پُچھّ-گِچھّ کرنی بہُت ذرُۄری سی۔ مُںڈّے دا رِکارڈ وی ماڑا ہۄوے اتے باپ وی لکھّپتی ہۄوے تاں بلوںتّ دس-پںدّراں ہذار لاہ سکدا سی۔ تھاݨیدار ہُݨ ہذار رکھّے جاں مۄڑے٬ اُس دی مرذی۔

ڈاکٹر سرکاری سی٬ اِس لئی اُس نُۄں ناںہ نہِیں سی کِیتی جا سکدی۔ اِکّ وار اُہ ڈاکٹر نُۄں ناںہ کر وی چُکّے سن۔ بابے نیں جِہڑا پُلِس نُۄں جھٹکا دِتّا سی٬ اُس نال پُلِس دِییاں جڑھاں پۄلِییاں ہۄ گئیِیاں سن۔ اِس بھَیڑے سمیں وِچّ ڈاکٹر دی کِسے وی سمیں لۄڑ پَے سکدی سی۔

کئی لاوارِس مُستوِیاں نُۄں اُہناں بِیمار آکھ کے ہسپتال داخل کروائُݨا سی۔ کئیِیاں وِرُدھّ من-مرذی دا ڈاکٹری مُیائِنا لَیݨا سی۔ کِسے بِیمار نُۄں تںدّرُست بݨائُݨا سی اتے کِسے تںدّرُست نُۄں بِیمار۔ کی پتَے پُٹھّا لٹکدا-لٹکدا کدۄں کۄئی دم تۄڑ جائے۔ اُس سمیں ڈاکٹر نیں ہی کمّ آئُݨا سی۔ ڈاکٹر نیں ہی لِکھ کے دیݨا سی کِہ مرن والا دِل دا مرِیذ سی۔ اُہ سٹّاں کارن نہِیں٬ دِل فیلہ ہۄݨ کارن مرِیا سی۔

اِکّ وار لالچ ’چ آ کے پَیسے رکھّ لئے تاں ڈاکٹر نُۄں ہر کمّ بدلے فِیس دیݨی پِیا کریگی۔ کَۄڑا گھُٹّ بھر کے لال سِںگھّ نُۄں نالے پْرِتپال نُۄں چھڈّݨا پِیا٬ نالے پَیسے مۄڑنے پئے۔

بلوںتّ بڑا خُش ہۄئِیا۔ لَے لِیا بلوںتّ نُۄں دُۄر رکھّݨ دا سُیاد؟ پْرِتپال دا باپ بلوںتّ دا واکِف سی۔ اُس کۄل آئِیا وی سی۔ بلوںتّ نیں مۄڑ دِتّا سی۔ تھاݨیدار دی کھُسّدی فِیس دیکھ-دیکھ بلوںتّ خُش ہۄ رِہا سی۔

سرکاری وکِیل وی وگدی گںگّا وِچّ گۄتا لا گئے۔ اُہناں نال وی نِتّ واہ پَیݨا سی۔ اُہ بھاویں پُلِس دا کُجھّ نہِیں وِگاڑ سکدے٬ پر جدۄں ماہَۄل خراب ہۄوے تاں بلدی ’چ پھُۄس ذرُۄر پا سکدے ہن۔ مِسلاں تِیار کردِیاں وِیہ نُکس رہِ جاںدے ہن۔ ناں منّۄ تاں کچہِری گِیاں نُۄں سُۄئی بگھِیاڑی واںگ پَیںدے ہن۔ بںدّے تاں پُلِس نیں چھڈّݨے ہی سن۔ دۄ اُہناں دے آکھے چھڈّ دِتّے۔ پھیر کِہڑا پہاڑ گِر گِیا۔ اِنے ’چ خُش ہۄئے کچہِری گِیاں دی اِذّت تاں کرنگے ہی٬ نالے آپے ججّ تۄں کمّ وی کرا دیݨگے۔

ہۄر تاں ٹھِیک سی پر جِہڑا بھانی داء مار گئی سی٬ اِس ’تے بلوںتّ ہَیران سی۔ اُس بدماش نُۄں کَۄݨ نہِیں جاݨدا؟ تھاݨے دا کِہڑا سِپاہی ہَے٬ جِس دی لتّ ہیٹھ دی اُہ نہِیں لںگھّی؟ پںجّاہاں دے ایڑ-گیڑ ’چ سی۔ وِدھوا ہۄ کے وی بِںدّی-سُرخی لا کے رکھّدی سی۔ نالے آکھدی سی پھَۄجی پُتّر نیں اُس نُۄں گھرۄں نِکلݨا بںدّ کر دِتّا۔ ہُݨ اُہ نوِییاں کُڑِییاں پھسائُݨ دا کمّ چھڈّ گئی سی۔

سِیاݨے افسر اُس دا اُلُّۄ بݨائُںدے رہے۔ ہاڑی-سائُݨی اُس دا کۄئی کمّ مُفت ’چ کر دیݨا۔ باکی سارا سال اُس تۄں مُخبری لَیںدے رہِݨا۔ اُہ چںگّے-چںگّے بدماشاں دے بھیت دے سکدی سی۔ کئی وار افسراں نُۄں خُش کرن وِچّ وی سہائی ہُںدّی۔

مُںڈّے-کھُںڈّے سِپاہی اُس ’تے لالاں سُٹّی رکھّدے ہن۔ تھاݨے پِچھّۄں وڑدی تے بھَۄرِیاں واںگ دُیالے پہِلاں ہۄ جاںدے ہن۔ بلوںتّ نُۄں پتا نہِیں سی لگّا٬ اُس نیں کِس راہِیں اِںسپَیکٹر نال یاری پائی سی۔ اُدۄں ہی پتا لگّا سی کِہ جدۄں ہِکّ تاݨ کے برابر آ بَیٹھی سی۔

جَیلے نُۄں چھُڈائُݨ لئی اُس نیں مِںٹّ لائِیا۔ جَیلے دی بھَیݨ دا سَۄدا ہۄئِیا جاں ماں دا٬ اِہ وی پتا ناں لگّا۔ جَیلے دی ماں پَیسے دیݨ جۄگی تاں ہَے نہِیں سی۔ بِناں کُجھّ دِتّے-لئے چھُٹّݨ دا سوال ہی پَیدا نہِیں ہُںدّا۔ جدۄں بھانی آوے تاں کِسے دی دھی-بھَیݨ دا سَۄدا ہی ہُںدّا ہَے۔ اُہۄ ہۄئِیا ہۄئیگا۔

مُفت ’چ بںدّے چھڈّ-چھڈّ تھاݨیدار وی اکّ گِیا لگّدا سی۔ جِس رفتار نال سںگھّرش چلّ رِہا سی٬ اُس ہِساب نال تاں اِںسپَیکٹر نُۄں گھر وی بَیٹھݨا پَے سکدا سی۔ چار پَیسے پلّے ہۄݨ تاں سبھ ٹھِیک ہۄ جاںدا ہَے۔

پَیسے کمائُݨ دا اُس نیں اُہۄ گھسِیا-پِٹِیا راہ لبھِّیا۔

تھاݨے دی جِیپ دے نویں ٹائِر لاہ کے اںدّر رکھّ لئے۔ پُراݨے ٹائِر چڑھا کے وِہڑے ’چ کھڑی کر دِتّی۔ جِیپ دے نویں ٹائِراں لئی ’ٹائِر پھںڈّ‘ اِکٹھّا ہۄݨا شُرُۄ ہۄئِیا۔

جِس نال لَیݨ-دیݨ دی گلّ سِرے چڑھ گئی٬ اُس نُۄں ’ٹائِر پھںڈّ‘ مُیاف۔ کِسے نُۄں مُفت ’چ چھڈّݨا پِیا تاں ٹائِر بدلائُݨ دے بہانے پَیسے مںگّ لئے۔ اجِہے ’ساںجھے‘ کمّ لئی تاں وڈّے تۄں وڈّا افسر وی ناںہ نہِیں کردا٬ سگۄں اُس نُۄں پَیسے خرچائُݨ دا بہانا مِل جاںدا ہَے۔

پِچھلے اَیس.اَیچ.اۄ.نیں تھملا پھںڈّ شُرُۄ کِیتا سی۔ مِیںہاں وِچّ تھاݨے دا تھملا کاہدا گِر گِیا٬ پُلِس نُۄں مَۄجاں لگّ گئیِیاں۔ پُراݨا تھاݨیدار سی۔ پہِلاں رجّوِیں فِیس لَیںدا۔ جاںدے مُستوے نُۄں وگار وی پا دِںدّا۔ امن-امان دے دِن سن تاں وی شام تک چار-پںجّ سَۄ بݨ جاںدا سی۔ جدۄں تھۄک دے بھاء بںدّے پھڑے ہۄݨ تاں پَیسے وی تھۄک دے بھاء اِکٹھّے ہۄݨے چاہِیدے سن۔ بلوںتّ دا اںدّاذا سی کِہ اِس بہانے ہُݨ تک لال سِںگھّ دس-باراں ہذار تاں اِکٹھّا کر ہی چُکّا ہۄݨا ہَے۔ بہانے نال جِیون آڑھتِیئے نُۄں تھاݨے بُلا کے اُہنُۄں وی وگار پا چُکّا سی۔

لال سِںگھّ دی چُستی ’تے بلوںتّ ہَیران سی۔ ہاڑی دے دِناں ’چ تھاݨے والے لںگّر دے ناں ’تے کݨک اِکٹھّی کردے تاں دیکھے سن۔ مَیس دے بہانے ہر پِںڈّ وِچۄں گھٹّۄ-گھٹّ پںجّ بۄرِییاں اِکٹھِّییاں کرن دا ٹِیچا ہُںدّا سی۔ کئی-کئی ٹرکّ کݨک اِکٹھّی ہۄ جاںدی۔ اِنِییاں کُ بۄرِییاں تاں پںچّ-سرپںچّ ہی دے جاںدے۔ باکی دے چَۄدھری جگِیرداراں تۄں الگّ۔

ناں تھملا ڈِگّا سی ناں ہاڑی دے دِن سن٬ پھیر وی پَیسے اِکٹھّے ہۄ رہے سن۔

اِس پھںڈّ دا کھاتا ویدُۄ سٹّے والے تۄں کھُلّہِیا۔ تھاݨیدار نُۄں تاں پتا نہِیں کی دِتّا٬ پر آپݨے تِنّاں بںدِّیاں ولّۄں دۄ-دۄ سَۄ پھںڈّ ذرُۄر جمہاں کرائِیا۔

ویدُۄ دی اِکّ وار اجِہی بُکّل ساںجھی ہۄئی کِہ اُہ مِںٹّ-مِںٹّ بائد تھاݨے آئُݨ لگّا۔

بلوںتّ نُۄں اُس ’تے ڈاہڈا غُسّا سی۔ اُہۄ ویدُۄ٬ جِس نُۄں کدے ذمانت دیݨ لئی ذامن لہِیں سی لبھّدے ہُںدّے٬ ہُݨ چَۄدھری بݨِیا پھِردا سی۔ ٹائِر پھںڈّ وِچۄں سِپاہِییاں نُۄں کُجھّ مِلݨا سی جاں نہِیں٬ اِس دا ہالے کۄئی پتا نہِیں سی۔ پہِلا تھاݨیدار تاں درجا-ب-درجا ہِسّے پائُںدا سی۔ لال سِںگھّ دے روئیِّئے تۄں تاں لگّدا سی٬ اُہ اِکلّا ہی پَیسے کھاویگا۔

اِہ دِن سدا تاں رہِݨے نہِیں سن۔ مُڑ جدۄں بلوںتّ دی واری آئی٬ اُس نیں ویدُۄ نُۄں ذرُۄر سبک سِکھائُݨا سی۔

ساتھی٬ نِںدّر اتے مُرلی لئی ٹھیکیدار آ دھمکے۔ پہِلاں اِہ شراب ذرُۄر کشِید کردے سن۔ جدۄں دے گُڑ دے بھاء اسمانی چڑھے ہن٬ ناجائِذ شراب دے دھںدّے وِچۄں ککھّ نہِیں بچدا۔ اِہ ہُݨ ٹھیکیداراں دی شراب ویچدے ہن۔ اَیکسائیِذ مہِکمے نال مِل کے ٹھیکیدار کئی پِںڈّاں وِچّ ٹھیکے نہِیں کھُلّہݨ دِںدّے۔ اُتھے آپݨے بںدّے بہا کے شراب ویچدے رہِںدّے ہن۔ ذرُۄری تاں نہِیں سرکار دے خذانے بھرے جاݨ۔ اُہناں وِچۄں کُجھّ اَیکسائیِذ والِیاں نُۄں دیوۄ٬ کُجھّ پُلِس نُۄں اتے باکی آپ کھاوۄ۔ آپݨے کرِںدِّیاں لئی اُہ کۄئی وی جُرمانا بھرن لئی تِیار سن۔

ٹھیکیدار کۄئی چھۄٹی اسامی سی؟ جِنّی مرذی وگار پا دِںدّے٬ پھسے ہۄئے ہن۔ وذِیر دا ناں وی نہِیں لَے سکدے۔ بلوںتّ سِپاہی ٹھیکیدار نال کھار کھاںدا سی۔ وڈّے افسراں دِییاں وگاراں تاں کردے سن٬ پر سِپاہِییاں نُۄں ٹِچّ سمجھدے سن۔ مہِینے بائد مِلݨ والی اِکّ بۄتل وی تڑی جھلّ کے لَیݨی پَیںدی سی۔ اگّۄں-پِچھّۄں لۄڑ پَے جائے تاں دۄ رُپئے دی وی رِیائِت نہِیں کردے۔

بلوںتّ نُۄں اُدۄں مَۄجاں لگِّییاں سن جدۄں ’ڈرائی-ڈے‘ چلّدے سن۔ ہفتے ’چ دۄ دِن ٹھیکے بںدّ کرنے پَیںدے۔ ٹھیکیداراں نیں نخرا کِیتا نہِیں کِہ اُہناں دے ٹھیکے اگّے ڈیرے لائے نہِیں۔ اُہناں دے کھڑے مجال ہَے کۄئی پئۄُیا وی خرِید جائے۔ گاہک دیکھ کے سِپاہی پہِلاں ہی کھںگھُّۄرا مار دِںدّے۔

ہُݨ اُلٹا ذمانا ہَے۔ پُلِس ٹھیکِیاں ’تے کھڑۄ کے خُد شراب وِکائُںدی ہَے۔ سرکاری ہُکم ہن۔ ٹھیکیداراں دی دہِشتگرداں تۄں ہِفاذت کِیتی جاوے۔ ٹھیکیداراں نُۄں کی لۄڑ ہَے٬ سِپاہِییاں دا ماݨ-تاݨ کرن دی؟

لال سِںگھّ نیں چںگّا کِیتا۔ پُۄرے ٹائِر دی ہی وگار پا دِتّی۔ ٹھیکیداراں نیں بتھیرے ہاڑھے کڈھّے۔ کرِںدّے غرِیب ہن۔ تھاݨیدار اڑِیا رِہا۔ ہار کے دے گئے۔

درشن بھُکّی والا٬ بںتُّۄ اتے جسّے لئی آئِیا۔ درشن نیں ساری ذِمّیواری آپݨے مۄڈھِیاں ’تے لئی۔ اُہ ہۄر چاہے کُجھّ وی سن٬ پر اتِوادی نہِیں سن۔ اُہناں دا بہُت کُٹاپا ہۄ چُکّا سی۔ تھاݨے پئے رہے تاں کۄئی اںگّ نکارا ہۄ جاݨا سی۔ اِلاج کروائُݨ لئی اُہناں نُۄں ہسپتال لَے جاݨا ذرُۄری سی۔ اِکّ ٹائِر دا خرچا درشن نیں خُشی-خُشی دے دِتّا۔

مذار ’تے سہُں کھُیا کے تھاݨیدار نیں اُہناں دا رسّا وی کھۄلہ دِتّا۔

سادھُۄ نُۄں سبذی والا بھاپا چھُڈا کے لَے گِیا۔

بھاپے نیں دۄ دِناں وِچّ ہی اِںسپَیکٹر دا من مۄہ لِیا سی۔ تھاݨیدار نُۄں نویں تۄں نویں اجِہے فرُۄٹ کھُیائے کِہ اُہ ٹائِر فںڈّ مںگّݨا وی بھُلّ گِیا۔

بھاپے وِچّ کرامات ہی اجِہی سی۔ شہِر دی سبذی مںڈّی دا اُہ مالک سی۔ سارِییاں تِنّ دُکاناں سن۔ من-مرذی دی اُہ آڑھت تاں لَیںدے ہی سن٬ ہر ڈھیری وِچۄں کاٹ وی کٹّدے سن۔ اِکّ-اِکّ داݨا وی جے فرُۄٹ والی پیٹی وِچۄں کڈھِّیا جاوے تاں وی ٹۄکرا بھر جاںدا سی۔ دُۄجے آڑھتِیئے تاں وادھُۄ سبذی نُۄں ٹۄکرِیاں ’چ پا کے ویچ دِںدّے٬ پر بھاپا اِںجھ نہِیں سی کردا۔ بھاپا سبذی دے جھۄلے بھردا٬ افسر دے رُتبے مُتابک فرُۄٹ اتے سبذی نال بھرِیا جھۄلا کۄٹھی پہُںچّدا۔ ڈِپٹی تۄں لَے کے ہَۄلدار تک۔ ججّ تۄں لَے کے ناذر تک۔ ای.ٹی.اۄ.تۄں لَے کے کلرک تک۔ سبھ دے گھرِیں اُس دی سبذی جاںدی۔ چھۄٹے مُلاذم نُۄں لۄڑ ہُںدّی تاں مںڈّی جا کے لَے آئُںدا۔

جِس بںدّے دا ہر رۄذ مُفت ہی کھائیِئے جے اُس نُۄں کدے کمّ پَے جائے تاں وگار کِہڑے مُۄںہ پائیِئے؟ لال سِںگھّ نیں اِسے جھیپ وِچّ کھُلّہدِلی دِکھائی۔ سادھُۄ جے اُس دی سبذی-مںڈّی وِچّ کمّ کردا ہَے اتے بںٹّی دے کاتلاں نال اُس دا کۄئی سمبّںدھّ نہِیں تاں اُہ سادھُۄ نُۄں لِجا سکدا ہَے۔

اِکّ-اِکّ کرکے لگبھگ سارے ہی مُستوے جا چُکّے سن۔ تھاݨے وِچّ اِکۄ-اِکّ بںدّا کمّ دا بچِیا سی۔ اُہ وی بلوںتّ دی نالائِکی کرکے۔ اُہ بلوںتّ دے مامے دے ساںڈھُۄ دا پُتّ سی۔ بسّ نِکل جاݨ کرکے سٹیشن ’تے سَۄں گِیا سی۔ گشتی پارٹی اُس نُۄں پھڑ لِیائی سی۔

مِٹھُّۄ دے ماپِیاں نُۄں کلّہ ہی پتا لگّا سی۔ پَیسِیاں دا جھۄلا بھر کے اُہ رات ہی بلوںتّ کۄل آ گئے سن۔

ساری رات ماما بلوںتّ دے ہاڑھے کڈھّدا رِہا۔ گئۄُ ورگا مُںڈّا ہَے۔ جِنّے مرذی پَیسے لگّ جاݨ, اُہ چھُٹّݨا چاہِیدا ہَے۔

اںدّرۄں بلوںتّ ڈردا سی۔ اُس دی نویں تھاݨیدار نال بُکّل نہِیں سی کھُلّہی۔ سِدھّی گلّ کرن دی اُہ ہِمّت نہِیں سی کر رِہا۔

اُہ مامے نُۄں مۄڑنا وی نہِیں چاہُںدّا۔ ٹالی رکھّݨ لئی اِکّ-دۄ بہانے گھڑے۔ تھاݨیدار اڑِیئل ہَے٬ کِسے دی نہِیں منّدا۔ جے منّ وی گِیا تاں تھبّا نۄٹاں دا لئیگا۔

پںجّ ہذار تاں اُہناں بلوںتّ نُۄں پھڑا ہی دِتّے۔ پںجّ ہذار ہۄر خرچݨ لئی ہری جھںڈّی دے دِتّی۔

رِشوت دے دھںدّے وِچّ اُدھار نہِیں چلّدا۔ اِہ سۄچ کے بلوںتّ نیں مِٹھِّییاں- مِٹھِّییاں گلّاں راہِیں مامے نُۄں سمجھائِیا۔ دس ہذار والی گُٹّی دے کے تھاݨیدار تۄں ناںہ نہِیں ہۄݨی۔ پںجّ ہذار تھۄڑھا سی۔

آڑھتِییاں کۄل جاںدے مامے نُۄں اُس نیں چھۄٹا جِہا سوال ہۄر پا دِتّا۔ مُنشی مُسدّی وی ماݨ نہِیں ہُںدّے۔ تھۄڑھا بہُت ہتھّ اُہناں نُۄں وی جھاڑنا پئیگا۔ ہذار دۄ ہذار ہۄر پھڑی آوے۔

تھاݨیدار نال مِٹھُّۄ بارے گلّ کرن دا اِہ ودھِییا مَۄکا سی۔ لال سِںگھّ گھبرائِیا ہۄئِیا سی۔ لگّدے واہ کِسے مُلاذم نُۄں تںگّ نہِیں سی کردا۔ ناں پہِلاں واںگ پُٹھّا بۄلدا سی۔

تھاݨا لگبھگ وِہلا ہۄ چُکّا سی۔ پالے اتے مِیتے ورگِیاں نُۄں کِس نیں چھُڈائُݨ آئُݨا سی؟ پالے لئی جِیون آ سکدا سی۔ جِیون دا آپݨا مُںڈّا مساں چھُٹِّیا سی۔ اگاںہ ٹائِر پھںڈّ وی شُرُۄ ہۄ چُکّا سی۔ کئی وار اِہ ٹائِر سِفارشِییاں دے گل وی پَے سکدا سی۔ سِیاݨے سیٹھاں نیں دڑ وٹّ لئی ہۄݨی ہَے۔

بلوںتّ نیں ہالے تک مِٹھُّۄ دا کۄئی سِفارشی وی تھاݨے نہِیں سی آئُݨ دِتّا۔ تھاݨیدار نُۄں لگّدا ہۄݨا ہَے٬ جِویں اُہ وی لاوارِس ہی سی۔

“سردار جی مِٹھُّۄ میری رِشتیداری ’چۄں ہَے … آہ پںجّ سَۄ ٹائِر لئی اتے پںجّ سَۄ … ۔” وِہلے بَیٹھے تھاݨیدار اگّے پںجّ سَۄ دھر کے بلوںتّ نیں گلّ چھیڑی۔

“جے تیرا بںدّا سی تاں پہِلاں ہی دسّ دِںدّا … آہ کی کری جانَیں؟ رہِݨ دے … ۔” بلوںتّ جدۄں پںجّ سَۄ اُس دی جیب ’چ پائُݨ لگّا تاں لال سِںگھّ نیں اُپرلے منۄں پۄچا مارِیا۔ مِٹھُّۄ نُۄں چھڈّݨا ہی سی٬ چھڈّ دِتّا۔

مِٹھُّۄ نُۄں بلوںتّ نال جاںدا دیکھ کے مُنشی دے ستِّیں کپّڑِیں اگّ لگّ گئی۔

“اۄئے بئی مَیس دا خرچا تاں دِوا دے … ۔” مِٹھُّۄ نُۄں گیٹ کۄل گھیر کے مُنشی نیں بلوںتّ نُۄں تاڑِیا۔

“اِہ میرا رِشتیدار ہَے۔ پںجّ سَۄ ٹائِر پھںڈّ دے ’تا۔ ہۄر کِنّے بݨدے نیں؟ ‘

“تِنّ دِن ہۄ گئے تھاݨے بَیٹھے نُۄں۔ تِنّ سَۄ بݨدَے۔” مُنشی نیں اکھّ مار کے بلوںتّ نُۄں سمجھائِیا۔ اُہ بلوںتّ نال ادھّۄ-ادھّ کرن نُۄں تِیار سی۔

“سَۄ رُپئے دِہاڑی نُۄں اگاںہ اِہ گرِین ہۄٹل ہَے؟ نالے جِویں اگلے نُۄں مُرغا پرۄسدے سی؟ بھُکھّ تاں اگلے دی اُںجھ ہی مر جاںدی ہَے٬ ڈںڈّا پریڈ ہُںدّی دیکھ کے۔ تَینُۄں آکھتا اِہ میرا رِشتیدار ہَے۔ جِنِّییاں ہاذرِییاں بݨن میرے کھاتے لِکھ دیئیِں۔” ہَیںکڑ دِکھائُںدا بلوںتّ مِٹھُّۄ نُۄں تھاݨے ’چۄں باہر لَے گِیا۔

مُنشی نال بلوںتّ نُۄں کۄئی ہمدردی نہِیں سی۔ بتھیری لُٹّ پا رکھّی سی۔ پںجّ سَۄ رُپئے مَیس دے بݨدے نہِیں ہُںدّے٬ پںجّ سَۄ مںگّ کے کھڑۄ جاںدا سی۔ لۄکاں دِییاں جاما- تلاشِییاں ہی نہِیں ماݨ۔ کِسے بٹُۄئے ’چ پںجّاہ ہۄݨ جاں پںجّ ہذار۔ اِہ سبھ ہڑپّ کر جاںدَے۔ آکھ ہی دیݨَے۔ اِنے ہی نِکلے سن۔ کئی تاں ڈردے گھڑِییاں چھاپاں وی لَیݨ نہِیں آئُںدے۔

پہِلاں اُہ بلوںتّ نُۄں بھُلِّیا بَیٹھا سی؟ کدے اِکّ دھیلا نہِیں دِوائِیا۔ کۄئی اسامی بلوںتّ دے اڑِکّے آ گئی تاں مُۄںہ ’چ پاݨی آ گِیا۔

مِٹھُّۄ نُۄں مامے ہوالے کر کے بلوںتّ دی ہِکّ چَۄڑی ہۄ گئی۔ رِشتیداراں وِچّ اُس دی دھاںک تاں جمّی ہی سی نالے گِیاراں ہذار دے کڑ-کڑ کردے نۄٹ وی بۄجھے پَے گئے سن۔

نویں سٹاف ’تے ہُݨ اُس نُۄں کۄئی گِلا نہِیں سی۔

 

 

28

کِسے ہتھّۄں ہۄئی بیئِذّتی تاں ماڑے تۄں ماڑے بںدّے نُۄں وی چُبھّدی رہِںدّی ہَے۔ پُلِس دی ڈِکشنری وِچّ تاں اِس ناں دے شبد دا ناں نِشان ہی نہِیں۔ ہر سمیں ’جی ہذُۄر٬ جی ہذُۄر‘ اکھوائُݨ والے نُۄں کۄئی کھرِییاں-کھرِییاں وی سُݨا جاوے اتے بںدّا وی چھُڈا لئے٬ اِہ اُس لئی مرن والی گلّ سی۔

گلّ سہے دی نہِیں٬ پہے دی وی سی۔ اجّ بابا چھُڈا کے لَے گِیا٬ کلّہ نُۄں کِسے جتھیدار نیں آ جاݨا سی اتے پرسۄں نُۄں کِسے جنسںگھّی نیں۔ اِس ترہاں واپردا رِہا تاں پُلِس دی دہِشت تاں دِناں وِچّ ہی ختم ہۄ جاݨی سی۔

بغاوت دے رَۄں وِچّ ہۄئے لال سِںگھّ نیں سارے شکّی بںدِّیاں دے رسّے کھۄلہ دِتّے۔ اُہ پالے اتے مِیتے نُۄں وی نہِیں سی رکھّݨا چاہُںدّا۔ پُراݨا مُنشی گل پَے گِیا۔ اُس نیں نویں مُنشی نُۄں چارج دیݨا سی۔ بہُت سارا مال تِیار کرن والا رہِںدّا سی۔ پالا اتے مِیتا تھاݨے دے کمّاں-کاراں دے بھیتی سی۔ پہِلاں وی جدۄں پھڑے جاںدے٬ مُنشی نال کمّ کرائُںدے رہِںدّے۔ ناں ہی اُہناں دا کۄئی پِچھّا کرن والا سی۔ بھاویں مہِینا تھاݨے بَیٹھے رہِݨ, کِسے نیں نہِیں سی پُچھّݨا۔ مُنشی دِییاں مِنّتاں اگّے لال سِںگھّ نُۄں جھُکݨا پِیا۔

پِچھلے دۄ دِناں ’چ میذ ’تے لتّاں رکھّ کے اخبار پڑھن تۄں سِوا لال سِںگھّ نیں کۄئی کمّ نہِیں سی کِیتا۔

جے سرکار نُۄں کاتل پھڑن دی کۄئی کاہل نہِیں تاں لال سِںگھّ نُۄں آپݨی نَۄکری خترے ’چ پائُݨ دی کی چٹّی پئی ہَے؟ سِیاستداناں دا کی ہَے؟ جدۄں آپݨا سِںگھّاسݨ ڈۄلݨ لگّدا ہَے تاں کِسے ناں کِسے نُۄں بلی دا بکّرا بݨا دِتّا جاںدا ہَے۔ اِکّ پاسے اُس ’تے ذۄر پَے رِہا ہَے کِہ کاتلاں نُۄں ہر ہالت وِچّ بھۄگ تۄں پہِلاں-پہِلاں پھڑِیا جاوے۔ دُۄجے پاسے اُس دی تفتِیش وِچّ رۄڑا ہی نہِیں٬ چٹّان بݨے کھڑے بابے دا کۄئی ہِیلا نہِیں کِیتا جا رِہا۔

جِہۄ جِہا رُخ اُچّ ادھِکارِییاں نیں اپݨا رکھِّیا سی٬ اُہۄ جِہا لال سِںگھّ نیں اپݨا لِیا۔ بںٹّی والی تفتِیش بںدّ کر کے اُس نیں آم جُرماں ولّ دھِیان دیݨا شُرُۄ کِیتا۔ پُلِس دا سارا دھِیان کاتلاں ولّ ہۄݨ کارن باکی جُرماں دی رفتار تیذ ہۄ گئی سی۔ بھُکّی دے شرییام وِکݨ دِییاں مُخبرِییاں آ رہِییاں سن۔ ٹھیکیدار چِیک رہے سن۔ گھر-گھر ناجائِذ شراب کشِید ہۄ رہی ہَے۔ سٹّے والے نیں آپݨے کرِںدِّیاں دی گِݨتی دُگݨی کر دِتّی ہَے۔ اِکّ-دۄ لڑائیِیاں ہۄ چُکِّییاں سن۔

لال سِںگھّ چُپّ ہۄئِیا تاں سارے پاسے شاںتی ورت گئی۔ ناں پھڑ-پھڑائی٬ ناں پُچھّ-گِچھّ٬ ناں کۄئی جلسا جلُۄس۔ شہِر جِویں سُکھی وسّݨ لگّا سی۔

نویں کپتان نُۄں جِویں ہۄر کۄئی کمّ ہی نہِیں سی۔ وار-وار رِپۄرٹ مںگّ رِہا سی۔ اُس نُۄں فِکر سی کِہ بھۄگ وِچّ کُجھّ دِن باکی سن۔ مُکھّ مںتّری بھۄگ وِچّ شامل ہۄݨا چاہُںدّا سی۔ اُہ بھۄگ وِچّ تاں ہی شامل ہۄ سکدا سی جے کاتلاں نُۄں بھۄگ تۄں پہِلاں پھڑِیا جاوے۔

پُلِس نُۄں اُتشاہت کرن لئی سرکار نیں کاتلاں دے سِر ’تے پںجّاہ-پںجّاہ ہذار دے اِنام وی رکھّ دِتّے۔ پُلِس مُلاذماں نُۄں اِکّ-اِکّ ترکّی دیݨ دا اَیلان وی کِیتا۔ اِہ مُکھّ مںتّری دے وائدے سن٬ کِسے افسر دے نہِیں۔ مُکھّ مںتّری نیں رَیںک ودھائُݨ لگِّیاں کِسے تۄں پُچھّݨ نہِیں جاݨا۔ آپ ہی گھُگّی مارنی سی۔

لال سِںگھّ چُپّ کِیتا سبھ کُجھّ دیکھ رِہا سی۔ پُلِس کۄل کِہڑا الادِین دا چِراغ سی بئی پھُۄک مار کے جِنّ نُۄں ہاذر کرۄ اتے مُجرماں نُۄں پھڑ لِیائُݨ دا ہُکم سُݨا دِئۄ۔ کِسے نتِیجے ’تے پُجّݨ لئی شکّی بںدِّیاں دی پُچھّ-گِچھّ ذرُۄری سی۔ کِسے دے مُۄںہ ’تے تاں لِکھِیا نہِیں ہُںدّا کِہ اُہ کسُۄروار ہَے جاں بیکسُۄر۔ تفتِیش کرن لگِّیاں تھۄڑھا-بہُتا دھکّا وی ہۄ جاںدا ہَے۔ جِنّا چِر بابے والا کںڈّا کڈھّ کے لال سِںگھّ نُۄں تفتِیش کرن دِییاں کھُلّہاں نہِیں دِتِّییاں جاںدِییاں٬ لال سِںگھّ کِسے وی شکّی بںدّے نُۄں تھاݨے نہِیں بُلائیگا۔ اِہ اُس دا آخری تے پکّا فَیسلا سی۔

کپتان نُۄں لال سِںگھّ ساری رِپۄرٹ دے آئِیا سی۔ بابا کۄئی ماڑی-مۄٹی ہستی نہِیں۔ اُہ تاں اںتّر-راشٹری پدھّر دا بںدّا ہَے۔ لال سِںگھّ نیں آپݨی پدھّر ’تے اُس نُۄں ہتھّ پا لِیا تاں سارے دیش وِچّ وا-ورۄلا کھڑا ہۄ جاݨا سی۔ بابے دی گْرِفتاری لئی گھٹّۄ-گھٹّ مُکھّ مںتّری دا اِشارا ہۄݨا ذرُۄری سی۔

لالے واںگ بابے دے ہمائِتِییاں دی گِݨتی شہِر تک ہی سِیمت نہِیں سی۔ اُس نیں تاں آپݨِییاں ٹںگّاں سارے سُۄبے وِچّ پسار رکھِّییاں سن۔ لالے واںگ اُس دے سمرتھکاں وِچّ دھناڈھ٬ کارخانیدار٬ وِئُپاری جاں کھسّی ہۄئے دھارمِک نیتا نہِیں ہن۔ اُس دے سمرتھک تاں سِراں ’تے کفن بنّہی پھِردے کالجاں-یُۄنِیورسِٹِییاں دے وِدِیارتھی٬ فَۄلادی ڈَۄلِیاں والے کِرتی٬ بھۄلے-بھالے کِسان اتے ساری اُمر لۄکاں دے پَیراں ’چ رُلݨ والے دلِت سن۔

جے بابے نیں آپݨی ساری ذِںدّگی اُہناں دے لیکھے لائی سی تاں اُہ وی بابے لئی ہر ترہاں دی کُربانی لئی تِیار سن۔

لال سِںگھّ نیں تاں بابے دی ساری ہِسٹری اِس لئی دسّی سی تاں جۄ کپتان لال سِںگھّ دی مجبُۄری نُۄں سمجھے٬ پر لال سِںگھّ نُۄں لگّا جِویں کپتان نُۄں آپݨا فِکر پَے گِیا ہۄوے۔ اُہ گْرِفتاری دے آرڈر دِںدّا-دِںدّا گلّ ٹال گِیا سی۔

لال سِںگھّ نُۄں ہُکم ہۄئِیا سی کِہ اُہ پہِلاں بابے دے خِلاف کۄئی کیس درج کرے۔ پھِر ادالت وِچۄں گْرِفتاری وارںٹّ ہاسل کرے۔ اِنے وِچّ اُہ مُکھّ مںتّری تۄں ہُکم پْراپت کر لئیگا۔

مُکدّما درج کرنا کِہڑا اَۄکھی گلّ سی؟ تھاݨے پُجّدِیاں ہی لال سِںگھّ نیں جھٹّ وڈّی ساری اَیف.آئی.آر.کٹّ دِتّی۔ دۄش وی سچّے۔ پُلِس مُلاذماں نُۄں سرکاری ڈِئۄُٹی کرن تۄں رۄکِیا۔ پُلِس ہِراست وِچۄں بںدّا چھُڈائِیا۔ سرکاری مُلاذماں دی تَۄہِین۔ بِناں آگِیا تۄں تھاݨے ’چ پْرویش۔ وِیہ دفاواں لائیِیاں لال سِںگھّ نیں۔

پرچے ’تے ساہِب دی تسلّی ناں ہۄئی۔ کہاݨی من-گھڑت جِہی لگّدی سی۔ اِس تۄں پُلِس دی کمذۄری وی سابت ہُںدّی سی۔ اُہ پُلِس ٹٹُّۄ دی ہۄئی جِہڑی اِکّ بُڈھّے بںدّے تۄں وی آپݨی ہِفاذت ناں کر سکی۔ اِس پرچے نیں تاں سگۄں بابے نُۄں ہِیرۄ بݨا دیݨا سی۔ اُہ اِس اُمر وِچّ وی تھاݨِئۄں بںدّا چھُڈائُݨ دی ہِمّت رکھّدا سی۔

کۄئی ہۄر پرچا درج کِیتا جاوے۔ کِسے سچّی گھٹنا ’تے آدھارِت کِیتا جا سکے تاں بہُت بِہتر۔ گھٹنا وی اِس ترہاں دی رچی جاوے٬ جِس نال لۄکاں ’چ بابے دا وکار وی گھٹے اتے اُس نالۄں لۄک ٹُٹّ وی سکݨ۔

کِسے بںدّے نُۄں بدنام کرن دے دۄ ہی ترِیکے ہُںدّے ہن۔ ذنانِیباذی جاں پھںڈّاں وِچّ ہیرا-پھیری۔ بابے دی اُمر ذنانِیباذی والی تاں رہی نہِیں۔ سمّتی نیں کۄئی پھںڈّ وی اِکٹھّا نہِیں کِیتا کِہ اُس ’تے ہیرا-پھیری دی گلّ اُڈائی جا سکے۔ نالے جِس بںدّے نیں ساری اُمر ’چ دھیلا پلّے ناں رکھِّیا ہۄوے٬ سگۄں آپݨی ساری جائِداد اتے کمائی لۄکاں دے لیکھے لا دِتّی ہۄوے٬ اُس خِلاف ہیرا-پھیری دا اِلذام کِس نیں منّݨا سی۔ اُلٹا دۄش لائُݨ والے دی کھِلّی اُڈّݨی سی۔

لال سِںگھّ نُۄں اِکۄ ہلّ سُجھّ رِہا سی۔ کِویں ناں کِویں بابے دے خِلاف جلُۄس کڈھِّیا جاوے۔ جلُۄس ’چ گڑبڑ کرائی جاوے۔ گڑبڑ دے سارے دۄش بابے سِر مڑھے جاݨ۔ پھیر بابے نُۄں گْرِفتار کرنا آسان سی٬ پر جلُۄس کڈھّے کَۄݨ? اِہ سمجھ نہِیں سی آ رِہا۔

سُست ہۄئی پُلِس ’تے سںگھّ بہُت دُکھی سی۔ سویرے شام جدۄں وی اُہ تفتِیش دی پْرۄگرَیس پُچھّݨ آئُںدے٬ لال سِںگھّ گھڑِیا-گھڑائِیا اِکۄ جواب دِںدّا ۔

“اسِیں آپݨے سٹار نہِیں لُہائُݨے۔ تُہاڈا بابا تفتِیش اگّے نہِیں تُرن دِںدّا۔ جِس شکّی بںدّے نُۄں وی پھڑدے ہاں٬ اُسے نُۄں چھُڈا کے لَے جاںدا ہَے۔ سردار وی چُپّ بَیٹھا ہَے۔ لگّدَے بابے تۄں ڈردے دی مۄک نِکلدی ہَے۔”

پھیر سںگھّ کۄل اِس دا کی ہلّ سی؟ جے بابا کِسے نُۄں چھُڈا کے لَے گِیا تاں اُہ ذرُۄر نِردۄش ہۄئیگا۔ بابا دہِتشگرداں دی ہمائِت کرن والا تھۄڑھا ہَے۔

لال سِںگھّ نیں سںگھّ نُۄں اںدّر وڑ کے سمجھائِیا۔

بابے دا رِکارڈ ٹھِیک نہِیں۔ کِسے سمیں اُہ مار-دھاڑ کرن والے گرم-خِیالاں والے مُںڈِّیاں دا مۄہری ہُںدّا سی۔ اُہۄ مُںڈّے ہالے وی بابے دِییاں جتھیبںدِّییاں وِچّ مۄہری ہن۔ اِہ کارا بابے دی کِسے سمرتھک جتھیبںدّی دا وی ہۄ سکدا ہَے۔ ترکشِیل سادھاں سںتّاں دے پِچھّے پئے ہۄئے ہن۔ ٹُۄݨے-ٹامݨاں جاں پُچھّاں دیݨ والِیاں نُۄں وںگّاردے ہن۔ اِہ سارا ٹۄلا ہی ناستکاں دا ہَے۔ کی پتَے لالا جی دے دھرم پرچار ’تے چِڑدے ہۄݨ? بابے دا مکُّۄ ٹھپِّیا ہی جاݨا چاہِیدا ہَے۔

سںگھّ نُۄں لال سِںگھّ دی گلّ جچ گئی۔ نہِیں تاں بابے نُۄں اِڈّا وڈّا جہاد کھڑا کرن دی کی لۄڑ سی؟

“جے گلّ سںگھّ دی سمجھ آ گئی تاں پُلِس دی مدد کرۄ۔” جلُۄس کڈھّݨ لئی لال سِںگھّ نُۄں سںگھّ ہی سہی دھِر لگّی۔

سںگھّ پُلِس دی مدد تۄں کدۄں اِنکاری ہَے۔ اُہناں نُۄں کاتل چاہِیدے سن۔ سںگھّ ہر کُربانی لئی تِیار سی۔

کُربانی تاں پُلس ہی دیویگی۔ سںگھّ کیول مدد دیوے۔

بابے دا منۄبل گیرن لئی ذرُۄری سی کِہ اُس دے خِلاف اِکّ بھرواں جلُۄس کڈھِّیا جاوے ۔ لۄکاں نُۄں بابے دِییاں کاروائیِیاں بارے دسِّیا جاوے۔ لۄکاں دا غُسّا ہی بابے نُۄں پُلِس نال پںگّا لَیݨۄں رۄک سکدا ہَے۔

بابے دے خِلاف جلُۄس کڈھّݨا سںگھّ دے وسّ دا رۄگ نہِیں سی۔ بابے دے اُپاشکاں دی گِݨتی سںگھّ نالۄں کئی سَۄ گُݨا ذِیادا سی۔ ادھِّیاں نالۄں ودھّ سںگھّ دے ورکر بابے دے سمرتھک سن۔ نالے بابے دے کُجھّ ساتھی اںڈّر-گرائۄُںڈ ہن٬ کِسے وی سمیں سںگھّ دے ورکراں نُۄں گۄلی مار سکدے ہن۔

لال سِںگھّ نیں بہُتے ورکراں تۄں کی کرائُݨَے؟ جِنّے آ سکݨ, اُنے ہی ٹھِیک ہن۔ جلُۄس وِچّ بںدّے اِکٹھّے کرنا لال سِںگھّ دی ذِمّیواری سی۔ پُلِس نُۄں کیول ناہرے مارن والے بںدِّیاں دی ذرُۄرت سی۔

اُہ اںڈّر-گرائۄُںڈ ساتھِییاں تۄں وی ناں ڈرن۔ پُلِس جلُۄس دے نال ہۄئیگی۔ پُلِس دی اگوائی لال سِںگھّ خُد کریگا۔ مجال ہَے کۄئی سںگھّ ولّ جھاک وی جاوے۔

پر اِہ کمّ پھَۄری ہۄݨا چاہِیدا سی۔ اِس تۄں پہِلاں کِہ بابے دے سمرتھکاں نُۄں اِس دی سُۄہ لگّے٬ ۔ جلُۄس نِکل جاݨا چاہِیدا سی۔

جے سںگھّ دے نیتاواں نیں اِکلّے ناہرے ہی مارنے ہن تاں جلُۄس کِسے وکت وی کڈھِّیا جا سکدا سی۔

اُہناں شام نُۄں چار وجے ہی جلُۄس کڈھّݨ دا پْرۄگرام بݨا لِیا۔

جلُۄس بھگت سِںگھّ دے بُتّ تۄں شُرُۄ ہۄݨا سی اتے بذاراں وِچّ دی ہُںدّا ہۄئِیا بابے دے گھر پُجّݨا سی۔

سںگھّ نیں بڑا نرم پْرۄگرام رکھِّیا سی۔ سِیمِت جِہے ناہرے مارنے سن۔

گھر پُجّ کے بابے نُۄں بینتی کِیتی جاݨی سی۔ اُہ پُلِس دے کمّاں وِچّ دخل ناں دیوے۔ پُلِس نُۄں کاتل پھڑن دیوے۔ سںگھّ نُۄں یکِین سی٬ بابے نیں اِس جائِذ مںگّ نُۄں ہر ہالت وِچّ منّ لَیݨا سی۔

جدۄں جلُۄس بُتّ تۄں روانا ہۄئِیا تاں گِݨتی پںجھّی-تِیہ تۄں ودھّ سی۔ پُلِس دی گِݨتی ورکراں نالۄں کئی گُݨا ذِیادا سی۔

درشن نُۄں فِکر لگّا ہۄئِیا سی۔ بابے دے گھر تک پہُںچّدے-پہُںچّدے تاں اُہ دۄ-چار ہی رہِ جاݨے سن۔

جلُۄس جِئۄں-جِئۄں اگّے ودھدا گِیا٬ سمرتھکاں دی گِݨتی وی ودھدی گئی۔ گلی دے ہر مۄڑ تۄں دس-وِیہ بںدّے جلُۄس وِچّ رل جاںدے۔ ودھ رہی بھِیڑ نُۄں دیکھ کے درشن دا جۄش وی ودھدا گِیا۔ اُس دے نائرِیاں دی آواذ اُچّی ہُںدّی گئی۔ نائرِیاں دے ہُںگّارے تۄں درشن نُۄں لگّدا سی٬ جِویں سارا شہِر بابے دے خِلاف سی٬ کاتلاں نُۄں پھڑن لئی اِکّ-مُٹھّ سی۔

ہَۄلی-ہَۄلی جلُۄس دے تیور بدلݨ لگّے۔ درشن دے نائرِیاں ولّ کۄئی دھِیان نہِیں سی دے رِہا۔ بھِیڑ وِچۄں ہی کۄئی نائرے لائُݨ لگّا سی۔ نائرے وی اُہ نہِیں سن٬ جِہڑے سںگھّ نیں چُݨے سن۔ اِہ نوِیں ہی ترہاں دے سن ۔

“بںٹّی دا کاتل … کُتّا بابا … “

“بابے نُۄں … پھاہے لائۄ … “

“کاتلاں دے راکھے بابے نُۄں … گْرِفتار کرۄ … گْرِفتار کرۄ … “

“پھُۄک دِیاںگے … پھُۄک دِیاںگے۔ کاتل بابے نُۄں پھُۄک دِیاںگے … “

بذار دے آخری مۄڑ ’تے اجِیب-اجِیب کِسم دے بںدّے جلُۄس وِچّ شامل ہۄ گئے۔ کِسے کۄل ڈاںگ سی٬ کِسے کۄل گںڈّاسا اتے کِسے کۄل نںگّی تلوار۔ کئیِیاں دے ہتھّاں وِچّ اِٹّاں رۄڑے سن۔ اِکّ دے کۄل تیل والِییاں پِیپِییاں وی دِکھائی دِںدِّییاں سن۔

“چکّ دِئۄ … پھُۄک دِئۄ … مار دِئۄ … بابے غدار نُۄں … کاتل نُۄں …”  اجِیب- اجِیب جِہے آواذے کسّے جا رہے سن۔

گھبرائے درشن دے پَیر تاں پِچھاںہ ولّ جا رہے سن پر لال سِںگھّ کاہل کر رِہا سی۔

درشن نُۄں کُجھّ وی سمجھ نہِیں سی آ رہی کِہ جلُۄس وِچّ شامل لۄک کَۄݨ سن؟ ناں اُہ سںگھّ دے ورکر سن٬ ناں ہی شہِر دے نِواسی۔ پھیر وی چِہرے دیکھے-بھالے جِہے ذرُۄر سن۔

درشن دی خامۄشی نُۄں دیکھ کے اِکّ نواں نیتا رِکشے ’تے چڑھ گِیا۔ اُس نیں مائیِک درشن ہتھّۄں پھڑ لِیا۔ نواں نیتا اُچّی-اُچّی نائرے لائُݨ لگّا۔ یُوا سںگھّ دے ہکّ وِچّ٬ لالا جی دے ہکّ وِچّ اتے پُلِس دے ہکّ وِچّ۔

رِکشے ’چۄں اُتر کے درشن نیں سُکھ دا ساہ لِیا۔ کِسے ہۄر نیں رام سرُۄپ نُۄں وی رِکشے ’چۄں لاہ دِتّا سی۔ اُہ وی درشن نال آ رلِیا۔

اُہ بِٹر-بِٹر تک رہے سن۔ جلُۄس اُہناں ہتھّۄں نِکل چُکّا سی۔ اگّۄں کی ہۄݨ والا ہَے٬ کِسے نُۄں کُجھّ نہِیں سی پتا۔

لال سِںگھّ نیں نویں نیتاواں دے کنّ وِچّ پھُۄک ماری۔ اُہ جلُۄس تیذی نال بابا جی دے گھر ولّ لِجاݨ لگّے۔

لال سِںگھّ نُۄں مُخبری مِلی سی کِہ بابے دے خِلاف نِکل رہے جلُۄس دی خبر شہِر دی گلی-گلی وِچّ تاں پھَیل ہی گئی سی تے اِہ پِںڈّاں وِچّ وی پہُںچّ گئی سی۔

کئی جتھیبںدِّییاں بابے دے ہکّ وِچّ جلُۄس کڈھّݨ دِییاں تِیارِییاں کر رہِییاں سن۔

ساںسِییاں دِییاں کُلِّییاں ولّۄں پںجّاب سٹُۄڈَیںٹس یُۄنِیئن دے شامُۄ دی اگوائی وِچّ اَۄرتاں-مرداں دا اِکّ ٹۄلا چلّ وی چُکّا سی۔ اُہناں دے ہتھّاں وِچّ تکلے٬ داتِییاں اتے کھُرپے سن۔

اُہناں نُۄں رستے وِچّ ہی کابُۄ کرن لئی اِکّ پُلِس دا دستا بھیجِیا جا چُکِّیا سی۔

دھاگا مِلّ وِچّ ہڑتال ہۄ گئی سی۔ مذدُۄراں نُۄں اشۄک لِیڈ کر رِہا سی۔ اُہ کُہرام مچائُںدے آ رہے سن۔

*تِیکاری پھرںٹّ دے کُجھّ کارکُن ہتھِیاراں سمیت بابے دے گھر پہُںچّ چُکّے سن۔

ترکشِیل اگواڑ والی دھرمشالا وِچّ اِکٹھّے ہۄ رہے سن۔ اُتھۄں بابے دا گھر نیڑے ہی سی۔ کِسے وی سمیں اُہ جلُۄس نال ٹکرا سکدے سن۔

کئی پِںڈّاں وِچّ لائۄُڈ-سپِیکراں ’تے لۄکاں نُۄں ٹرالِییاں وِچّ بَیٹھ کے شہِر پُجّݨ دے سدّے دِتّے جا چُکّے سن۔ نال دے پِںڈّاں ’چۄں لۄکاں دِییاں بھرِییاں کُجھّ ٹرالِییاں شہِر ولّ کُۄچ کر چُکِّییاں سن۔

گڑبڑ دی سمبھّاونا نُۄں مُکھّ رکھّدِیاں سارا بذار بںدّ ہۄ چُکّا سی۔

لال سِںگھّ نُۄں خترا سی۔ سچّمُچّ ٹکرا ہۄ سکدا سی۔ اِس ترہاں ہۄ گِیا تاں لال سِںگھّ نُۄں لَیݨے دے دیݨے پَے سکدے سن۔

اُہ جلُۄس وِچّ تیذی نال گھُمّ رِہا سی۔ جلُۄس وِچّ شامل بںدِّیاں نُۄں اُہ کُجھّ سمجھا رِہا سی۔

باکی دا پَیںڈا جلُۄس نیں کُجھّ مِںٹّاں وِچّ ہی مُکا لِیا۔

بابے دے گھر اگّے پُجّدِیاں ہی اِٹّاں-رۄڑِیاں دی بارِش شُرُۄ ہۄ گئی۔ ڈاںگاں- گںڈّاسِیاں نال درواذے تۄڑن دے یتن ہۄݨ لگّے۔

“وڈِّیا اِنکلابِییا ہِمّت ہَے تاں باہر آ … “

“دیکھدے ہاں تُۄں کاتلاں نُۄں گھرے بہا کے کِویں بچائُنَیں؟”

“بھُنّ دِئۄ غدار نُۄں … پھُۄک دِئۄ سارے پرِوار نُۄں … ۔” اِٹّاں رۄڑِیاں دے نال-نال نائرے وی اُچّے ہُںدّے گئے۔

تیل دِییاں پِیپِییاں والِیاں نیں پھُرتی نال تیل درواذِیاں ’تے چھِڑک دِتّا۔ کۄئی تیل نُۄں تِیلی دِکھائُݨ ہی لگّا سی کِہ کۄٹھے تۄں بابا گڑکِیا ۔

“بیوکُۄف سںگھّ والِئۄ تُسِیں کِتھے ہۄ؟ … تُہانُۄں دِسّدا نہِیں اِہ سارے بںدّے پُلِس دے کرمچاری ہن جاں بھاڑے ’تے خرِیدے ٹٹُّۄ … تُہاڈی اکل کِتھے گئی؟ … اِہ پُلِس دی سانُۄں آپس وِچّ ٹکرائُݨ دی ساذِش ہَے … ۔”

بابے دی گڑھک نال سارا جلُۄس سہِم گِیا۔ ڈاںگاں اتے گںڈّاسے اُتھے ہی رُک گئے۔ کُجھّ کُ مُۄںہ لُکائُݨ دا یتن کرن لگّے۔

بابا کۄٹھے ’تے چڑھِیا کھڑا سی۔ پںجّ-چھے ہتھِیاربںدّ نَۄجوان اُس دے آلے-دُیالے کھڑے سن۔ اُہناں آپݨے نِشانے بھِیڑ دے چُݨویں بںدِّیاں ’تے سِنّہے ہۄئے سن۔

“کِسے نیں ہۄر اگّے ودھݨ دی کۄشِش کِیتی تاں ’کلّے-’کلّے نُۄں بھُنّ دِیاںگے۔” بںدُّۄکاں تاݨی جدۄں اِکّ نَۄجوان کڑکِیا تاں تیل والے ہتھّۄں پِیپی چھُٹّ گئی۔ ادھّا تیل اُس دے کپّڑِیاں ’تے پَے گِیا۔

جلُۄس دے ساہمݨے والے پاسِئۄں اگّے ودھ رہے ترکشِیلاں دے جلُۄس دے نائرے سُݨائی دیݨ لگّے۔

اِس تۄں پہِلاں کِہ ترکشِیل ساہمݨے آئُںدے٬ بھِیڑ وِچۄں کِسے نیں ہوائی فائِر کر دِتّا۔

کۄٹھے تۄں وی دھڑا-دھڑ ہوائی فائِر ہۄݨ لگّے۔

دیکھدے-دیکھدے ساری بھِیڑ چھائیِں-مائیِں ہۄ گئی۔ پِچھّے کِسے دی جُتّی رہِ گئی٬ کِسے دی پگّ اتے کِسے دا چادرا۔

پںجّ-چار فائِر کر کے دۄویں دھِراں شاںت ہۄ گئیِیاں۔

اِنے ’چ ہی لال سِںگھّ دا مسلا ہلّ ہۄ گِیا۔ اُس نیں اِکّ وار پھِر ڈھیر سارِییاں دفاواں لا کے بابے اتے اُس دے سمرتھکاں دے خِلاف پرچا درج کِیتا۔ ناجائِذ ہتھِیار رکھّݨ دی دفا٬ دۄہاں فِرکِیاں وِچّ نفرت پھَیلائُݨ دی دفا٬ مُجرماں نُۄں پناہ اتے ہلّاشیری دیݨ دی دفا٬ بھِیڑ ’تے گۄلی چلا کے کاتلانا ہملا کرن دی دفا۔ سرکاری کرمچارِییاں نُۄں ڈِئۄُٹی تۄں رۄکݨ دی دفا اتے سرکار وِرُدھّ بغاوت دی دفا۔

اِس مُکدّمے ’تے وی ساہِب خُش نہِیں سی ہۄئِیا۔ اِہ تاں کۄئی منگھڑت کہاݨی نہِیں سی۔ سارے شہِر نیں واکا اکھِّیں دیکھِیا سی۔ فۄٹۄگْرافراں نیں فۄٹۄیاں لئیِیاں سن اتے پتّرکاراں نیں رِپۄرٹاں لِکھِییاں سن۔ لۄک وی بابے نال ناراذ سن۔ اُس نُۄں نِہتھّی بھِیڑ ’تے گۄلی نہِیں سی چلائُݨی چاہِیدی۔

ساہِب نیں لال سِںگھّ نُۄں کیول یکِین ہی دِوائِیا۔ اجِہے مُکدّمے گْرِفتاری دا ہُکم دِںدِّیاں سرکار نُۄں کی اِتراذ ہۄ سکدا سی؟

اِس واکے نُۄں وی دُۄجا دِن سی۔ بابے دے سمرتھکاں دا پْراپیگںڈّا بڑا تیذ سی۔ دۄ دِناں وِچّ ہی اُہناں لۄکاں نُۄں سمجھا دِتّا کِہ اِس جلُۄس دا پْربںدھّ پُلِس نیں کِیتا سی۔ بںدّے وی پُلِس دے سن اتے یۄجنا وی۔ اُہناں فۄٹۄیاں وڈِّییاں کرا-کرا کے لۄکاں وِچّ وںڈّݨِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں سن٬ جِنہاں وِچۄں پُلِس مُلاذماں دے چِہرے ساف دِکھائی دے رہے سن۔

سمّتی نیں درشن اتے رام سرُۄپ نُۄں وی بھرما لِیا۔ اُہناں بھری مہِفل وِچّ غلتی منّ لئی۔ اِہ وی اِکبال کِیتا کِہ اُہناں اِہ کرتُۄت پُلِس دے کہِݨ ’تے کِیتی سی۔

سرکار دی خمۄشی تۄں لال سِںگھّ نُۄں لگّدا سی٬ جِویں پاسا پُٹھّا پَیݨ والا سی۔

لال سِںگھّ نیں کنّاں نُۄں ہتھّ لائے۔ کھُۄہ ’چ پئے اِہۄ جِہی تفتِیش۔ بھٹھّ ’چ پئے مُکھّ مںتّری دا وائدا۔ جدۄں مُکھّ مںتّری نُۄں ہی کۄئی فِکر نہِیں تاں پُلِس نُۄں کی؟

لۄکاں وِچّ ودھ رہے رۄہ نُۄں دیکھدِیاں لال سِںگھّ نیں دس دِناں دی چھُٹّی بھیج دِتّی۔ بھۄگ پِچھّۄں دیکھی جائیگی۔

چھُٹّی دی تھاں جدۄں بابے دی گْرِفتاری دی پْروانگی آئی تاں لال سِںگھّ دی جان وِچّ جان آئی۔

مُکھّ مںتّری ولّۄں لال سِںگھّ نُۄں کھُلّہی چھُٹّی سی۔ اُہ بابے نُۄں وی گْرِفتار کر سکدا سی اتے اُس دے سمرتھکاں نُۄں وی۔ جے ذمانت ہُںدّی دِسے تاں راشٹری سُرکھِّیا کانُۄن دی ورتۄں وی کِیتی جا سکدی سی۔

لال سِںگھّ خُش سی۔ ہُݨ اُس نُۄں آپݨے جَۄہر دِکھائُݨ دا مَۄکا مِلِیا سی۔

 

 

29

جے بابے دی گْرِفتاری دے ہُکم ناں آئُںدے تاں پالے اتے مِیتے نُۄں اُس شام رِہاء کر دِتّا جاݨا سی۔

اُہناں نال پھڑے سارے بںدّے گھرۄ-گھری جا چُکّے سن۔ اُہناں نُۄں تھاݨے بِٹھائی رکھّݨ دے دۄ ہی کارن سن۔ پہِلا اِہ کِہ اُہناں دا کۄئی وارِس اُہناں نُۄں چھُڈائُݨ نہِیں سی آئِیا۔ مِیتے دا تاں کۄئی ہَے ہی نہِیں سی۔ پالے دی ماں تھاݨے باہر بَیٹھ-بَیٹھ مُڑ گئی٬ اُس دی کِسے نیں سُݨی ہی ناں۔ دُۄجا کارن اِہ سی کِہ تفتِیش سمیں اُہ ناذر دی مدد تاں کردے ہی سن٬ وِہلے سمیں مال-مُکدّما تِیار کرن وِچّ مُنشی دا ہتھّ وی وٹائُںدے سن۔

تفتِیش لئی تاں کۄئی مُستوا تھاݨے ’چ نہِیں سی رِہا٬ پر مُنشی دا کمّ بہُت رہِںدّا سی۔ نواں مُنشی کئی دِناں دا آئِیا بَیٹھا سی۔ چارج دیݨ لئی پُراݨے مُنشی نُۄں اِکّ-اِکّ مدّ تِیار کرنی پَے رہی سی۔

لال سِںگھّ نُۄں تاں اُہناں دی کۄئی ذرُۄرت نہِیں سی۔ اُہناں دی رِہائی دے ادھِکار مُنشی کۄل سن۔ جدۄں مُناسب سمجھے٬ مُنشی اُہناں نُۄں چھڈّ دیوے۔

مُنشی رِہائی نُۄں ٹالدا آ رِہا سی۔ لگّدا سی جِویں سارا مال-مُکدّما ہی تِیار کرن والا رہِںدّا سی۔ اُہ اِکّ کمّ مُکا کے ہٹّدے تاں مُنشی دُۄجا اگّے کر دِںدّا۔

“اِہۄ کمّ باکی رہِںدَّے۔ کرۄ تے بھجّ جائۄ۔”

چائیِں-چائیِں اُہ کمّ ’چ جُٹّ جاںدے۔

پہِلے دِن اُہناں سَیںکڑے بۄتلاں اتے بِیسِییاں وڈِّییاں کینِییاں پاݨی نال بھرِییاں۔ اُہناں دے مُۄںہ ’تے کپّڑے بنّہ کے دھاگا لپیٹِیا گِیا۔ دھاگے دِییاں گںڈھّاں ’تے لاکھ لا کے مۄہراں دے نِشان لائے۔ پھیر مال نُۄں کِسے مُجرم نال سبںدھّت کرن لئی اُس دا ناں پتا اتے مُکدّما نمبّر لِکھِیا گِیا۔ بۄتلاں تے کینِییاں دے باہر لِکھِیا گِیا ’ناجائِذ شراب’۔

بۄتلاں دا کمّ مُکّا تاں بۄرِییاں بھرن دا کمّ شُرُۄ ہۄ گِیا۔ لکّڑ دے بُۄر دا ٹرکّ آرے تۄں آئِیا۔ بۄرِییاں جِیون آڑھتِیئے نیں بھیجِییاں۔ بۄرِییاں وِچّ بُۄر اِئۄں تۄل-تۄل بھرِیا گِیا٬ جِویں اُہ بُۄر ناں ہۄ کے پِستا ہۄوے۔ مجال ہَے ادھّ پا وی گھٹّ-ودھّ ہۄ جاوے۔ بۄرِییاں دے باہر لِکھِیا گِیا ’چُۄرا پۄست’۔

بۄرِییاں نال مال-خانا نکّۄ-نکّ بھر گِیا۔ تِل سُٹّݨ دی تھاں وی ناں رہی۔ ہُݨ تاں مُنشی رِہاء کریگا ہی۔ اِہ سۄچ کے اُہ ہڈّ-تۄڑوِیں مِہنت کردے رہے۔ دُپہِر نُۄں تھۄڑھا جِہا تھکیواں مہِسُۄس ہۄئِیا تاں مُنشی نیں بھۄرا-بھۄرا افِیم کھُیا دِتّی۔ مُڑ سارا دِن اُہ ڈھگّے واںگ بڑھکاں ماردے رہے۔

جدۄں گھر جاݨ دی چھُٹّی لَیݨ لئی مُنشی دے پیش ہۄئے تاں پِیلے جِہے دںدّاں نُۄں باہر کڈھّ کے اُہ بھَیڑی جِہی ہاسی ہسِّیا ۔

“کِئۄں گھرے جا کے تہِسِیلداری کرنی اےَ؟ کھائۄ پِیئۄ مَۄج کرۄ۔”

اِہ ٹھِیک سی کِہ ہُݨ تھاݨے وِچّ اُہناں نُۄں کۄئی تکلِیف نہِیں سی۔ جِہڑی جھاڑ-جھمبّ ہۄݨی سی٬ ہۄ چُکّی سی۔ ہُݨ اُہ سٹاف مَیمبراں واںگ ہی تھاݨے وِچّ وِچردے سن۔ گھُمّݨ-پھِرن ’تے کۄئی پابںدّی نہِیں سی۔ کھاݨ-پِیݨ دی کھُلّہ سی۔ مَیس ’چ جا کے جِس مرذی چِیذ نُۄں مُۄںہ مار لَیݨ, کۄئی نہِیں سی ٹۄکدا۔

رات نُۄں اُہناں دی ڈِئۄُٹی کُیارٹراں وِچّ ہُںدّی۔ اُہ تھاݨیداراں نُۄں وِسکی ورتائُںدے۔ بچی-کھُچی آپ پِیںدے۔

اِنِییاں مَۄجاں باہر نہِیں سن۔ پھیر وی پِںجّرے ’چ تاڑے پںچھّی واںگ تھاݨے دی گھُٹݨ اُہناں نُۄں چُبھدی رہِںدّی سی۔ اُہ آپݨِییاں جھَۄمپڑِییاں وِچّ جاݨ لئی کاہلے سن۔

بسّ مُنشی دا اِکّ کمّ ہۄر رہِںدّا سی۔ راتۄ-رات افِیم تِیار کر کے ڈبّے بھرنے سن۔ کلّہ تاں مُنشی نیں وی چارج چھڈّ دیݨا سی۔ اُہ دبّ کے مِہنت کرن اتے سویر ہُںدِّیاں ہی گھر دا رستا پھڑن۔

اُہناں دے چِہرِیاں ’تے تھکیویں اتے نِراشا دے چِنّہ پڑھ کے مُنشی نیں اِکّ وار پھیر رہِم کِیتا۔ دۄ پُڑِییاں افِیم دِییاں اُہناں دے ہوالے کِیتِییاں۔ تکڑی جِہی چاہ بݨا کے چھک آئُݨ۔ ناں تھکیواں ہۄئیگا٬ ناں گھر دی یاد ستائیگی۔

افِیم دا کمّ مُکِّیا تاں چاکُۄیاں٬ پستَۄلاں دا ڈھیر لگّ گِیا۔ ہر اِکّ ’تے پرچی چِپکائۄ۔ جھاڑ-جھمبّ کے خانِیاں ’چ سجائۄ … ۔

مُنشی نیں کھہِڑا چھڈِّیا تاں تھاݨیداراں نیں گھیر لئے۔ کِسے دے بُۄٹ پالِش کرن والے رہِںدّے سن اتے کِسے دے کپّڑے مَیلے سن۔

پالے اتے مِیتے نُۄں کپّڑے دھۄںدے دیکھ کے سِپاہِییاں نیں وی آپݨے کچھّے-بُنَیݨاں اُہناں اگّے لِیا سُٹّے۔

سرکاری وکِیل گُرمِیت دے تھاݨے آئُݨ تک اُہ اِس چُراسی دے چکّر ’چۄں نِکلݨ دِییاں سارِییاں آساں چھڈّ چُکّے سن۔ سویر تۄں اُہناں گھر جاݨ دی گلّ ہی نہِیں سی چھیڑی۔ اُہناں نُۄں مہِسُۄس ہۄئِیا سی٬ جِویں پُلِس والے اُہناں دی مجبُۄری دا ناجائِذ فائِدا اُٹھا رہے سن۔ جِئۄں ہی اُہ گھر جاݨ دی مںگّ لَے کے اُہناں اگّے پیش ہُںدّے٬ اُہ کۄئی ناں کۄئی کمّ اُہناں ہوالے کر دِںدّے۔ اُہ پھٹا-پھٹ کمّ نبیڑدے۔ اِکّ نِبڑدا تاں دُۄجا تِیار ہۄ جاںدا۔ کۄئی مُفت دے نَۄکراں نُۄں ہتھّۄں گوائُݨا نہِیں سی چاہُںدّا۔

چاہاں والے خالی گلاس چُکّدے مِیتے نُۄں گُرمِیت نیں پچھاݨ لِیا۔

اُہ اِتھے کِویں؟ مِیتے نُۄں تاں کدۄں دا اُہ اِس چکّروِئۄُ وِچۄں کڈھوا چُکّا سی۔

مِیتے نُۄں اِنے دِن تھاݨے بِٹھائی رکھّݨ دا مُنشی کۄل کۄئی جواب نہِیں سی۔

واپس جاںدے گُرمِیت نیں مُنشی نُۄں ہُکم دِتّا٬ شام تک دۄہاں نُۄں ہر ہالت وِچّ چھڈّ دِتّا جائے۔

شام ہۄئی تاں پُلِس بابے دی گْرِفتاری وِچّ اُلجھ گئی۔

بابے دی گْرِفتاری نال اِکّ وار پھیر تھاݨے وِچّ گہِما-گہِمی ہۄ گئی۔

بابے تۄں پُچھّ-گِچھّ تاں بہُت ہۄئی پر اُس نیں کۄئی راہ ناں دِتّا۔ اُس نُۄں تھاݨے وِچّ رکھّݨا خترے تۄں خالی نہِیں سی۔ اِس لئی راتۄ-رات اُس نُۄں جیلہ بھیج دِتّا گِیا۔

پُلِس کۄل سماں گھٹّ سی۔ اُہ شکّی بںدِّیاں نُۄں جلدی تۄں جلدی گْرِفتار کرنا چاہُںدّے سن۔

ساری رات یۄجناواں بݨدِییاں اتے پھڑ-پھڑائی ہُںدّی رہی۔

لال سِںگھّ دا وِچار سی کِہ دہِشتگردی وِچّ دۄ ترہاں دے لۄک ہِسّا لَے رہے سن۔ ذِیادا گِݨتی پیشیور مُجرماں دی سی۔ اُہناں سادھارن پیشے چھڈّ کے اِہ دھںدّا اپݨا لِیا سی۔ پَیسا سَۄکھی ترہاں بݨ رِہا سی٬ سِیاسی شرن سی اتے کُجھّ لۄکاں دی ہمدردی وی۔ بھائیِچارے دا کھیتر وِشال ہۄ گِیا سی۔ ہتھِیار وی آسانی نال مِل رہے سن۔ ڈردی پُلِس جلدی-جلدی ہتھّ وی نہِیں سی پائُںدی۔ لۄکاں وِچّ دہِشت سی۔ سبھ کُجھّ جاݨدے-بُجھدے وی اُہ مُخبری نہِیں سی کردے۔ اِس ترہاں دے دہِشتگرداں نُۄں پُلِس پہِلے دَۄر وِچّ پھَیںٹا چاڑھ چُکّی سی۔

دُۄجا اِکّ اجِہا گرُپّ اُہناں وِچّ شامل سی٬ جِنہاں نُۄں پَیسے دی تھاں چَۄدھر دی ذِیادا بھُکھّ سی۔ ذِمِیںداراں اتے سرداراں دے کاکے اِسے گرُپّ وِچّ آئُںدے سن۔

پہِلے تبکے تۄں تاں کُجھّ ہاسل نہِیں سی ہۄئِیا۔ اِس سمیں پُلِس دی اکھّ دُۄجے تبکے ’تے سی۔

بابے نُۄں جیلہ بھیج کے جِتھے پُلِس دے ہَۄسلے بُلںدّ ہۄئے سن٬ اُتھے پُلِس دا وِرۄدھ کرن والِیاں نُۄں بھاجڑاں پَے گئیِیاں سن۔ اِس دا سبھ تۄں وڈّا سبُۄت کالج دا پْرِںسِّیپل سی۔ پُلِس نُۄں شکّ سی٬ دہِشتگرداں دا وڈّا اڈّا کالج سی۔ ہۄسٹلاں وِچّ دہِشتگرداں دے لُکے رہِݨ دی سمبھّاونا نُۄں ردّ نہِیں سی کِیتا جا سکدا۔ پْرِںسِّیپل پَیراں ’تے پاݨی نہِیں سی پَیݨ دِںدّا۔ پُلِس نُۄں کالج ’چ داخل ہۄݨ دی اِجاذت نہِیں سی دے رِہا۔ اُس نُۄں مُکھّ مںتّری دا جماتی ہۄݨ دا ہںکّار سی۔ اُس ورگے اڑِیئل ٹٹُّۄیاں دا ہںکّار دُۄر کرن لئی پُلِس نیں مُکھّ مںتّری دے اُس ہُکم دا دبّ کے پْرچار کِیتا سی٬ جِس وِچّ اُہناں آکھِیا سی٬ اِس گمبھِّیر مسلے وِچّ جے اُس دا کۄئی خاس ہمائِتی وی ٹںگّ اڑاوے تاں اُس نُۄں وی ناں بخشِیا جاوے۔ بابے نُۄں اُہ سبک سِکھا چُکّے سن۔ ہُݨ واری پْرِںسِّیپل دی سی۔

کالج ’چ مُںڈِّیاں ولّۄں کِیتِییاں جاںدِییاں سرگرمِییاں دی پُلِس کۄل کۄئی ٹھۄس رِپۄرٹ نہِیں سی۔ بسّ اینا کُ پتا سی کِہ کالج وِچّ کئی یُۄنِیئناں بݨِییاں ہۄئیِیاں سن۔ کاںگرس پکھّی وی٬ بھارتی جنتا پارٹی پکھّی وی اتے اکالی پکھّی وی٬ پر اِہ فسلی بٹیرِیاں واںگ خاس-خاس مَۄکِیاں ’تے ہی دِکھائی دِںدِّییاں سن۔ اخباراں ’چ خبراں چھپوا کے جاں کِسے نیتا نُۄں خُش کر کے خامۄش ہۄ جاںدِییاں سن۔

مُکھّ جتھیبںدِّییاں دۄ ہی سن۔ اِکّ کھاڑکُۄ جتھیبںدّی اکھوائُںدی سی۔ اِہ اُہناں یۄدھِیاں دی سمرتھک سی٬ جِہڑے سِکھّ کَۄم دی آذادی لئی جُۄجھ رہے سن۔ اِہ کھاڑکُۄیاں ولّۄں دِتّے جاںدے ہر پْرۄگرام ’تے امل کردی سی۔

دُۄجی پںجّاب سٹُۄڈَیںٹس یُۄنِیئن سی۔ اُہ مارکسی وِچاردھارا وِچّ وِشواس رکھّدی سی۔ کھاڑکُۄ جتھیبںدّی نُۄں اُہ فِرکُۄ دسّدے سن اتے اُہناں دے ہر دھرم پْرچار دے پْرۄگرام نُۄں تارپِیڈۄ کرن دے یتن کردے سن۔ اُہ آپݨی سیدھ بابے تۄں لَیںدے سن۔

دۄہاں جتھیبںدِّییاں دا کئی وار ٹکرا ہۄ چُکّا سی۔ اِس وار گۄلی وی چلّی سی۔ کئی مُکدّمے پُلِس کۄل درج سن۔ دۄہاں دھِراں دا اِٹّ-کُتّے والا وَیر سی۔

پُلِس کۄل اُہناں مُںڈِّیاں دی سُۄچی وی سی٬ جِہڑے پُلِس نُۄں اِہناں کیساں وِچّ لۄڑِیںدے سن۔ پْرِںسِّیپل ہۄر سُۄچنا دیݨ نُۄں تِیار نہِیں سی۔

کِہڑا مُںڈّا کِس جتھیبںدّی وِچّ شامل سی٬ کِنّا کُ خترناک سی اتے کِہڑِییاں-کِہڑِییاں وارداتاں کر چُکّا سی٬ ہَیڈّ کلرک کۄل اِس دی پُۄری سُۄچی سی۔

اِسے اِتلاہ دے آدھار ’تے پُلِس گْرِفتاری کر رہی سی۔

بںٹّی دے کتل ورگِییاں کاروائیِیاں نال پںجّاب سٹُۄڈَیںٹس یُۄنِیئن دا کۄئی سمبّںدھّ نہِیں سی۔ پھیر وی پُلِس لئی اُہناں دی گْرِفتاری بہُت ذرُۄری سی۔ اُہ باہر رہِ گئے تاں بابے دی رِہائی لئی جہّاد کھڑا کر سکدے سن۔ پُلِس نُۄں تاں ترکشِیلاں٬ *تِیکاری فرںٹّ دے کارکُناں اتے نَۄجوان سبھا دے نیتاواں دی وی بھال سی۔ اُہ لۄک سںگھّرش سمّتی دا ناں نِشان ہی مِٹا دیݨا چاہُںدّے سن۔

کھاڑکُۄیاں دی گْرِفتاری اُس تۄں وی اہِم سی۔ دۄ دِناں دے تھۄڑھے جِہے سمیں وِچّ کاتلاں دا گْرِفتار ہۄݨا ذرُۄری سی۔ مُکھّ مںتّری گْرِفتاری لئی کاہل کر رِہا سی۔

دۄہاں جتھیبںدِّییاں دے پْرمُکھّ نیتا پہِلاں ہی فرار ہۄ چُکّے سن۔

دُۄجے درجے دے کارکُناں تۄں ہی پُلِس نُۄں کمّ چلائُݨا پَے رِہا سی۔

پۄذِیشن پہِلاں والی ہی سی۔ فۄرس گھٹّ اتے بںدّے ذِیادا۔

اجِہے ہالات وِچّ پالے اتے مِیتے دی رِہائی دا سوال ہی پَیدا نہِیں سی ہُںدّا۔ اُہ اِکّ آم سِپاہی جِنّا کمّ دے رہے سن۔

ناذر دی سِفارش ’تے لال سِںگھّ نیں دۄہاں دی رِہائی ’تے پابںدّی لا دِتّی سی۔ اِکّ-دۄ دِناں دا مسلا سی۔ کاتلاں دی گْرِفتاری پِچھّۄں پُلِس نیں اُہناں تۄں کی کرائُݨا سی؟

وَیسے وی تھاݨے وِچّ رَۄݨک نُۄں دیکھ کے اُہناں دۄہاں دا من لگّ گِیا سی۔ ہُݨ اُہ پہِلاں واںگ وِہلے نہِیں سن۔

 

 

30

اَیس.اَیچ.اۄ.نیں بُڈھّے بلوںتّ سِپاہی دی سِیاݨپ نُۄں مانتا دے دِتّی۔ سچّمُچّ اُس تۄں ودھّ کابل سِپاہی کۄئی سارے ذِلہے وِچّ نہِیں سی۔ اِہ گلّ پکّی سی کِہ ناں اُس تۄں ودھّ کۄئی مُخبری ہاسل کر سکدا سی اتے ناں ہی اُس تۄں ودھّ کۄئی پَیسے بٹۄر سکدا سی۔

لال سِںگھّ نیں جے بھۄگ تۄں پہِلاں کاتل لبھّݨے ہن تاں اُس نُۄں بلوںتّ دی سہائِتا لَیݨی ہی پَیݨی سی۔ اِس لئی اُس نیں بلوںتّ نُۄں پُچکار لِیا سی اتے آپݨے سبھ تۄں نیڑلے بںدِّیاں دا خِتاب بخش دِتّا سی۔

بلوںتّ دی مرذی انُسار پُچھّ-گِچھّ لئی اُس نُۄں سرداراں اتے سیٹھاں دے دس-باراں مُںڈِّیاں دی اُہ ٹۄلی مِلی سی٬ جِنہاں دا کِسے دھڑے نال کۄئی واستا نہِیں سی۔ اُہناں دا اِکۄ-اِکّ کمّ کںٹِّین وِچّ بَیٹھ کے کافی پِیݨا اتے کُڑِییاں چھیڑنا سی۔

اجِہے مُںڈِّیاں نُۄں دۄ کارناں کرکے پھڑِیا گِیا سی۔ پہِلا ۔ اُہناں دے ماپِیاں تۄں پَیسے اِکٹھّے کرنا۔ دُۄجا۔ پُلِس نُۄں نِرپکھّ سابت کرن لئی اُہناں نُۄں کُجھّ ہی گھںٹِّیاں بائد چھڈّ دِتّا جاݨا سی۔ اُہ وی پْرَیس رِپۄرٹراں دی ہاذری وِچّ۔

مُںڈِّیاں دے سۄہل سرِیراں اتے ماپِیاں دے رُتبِیاں نُۄں دھِیان وِچّ رکھّدِیاں بلوںتّ نیں تفتِیش دے ہلکے-پھُلکے ترِیکے ہی ورتݨے شُرُۄ کِیتے سن۔

بھلیماݨس بلوںتّ نیں پہِلاں اُہناں نُۄں اِکّ لائیِن وِچّ بِٹھا کے ’سچّ بۄلݨ’ دا مَۄکا دِتّا۔ جے اُہ سہی-سہی گلّ دسّ دیݨ تاں بلوںتّ کُجھّ نہِیں آکھیگا۔ سرکار ولّۄں مِلݨ والا سارا اِنام وی مُخبر نُۄں مِلیگا اتے تھاݨیداری وی۔

جدۄں سارِیاں نیں ہی سِر پھیر دِتّے تاں بلوںتّ نُۄں غُسّا چڑھن لگّا۔

“نہِیں پتا تاں کۄئی نہِیں۔ دیکھدے جائۄ کِویں یاد آئُݨگے باپاں دے ناں پھٹاپھٹ ہرامذادِئۄ جے تھۄڈی ریل گڈّی ناں بݨا دِتّی تاں میرا ناں وی بلوںتّ نہِیں۔”

آکھدے بلوںتّ نیں پہِلاں باݨِییاں دے یش نُۄں بۄدِییاں تۄں پھڑ کے باہر دھُۄہِیا۔

“اُہ دۄ دِن تھۄڈے کارخانے وِچّ رہے … تُۄں رۄٹی ٹُکّ پہُںچّاںدا رِہا … ہُݨ آکھدَے کُجھّ نی پتا … دسّ کِتھے چھڈّ کے آئِئَے آپݨے باپاں نُۄں؟” بِناں جواب اُڈِیکے بلوںتّ نیں اٹھّ-دس تھپّڑ اُس دِییاں گلّہاں ’تے جڑ دِتّے۔

یش دِییاں لتّاں کمبّݨ لگِّییاں۔ چِیکاں ماردا جدۄں اُہ بلوںتّ دے پَیرِیں پَیݨ لگّدا تاں بلوںتّ مُڑ بۄدِییاں تۄں پھڑ کے اُس نُۄں اُپر نُۄں دھُۄہ لَیںدا۔ دھَۄل-دھپھّا کردا مُڑ اُہۄ پْرشن دُہرائُںدا۔

“دیوی دی سہُں مَینُۄں کُجھّ نہِیں پتا … ۔” بھُبّاں مار-مار سپشّٹِیکرن دِںدّے یش دا گلا بَیٹھ گِیا۔ گلّہاں لال ہۄ گئیِیاں٬ کنّ سُجّ گئے۔ پِشاب نِکلݨ کارن پَیںٹ گِلّی ہۄ گئی۔ ٹٹّی دی ہاذت ہۄݨ لگّی۔

ہۄر پئے دۄ تھپّڑاں نیں اُس دا سِر چکرا دِتّا۔ سِر نُۄں چڑھدِییاں گھُمّݨ-گھیرِییاں یش نُۄں دھرتی ’تے ڈِگّݨ لئی مجبُۄر کرن لگِّییاں۔

یش دی پَیںٹ لُہا کے مِیتے نُۄں پھڑائی گئی۔ اُہ پَیںٹ دِییاں مُۄرِییاں نُۄں آپس وِچّ بنّہ کے پہِلاں اِس دا ہار بݨائے اتے پھیر اُس وِچّ ریت بھر لئے۔ اُہ ہار یش دے گل وِچّ پا کے ڈںڈّ کڈھائیگا۔ جِنّی دیر ’چ ہار تِیار ہُںدّا ہَے٬ اۄنی دیر ’چ پالا اُس نُۄں ٹٹِّییاں ’چ لِجا کے ہاجت مِٹا لِیائے۔

یش تۄں وِہلا ہۄ کے بلوںتّ جِیتی اتے نِینُۄ ولّ ہۄئِیا۔

اُہناں دا رںگّ تاں پہِلاں ہی پِیلا بھُۄک ہۄئِیا ہۄئِیا سی۔ بلوںتّ دے نیڑے پُجّدِیاں ہی اُہناں نُۄں پسِینے چھُٹّ پئے۔

اُہناں دِییاں پَیںٹاں لُہا کے کھُلّہے-کھُلّہے پجامے پائے گئے۔ پجامِیاں وِچّ چُۄہے چھڈّے گئے۔ چُۄہِیاں دِییاں نہُںدّراں اتے دںدِّییاں اُہناں نُۄں ہالۄں-بیہال کرن لگِّییاں۔ اِکّ-دۄ وار اُہناں چُۄہے کابُۄ کرن دی کۄشِش کِیتی تاں بلوںتّ دے ڈںڈِّیاں نیں اُںگلاں سُجا دِتِّییاں۔

یش واںگ اُہ وی چِیک-چِہاڑا پائُݨ لگّے۔

سیٹھاں دے مُںڈِّیاں دِییاں پئیِیاں پدِیڑاں دیکھ-دیکھ پالا اتے مِیتا مُسکڑِیئے ہسّ رہے سن۔ نَۄکراں نُۄں گالہاں کڈھّ کے بُلائُݨ والے اتے شُگل-شُگل وِچّ ہی ٹھُڈّے مار دیݨ والے نواباں نُۄں ہُݨ پتا لگّا ہۄݨا ہَے کِہ ٹھُڈّا کِویں دھُر اںدّر تک مار کردا ہَے؟ اُہ مُںڈِّیاں دا تماشا بڑے سُیاد نال دیکھ رہے سن۔

جِیتی اتے نِینُۄ نُۄں کُجھّ دیر سُستائُݨ دا وکت دے کے بلوںتّ تھر-تھر کمبّدی باکی ڈھاݨی ولّ ہۄئِیا۔

مُںڈِّیاں نُۄں آپݨی-آپݨی تھاں مُۄدھے پَیݨ دی ہدائِت ہۄئی۔ پہِلاں پۄلے-پۄلے چِتّڑاں ’تے چار-چار چھِتّراں دا پْرشاد ورتائِیا گِیا۔ پھیر اُہناں نُۄں پُٹھِّئۄں-سِدھّے اتے سِدھِّئۄں-پُٹھّے ہۄ کے لۄٹنِییاں کھاݨ دا ہُکم ہۄئِیا۔ اِس ترہاں لِٹدے-لِٹدے اُہناں وِہڑے دے اِکّ کھُۄںجے تۄں دُۄجے کھُۄںجے تک جاݨا سی۔ پھیر اُدھرۄں پہِلے کھُۄںجے ولّ آئُݨا سی۔

مہِںگّے-مہِںگّے کپّڑے اتے بݨا-سںوّار کے رکھّے پٹے مِںٹّاں وِچّ مِٹّی ’چ مِٹّی ورگے ہۄ گئے۔ گۄڈِیاں اتے کُۄہݨِییاں ’چۄں خُۄن سِمّݨ لگّا۔ مِٹّی نال مُۄںہ بھر جاݨ کارن کئیِیاں نُۄں اُتھُۄ چھِڑ پئے۔

رفتار مٹھّی کرن والِیاں لئی بلوںتّ دا ڈںڈّا ہاذر سی۔ جِئۄں ہی ڈںڈّا گِٹِّیاں ’تے وجّدا٬ جھٹّ اُہناں دی رفتار تیذ ہۄ جاںدی۔

اُہناں وِچۄں کۄئی-کۄئی بیہۄش ہۄݨ لگّا۔

اُںج تاں اُہناں دی سُرت ٹِکاݨے لِیا کے بلوںتّ دی تفتِیش مُکمّل ہۄ چُکّی سی۔ پھیر وی مُںڈِّیاں نُۄں مانسک تݨائۄ وِچّ رکھّݨ لئی اُہناں نُۄں کپّڑے جھاڑ کے دُبارا تِیار رہِݨ دا ہُکم ہۄئِیا۔

بلوںتّ دا اگلا کمّ مُںڈِّیاں دے سِفارشِییاں نُۄں مِلݨا سی۔ سںتّری دسّ رِہا سی کِہ پہِلوان دے ڈھابے تۄں لَے کے پاںدھے ارذی نوِیس تک سبھ دُکاناں سِفارشِییاں نال بھرِییاں پئیِیاں سن۔ اُہ جائے اتے اُہناں نال سمپّرک کائِم کرے۔

تھاݨِئۄں باہر جاںدا بلوںتّ مُںڈِّیاں نُۄں اِکّ وار پھیر تاڑن لگّا۔

“تُسِیں دم مار لئۄ۔ کاتلاں بارے سۄچ لئۄ۔ کُجھّ دسّݨا ہۄوے تاں دسّ دیݨا۔ نہِیں اگلے دَۄر دی تفتِیش لئی تِیار رہِݨا۔”

اگلا دَۄر کی ہۄویگا٬ اِس دی جھلک اُہناں نُۄں ناذر کۄلۄں مِل سکدی سی٬ جِہڑا کھاڑکُۄیاں نال نجِٹھّ رِہا سی۔

کھاڑکُۄیاں وِچۄں ناذر نُۄں کیول اُہی گرُپّ دِتّا گِیا سی٬ جِہڑے جتھیبںدّی دے اہُدیدار سن جاں پھیر آپݨے آپ نُۄں کاروائیِیاں لئی سہی ٹھہِرا رہے سن۔

اُہ سارے مُںڈّے جِہڑے پُلِس دے پہِلے دبکے نال ہی آپݨا سںتُّلن گوا بَیٹھے سن اتے جتھیبںدّی وِچّ شامل ہۄݨ دے آپݨے اُدیش نُۄں پھٹا-پھٹ دسّ چُکّے سن٬ اُہناں نُۄں اِکّ پاسے کر لِیا گِیا سی۔

پاس کِیتے گئے مُںڈِّیاں وِچۄں اِکّ نیں دسِّیا کِہ اُس دا کپّڑے والے بھاپے دی کُڑی نال اِسک سی۔ بلبِیرۄ پرِییاں ورگی کُڑی سی۔ ہتھّ لائِیاں مَیلی ہُںدّی سی۔ بلبِیرۄ نُۄں ہِیرۄ مارکا مُںڈّے پسںدّ سن۔ مُںڈّا کۄئی ہۄر مارکا مارن دے تاں کابل نہِیں سی٬ اُہ جتھیبںدّی وِچّ شامل ہۄ گِیا۔ بلبِیرۄ نُۄں دِکھائُݨ لئی اُہ جتھیبںدّی دے اُہناں سارے کمّاں وِچّ ودھ-چڑھ کے ہِسّا لَیںدا سی٬ جِتھے بلبِیرۄ ہاذر ہُںدّی سی۔ جتھیبںدّی دے گُپت پْرۄگراماں وِچّ اُس نیں کدے ہِسّا نہِیں لِیا۔ جدۄں دی بلبِیرۄ بی.اے.کر کے یُۄنِیورسِٹی چلی گئی سی٬ اُس نیں وی جتھیبںدّی چھڈّ دِتّی سی۔

دُۄجے دے ہِساب دے لَیکچر گھٹّ سن۔ ہِساب والا پْرۄفَیسر کِسے ترہاں وی ہاذرِییاں پُۄرِییاں کرن نُۄں تِیار نہِیں سی۔ کِدھرے اِمتِہان وِچّ ہی بَیٹھݨ تۄں ناں رہِ جائے٬ اِس لئی اُہ جتھیبںدّی وِچّ شامل ہۄ گِیا۔ ڈردے پْرۄفَیسر نیں لَیکچر پُۄرے کر دِتّے۔ ہُݨ اُہ جتھیبںدّی نُۄں بھُلا کے پڑھائی وِچّ مسرُۄف سی۔ اُہ سائِںس دا وِدِیارتھی سی۔ پہِلاں ہی بتھیرا نُکسان ہۄ گِیا سی۔

ناذر ہوالے ہۄئے مُںڈّے کُجھّ وی دسّݨ نُۄں تِیار نہِیں سن۔ اُہ اڈۄل اتے شاںت-چِتّ کھڑے سن۔

ناذر دی ڈِئۄُٹی اُہناں دے مُۄںہ کھُلہائُݨ دی سی۔

“مَیں چاہُںدّا ساں کِہ تُسِیں بِناں ناذر دے ہتھّ دیکھے ہی سبھ کُجھّ بک دیوۄ۔ مَیں ہِساب دا پْرۄفَیسر تاں ہاں نہِیں بئی سۄتھۄں ڈر جائۄُںگا۔ مَیں تاں تھۄڈے اںدّرلے بھُۄت بُلا کے ہی چھڈُّۄں۔”

سۄچݨ دا کُجھّ وکت دے کے ناذُر کُیارٹر چلا گِیا۔ خترناک جتھیبںدّی دے کارکُناں دی تفتِیش لئی ہَۄسلے دی ذرُۄرت سی۔ ہَۄسلے لئی وِسکی دا سہارا لَیݨا پَیݨا سی۔ اُس نیں دۄ وڈّے سارے پَیگّ اںدّر سُٹّے اتے نمکِین پکَۄڑِییاں چبائُںدا اُہنِیں پَیرِیں واپس مُڑ آئِیا۔

“لَے بئی پْردھان٬ پہِلاں پھیر تُۄں ہی تِیار ہۄ۔” ڈںڈّے دے اِشارے نال اُس نیں اِکّ سۄہݨے-سُنکھّے اتے سرُۄ دے کدّ ورگے اُچّے-لمبّے مُںڈّے نُۄں اگّے بُلائِیا۔

مُںڈّا بِناں جھِجک ناذر ولّ ودھِیا۔

“کپّڑے لاہ تے کمبّل ولّ ہۄ … ۔”

“تُۄں مِیتِیا٬ اُہ کِلّۄمِیٹر لِیا …”  رُک-رُک کے ناذر نیں دۄہاں نُۄں ہُکم سُݨائے۔

مُںڈّا کپّڑے لاہُݨ نُۄں تِیار نہِیں سی۔ مِیتا کِلّۄمِیٹر ناں دا اِکّ پھٹّا چُکّ لِیائِیا سی۔ پالے نیں کمبّل وِچھا دِتّا سی۔ دۄ-تِنّ سِپاہی کمبّل دُیالے آ کھڑۄتے سن۔

“اںڈّر-وِیئر اتے بنَیݨ وی لاہ دے …”  ناذر دے اِس ہُکم دی پْردھان نیں کۄئی پْرواہ ناں کِیتی۔

پْردھان دا شرماکل سُبھاء سارے کالج وِچّ مشہُۄر سی۔ پںجّاں بھَیݨاں دے اِکۄ-اِکّ بھرا وِچّ بہُتِییاں آدتاں کُڑِییاں والِییاں ہی سن۔ کدے پِںجّݨی وی نںگّی ہۄ جاوے تاں اُہ پاݨی-پاݨی ہۄ جاںدا۔ آپݨے جماتِییاں ساہمݨے الف-نںگّا ہۄݨ نالۄں اُس لئی مرنا چںگّا سی۔

“اسِیں پھیر دُۄجے لۄٹ وی لاہ دِیاںگے … ۔” آپݨے ہتھّ ’چ پھڑے ڈںڈّے نُۄں پْردھان دے اںڈّر-وِیئر وِچّ اڑائُںدے ناذر نیں سختی ورتݨی شُرُۄ کِیتی۔ وِسکی آپݨا رںگّ دِکھائُݨ لگّی سی۔ اُس دے ہَۄسلے بُلںدّ سن۔

“جِہڑی-جِہڑی کاروائی ساڈی جتھیبںدّی نیں کِیتی ہَے٬ اُہ ساری مَیں دسّ چُکّا ہاں۔ ساڈا بںٹّی دے کتل نال کۄئی سمبّںدھّ نہِیں۔ ناں ہی کۄئی سچّا سِکھّ ماسُۄماں دا کتل کر سکدَے … ۔ اِہ کِسے مُجرم دا کمّ ہَے … ۔” آپݨے پہِلے بِیان نُۄں پْردھان نیں پھیر دُہرائِیا۔

اُہ پہِلاں ہی دسّ چُکّا سی کِہ اُہناں دی جتھیبںدّی نیں سِگرٹاں دِییاں دُکاناں بںدّ کروائُݨ, مِیٹ والِیاں نُۄں کِتّا بدلݨ اتے شراب دے ٹھیکیداراں نُۄں شراب ویچݨۄں ہٹݨ دِییاں دھمکِییاں ذرُۄر دِتِّییاں ہن۔ اُہ برات دی گِݨتی دساں بںدِّیاں تۄں ودھائُݨ دے ہکّ وِچّ ہی نہِیں سن۔

جِہڑے دُکانداراں نیں اُہناں دی دھمکی دی پرواہ نہِیں کِیتی٬ اُہناں نُۄں جتھیبںدّی نیں ذرُۄر سۄدھِیا سی۔ ٹھیکے لُٹّے سن٬ کھۄکھے ساڑے سن اتے سِگرٹاں والِیاں نُۄں شہِرۄں بھجائِیا سی۔ اِکّ-دۄ براتاں نُۄں برںگّ بھِجوائِیا سی۔

کھاڑکُۄیاں دی ہۄر کِسے یۄجناں ’تے اُہناں نیں دھِیان نہِیں سی دِتّا۔ ناں کِسے تۄں پھرَۄتی مںگّی سی٬ ناں کِسے نُۄں اِس لئی تںگّ کِیتا سی کِہ اُہ کِسے اِکّ خاس تبکے نال سمبّںدھّ رکھّدا سی۔

اِسے لئی شہِر وِچّ امن سی۔

اِس بِیان ’تے ناں اَیس.اَیچ.اۄ.دی تسلّی ہۄئی٬ ناں ناذر دی ہۄئی۔ اُہناں نُۄں اِکۄ تسلّی سی کِہ مُںڈّے اِکبال کرن لگّے سن۔ تھۄڑھی جِہی سختی نال بںٹّی دا کتل وی نِکل آئُݨا سی۔

’کِلّۄمِیٹر‘ لائُݨ دِییاں سارِییاں تِیارِییاں مُکمّل سن۔ اِہ دیکھ کے ناذر نیں پالے نُۄں پْردھان دا اںڈّر-وِیئر لاہُݨ دا ہُکم دِتّا۔

جِئۄں ہی اگّے ودھ کے پالا پْردھان دے اںڈّر-وِیئر نُۄں ہتھّ پائُݨ لگّا٬ اِکّ کرارا جِہا تھپّڑ اُس دی سجّی گلّہ ’تے پِیا

ٹِیں-ٹِیں کردے کنّ نال پالا پِچھاںہ ہٹ گِیا۔

ناذر نُۄں لگّا جِویں اِہ تھپّڑ پالے دے نہِیں٬ اُس دی آپݨی گلّہ ’تے پِیا سی۔ کۄئی سادھارن مُجرم ہُںدّا تاں ناذر نیں ہُݨ تائیِں اُس نُۄں بۄک واںگ ڈھاہِیا ہُںدّا۔ کھاڑکُۄ جتھیبںدّی دے پْردھان نال واہ پَیݨ کرکے اُس نُۄں غُسّا پِیݨا پِیا۔

“نہِیں لاہُںدّا ناں سہی۔” من نال سمجھَۄتا کر کے ناذر نیں پْردھان نُۄں کمبّل ’تے بَیٹھ کے ٹںگّاں سِدھِییاں کرن دا ہُکم دِتّا۔

پْردھان ہر ترہاں دے تسِیہے سہِݨ لئی تِیار سی۔

آم تَۄر ’تے کِلّۄمِیٹر لائُݨ لگِّیاں کیس کھُلہا لئے جاںدے ہن۔ جُۄڑا کھۄل کے کیساں نُۄں اِکّ سِپاہی آپݨے ہتھّاں وِچّ پھڑ لَیںدا ہَے تاں جۄ تکلِیف ہۄݨ ’تے چھٹپٹائُںدے بںدّے نُۄں کابُۄ رکھِّیا جا سکے۔ اںڈّر-وِیئر دے تجربے تۄں گھبرائے ناذر دی ہِمّت نہِیں سی پئی کِہ اُہ پْردھان دے کیساں نُۄں ہتھّ لا جائے۔ اُہ پْردھان دی پگّ لُہائُݨ تۄں وی جھِجکِیا۔

پْردھان دے ہتھّاں نُۄں ڈھُۄہی ’تے لِجا کے بنّہ دِتّا گِیا۔ گُٹّاں ’تے بنّہے پرنے نُۄں اِکّ سِپاہی نیں چںگّی ترہاں پھڑ لِیا۔

کِلّۄمِیٹر پْردھان دے پٹّاں ’تے رکھِّیا گِیا۔

پھٹّے دے دۄہاں سِرِیاں ’تے پہِلاں دۄ مۄٹے سِپاہِییاں نیں چڑھنا سی۔ جے بہُتا نہِیں تاں اُہناں دا بھار کُئِںٹل-کُئِںٹل ذرُۄر ہۄئیگا۔ جِویں اُہناں نُۄں اِسے کمّ لئی پالِیا گِیا سی۔

پْردھان دے کھبّے-سجّے کھڑے سِپاہِییاں نیں پہِلاں اِکّ-اِکّ پَیر پھٹّے ’تے دھرِیا۔ اِکّ-اِکّ دۄ-دۄ جمپّ مار کے اُہ اِکدم پھٹّے ’تے چڑھ گئے۔

درد ناں سہاردے ہۄئے پْردھان دِییاں سارِییاں نساں کسِّییاں گئیِیاں۔ سارا سرِیر سُۄہا ہۄ گِیا۔ اکھّاں وِچّ پاݨی سِمّ پِیا۔ دِل دی دھڑکݨ ساف سُݨائی دیݨ لگّی۔

پْردھان دا پُۄرا ذۄر لگّا ہۄئِیا سی کِہ مُۄںہ وِچۄں کۄئی چِیک ناں نِکل سکے۔ اُہ دںدّاں ہیٹھ جِیبھ لئی پاٹھ کردا رِہا۔ اُہ کافی ہدّ تک کامیاب سی۔ پھیر وی کدے-کدے کراہُݨ دی آواذ نِکل ہی جاںدی۔

“کُجھ بکدَیں … جاں ہۄر نذارا دیکھݨَے …”  پْردھان نُۄں کیساں دی تھاں گلے تۄں پھڑ کے ناذر نیں آپݨا پْرشن دُہرائِیا۔

“جۄ سی دسّ دِتّا … ہۄر کُجھّ نہِیں پتا …”

“چلۄ بئی تُسِیں وی …”  پالے اتے مِیتے نُۄں باہۄں پھڑ-پھڑ پھٹّے ’تے چڑھائُںدے ناذر نیں سختی ودھائی۔

پھٹّے ہیٹھ کِڑ-کِڑ ہۄݨ لگّی۔ مِیتے نُۄں لگّا٬ پْردھان دِییاں ہڈِّییاں ٹُٹّ رہِییاں سن۔ اُہ ڈردا ہیٹھاں اُتر گِیا۔ پِچھّے ہی سِپاہی وی اُتر گئے۔ پْردھان بیہۄش ہۄݨ والا ہی سی۔

مُڑ اُہۄ کاروائی دُہرائی گئی۔ پٹّاں ’تے تیل دِییاں مالِشاں٬ دُدھّ دا گلاس اتے سِپاہِییاں دے مۄڈھِیاں دے سہارے تھاݨے دے چکّر۔

دُۄجے کارکُناں ’تے ہۄئے تشدّد وی وِئرتھ گئے۔

ہمبھّ کے ناذر بَیٹھ گِیا۔ اُس نُۄں گھبراہٹ ہۄݨ لگّی۔ لگّدا سی بلڈّ پْرَیشر ذِیادا ہی ہائی ہۄ گِیا سی۔ کہاݨی تاں اگّے تُر ہی نہِیں سی رہی۔ کُجھّ گھڑِییاں سُستائُݨ لئی اُہ آپݨے کُیارٹر چلِیا گِیا۔

پْرگتِیوادِییاں دُیالے لال سِںگھّ خُد ہۄئِیا ہۄئِیا سی۔

اُہ مُںڈِّیاں نُۄں اجِہا سبک سِکھائُݨا چاہُںدّا سی کِہ مُںڈّے تاں وی٬ اُہناں دِییاں آئُݨ والِییاں نسلاں وی پُلِس نال پںگّا لَیݨ دی جُرئت ناں کرن۔

اِس جتھیبںدّی دے اٹھّ مُںڈّے پُلِس دے ہتھّ آئے سن۔ ناں پتا پُچھّݨ ’تے پتا لگّا٬ کۄئی ساںسِییاں دا مُںڈّا سی٬ کۄئی مِسترِییاں دا٬ کۄئی پںڈّتاں دا اتے کۄئی سِکھّاں دا۔ لال سِںگھّ نُۄں یکِین نہِیں سی آئِیا۔ دیکھݨ نُۄں سبھ اِکۄ جِہے لگّدے سن۔ سبھ دے کیس کٹّے ہۄئے اتے داڑھی تھۄڑھی-تھۄڑھی ودھائی ہۄئی سی۔ کیس داڑھی دا سٹائیِل اُہناں بںدِّیاں نال ہُۄ-ب-ہُۄ مِلدا سی٬ جِہڑے اُس دِن بابے دُیالے بںدُّۄکاں تاݨی کھڑے سن۔ فرک سی تاں کیول اُمر وِچّ۔ اِہ الّہڑ سن٬ پر اُہ پکّی اُمر دے سن۔

لال سِںگھّ نُۄں گۄلی چلائُݨ والِیاں ’تے بہُت غُسّا سی٬ پر اُہ سن کَۄݨ, اِس دا تھہُ پتا نہِیں سی لگّ رِہا۔ ناں بابے نیں ذُبان کھۄلہی سی٬ ناں اِہناں مُںڈِّیاں نیں کۄئی راہ دِتّا سی۔ اِکّ وار اُہ مِل جاںدے تاں لال سِںگھّ مار-مار کے اُہناں نُۄں نہِراں ’چ کِہڑا ناں سُٹّ آئُںدا۔ اُہناں نیں پُلِس دی ساری یۄجنا مِٹّی وِچّ مِلا دِتّی سی۔ مُڑ بابا ہِیرۄ بݨدا جا رِہا سی۔

لال سِںگھّ نُۄں بںٹّی دے کاتلاں سمبّںدھّی تاں اِہناں تۄں پُچھّ-گِچھّ کرن دی کۄئی ذرُۄرت نہِیں سی۔ اُہ بابے دے سمرتھکاں دے ناں پتے پُچھّݨ اتے پُلِس دا وِرۄدھ کرن دا سُیاد ہی اُہناں نُۄں چکھائُݨا چاہُںدّا سی۔

شرافت نال کۄئی کُجھّ وی دسّݨ نُۄں تِیار نہِیں سی۔ جِس نُۄں وی لال سِںگھّ نیں پُچھِّیا٬ اُہ پارٹی دا سںوِّدھان سُݨائُݨ لگّا۔

اُہناں دی جتھیبںدّی جات دے آدھار ’تے نہِیں٬ سماج دے آدھار ’تے سماج نُۄں دۄ ہِسِّیاں وِچّ وںڈّدی ہَے۔ اُہ اُپرلی جمات ولّۄں ہیٹھلی جمات دی لُٹّ دے خِلاف سن۔ اُہ مِہنتکشاں نُۄں آپݨا ہکّ دِوائُݨ لئی جُۄجھ رہے سن۔ اِس لکش دی پْراپتی لئی اُہ لۄک-پکھّی ساہِت دا پْرچار کردے سن۔ اُہناں آپݨے دفتر وِچّ اِکّ چھۄٹی جِہی لائِبریری کھۄلہی ہۄئی ہَے۔ اُتھے بلراج ساہنی یادگاری پْرکاشن تۄں اِلاوا گۄرکی اتے چَیکھۄو ورگے مہان ساہِتکاراں دِییاں پُستکاں رکھِّییاں ہۄئیِیاں ہن۔ اُہ لچّر اتے گںدّے گِیتاں دی تھاں پلس مںچّ دِییاں بھرِییاں ٹیپاں لۄکاں ’چ وںڈّدے ہن۔

اُہناں ترکشِیل سۄسائِٹی وی بݨائی ہۄئی ہَے۔ لۄکاں نُۄں ٹُۄݨے-ٹامݨاں اتے وہِماں- بھرماں تۄں سُچیت کرن لئی اُہ سادھاں-سںتّاں نُۄں وںگّاردے ہن۔ بہُت لۄکاں نُۄں اُہ سِدھّے راہ پا چُکّے ہن۔ دۄ مہِینے پہِلاں ہی اُہناں اُہ ٹاہلِییاں پُٹّ کے سُٹِّییاں ہن٬‘ جِنہاں بارے مشہُۄر سی کِہ اُتھے پںجّ پِیر رہِںدّے سن۔ جِہڑا وی ٹاہلی نُۄں پُٹُّۄ٬ اُس نُۄں اُتھے ہی چِتّ کر دیݨگے۔ کرامات دِکھا کے کۄئی وی سۄسائِٹی تۄں دس ہذار ہاسل کر سکدا ہَے۔

اُہ کھاڑکُۄ جتھیبںدِّییاں واںگ دھرم-پْرچار نہِیں کردے۔ اُہ تاں گُرشرن بھاء دے ڈرامے کرا کے لۄکاں نُۄں لۄک-مُکتی دا راہ دسّدے ہن۔

لال سِںگھّ اُہناں دِییاں سپِیچاں سُݨ-سُݨ اکّ گِیا سی۔ اُس نُۄں بںٹّی دے کاتلاں بارے دسِّیا جاوے جاں پھیر اُہناں بںدِّیاں بارے جِنہاں نیں جلُۄس نُۄں تِتر-بِتر کرن لئی پُلِس اتے جلُۄس ’تے گۄلی چلائی سی۔

ترکشِیلاں دا پْردھان میگھ راج اِس دا اُتّر اُسے بھاشا وِچّ دے رِہا سی۔ سی.آئی.ڈی.دِییاں رِپۄرٹاں دیکھِییاں جاݨ۔ اُہناں دِییاں سارِییاں جتھیبںدِّییاں نیں کتل دی وِرۄدھتا کِیتی ہَے۔ کھاڑکُۄ جتھیبںدّی دی ہر فِرکُۄ مںگّ دی پںجّاب سٹُۄڈَیںٹس یُۄنِیئن نیں وِرۄدھتا کِیتا ہَے۔ ورسدِییاں ڈاںگاں وِچّ اُہناں ہڑتالاں دا بائیِکاٹ کر کے کلاساں لائیِیاں ہن۔

پُلِس کِس آدھار ’تے اِہ آکھ رہی ہَے کِہ بںٹّی دے کتل نال اُہناں دا کۄئی سمبّںدھّ ہَے؟

پِیار مُہبّت نال اِہ منّݨ والے نہِیں سن۔ لال سِںگھّ نیں کدے وی اِس دلِیل وِچّ وِشواس نہِیں سی کِیتا کِہ مُجرماں تۄں سختی تۄں بِناں وی اِکبال کرائِیا جا سکدا ہَے۔ اِہناں دا مُۄںہ کھُلہائُݨ لئی ڈںڈّا پریڈ ذرُۄری سی۔

اِس سمیں اِہ گلّ مہتّوپُۄرن نہِیں سی کِہ اُہ سچّے سن جاں جھُۄٹھے۔ اِس سمیں اِکۄ گلّ مہتّوپُۄرن سی۔ اُہ سی لال سِںگھّ دے سِینے اںدّر جلدی اُس اگّ نُۄں شاںت کرنا٬ جِہڑی بابے نیں پُلِس دی تَۄہِین کر کے بالی سی۔ اِہ تاں ہی ہۄ سکدا سی٬ جے بابے دے ہڈّ-گۄڈے تۄڑے جاݨ۔

لال سِںگھّ جتھیبںدّی دے کارکُناں ’تے لگّے دۄش دسّݨ لگّا۔

کاتلاں نیں جِہڑے سںدّ ہسپتال دی تاکی دے سرِیئے کٹّݨ لئی ورتے سن٬ اُہ اجِیت سِںگھّ دی ورکشاپ دے سن۔ پُلِس نُۄں اِہ سںدّ ہسپتال دے لاگلے کھیتاں وِچۄں مِلے سن۔ اجِیت سِںگھّ دے باپ نیں اُہناں نُۄں آپݨا ہۄݨا شناخت کر لِیا سی۔ بُڈھّا آپ تاں گِیانی دھِیانی بںدّا ہَے۔ ربّ تۄں ڈرن والا۔ اُس دے باپ دا بِیان ہَے کِہ اُس دا مُںڈّا ربّ نُۄں نہِیں منّدا۔ اُس دے وسّۄں باہر ہَے۔ اِہ سںدّ اجِیت سِںگھّ نیں ورتے سن جاں کِسے نُۄں ورتݨ لئی دِتّے سن۔ اجِیت سِںگھّ دسّے اُہ سںدّ اُتھے کِویں پُجّے؟

اجِیت سِںگھّ نیں جۄ بۄلݨا سی٬ اُہ بۄل چُکّا سی۔ اِہناں جھُۄٹھے دۄشاں لئی اُس کۄل کۄئی سفائی نہِیں سی۔

لال سِںگھّ کۄل وی ہۄر کۄئی رستا نہِیں سی۔ ’سںدّاں‘ دا بھیت کھۄلہݨ لئی اُس نُۄں اجِیت سِںگھّ دے کُرسی لائُݨی ہی پَیݨی سی۔

اجِیت سِںگھّ نُۄں بِناں باہاں والی کُرسی ’تے بِٹھائِیا گِیا۔ اجِیت سِںگھّ دی ڈھُۄہی نُۄں کُرسی دی ڈھۄء نال لا کے باہاں پِچھّے کرائیِیاں گئیِیاں۔ دۄہاں گُٹّاں نال پرنا بنّہدے سِپاہی دے ہتھّ کمبّݨ لگّے۔ کئی وار پرنا ہیٹھاں گِرِیا٬ کئی وار گںڈھّ ڈھِلّی پئی۔

اُس نُۄں پِچھاںہ ہٹا کے دُۄجے سِپاہی نُۄں اگّے کِیتا گِیا۔ نویں سِپاہی نیں گںڈھّاں نُۄں مذبُۄت کِیتا۔ دۄہاں گُٹّاں وِچکار رہِ گئے فاسلے والے پرنے وِچّ اِکّ رُۄل پا کے ہَۄلی-ہَۄلی رُۄل گھُمائُݨ لگّا۔ جِئۄں-جِئۄں رُۄل گیڑے کھاںدا گِیا٬ تِئۄں-تِئۄں پرنا سُںگھّڑدا گِیا اتے گُٹ اِکّ دُۄجے دے نیڑے ہۄݨ لگّے۔

“مَیں اِکّ وار پھیر آکھدا ہاں۔ ساڈا بںٹّی دے کاتلاں نال کۄئی سمبّںدھّ نہِیں۔ اسِیں تاں اِس سمُچّی لڑائی دے خِلاف ہاں۔”

پر اجِیت سِںگھّ دے ترک دا کِسے ’تے کۄئی اسر نہِیں سی۔ اُس نُۄں کُرسی لائی ہی جاݨی سی۔

سِپاہی ڈںڈّا گھُمائی جا رِہا سی۔ اجِیت سِںگھّ دے مَۄر کُرسی نال چِپک چُکّے سن۔ جۄڑاں ’تے پَیںدی کھِچّ کارن مَۄراں دے کڑاکے پَیݨ لگّے۔ لگّدا سی ہڈّ ماس نُۄں چِیر کے باہر آ جاݨگے۔

اجِیت سِںگھّ نیں اکھّاں مِیچ لئیِیاں۔ چِہرے تۄں وہِ تُرے پسِینے دی اُس نُۄں کۄئی پرواہ نہِیں سی۔

جدۄں اجِیت سِںگھّ کُجھّ ناں بۄلِیا تاں اُس دِییاں باہاں ڈھِلِّییاں کرائیِیاں گئیِیاں۔ کُجھّ گھڑی آرام دِوا کے اُہۄ کاروائی گِٹِّیاں ’تے پرنا بنّہ کے چڈّے پاڑن لئی دُہرائی گئی۔

اجِیت اجِتّ رِہا۔ اُس دے ہۄشۄ-ہواس گُمّ ذرُۄر ہۄئے٬ پر اُس نیں ہذار وار آکھݨ ’تے وی لال سِںگھّ تۄں مُیافی نہِیں سی مںگّی۔

ترکشِیلاں دے پْردھان میگھ راج ’تے اِلذام سی کِہ کُجھّ دیر پہِلاں اُہناں نیں گِیتا بھون وِچّ ٹھہِرے اِکّ جۄتشی دے خِلاف شہِر وِچّ اِشتِہار لائے سن۔ اُہناں جۄتشی نُۄں ’اُپاء‘ کر کے سٹاراں دی گتی بدلݨ دی وِدھی نُۄں چُݨَۄتی دِتّی سی۔ جۄتشی دے نال-نال گِیتا بھون دے پْربںدھّکاں نُۄں وی دھمکی دِتّی گئی سی کِہ اجِہے پکھںڈِّییاں نُۄں شرن ناں دیݨ۔ گِیتا بھون دے پْربںدھّ دا سِدھّا سمبّںدھّ لالا جی نال سی۔ پُلِس نُۄں پُۄرا یکِین سی٬ اِہ کمّ ترکشِیلاں دا ہی سی۔

میگھ راج نیں کۄئی دلِیل نہِیں سی دِتّی۔ اُہناں نُۄں لۄک سںگھّرش سمّتی دا مَیمبر ہۄݨ بدلے سذا مِلݨی ہی مِلݨی سی۔ اِس لئی اُہ چُپّ کر کے اگنی-پْرِیکھِیا وِچّ بَیٹھݨ لئی تِیار سی۔

میگھ راج ’تے جھُرلُۄ پھیرِیا گِیا۔ مِرچاں نال لِبّڑی اِکّ ڈاںگ اُس دے اںدّر گھسۄڑی گئی۔ اںدّر جاںدی ڈاںگ دا درد سَیںکڑے چاکُۄیاں نال کٹّے جا رہے ماس نالۄں وی بھِیانک سی۔

شامُۄ ساںسی ’تے دۄش سی کِہ اُس دی پْریرنا ’تے بںٹّی دا کتل ساںسِییاں دے اِکّ ٹۄلے نیں کِیتا سی۔ اُہناں ساںسِییاں دا پتا شامُۄ ہی دسّ سکدا سی۔ نالے اہ تکلے اتے کھُرپے برامد کرائے٬ جِہڑے اُہناں بابے دے ہکّ وِچّ جلُۄس کڈھّدِیاں ہتھّاں وِچّ پھڑے ہۄئے سن۔

شامُۄ ’تے غُسّا کڈھّݨ لئی اُس نُۄں رسّا لائِیا گِیا۔

سارے پْرگتِیوادِییاں نُۄں ادھّ-مۄئِیاں کر کے ہی لال سِںگھّ نُۄں وی رۄٹی سُیاد لگّی۔

 

 

31

جدۄں ورںٹّ افسر تھاݨے آئِیا٬ اُس سمیں اِکلّا لال سِںگھّ ہی ہاذر سی۔

گھُسمُسا ہۄ چُکّا سی۔ سارا دِن مار-کُٹائی ہُںدّی رہی سی۔ رات نُۄں پھیر جھُٹّ لائی جاݨی سی۔ تاذا دم اتے اِکّ-اِکّ پَیگّ لا کے رۄٹی کھاݨ جۄگے ہۄݨ لئی سارے ہَۄلدار٬ سِپاہی آپݨے-آپݨے کُیارٹراں نُۄں چلے گئے سن۔

ترکشِیلاں اتے *تِیکاری فرںٹّ دے بںدِّیاں نُۄں ادھّی رات تۄں بائد پھڑِیا گِیا سی۔ ہۄسٹل ’تے ریڈ سویرے کِیتا گِیا سی۔

لال سِںگھّ دے چِتّ-چیتے وی نہِیں سی کِہ سمّتی والے اِنی پھُرتی نال ہرکت وِچّ آ جاݨگے۔ گْرِفتار بںدِّیاں دی سُۄچی تِیار کرنی٬ چںڈِّیگڑھ پُجّ کے رِٹّ دائِر کرنی اتے ورںٹّ افسر تائِنات کرا کے اِتھے پُجّ وی جاݨا کۄئی خالا جی دا واڑا نہِیں سی۔ اِہ کمّ دۄ-چار بںدِّیاں دے وسّ دا نہِیں سی۔ لگّدا سی٬ سمّتی دِییاں جڑھاں چںڈِّیگڑھ تک پھَیلِییاں ہۄئیِیاں سن۔ سارے کمّ فۄن راہِیں ہۄئے ہۄݨگے۔

ہائی کۄرٹ دے ریڈ لال سِںگھّ لئی کۄئی نویں نہِیں سی۔ اجِہے وِیہ ریڈ اُہ بھُگت چُکّا سی٬ پر اِہ کُجھّ آپݨی ترہاں دا ریڈ سی۔ اگّے ریڈ بئُرِیئے کرائُںدے جاں کۄئی نامی سمگّلر۔ ریڈ کروائُݨ والِیاں دا اِکۄ مکسد ہُںدّا٬ آپدا بںدّا چھُڈائُݨا۔ بںدّا چھُٹّدے ہی اُہ پتّرا واچ جاںدے۔ کِسے نُۄں اِہ وی خِیال ناں رہِںدّا کِہ ورںٹّ افسر نُۄں چںڈِّیگڑھ والی بسّ وی چڑھائُݨا ہَے۔

بںدّا وارِساں دے ہوالے کر کے ورںٹّ افسر تھاݨے ہی ٹِک جاںدے۔ چار پَیسے لَے کے اُویں رِپۄرٹ کر دِںدّے٬ جِویں تھاݨیدار آکھدا۔ اِہ لِکھݨ نال کِہ بںدّا تھاݨے ہاذر نہِیں سی٬ تھاݨیدار ہائیِکۄرٹ ’چ پَیݨ والِییاں پیشِییاں تۄں بچ جاںدے۔ دۄہاں پاسِیاں تۄں فِیس لَے کے ورںٹّ افسر وی خُش تے پارٹِییاں وی۔

کۄئی پارٹی بہُت اڑِیئل ہُںدّی تاں وی افسر رۄذنامچا پُۄرا کرن دا وکت دے دِںدّے۔ پُلِس بںدّے نُۄں کِسے چھۄٹے-مۄٹے کیس وِچّ گْرِفتار دِکھا کے آپݨی جان بچا لَیںدی۔ آپݨے رۄذنامچے نال کمّ چلا لَیںدے۔

تھاݨیدار دے بچاء دا اِںتذام ورںٹّ افسر آپ ہی کردے۔ جاںدے ہۄئے آپݨے پتے والا کارڈ پھڑا جاںدے۔ پُٹھّی-سِدھّی رِپۄرٹ کر کے پہِلی پیشی بری کرا دِںدّے۔

اِنی نَۄکری وِچّ کیول اِکّ اڑِیئل افسر نال ہی واہ پِیا سی۔ اُہ آکھدا سی٬ سذا کرا کے چھڈُّۄں۔ لال سِںگھّ نُۄں تاں جدۄں سذا ہۄݨی سی٬ اُدۄں ہۄݨی سی۔ لال سِںگھّ نیں پہِلاں اُسے نُۄں جھۄٹِییاں چُںگھّائیِیاں۔

پہِچاݨ پتّر اتے ورںٹّ پھڑ کے دراذ ’چ رکھّ لئے۔ ورںٹّ افسر کۄل کی سبُۄت سی کِہ اُہ سچّ-مُچّ ورںٹّ افسر سی۔ اِہناں دِناں وِچّ دہِشتگرد وِیہ ترہاں دِییاں چالاں چلّدے ہن۔ کی پتَے مُجرماں نُۄں چھُڈائُݨ دی اِہ کۄئی نوِیں چال ہۄوے۔

جِنّی دیر ’چ ورںٹّ افسر نیں لال سِںگھّ نُۄں یکِین دِوائِیا٬ اُنی دیر ’چ اُس دے چُست سِپاہِییاں نیں مُستوِیاں نُۄں کار ’چ بِٹھا کے تھاݨِئۄں باہر لِجا سُٹِّیا۔ مُدئّی اتے ورںٹّ افسر چِیکدے ہی رہِ گئے۔

اِس ورںٹّ افسر اگّے لال سِںگھّ دی کۄئی پیش نہِیں سی جا رہی۔

لال سِںگھّ نیں وارںٹّ افسر نُۄں اِکّ پاسے لِجا کے اِکلّے گلّ کرن دی کئی وار کۄشِش کِیتی سی۔ اُس نال آئے بںدّے دال گلݨ نہِیں سی دِںدّے۔ اُہناں نال جِہڑا اِکّ پتّرکار سی٬ اُہ بہُت ہی چُست سی۔ جھٹّ ورںٹّ افسر نُۄں کۄل بِٹھا لَیںدا۔

بیوسّ ہۄئِیا لال سِںگھّ سںتّری ’تے کھِجھ رِہا سی۔

رات دا سماں سی۔ اجِہے سمیں اُس نُۄں کی ذرُۄرت سی٬ اۄپرے بںدِّیاں نُۄں اںدّر بھیجݨ دی؟ اجِہے سمیں تاں تھاݨے نُۄں جِںدّرا مار کے اںدّر بَیٹھے رہِݨ دا سرکاری ہُکم ہَے۔ دہِشتگرد کئی وار پُلِس نُۄں دھۄکھا دے چُکّے ہن۔ اُہ چھۄٹی-مۄٹی واردات کردے ہن تاں جۄ پُلِس پھٹا-پھٹ مَۄکے ’تے پُجّے۔ آپ رستے وِچّ مۄرچا لا کے بَیٹھ جاںدے ہن۔ پُلِس دے کئی افسر بھںگّ دے بھاڑے جان گوا بَیٹھے سن۔

لال سِںگھّ نیں ساف شبداں وِچّ ہدائِت کِیتی ہۄئی ہَے٬ کۄئی وی بںدّا اںدّر آئُݨا چاہے تاں پہِلاں سںتّری اُس دا پُۄرا ناں پتا درِیافت کرے۔ پُۄری تسلّی ہۄݨ ’تے ہی بںدّے اںدّر بھیجے جاݨ۔ جے تھۄڑھا جِہا وی شکّ پئے تاں اُس نُۄں سویرے آئُݨ لئی آکھِیا جاوے۔

مَۄکے ’تے پھَۄری تَۄر تے پہُںچّ کے پُلِس نیں کِہڑا کِسے دا پھنّہ کھۄہ لَیݨا ہُںدّا ہَے۔ پُلِس کۄل اُس سمیں اِتلاہ پُجّدی ہَے٬ جدۄں سارا واکا ہۄ چُکّا ہُںدّا ہَے۔ لڑائی ہۄئی ہۄوے تاں مُجرم ہتھِیاراں نُۄں دھۄ-سںوّار کے رِشتیدارِییاں نُۄں تُر چُکّے ہُںدّے ہن۔ چۄری ہۄئی ہۄوے تاں چۄر مال ویچ وٹّ کے پَیسے ڈکار چُکّے ہُںدّے ہن۔ کتل ہۄئِیا ہۄوے تاں ذخمی ربّ نُۄں پِیارا ہۄ چُکّا ہُںدّا ہَے۔ پۄسٹ-مارٹم ہی کرائُݨا ہُںدّا ہَے۔ دۄ گھںٹّے پہِلاں ہۄ گِیا کِہ پِچھّۄں؟ کی فرک پَیںدا ہَے؟ کۄئی شراب کڈھّدا ہۄوے تاں وی کی ہَے؟ سویرے جا کے جدۄں دۄ دھَۄݨ ’چ دھرِییاں٬ اگلا آپے بھاںڈا ٹھِیک اگّے لِیا رکھّدَے۔

پر سںتّری نیں پںجّاہ دا نۄٹ جیب ’چ پَیںدِیاں ہی سارِییاں ہدائِتاں اِکّ پاسے رکھّ دِتِّییاں۔ اُلٹا بُۄتھڑ چُکّ کے نال آ گِیا۔ اکھے اِہ شرِیف بںدّے ہن۔ اِہناں دا سکُۄٹر کِسے نیں کھۄہ لِیا۔ رِپۄرٹ لِکھ لئۄ۔

اِہ نہِیں سی پتا کِہ اُہ لال سِںگھّ دے خِلاف ہی رِپۄرٹ درج کرائُݨ آئے ہن۔

لال سِںگھّ دا متھّا تاں اُس سمیں ہی ٹھݨک گِیا سی٬ جدۄں اُس نیں اِہناں نُۄں تھاݨے اںدّر وڑدے دیکھِیا سی۔ اُہناں وِچۄں بہُتِیاں دے ہُلِیئے جاݨے-پہِچاݨے سن۔ بھاویں کُجھّ نیں پگّاں بنّہ رکھِّییاں سن٬ پر لال سِںگھّ دی یادداشت اِنی کمذۄر نہِیں سی کِہ اُہ اُہناں نُۄں پہِچاݨ ناں سکے۔ اُہ اُہۄ سن٬ جِہڑے جلُۄس والے دِن بابے دُیالے بںدُّۄکاں تاݨی کھڑے سن۔

لال سِںگھّ دا اںدّاذا غلت نہِیں سی۔ رِپۄرٹ درج کرائُݨ دی تھاں جدۄں ورںٹّ افسر نیں آپݨا پہِچاݨ-پتّر اتے سرچ ورںٹّ دِکھائے تاں لال سِںگھّ دا سِر چکرا گِیا۔ اُہناں وِچۄں اِکّ کِسے اںگّریذی اخبار دا پتّرکار وی سی۔ باکِییاں نیں ناجائِذ تَۄر ’تے ہِراست وِچّ رکھّے مُںڈِّیاں دی پہِچاݨ کرنی سی۔

بچݨ دا کۄئی رستا نہِیں سی۔ رۄذنامچا ستّ دِناں تۄں بںدّ سی۔ مُنشی کلّہ دا پھرلۄ ’تے سی۔ اُہ ہاذر ہُںدّا تاں شائِد کُجھّ بݨ ہی جاںدا۔

پتّرکار کاہلا پِیا ہۄئِیا سی۔ سماں بہُت ہۄ گِیا سی۔ اُس نیں آپݨی رِپۄرٹ بھیجݨی سی۔ ہۄر لیٹ ہۄ گئی تاں اخبار چھپ جاݨا سی۔ بیہی خبر دا اُس نُۄں کۄئی لابھ نہِیں سی ہۄݨا۔

ورںٹّ افسر رۄذنامچے دے ورکے پلٹݨ لگّا۔ اِہ دیکھ کے لال سِںگھّ نُۄں ناذر ’تے غُسّا چڑھِیا۔ اُس نیں ناذر نُۄں کئی وار سمجھائِیا سی کِہ دۄویں دھِراں خترناک ہن۔ کِسے پُراݨے کیس وِچّ اُہناں دی گْرِفتاری پا لئی جاوے۔ سمّتی دے بںدِّیاں دی گْرِفتاری وِچّ تاں کۄئی دِکّت نہِیں سی۔ لال سِںگھّ نیں بابے والا پرچا بڑے ڈھںگّ نال کٹِّیا سی۔ بابے تۄں سِوا کِسے دا ناں رِپۄرٹ وِچّ درج نہِیں سی۔ اِکلّے ہُلِیئے دِتّے گئے سن۔ سمّتی دے ہر ورکر دا ہُلِییا اُس ہُلِیئے نال مِلدا-جُلدا سی۔ ناذر بِناں متلب ٹلدا رِہا۔ اُس نُۄں یکِین سی کِہ مُںڈّے بابے دے باڈِیگارڈاں دا ناں دس دیݨگے۔ اُہ اسلی بںدِّیاں دی گْرِفتاری پائُݨا چاہُںدّا سی۔ ہُݨ کر لئے گھِئۄ نُۄں بھاںڈا۔ آپ تاں سبھ ٹل گئے٬ پھسیگا تاں لال سِںگھّ۔ اُہ اَیس.اَیچ.اۄ.وی سی اتے اِس سمیں تھاݨے وِچّ ہاذر وی۔

کۄئی ہۄر پارٹی ہُںدّی٬ لال سِںگھّ ورںٹّ افسر نُۄں وِچّ پا کے سمجھَۄتا کر لَیںدا۔ اِہناں بھڑُۄیاں نیں کِتھے منّݨا سی؟ اُہ تاں پہِلاں ہی لال سِںگھّ نُۄں ہوالات دِکھائُݨ دِییاں دھمکِییاں دے رہے سن۔ ہِراست وِچّ لئے کئی مُںڈِّیاں دے سٹّاں وی لگِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ اُہناں دے مُیائِنے وی کرائُݨگے اتے ہائیِکۄرٹ ’چ پَیروائی وی کرنگے۔ آم لۄکاں واںگ ناں اِہناں نُۄں وکِیلاں دِییاں فِیساں دا ڈر سی٬ ناں پُلِس دا۔

لال سِںگھّ نُۄں لگّ رِہا سی ہُݨ خَیر نہِیں سی۔

بابے ہتھّۄں اِہ لال سِںگھّ دی تِیجی ہار سی۔

ہار کے لال سِںگھّ نیں اُہناں مُںڈِّیاں دے ناں پُچھّے٬ جِنہاں دی ورںٹّ افسر نُۄں ذرُۄرت سی۔

اٹھّاں مُںڈِّیاں دے ناں سُݨ کے لال سِںگھّ دا غُسّا پاغلپن دی ہدّ تک جا پُجّا۔ اِس دا متلب سی کۄئی تھاݨے وِچۄں ہی باہر اِتلاہ دے رِہا سی۔ ورںٹّ وِچّ ناں کِسے دا ناں ودھّ سی٬ ناں گھٹّ۔ کِسے سِپاہی نیں جے اِہناں نُۄں مُںڈِّیاں دے ناواں دی سُۄچی دِتّی سی تاں باکی گلّاں وی دسِّییاں ہۄݨگِییاں۔

“اِہناں وِچۄں اِکّ وی مُںڈّا ساڈے کۄل نہِیں ہَے۔ اُہ بُلائے ذرُۄر سی٬ پر کدۄں دے چھڈّ دِتّے۔ آئۄ ہوالات دِکھاواں۔”

“خالی ہوالات اسِیں دیکھ آئے ہاں۔” پْرَیس رِپۄرٹر نیں آپݨی پڑتالِییا سُۄجھ دا سبُۄت دِتّا۔

“پھیر تاں ٹھِیک ہَے۔ کۄئی ہۄر شکّ؟” کُجھّ پلاں لئی لال سِںگھّ دی بیچَینی گھٹی۔

“کی تُسِیں اُہ کمرا کھۄلہ سکدے ہۄ؟” مُنشی دے دفتر دے نال والے کمرے٬ جِتھے ’تفتِیشی کمرا‘ لِکھِیا ہۄئِیا سی٬ ولّ اِشارا کردے ہۄئے پْرَیس رِپۄرٹر نیں وِئںگّ-مئی بینتی کِیتی۔

“نہِیں٬ اُہ تھاݨیدار دا دفتر ہَے۔ اُہ جِںدّا لا کے باہر گِیا ہۄئِیا ہَے۔ مَیں اُس دی غَیر-ہاذری وِچّ کمرا نہِیں کھۄلہ سکدا۔” نِمرتا نال لال سِںگھّ نیں مجبُۄری دسّی۔

“اِہ جھُۄٹھ ہَے۔ ساڈے بںدّے اُسے کمرے وِچّ بںدّ ہن۔ تُسِیں آواذ مار کے دیکھ سکدے ہۄ۔” ہُݨ تک خامۄش رہے چاراں وِچۄں اِکّ نیں چُپّ تۄڑی۔

“میگھ راج پُتّر رامجی داس٬ اجِیت سِںگھّ پُتّر نتھّا سِںگھّ٬ شامُۄ پُتّر بُۄیا جی٬ بلکار سِںگھّ پُتّر دِیا سِںگھّ٬ کِتے ہۄݨ تاں آواذ دیݨ … “

ورںٹّ افسر نیں آواذ تاں ماری پر اُس وِچّ جان نہِیں سی۔

پْرَیس رِپۄرٹر دی تسلّی نہِیں سی ہۄئی۔ اُس نیں شناخت لئی آئے بںدِّیاں نُۄں اُچّی آواذاں مارن لئی آکھِیا

“نچھتّر٬ امرپال٬ سُکھدیو٬ کِشن … بۄلۄ کِتھے ہۄ؟” چاراں دِییاں آواذاں نال سارا تھاݨا گُۄںجݨ لگّا۔

ورںٹّ افسر نیں درواذے نُۄں کنّ لا کے سُݨِیا۔ اںدّرۄں کۄئی کراہ رِہا سی۔

مجبُۄر ہۄئے لال سِںگھّ نُۄں کمرا کھۄلہݨا پِیا۔ جِنہاں نُۄں سمّتی دے بںدِّیاں نیں آواذاں مارِییاں سن٬ اُہ چارے اِسے کمرے وِچّ بںدّ سن۔

باکی دے چاراں بارے نچھتّر نیں دسِّیا۔ اُہ لال سِںگھّ دے کُیارٹر وِچّ رکھّے گئے ہن۔

سمّتی دے سارے کارکُناں نُۄں رِہاء کردا لال سِںگھّ ساری پُلِس نُۄں گالہاں کڈھّݨ لگّا۔ مُںڈِّیاں نُۄں تفتِیشی کمرے وِچّ بںدّ کرِیاں گھںٹّا وی نہِیں سی ہۄئِیا۔ اِتلاہ باہر پُجّ وی گئی سی۔

لال سِںگھّ پُۄری ترہاں مایُۄس ہۄ چُکّا سی۔ جدۄں گھر دا بھیتی ہی لںکّا ڈھاہُݨ لگّے تاں جِتّ کِویں ہاسل ہۄ سکدی سی؟

لال سِںگھّ نُۄں یکِین ہۄ گِیا کِہ ورںٹّ افسر نُۄں تھاݨے دی ہر چھۄٹی-وڈّی کاروائی دا اِلم سی۔ ہۄر لُکا-چھُپی کرن دا کۄئی فائِدا نہِیں سی۔

چُپّ کر کے اُس نیں مُںڈّے وارِساں دے ہوالے کِیتے اتے ہائیِکۄرٹ دے سمّن لَے لئے۔ جۄ ہۄئیگا٬ سۄ دیکھی جائیگی۔

 

 

32

بھۄگ وِچّ کلّہ دا دِن باکی سی۔

ادھّے نالۄں ودھّ شہِر کُٹِّیا جا چُکّا سی۔ اِلاکے دا ہر بدماش لۄڑۄں ودھّ اِںٹَیرۄگیٹ ہۄ چُکّا سی۔ جِس ’تے مامُۄلی جِہا شکّ وی کِیتا جا سکدا سی٬ اُس نُۄں وی نہِیں سی بخشِیا گِیا۔ اِںجھ لگّدا سی٬ مُجرم جِویں بھُۄتاں-پْریتاں واںگ اسمانۄ اُترے ہۄݨ اتے کارا کر کے مُڑ کِدھرے چھائیِں-مائیِں ہۄ گئے ہۄݨ۔

کاتلاں بارے تاں کی پتا لگّݨا سی٬ اِہ وی پتا نہِیں سی لگّ سکِیا کِہ کاتل کِتھۄں آئے٬ بںٹّی نُۄں کِتھۄں چُکِّیا اتے کِتھے رکھِّیا گِیا؟ چِٹھِّییاں کَۄݨ لِکھدا اتے پۄسٹ کردا رِہا؟ بںٹّی نُۄں کِتھے رکھِّیا اتے کِتھے مارِیا گِیا؟

جدۄں دساں دِناں وِچّ کُجھّ پلّے نہِیں سی پِیا تاں چَۄوی گھںٹِّیاں وِچّ کِہڑا جادُۄ وجّ جاݨا سی؟ کِسے تۄں پُچھّ-پڑتال کرنی وی باکی نہِیں سی۔ کاتلاں بارے اکاشباݨی تاں ہۄݨۄں رہی۔

پُلِس کپتان بِیان ’تے بِیان داغ رِہا سی۔ مُجرماں دی شناخت ہۄݨ اتے اُہناں نُۄں گْرِفتار کرن لئی روانا ہۄئیِیاں پُلِس پارٹِییاں دی خبر اجّ دے اخبار وِچّ چھپی سی۔

اُسے رِپۄرٹاں دے آدھار ’تے مُکھّ مںتّری وی ہِکّ ٹھۄک کے آکھ رِہا سی کِہ مُجرم ہر ہالت وِچّ بھۄگ تۄں پہِلاں-پہِلاں پھڑے جاݨگے۔

اِتھے کاتلاں دی وائی-دھائی وی نہِیں سی۔

تھاݨا خالی پِیا سی۔ کُجھّ ورںٹّ افسر چھُڈا کے لَے گِیا٬ باکی اُہناں آپ چھڈّ دِتّے۔

جُجھارُۄ جتھیبںدّی تۄں لال سِںگھّ نُۄں ڈر لگّݨ لگّا۔ ہائی کۄرٹ دے مُکدّمے نُۄں اُہ بھُگت لئیگا۔ جے جُجھارُۄیاں دی ’ہائی کۄرٹ‘ دے ورںٹّ آ گئے تاں جان لُکاݨی مُشکِل ہۄ جائیگی۔ جۄش-جۄش وِچّ اُس تۄں ذِیادتی وی ذِیادا ہی ہۄ گئی سی۔ اُہ تاں سارا کُنبا ہی تباہ کرنگے۔

سِر سُٹّی بَیٹھا لال سِںگھّ اِس مُسِیبت ’چۄں نِکلݨ دا راہ سۄچدا رِہا۔

اُس نُۄں اِکۄ راہ نذر آ رِہا سی۔ نالے سپّ وی مر جاݨا سی٬ نالے لاٹھی وی بچ رہِݨی سی۔ مُکھّ مںتّری دے وچن وی پُۄرے ہۄ جاݨے سن اتے پُلِس دی وی واہوا- واہوا ہۄ جاݨی سی۔

آپݨے من نال پکّا فَیسلا کر کے لال سِںگھّ نیں ہمائِتی پُلِس افسراں دی مِیٹِںگّ بُلائی۔ سارے اُس نال اِکّ دم سہِمت ہۄ گئے۔ آپݨی نَۄکری بچائُݨ دا اِہۄ اِکّ ہلّ سی۔

کِسے نُۄں شکّ وی نہِیں ہۄ سکدا۔ دۄویں پُراݨے بی.سی.سن۔

خُش ہۄئِیا لال سِںگھّ پُلِس افسراں نُۄں ڈِئۄُٹِییاں لائُݨ لگّا۔

ہَۄلدار راتۄ-رات پالے اتے مِیتے لئی چِٹّے دُدھّ ورگے کُڑتِیاں پجامِیاں دا اِںتذام کرے۔ نوِییاں تِلّیدار جُتِّییاں٬ کالِییاں پگّاں اتے لال پھِپھٹِییاں وی خرِیدِییاں جاݨ۔

بلوںتّ نیں اُہناں دِییاں اُںگلاں دے نِشان سرِیئے٬ شِیشِییاں اتے بۄتلاں ’تے لَے لئے۔ پھیر اِہناں چِیذاں نُۄں سُۄئے لاگلے کھیت وِچّ بڑی ساودھانی نال دبا دِتّا جاوے۔ پِچھّۄں پبلِک دے ساہمݨے اِہ چِیذاں برامد کرائیِیاں جاݨگِییاں۔

اُہناں دے ہتھّاں پَیراں دے نِشان اُہناں چِیذاں ’تے وی لئے جاݨ, جِنہاں ’تے مَۄکا دیکھݨ لائے ماہِراں نیں لئے سن۔

ریتا مںگّوا کے اُس اُپر پالے اتے مِیتے نُۄں تۄرِیا جاوے۔ پھیر پہِلاں دی ترہاں مۄلڈ تِیار کِیتے جاݨ۔

ناذر نُۄں ہُکم سی کِہ اُہ ہُݨے اُںگلاں دے نِشان والِییاں چِیذاں دی تھاں اِہ رکھّ آوے۔ لبارٹری والے اِس گلّ تۄں ڈھِلّ-مٹھّ کرن تاں اُہناں دی ساہِب نال گلّ کرا دِتّی جاوے۔ ساہِب آپے اُہناں نُۄں سمجھا دیویگا۔ ساہِب لال سِںگھّ دی یۄجنا نال سہِمتی پْرگٹا چُکّا سی۔

مِیتے نُۄں تاں کالا اکھّر مجھّ برابر سی۔ پالا ماڑی-مۄٹی پںجّابی لِکھ سکدا سی۔ اُس تۄں اُہۄ جِہِییاں چِٹھِّییاں لِکھوائیِیاں گئیِیاں٬ جِہۄ جِہِییاں بںٹّی دے کاتلاں نیں بھیجِییاں سن۔ اسل چِٹھِّییاں نُۄں مِسل نالۄں لاہ کے پھُۄک دِتّا گِیا اتے اِہ چِٹھِّییاں مِسل نال نتھّی کر دِتِّییاں گئیِیاں۔

پِچھلِییاں ترِیکاں وِچّ سبُۄت اِکٹھّے کر کے اُہناں مُکابلے دی تِیاری شُرُۄ کِیتی۔

سویرے چار کُ وجے سِیٹِییاں ماردی پُلِس اتے ہارن ماردِییاں گڈِّییاں سارے شہِر وِچّ بھجائیِیاں گئیِیاں۔

پُچھّݨ والِیاں نُۄں دسِّیا گِیا کِہ سیم نالے ’تے کاتلاں نال پُلِس دا مُکابلا ہۄ رِہا ہَے۔

پھیر خبر آئی کِہ مُکابلے وِچّ بھاری فائِرِںگّ ہۄ رہی ہَے۔ سارا اِلاکا سِیل کر دِتّا گِیا ہَے۔ اُدھر جاݨ والِییاں بسّاں-کاراں نُۄں دُۄجے رستے جاݨ دا ہُکم ہۄئِیا۔

پھیر خبر آئی کِہ کُجھّ سِپاہی اتے اِکّ ہَۄلدار پھٹّڑ ہۄ گئے ہن۔ کاتلاں کۄل پتا نہِیں کِنّا کُ اسلا ہَے۔ ختم ہۄݨ وِچّ ہی نہِیں آئُںدا۔

جدۄں ڈِپٹی آپݨی فۄرس لَے کے مَۄکے ’تے پُجّا تاں کِتے جا کے گھیرا مذبُۄت ہۄئِیا۔

اُہناں نُۄں کابُۄ کرن لئی گھںٹّا ڈِپٹی نُۄں وی جُۄجھݨا پِیا۔

شُکر سی کِہ مُجرم جِںدّا ہتھّ لگّ گئے سن۔ نہِیں تاں پُچھّ-گِچھّ نہِیں سی ہۄ سکݨی۔

پُلِس دے یۄدھِیاں نُۄں تھاݨے مُڑدِیاں دُپہِر ہۄ گئی۔ شیراں ورگے دۄ کاتل اُہناں دِییاں بُلیٹ پرُۄف کاراں وِچّ بںدّ سن۔

سارے تھاݨے دے آلے-دُیالے اتے چھتّ ’تے بی.اَیس.اَیف.دا پہِرا لا دِتّا گِیا۔ اُہناں نُۄں چھُڈائُݨ لئی کِسے وی سمیں تھاݨے ’تے ہملا ہۄ سکدا سی۔

کِسے نُۄں وی تھاݨے دے نیڑے نہِیں سی ڈھُکݨ دِتّا جا رِہا۔ کِسے وی ترہاں دی ماڑی گھٹنا واپر سکدی سی۔

پْرَیس رِپۄرٹر کھہِڑا نہِیں سی چھڈّ رہے۔ کئی اںگّریذی اخباراں نیں آپݨے وِشیش پْرتِینِدھ بھیجے سن۔ پُلِس کِسے دے پلّے کُجھّ نہِیں سی پا رہی۔ پُلِس دے وی ہالے کُجھّ پلّے نہِیں سی پِیا۔ مُجرم ناں نہِیں سی دسّ رہے۔

فۄٹۄیاں لَیݨ دی وی اِجاذت نہِیں سی۔ مُجرماں دے مُۄںہ ڈھکائے گئے سن۔ اُہناں نُۄں کچہِری وِچّ اِس ترہاں ہی پیش کِیتا جاݨا سی تاں جۄ گواہاں تۄں اُہناں دی شناخت کرائی جا سکے۔ کانُۄن اُہناں دے مُۄںہ شناختی پریڈ تۄں پہِلاں نںگّے کرن دی اِجاذت نہِیں سی دِںدّا۔ ہُݨے فۄٹۄیاں کھِچّ لئیِیاں گئیِیاں تاں مُجرم اِس گلّ تۄں بری ہۄ جاݨے سن۔ ہاں٬ اُہناں نیں گواہاں کۄلۄں آپݨی شناخت کرائُݨ تۄں ناںہ کر دِتّی تاں فۄٹۄگْرافر جی سدکے فۄٹۄیاں کھِچّ لَیݨ۔

اِس لئی پْرَیس والِیاں نُۄں اۄنا چِر سبر کرنا پَیݨا سی٬ جِنّا چِر مُجرماں نُۄں ادالت وِچّ پیش نہِیں سی کِیتا جاںدا۔

مُجرماں نُۄں کدۄں ادالت وِچّ پیش کرنا سی٬ اِس بارے کۄئی کُجھّ نہِیں سی دسّ رِہا۔

 

 

33

مُکھّ مںتّری دے رُجھیوِیاں نُۄں دھِیان وِچّ رکھّدے ہۄئے بںٹّی دے بھۄگ دِییاں رسماں اِکّ گھںٹّے لئی لیٹ کر دِتِّییاں گئیِیاں۔

مُکھّ مںتّری نیں بائد دُپہِر آئُݨا سی۔ آئُݨا سی جاں نہِیں٬ اِہ وی پکّا پتا نہِیں سی۔ اُہناں دے شہِر آئُݨ دے پْرۄگرام تاں وِیہ وار بݨدے ہن۔ آپ کدے ہی پہُںچّدے ہن۔ اَین وکت سِر اُہناں دی تھاں اُہناں دا کۄئی خاس وذِیر جاں ذِلہے دا کۄئی اُچّ-ادھِکاری مَۄکے ’تے پہُںچّدا ہَے۔ مُکھّ مںتّری دے رُجھیوِیاں دا کِسّا سُݨا کے اُہناں کۄلۄں مُیافی مںگّدا ہَے۔ مُکھّ مںتّری دے فرذ نِبھا کے تُردا بݨدا ہَے۔

جِس ہِساب نال کرڑے سُرکھِّیا پْربںدھّ کِیتے گئے سن٬ اُس تۄں لگّدا سی٬ مُکھّ مںتّری ذرُۄر پہُںچّݨگے۔

سارے شہِر وِچّ گشت تیذ ہۄ گئی سی۔ شہِر دے باہرلے چَۄکاں وِچّ ٹْرَیفِک پُلِس تۄں اِلاوا اِکّ-اِکّ ہَۄلدار اتے چار-چار سِپاہی وی تائِنات کِیتے گئے سن۔ سائیِکل اتے سکُۄٹر تۄں بِناں کِسے وی گڈّی نُۄں شہِر ’چ پْرویش کرن دی آگِیا نہِیں سی۔ سکُۄٹراں دے وی نمبّر نۄٹ کِیتے جا رہے سن۔ اُہناں دِییاں ڈِگِّییاں دی وی چںگّی ترہاں تلاشی ہۄ رہی سی۔

تھاݨے تۄں کچہِری تک دے دۄ مِیل دے رستے ’تے خاس توجّۄ دِتّی گئی سی۔ اِس رستے ’تے پَیںدی ہر گلی دے مۄڑ ’تے اِکّ-اِکّ سِپاہی کھڑا کِیتا گِیا سی۔ اُہ بڑی ہُشِیاری نال آلا-دُیالا گھۄکھ رِہا سی۔

شہِر واسِییاں دے دِل دھڑک رہے سن۔ شہِر وِچّ اینی پُلِس پہِلاں کدے نہِیں دیکھی گئی۔ پُلِس نُۄں کِسے مںدّی گھٹنا واپرن دی سُۄہ لگّی ہۄئیگی۔ کئیِیاں نیں راشن خرِید کے اںدّر رکھّ لئے۔ دُۄر پڑھائُݨ جاںدِییاں ادھِیاپکاواں نیں چھُٹِّییاں بھیج دِتِّییاں۔ واپس مُڑدِییاں نُۄں کرفِئۄُ لگّ گِیا تاں بچِّیاں دا کی بݨیگا؟ کرفِئۄُ دا سُیاد اُہ کئی وار چکھّ چُکِّییاں سن۔

شہِر وِچلے سخت سُرکھِّیا پْربںدھّاں دی تاں لۄکاں نُۄں سمجھ آ رہی سی پر کچہِری نُۄں کِئۄں گھیرِیا گِیا ہَے٬ اِہ سمجھۄں باہر سی۔ گیٹ تۄں کۄرٹ-رُۄم تک کدم-کدم ’تے سِپاہی کھڑا سی۔ وکِیلاں دے کھۄکھِیاں٬ سائیِکل شَیڈاں٬ ارذی نوِیساں دے تختپۄشاں اتے ہر اُس جگہا ’تے جِتھے چار بںدّے اِکٹھّے کھڑے ہۄئے سن٬ کۄل چِٹّے کپّڑِیاں والے سُۄہِیئے کنّ لائی کھڑے سن۔

وکِیلاں وِچّ گھُسر-مُسر شُرُۄ ہۄ گئی سی۔ ذرُۄر کۄئی خترا سی۔ نہِیں تاں اگّے کدے کچہِرِییاں دِییاں چھتّاں ’تے بی.اَیس.اَیف.دے جواناں نیں پُذِیشناں نہِیں سی لئیِیاں۔ اُہ مۄرچے بݨا کے سٹینگنّاں اتے اَیل.اَیم.جی.اِئۄں تاݨی کھڑے سن٬ جِویں کِسے وی سمیں جںگّ دا بِگل وجّݨ والا ہۄوے۔

کدے-کدے مُکھّ مںتّری وکِیلاں نُۄں مِلݨ آئُںدا سی۔ اُس سمیں کچہِرِییاں وِچّ کُجھّ سُرکھِّیا پْربںدھّ ذرُۄر کِیتے جاںدے سن۔ پْردھان نُۄں اُہناں دے اِتھے آئُݨ دی کۄئی سُۄچنا نہِیں سی۔ مُکھّ مںتّری دے نذدِیکی وکِیل وی کچہِرِیئۄں غائِب سن۔ اُہناں نیں اُتھے ڈیرا جا لائِیا ہۄݨا ہَے٬ جِتھے مُکھّ مںتّری نیں ٹھہِر کرنی ہۄئیگی۔ نہِیں تاں اُہ اِتھے میلے ’چ گُیاچی گاں واںگ ہرل-ہرل کردے پھِردے رہِںدّے۔

اِس سُرکھِّیا دا اِکۄ-اِکّ کارن کِسے بہُت ہی خترناک دہِشتگرد دا ادالت وِچّ پیش ہۄݨا ہۄ سکدا سی۔ مُجرماں نُۄں پُلِس کۄلۄں چھُڈا لَیݨ دِییاں وارداتاں آم ہۄ رہِییاں سن۔ بھِیڑ-بھڑکِّیاں والِییاں کچہِرِییاں وِچّ اجِہے مَۄکے اسانی نال مِل جاںدے ہن

ججّاں دے چِہرے وی پِیلے بھُۄک ہۄئے-ہۄئے سن۔ ہر اِکّ نُۄں لگّدا سی جِویں بمبّ اُسے دی کچہِری وِچّ پھٹݨا سی۔ کۄرٹ-رُۄم وِچّ داخل ہُںدّے سائِلاں دی تلاشی تاں جائِذ سی۔ کِسے ہدّ تک مُنشِییاں دی تلاشی ’تے وی اِتراذ نہِیں سی کِیتا جا سکدا٬ پر اجّ تاں وکِیلاں نُۄں وی نہِیں سی بخشِیا جا رِہا۔ تلاشی وی سرسری نہِیں سی ہۄ رہی۔ چںگّی ترہاں گھۄکھ-پڑتال ہُںدّی سی۔

پُلِس دے اِس روئیِّئے ’تے وکِیل ہڑتال کرنا چاہُںدّے سن٬ پر آلا-دُیالا اِنا رہسّمئی ہۄ گِیا سی کِہ کِسے دی مِیٹِںگّ بُلائُݨ دی ہِمّت نہِیں سی پَے رہی۔ ایُہ کمّ-کار کر کے کھۄکھِیاں وِچّ جا بَیٹھے۔

ججّ وی آئُݨ والے خترے دا مُکابلا کرن لئی کچہِرِییاں چھڈّ کے رِٹائِرِںگّ رُۄم وِچّ چلے گئے۔ مُکدّمِیاں دی کاروائی شاںت-چِتّ ہی ہۄ سکدی سی۔ جدۄں سائِل ہی نہِیں٬ وکِیل ہی نہِیں٬ ججّ وی ڈرے ہۄئے ہۄݨ تاں اِنساف کِویں ہۄ سکدا ہَے؟

وکِیل سرکاری وکِیلاں دے دفتراں دے چکّر کٹّݨ لگّے۔ شائِد اُہناں نُۄں کُجھّ پتا ہۄوے پر اُہ وی لۄکاں واںگ کۄرے ہی سن۔ بسّ اِنا کُ پتا سی کِہ اِکّ ماڑچُۄ جِہا سِپاہی اُہناں دے دفتر اگّے پہِرا دیݨ لئی آ گِیا سی۔

گُرمِیت سِںگھّ نُۄں تھاݨے وِچۄں سُنیہا آئِیا سی کِہ اُہ کِدھرے ناں جائے۔ پُلِس بہُت ہی خَۄفناک مُجرماں نُۄں ادالت وِچّ پیش کرن والی ہَے۔ پُۄرے چَۄداں دِناں دا رِماںڈ چاہِیدا ہَے۔ تِیاری کر لَیݨ۔

اِس خبر نال لۄکاں نُۄں کُجھّ راہت مِلی۔

اِہ خَۄفناک مُجرم کِہڑے سن٬ اِہ ہالے وی پہیلی ہی سی۔ مُجرماں دا تھہُ-پتا کڈھّݨ لئی وکِیل اِکّ وار پھیر سرکاری وکِیلاں ولّ آئُݨ لگّے۔

اِس سوال دا وی سرکاری وکِیلاں کۄل کۄئی جواب نہِیں سی۔ مُجرماں دے ناں-پتے گُپت رکھّے گئے سن۔ سُرکھِّیا پْربںدھّ اِنے سخت ہن تاں اُہ ذرُۄر خترناک ہۄݨگے۔ پُۄرا اِلم مِسل آئُݨ ’تے ہی ہۄئیگا۔

کچہِری وِچّ یُوا سںگھّ دے ورکراں دی بھِیڑ ودھدی جا رہی سی۔ اِس تۄں وکِیلاں نیں انُمان لا لِیا کِہ بںٹّی دے کاتل ہی خَۄفناک مُجرم سن۔ کلّہ اُہناں نُۄں پھڑ تاں لِیا گِیا سی پر ناں-پتا تسدِیک نہِیں سی ہۄ رِہا۔

پْرَیس والے وی مُجرماں دی سُۄہ نہِیں سی کڈھّ سکے۔ اُہ پُلِس افسراں دی اِںٹروِئۄُ کر-کر ہمبھّ گئے سن٬ جِنہاں نیں مُجرماں نُۄں پھڑِیا سی پر کِسے دے پلّے کُجھّ نہِیں سی پائِیا۔

سارا بذار پُلِس دے گُݨ گا رِہا سی۔ وِئُپار مںڈّل دے پْردھان نیں رات ہی مِیٹِںگّ بُلا لئی سی۔ بذار والے آپݨے وائدے انُسار پُلِس دا سنمان کرن دی تِیاری کرن۔ سیٹھاں نیں دِل کھۄلہ کے اَیلان کِیتے۔ بجاجی والے سِںگّلے نیں ٹَیرِیکاٹ دی اِکّ-اِکّ وردی٬ بھاںڈِیاں والے بھاپے نیں اِکّ-اِکّ ٹِفن٬ بساتی والے بابُۄ رام نیں اِکّ-اِکّ برِیفکیس اتے کرِیانے والے سردار نیں چار-چار کِلّۄ والی دیسی گھِئۄ دی اِکّ-اِکّ پِیپی دیݨ دا اَیلان کِیتا۔

سویر نُۄں جدۄں پُلِس دے سنمان دی گلّ شہِر وِچّ پھَیلی تاں سنمان کرن والِیاں دی لِسٹ ہۄر لمبّی ہۄ گئی۔ دھاگا مِلّ والے٬ پۄلٹری فارم والے اتے شَیلراں والے اِکّ-دُۄجے تۄں چڑھ-چڑھ کے اَیلان کرن لگّے۔

یُوا سںگھّ نیں سنمان کرن لئی شام نُۄں ہی نہِرُۄ پارک وِچّ رَیلی رکھّ لہی۔ مُکھّ مںتّری دی ہاذری وِچّ ہی سنمان ہۄئیگا۔ اُہناں اِنام دیݨ والِییاں سارِییاں سںسّتھاواں نُۄں بینتی کِیتی کِہ اُہ آپݨِییاں-آپݨِییاں چِیذاں لَے کے سمیں سِر نہِرُۄ پارک پُجّ جاݨ۔

سںگھّ مُکھّ مںتّری ’تے وی ذۄر پائیگا کِہ اُہ پُلِس مُلاذماں نُۄں ترکّی دیݨ دا وائدا تُرںتّ پُۄرا کر کے جاݨ۔ کاتلاں نُۄں گْرِفتار کروائُݨ دا وائدا نِبھا کے تاں اُہ شہِر ’تے اہِسان کر ہی چُکّے سن۔

یُوا سںگھّ چاہُںدّا سی کِہ کاتلاں دا مُۄںہ کالا کر کے اُہناں دا جلُۄس کڈھِّیا جاوے۔

اِںسپَیکٹر نیں اِس دی اِجاذت ناں دِتّی۔ ناں کانُۄنی پکھّۄں اتے ناں ہی سُرکھِّیا پکھّۄں اِہ سمبھّو سی۔

سںگھّ دی دُۄجی مںگّ وی اُہ پروان نہِیں سی کر سکدا۔ مُجرماں نُۄں کھُلّہی جِیپ وِچّ بِٹھا کے وی کچہِری نہِیں سی لِجائِیا جا سکدا۔ مُجرماں دے سمرتھک کِسے وی سمیں کۄئی وی کاروائی کرن دے سمرتھّ سن۔ پُلِس کۄئی خترا مُلّ نہِیں لَے سکدی۔

پُلِس دا بھگت بݨِیا سںگھّ سِر جھُکا کے پُلِس دی ہر گلّ منّدا رِہا۔ کاتلاں نُۄں پھڑ کے اُہناں سںگھّ دا من جۄ مۄہ لِیا سی۔

مُجرماں نُۄں لَے کے تھاݨِئۄں نِکلی جِیپ دیکھ کے سںگھّ دے ورکراں دا جۄش ٹھاٹھاں مارن لگّا۔ اُہ پُۄرے جۄش نال پُلِس دے ہکّ وِچّ نائرے مارن لگّے۔

بذار وِچّ اِنی بھِیڑ ہۄ گئی سی کِہ پُلِس نُۄں جِیپاں تۄرنِییاں مُشکِل ہۄ گئیِیاں۔ دھکّے مار-مار لۄک اِکّ-دُۄجے تۄں اگّے ہۄݨ دا یتن کر رہے سن۔ ہر کۄئی اڈِّییاں چُکّ-چُکّ کے کاتلاں دی منہُۄس شکل دیکھݨا چاہُںدّا سی۔

پتلے-دُبلے سرِیراں٬ چِٹّے کُڑتے-پجامِیاں٬ کالِییاں پگّاں اتے تِلّیدار جُتِّییاں تۄں بِناں کُجھّ وی نذر نہِیں سی آ رِہا۔ مُجرماں دے پُٹھِّییاں ہتھّکڑِییاں لائیِیاں گئیِیاں سن۔ پَیراں وِچّ بھارِییاں-بھارِییاں بیڑِییاں سن۔ چِہرے پگّاں نال ڈھکّے ہۄئے سن۔ بسّ خَۄفناک اکھّاں ہی دِکھائی دے رہِییاں سن٬ جِہڑِییاں وار-وار لۄکاں نُۄں گھُۄر رہِییاں سن۔

کچہِری تک اپّڑدِیاں پُلِس نُۄں تِنّ گھںٹّے لگّ گئے۔ جِیپاں دے پِچھّے بہُت وڈّی بھِیڑ تُر رہی سی۔

لۄکاں نُۄں کچہِری وِچّ داخل ہۄݨ دی مناہی سی۔ بھِیڑ نُۄں گیٹ اُتّے رۄک دِتّا گِیا۔

سںگھّ لئی اِہ ودھِییا مَۄکا سی۔ جِنّا چِر پُلِس رِماںڈ ہاسل کر کے واپس نہِیں آئُںدی٬ اُہ لۄکاں نُۄں آپݨے سںگھّرش دی کہاݨی سُݨا سکدے سن۔

کُجھّ جۄشِیلے نَۄجواناں نیں ارذی-نوِیساں دے تختپۄش چُکّ لئے۔ اِکّ-دُۄجے ’تے رکھّ کے تختپۄشاں دی اُچّی ساری سٹیج بݨا لئی۔ سںگھّ دے نیتا وارۄ-واری لۄکاں دے رَۄںگٹے کھڑے کرن لگّے۔

اںدّر آپݨے کمرے وِچّ کَید ہۄئِیا گُرمِیت بیسبری نال مِسل اُڈِیک رِہا سی٬ مسلا گمبھِّیر سی۔ کچہِری وِچّ ہۄݨ والی کاروائی سُݨن اتے اُس کاروائی نُۄں آپݨے-آپݨے اخباراں نُۄں بھیجݨ لئی پْرَیس رِپۄرٹر کچہِری وِچّ کُرسِییاں ملّی بَیٹھے سن۔ سرکاری وکِیل دی لِیاکت دی پرکھ دی گھڑی سی۔

خترناک مُجرم وکِیل وی تکڑا کردے ہن۔ گھٹّ تاں گُرمِیت وی نہِیں۔ پھیر وی مُجرماں دے خِلاف بۄلݨ لئی پُلِس دی مِسل پڑھنی ذرُۄری سی۔ تفتِیش دا ہر تتھّ اُس نُۄں ذبانی یاد ہۄݨا چاہِیدا سی۔ سفائی دے وکِیل نُۄں مال پائُݨ لئی کِسے کِتاب دی ذرُۄرت وی پَے سکدی سی۔

مِسل مںگّوائُݨ لئی گُرمِیت کئی وار تھاݨے فۄن کر چُکّا سی۔ ہر وار اِکۄ جواب آئُںدا٬ مِسل اِںسپَیکٹر دے بَیگ وِچّ ہَے۔ اِںسپَیکٹر مُجرماں دے نال ہَے۔ مُجرم آئے وی تاں سِدھّے کچہِری لِجا کھڑے کِیتے۔ اِکّ ٹُٹِّیا جِہا سِپاہی گُرمِیت نُۄں بُلائُݨ آ گِیا۔

بِناں مِسل پڑھے اُہ اںدّر جا کے کی بہِس کریگا؟ گُرمِیت دا پارا چڑھن لگّا۔

“خالی ہتھّ مَیں کچہِری ’چ ڈُگڈُگی وجائۄُں۔” بُلائُݨ آئے سِپاہی نُۄں گُرمِیت نیں اُہنِیں پَیرِیں واپس بھیج دِتّا۔ پُلِس نُۄں جے سرکاری وکِیل دی ذرُۄرت ہَے تاں پہِلاں اِںسپَیکٹر اِتھے آ کے نالے سارے ہالات سمجھائے٬ نالے مِسل پڑھائے۔

باہر ہُںدّی نائریباذی نُۄں دھِیان وِچّ رکھّدِیاں اتے ہۄ رہی دیری تۄں ڈردِیاں اِںسپَیکٹر نُۄں دفتر آئُݨا پِیا۔

مِسل ہالے وی اُس کۄل نہِیں سی۔

اِںسپَیکٹر تۄں خُشی سامبھی نہِیں سی جا رہی۔ پُلِس ہِسٹری وِچّ شائِد اِہ پہِلی وار سی کِہ سارا شہِر پُلِس دے ہکّ وِچّ نائرے مار رِہا سی۔ نہِیں تاں نائرے پُلِس دے خِلاف ہی لگّدے ہن۔ خُشی ’چ کملا ہۄئِیا اُہ مِسل لِیائُݨا ہی بھُلّ گِیا۔

“تُسِیں اںدّر چلّۄ٬ تُسِیں کھڑے ہی رہِݨا ہَے۔ اسِیں فۄن ’تے ججّ نال گلّ کر لئی سی۔ پُۄرے چَۄداں دِناں دا رِماںڈ مِل جائیگا۔ مُجرماں نُۄں وکِیل نہِیں کرن دِتّا گِیا۔ شناخت کرائُݨ تۄں وی اُہ ناںہ کرنگے۔ مُجرماں نُۄں سبھ کُجھّ سمجھا دِتَّے۔ تُسِیں فِکر ناں کرۄ۔”

“جے اِہۄ گلّ ہَے تاں مَیتھۄں کی کرائُݨا ہَے؟ آپے پیش کر دِئۄ۔ اگّے کِہڑا کردے نہِیں۔ مَینُۄں نال لِجاݨا ہَے تاں مِسل دِکھائُݨی ہی پئیگی۔” مہِذ ربڑ دی مۄہر بݨنا گُرمِیت دی آدت نہِیں سی۔

اِہ تاں اجِہا مُکدّما سی٬ جِس وِچّ گُرمِیت دی لِیاکت دی پرکھ ہۄݨی سی۔ اُہ تاں چھۄٹی تۄں چھۄٹی گلّ نُۄں وی گمبھِّیرتا نال لَیںدا سی۔ اِہ اُس دی سُہِردتا ہی سی٬ جِہڑی اُس نُۄں اِتھے تک لَے آئی سی۔ نوِیں ذِںدّگی دی شُرُۄیات تاں کۄئی چںگّی نہِیں سی ہۄئی۔

باپ پٹواری ذرُۄر سی٬ پر لۄکاں دی چھِلّ ناں لاہ سکِیا۔ پٹواری تۄں جماں- بںدِّییاں اتے گرداورِییاں وِچّ ہیرا-پھیرِییاں کر کے ناں ذمِین آپݨے ناں لگا ہۄئی ناں کۄٹھِییاں بݨِییاں۔ اُس دی ساری اُمر دی کمائی سی٬ اِکّ کچّا-پِلّا گھر۔ اُہ وی شہِر دی سبھ تۄں گھٹِییا سمجھی جاںدی بستی وِچّ۔ شمشان گھاٹ دے ساہمݨے اتے چُۄہڑِیاں دے وِہڑے۔ دۄستاں-مِتّراں اتے رِشتیداراں نیں بتھیرا ورجِیا۔ تھاں لَیݨی ہَے تاں کِسے چںگّے گلی-مُہلّے وِچّ لئے۔ اِتھے بھَیڑی سںگّت ’چ پَے کے بچِّیاں نیں وِگڑ جاݨا سی۔ باپ کۄل سُجھاواں نُۄں اِکّ کنّ پا کے دُۄجے کنّ کڈھّݨ تۄں سِوا کۄئی چارا نہِیں سی۔ شہِر رہِ کے بچِّیاں نُۄں پڑھائُݨا اُس دے باپ دا سُفنا سی۔ گھٹّ پُۄںجی نال اجِہی بستی وِچّ ہی مکان خرِیدِیا جا سکدا سی۔

لۄکاں دِییاں گلّاں سچِّییاں ہۄݨ لگِّییاں۔ گُرمِیت وِگڑن لگّا۔ اُس دے ہاݨ دا کۄئی وی تاں سکُۄل نہِیں سی جاںدا۔ کۄئی مَۄجاں نال کُچھّڑ ’چ جھاڑُۄ دےئی سڑکاں سُمبھّرن جا رِہَے۔ کۄئی ٹٹِّییاں ساف کرن جا رہی ماں نال ہتھّ وٹائُݨ تُر گِئَے۔ رہِںدّے-کھُۄںہدے مۄڈھِیاں ’تے پِیپے دھر گلِییاں بذاراں ’چۄں ڈکّے-ڈئُلے چُکّݨ تُر جاںدے۔ دُپہِر تکّ وِہلے ہۄ کے سارا دِن کھیڈدے رہِںدّے۔ اِکلّا گُرمِیت ہی سی٬ جِس نُۄں بھاری بستا چُکّ کے سکُۄل جاݨا پَیںدا سی۔ گھر آ کے وی ڈھیر ساری پڑھائی کرنی پَیںدی۔ اُس دا باپ خُد اُس نُۄں پڑھائُںدا سی۔ اُہ وی سختی نال۔ پڑھائی تۄں ٹالا مارن دی کۄئی گُںجّائِش نہِیں سی ہُںدّی۔

ساتھِییاں دی پںچھِّییاں ورگی آذاد ذِںدّگی گُرمِیت نُۄں آپݨے ولّ دھُۄہݨ لگّدی۔ پہِلاں اُہ چھُٹّی والے دِن اُہناں نال جاݨ لگّا۔ پھیر سکُۄلۄں ٹل کے۔ دۄست کمِّیں کارِیں رُجھّے رہِںدّے٬ گُرمِیت نال-نال پھِردا رہِںدّا۔ کدے-کدے کمّ وِچّ ہتھّ وی وٹائُںدا۔ ساتھی ہکّ نہِیں سی رکھّدے۔ کِسے گھرۄں جے کۄئی چِیذ کھاݨ نُۄں مِلدی٬ گُرمِیت نال وںڈّ کے کھاںدے۔

گُرمِیت نُۄں جے دۄستاں والے کمّ کارن دی اِجاذت ہُںدّی تاں اُہ وی بستے نُۄں سلُۄٹ مار دِںدّا۔ اُہ جٹّاں دا مُںڈّا سی۔ سکُۄل جاݨ تۄں سِوا کۄئی چارا نہِیں سی۔ سکُۄل جاںدا رِہا٬ پڑھدا رِہا۔

گھر اگّۄں پکّی سڑک نِکلدے ہی وِہڑا کھیرُۄں-کھیرُۄں ہۄ گِیا۔ اِکّ خاندانی وَید نُۄں یاد آئِیا٬ جماںداراں دے ادھّے گھر تاں اُس دی ذمِین ’تے اُسرے ہۄئے سن۔ جدۄں ذمِین دا کۄئی مُلّ نہِیں سی٬ اُس نیں اِس دی پرواہ نہِیں سی کِیتی۔ کِیمتاں ودھݨ لگِّییاں تاں اُس دا دِل وی دھڑکݨ لگّا۔ اِہناں دا کی وساہ ہَے؟ کبذا کر کے ہی بَیٹھ جاݨ۔ کئیِیاں نُۄں ڈرا کے٬ کئیِیاں نُۄں پُچکار کے اتے باکِییاں نُۄں تھۄڑھے-بہُت پَیسے دے کے اُس نیں سارا اہاتا خالی کرا لِیا۔ سڑک دے نال-نال پلاٹ کٹّے دِناں وِچّ اِکّ نوِیں بستی اُسر گئی۔

جگہا دی کِیمت اِنی ودھ گئی کِہ چُۄہڑِیاں دے جدّی گھر وی لالچ ’چ آ گئے۔ مُۄںہ-مںگّے پَیسے لَے کے اُہ شہِر دے باہر بݨی اناج مںڈّ دے پرلے پاسے وگدے گںدّے نالے کۄل جا وسّے۔ اُںجھ وی اِس بستی وِچّ اُہناں دا دم گھُٹݨ لگّا سی۔ آپݨی ہی جگہا ’تے اُہ دُرکارے جاݨ لگّے سن۔

بدلے ماہَۄل وِچّ گُرمِیت وی بدل گِیا۔ اُس دے ساتھی بدل گئے۔ نویں ساتھی سکُۄل جاںدے سن۔ دِل لا کے پڑھدے سن۔ ودھِییا-ودھِییا کھیڈاں کھیڈدے سن۔

ماں-باپ خُش رہِݨ لگّے۔ مُںڈّا سُدھر رِہا سی۔

گُرمِیت بدلِیا تاں سہی پر بچپن دے دۄستاں نیں اُس دا ساتھ ناں چھڈِّیا۔ اجّ تک اُہ اُس دی سۄچ دا اںگّ بݨے ہۄئے سن۔ اُس نُۄں ہُݨ پتا لگّا سی کِہ جِس ذِںدّگی نُۄں اُہ سورگ سمجھدا سی٬ اسل وِچّ اُہ نرکاں نالۄں وی بھَیڑی سی۔ سمیں نیں اُہناں آذاد پںچھِّییاں دے کھمبھّ کدۄں دے کٹّ سُٹّے سن۔ کئیِیاں نُۄں بِیمارِییاں نیں نِگل لِیا سی۔ کئیِیاں نُۄں کارخانِیاں دِییاں مشِیناں نیں۔ جِہڑے بچ گئے سن٬ اُہ مرِیاں نالۄں وی اَۄکھے سن۔ کۄئی ٹی.بی.دا شِکار٬ کۄئی دمے دا اتے کۄئی مِرگی دا۔ کِسے دی لتّ-باںہ کٹّی جا چُکّی سی اتے کۄئی انّہا ہۄ گِیا سی۔ اُہۄ خاندانی پیشے اپݨائُݨ لئی مجبُۄر۔ داڑھی-کیس چِٹّے٬ جابہاں اںدّر نُۄں دھسِییاں ہۄئیِیاں۔ ہڈِّییاں دے ڈھاںچے۔ گُرمِیت آپݨے دۄستاں نُۄں پچھاݨن وِچّ اکسر دھۄکھا کھا جاںدا سی۔

اجِہا کِئۄں ہُںدّا ہَے٬ اِس دی سمجھ اُس نُۄں کالج جا کے آئُݨ لگّی۔ اُہنِیں دِنِیں پْرگتِیوادی لہِر ذۄراں ’تے سی۔ نَۄجواناں دا خُۄن اُبل رِہا سی۔ اُہ ہتھِیاربںدّ *تی لئی تِیاری کر رہے سن۔ ہۄسٹل وِچّ مِیٹِںگّاں ہُںدِّییاں٬ ساہِت وںڈِّیا جاںدا۔ گُرمِیت وی اُدھر نُۄں جھُک گِیا۔

کۄرس دِییاں کِتاباں چھڈّ کے اُہ وِگِیانک سۄچ والِییاں کِتاباں پڑھن لگّا۔ گُرمِیت اںدّر پَیدا ہُںدّے ہر پْرشن دا جواب اُہناں کِتاباں وِچّ درج سی۔ بچپن دے دۄستاں دی لُٹّ دے کارن اتے اُس دا ہلّ گُرمِیت نُۄں سمجھ آ گِیا سی۔

اِس تۄں پہِلاں کِہ گُرمِیت وی گھرۄں نِکل جاںدا٬ ساری لہِر کھیرُۄں-کھیرُۄں ہۄ گئی۔ کئی دۄست مارے گئے٬ باکِییاں نُۄں جیلہ وِچّ تُنّ دِتّا گِیا۔

لہِر نہِیں رہی تاں کی؟ گُرمِیت اںدّر جگی جۄت اُسے ترہاں کائِم سی۔ ذِںدّگی دے ہر مۄڑ ’تے اُہ وِگِیانک سۄچ لاگُۄ کرن دے یتن کردا سی۔

نَۄکری اُہ کر تاں رِہا سی٬ پر راس نہِیں سی آ رہی۔ پُلِس والے اُس نُۄں پُلِس وِرۄدھی آکھدے سن۔ سرکاری وکِیل دا فرذ ہُںدّا ہَے٬ پُلِس دا پکھّ پُۄرنا۔ کئی کیساں وِچّ اُہ پُلِس دے خِلاف ہی بۄل جاںدا سی۔

ججّ وی اَۄکھے سن۔ اُہ اُہناں نال گھُل-مِل کے نہِیں رہِںدّا۔ ناں آپ کُجھّ کردا ناں اُہناں نُۄں کرن دِںدّا۔ جِہڑے ماڑے مںگّتِیاں دی گُرمِیت مدد کردا سی٬ اُہناں تۄں ججّاں نُۄں کی مِلݨا سی؟ جِنہاں دی ججّ مدد کرنا چاہُںدّے سن٬ اُہناں پِچھّے ہتھّ دھۄ کے پَے جاںدا۔ کانُۄن دِییاں اجِیب-اجِیب پرِبھاشاواں دیݨ لگّدا۔

آپݨا مہِکما وی اَۄکھا سی۔ گُرمِیت مرذی دا مالک سی۔ ڈردے کۄئی کاروائی نہِیں سی کردے۔ ماڑے بںدِّیاں نال سمبّںدھّ رکھّدا ہَے۔ جِتھے وی جاںدا ہَے٬ پہِلاں ورگِیاں نال دۄستی گںڈھّدا ہَے۔

اِہۄ کُجھّ ہُݨ واپر رِہا سی۔

اِںسپَیکٹر دے روئیِّئے تۄں گُرمِیت نُۄں لگّ رِہا سی جِویں اُہ گُرمِیت دی ہۄںد تۄں مُنکر ہۄ رِہا سی۔

گُرمِیت دی اڑی اگّے اِںسپَیکٹر نُۄں جھُکݨا پِیا۔ رِماںڈ سرکاری وکِیل تۄں بِناں وی مِل جاݨا سی٬ پر اُہ بِناں متلب جۄخم لَیݨا ٹھِیک نہِیں سی سمجھدا۔ کلّہ نُۄں اِہۄ چھۄٹی جِہی گلّ پہاڑ بݨ سکدی سی۔

مِسل لَے کے گُرمِیت ذِمنِییاں پھۄلݨ لگّا۔

“اِہ ہالے لِکھݨِییاں ہن؟”

“وکت ہی نہِیں لگّا … ۔” گُرمِیت ولّۄں پھڑی غلتی ’تے اِںسپَیکٹر گھبرائِیا۔

“جے ججّ نیں ذِمنِییاں ’تے دستخت کرنے ہۄئے تاں؟” گُرمِیت دا غُسّا ہالے ٹھںڈھّا نہِیں سی ہۄئِیا۔ اُہ اِںسپَیکٹر نُۄں ذلِیل کرن ’تے تُلِیا ہۄئِیا سی۔

’مَیں آکھِیا تاں ہَے کِہ ججّ نال گلّ ہۄ چُکّی ہَے۔ کۄئی ہۄر نہِیں دیکھݨ لگّا ذِمنِییاں۔ جدۄں مُجرماں دا کۄئی وکِیل ہی نہِیں٬ اِتراذ کِس نیں کرنا ہَے؟” گُرمِیت دی نُکتاچِینی اِںسپَیکٹر نُۄں چُبھّݨ لگّی۔ اُس دے بۄل کُرخّت ہۄݨ لگّے۔

مِسل دا جائِذا لَے کے گُرمِیت نیں رِماںڈ پیپراں ’تے نذر ماری۔ مُجرماں دے ناں پڑھ کے اُس دے ہتھ کمبّ گئے۔ پَینّ اُںگلاں وِچۄں کھِسک کے ہیٹھاں گِر گِیا۔

“پالا سِںگھّ … مِیتا سِںگھّ … اُہۄ جیب-کترا … چۄر … جِہڑا آپݨے تھاݨے دے بی.سی.رہے ہن؟” دھڑکدے دِل نال ہیٹھۄں پَینّ چُکّدے گُرمِیت نیں مُجرماں بارے تسلّی کرن لئی اِںسپَیکٹر تۄں پُچھِّیا۔

“جی … جی … اُہۄ نیں ہرامذادے … دیکھ لَۄ کِڈّا لۄہڑا مارِیا سالِیاں نیں … ۔” اِںسپَیکٹر دی آواذ وِچّ پہِلاں والا جۄش نہِیں سی رِہا۔ اُس نُۄں اِئۄں مہِسُۄس ہۄݨ لگّا سی جِویں چۄر رںگّے ہتھِّیں پھڑِیا گِیا سی۔

“اِہ تاں دساں دِناں تۄں تھاݨے بَیٹھے سی … مَیں آپ دیکھے نیں … ۔ اِکّ نُۄں تاں مَیں آپ پیش کِیتا سی۔”

“نہِیں٬ نہِیں٬ تُہانُۄں بھُلیکھا لگّا ہۄݨا ہَے۔” اِںسپَیکٹر گُرمِیت دے سوالاں تۄں اُویں گھبرا رِہا سی جِویں مُجرم پُلِس دے سوالاں تۄں گھبرائُںدا ہَے۔ اُہ کاہلا پَے رِہا سی کِہ گُرمِیت جلدی دیݨے کاغذاں ’تے دستخت کرے اتے اُس دا کھہِڑا چھڈّے۔

“اِہناں غرِیباں لئی ایڈا اڈمبّر رچݨ دی کی لۄڑ سی؟ گھڑِیاں دِییاں اِہناں مچھِّییاں نیں کِتھے بھجّ جاݨا سی؟ ناں اِہناں نُۄں کۄئی چھُڈائُݨ والے … ۔” بِناں دستخت کرے پَینّ جیب ’چ پائُںدے گُرمِیت دا غُسّا کابُۄ تۄں باہر ہۄ رِہا سی۔

“تُسِیں ہُݨ اُٹھۄ وی … باکی سوال پھیر کر لِئۄ … ۔” کھِجھِیا اِںسپَیکٹر مِسل سمیٹدا کُرسی تۄں اُٹھّ کھلۄتا۔

گُرمِیت دِییاں نذراں اِںسپَیکٹر دے جھُرڑِییاں والے متھّے ’تے ٹِک گئیِیاں۔ ہر جھُرڑی وِچۄں اُس نُۄں بِیسِییاں ماسُۄماں دے پھاںسی لٹکݨ دے اکساں دے جھئُلے پَیݨ لگّے۔

کاغذاں وِچۄں آئُںدی اِکّ اجِیب جِہی بُۄ گُرمِیت دے نکّ نُۄں چڑھن لگّی۔ سڑ رہے ماس جِہی٬ گںدّگی دے ڈھیر جِہی اتے تاذے وہے خُۄن جِہی۔

باہر یُوا سںگھّ دے نائرے اُچّی ہُںدّے جا رہے سن۔ بںٹّی دے کاتلاں نُۄں پھاہے لائُݨ دی مںگّ ذۄر پھڑدی جا رہی سی۔

بھِیڑ دے نائرِیاں نیں اِںسپَیکٹر نُۄں راہت بخشی۔ اُہ گُرمِیت دا دھِیان بھِیڑ دے غُسّے ولّ دِوائُݨا چاہُںدّا سی۔

گُرمِیت اِس ترہاں دی بھِیڑ تۄں ڈرن والا نہِیں سی۔

گُرمِیت دے ذِہن وِچّ اِس مُکدّمے دا بھُۄت٬ ورتمان اتے بھوِکھّ گھُمّݨ لگّا۔ اگّۄں کی ہۄئیگا٬ اُس نُۄں ساف دِکھائی دے رِہا سی۔

بںٹّی دا کتل … پُلِس دی ہرکت … مُکھّ مںتّری دا اَیلان … پالے اتے مِیتے ’تے چڑھی ساڑھستی … گُرمِیت دے ساتھِییاں دے دۄ نویں رُۄپ … پُلِس رِماںڈ اتے تشدّد۔ اِہ سی اِس کتل دا بھُۄتکال۔ ورتمان وِچّ نائرے وجّ رہے سن۔ ججّاں نُۄں پْربھاوِت کِیتا جا رِہا سی۔ خبراں چھپ رہِییاں سن۔ پُلِس دی بہادری دے گُݨ گاݨ ہۄ رہے سن۔ بھوِکھّ وِچّ اِس بھِیانک کاںڈ سمبّںدھّی اسَیمبلی اتے پارلِیمَیںٹ وِچّ بہِساں ہۄݨگِییاں۔ سَیشن ججّ دی کچہِری وِچّ باہر کاتلاں نُۄں پھاہے لائُݨ دے نائرے لگّݨگے۔ جھُۄٹھے گواہ بھُگتݨگے۔ وکِیلاں دی دھُۄیاں-دھار بہِس ہۄئیگی۔ ڈردا ججّ پھاںسی دا ہُکم سُݨائیگا۔ اِس سارے ڈرامے دا اِکّ پاتر گُرمِیت وی ہۄئیگا۔

نہِیں۔ گُرمِیت پالے اتے مِیتے نال غداری نہِیں کریگا۔ غداری کر-کر اُہ ہمبھّ چُکّا سی۔ جھُۄٹھِییاں تفتِیشاں ’تے اُہ ہۄر دستخت نہِیں کریگا۔

“مَیں اِس جھُۄٹھ کے پُلںدّے ’تے دستخت نہِیں کرنے۔ کِسے ہۄر سرکاری وکِیل تۄں دستخت کرا لَے۔” اِںسپَیکٹر نُۄں کۄرا جواب دے کے گُرمِیت ہلکا-پھُلکا مہِسُۄس کرن لگّا۔

کافی دیر تۄں کۄئی نائرا سُݨائی نہِیں دِتّا۔ لگّدا سی بھِیڑ دا جۄش مٹھّا پَے گِیا سی۔

کارن جاݨن لئی گُرمِیت تاکی کۄل جا کھڑۄتا۔

یُوا سںگھّ دے کھبّے پاسے سںگھّرش سمّتی نیں وی آپݨی سٹیج لا لئی سی۔ بھاویں ہالے سمّتی والِیاں نُۄں سُݨن والِیاں دی گِݨتی مُٹھّی بھر ہی سی٬ پھیر وی اُہناں دے کرارے-کرارے بھاشݨ سںگھّ دے نیتاواں دے ہَۄسلے پست کر رہے سن۔ سمّتی والِیاں نُۄں بںٹّی دے اکھَۄتی کاتلاں دا ناں پتا لگّ چُکّا سی۔ اِہ وی کِہ اُہ دساں دِناں تۄں تھاݨے بَیٹھے سن۔ تھاݨِئۄں چھُٹّ کے آئے سمّتی دے کارکُن اِس دی تسدِیک کر رہے سن۔

سچّائی جاݨن لئی بھِیڑ سںگھّ نالۄں ٹُٹّ-ٹُٹّ کے سمّتی ولّ آ رہی سی۔ اِس لئی پُلِس دے ہکّ وِچّ لگّدے نائرے مٹھّے پَے رہے سن۔

سمّتی دے کامِیاں دِییاں تکرِیراں گُرمِیت دے ڈۄلدے من نُۄں بل بخشݨ لگِّییاں۔ اُہناں نُۄں اِہ وی پتا لگّ چُکّا سی کِہ گُرمِیت نیں کاغذاں ’تے دستخت کرنۄں ناںہ کر دِتّی سی۔ اُہ گُرمِیت دی اِس دلیری دی تارِیف کر رہے سن۔ لۄکاں نُۄں اِس ناںہ دا کارن سمجھا رہے سن۔

گُرمِیت اںدّر پَیدا ہۄئِیا جۄش ٹھاٹھاں مارن لگّا۔ اُس نُۄں آپݨے فَیسلے ’تے فخر ہۄݨ لگّا۔ غلت فَیسلے لَیݨ والا اُہ کِہڑا کۄئی للُّۄ-پںجُّۄ وکِیل سی۔ اُہ دیش دی سبھ تۄں ودھِییا یُۄنِیورسِٹی دا لاء گْرَیجُۄئیٹ سی۔ سارے سرکاری وکِیلاں وِچۄں اِکۄ-اِکّ گۄلڈ مَیڈلِسٹ سی۔ نَۄکر بھرتی ناں ہۄئِیا ہُںدّا تاں چۄݨویں وکِیلاں وِچۄں ہۄݨا سی۔

تاکی ’چ کھڑا گُرمِیت آپݨی دس سالاں دی نَۄکری دا لیکھا-جۄکھا کرن لگّا۔ آخِر اُس دی لِیاکت کِس دے کمّ آ رہی سی؟

گُرمِیت نیں تاں سۄچِیا سی٬ سرکاری وکِیل بݨ کے اُہ پالے ورگِیاں نُۄں بچا لِیا کریگا۔ وڈّے-وڈّے سمگّلراں نُۄں جیلہاں ’چ سڑن لئی مجبُۄر کریگا٬ پر اجِہا کُجھّ وی نہِیں سی ہۄ رِہا۔ اُس دے ذِہن وِچّ اِکّ وی اجِہا کیس نہِیں سی آ رِہا٬ جِس وِچّ اُہ آپݨی پُگا سکِیا ہۄوے۔

پھیر چںدّ چھِلّڑاں لئی ہر سماں برباد کرن دا کی لابھ سی؟

سرکار نُۄں تاں اُس دی لِیاکت تۄں چِڑ سی۔ اُس دی لۄڑ تاں پالے اتے مِیتے ورگے ہذاراں ماسُۄماں نُۄں سی۔ گُرمِیت نُۄں تاں اُہناں دا وکِیل بݨنا چاہِیدا سی۔

سمّتی دُیالے جُڑ رہے لۄکاں دی گِݨتی ودھدی جا رہی سی۔ سںگھّ والے کِدھرے نذر نہِیں سی آ رہے۔ اُہ بۄرِییا-بِسترا گۄل کر کے جا چُکّے سن۔

اُتشاہ نال بھرے گُرمِیت نیں کاغذ چُکِّیا٬ استِیفا لِکھِیا اتے لِفافا پۄسٹ کرن لئی نائِب کۄرٹ نُۄں ڈاکخانے بھیج کے اُہ چھۄٹے-چھۄٹے کدم پُٹّدا سمّتی دے جلسے ولّ ودھݨ لگّا۔

گُرمِیت خُش سی۔ آخِر اُہ لۄک سںگھّرش والے اُس امّْرِت-کُںڈّ دے راہ پَے ہی گِیا سی٬ جِس نیں لۄکاں نُۄں اِس بھَیڑے نِذام تۄں مُکتی دِوائُݨی سی۔