بہادر سِںگھّ سچ مُچ ہی بڑا بہادر آدمی سی۔ اُس دی بہادری کیول ڈاںگ سۄٹے دی بہادری نہِیں سی٬ اُہ آپݨی جات برادری دے نام تے اݨکھ تے مر مِٹݨ والا آدمی سی۔ چٹھّا برادری دے اُتھے بہُت سارے پِںڈّ سن۔ بس اِہ برادری ہی بہادر سِںگھّ دی جان سی۔ اِس برادری وِچ کِسے دا پُتّر آپݨا پُتّر سی٬ کِسے دی دھی آپݨی دھی تے کِسے دی نُۄںہ اُس دی آپݨی نُۄںہ سی۔ جے اِس برادری دے کِسے بںدّے دی ہیٹھی ہۄ جائے تاں اِس نُۄں بہادر سِںگھّ آپݨی ہیٹھی سمجھدا تے کِسے دا ماݨ اُس دا آپݨا ماݨ۔ اِہ برادری بس بہادر سِںگھّ دا اِک وڈا سارا ٹبّر سی٬ جِس اُتے اُس نیں کُکڑی واںگ آپݨے کھمبھّ کھِلارے ہۄئے سن۔ بہادر سِںگھّ تے اُس دے آپݨے ورگے کُجھ ہۄر ساتھی اِس برادری نُۄں کجّ-ولہیٹ کے اِکٹھِّیاں رکھدے٬ پُراݨِییاں گلّاں سُݨا سُݨا کے اِس دا سوَے-ماݨ کائِم رکھدے۔ نوِیں نسل دے مُںڈِّیاں نُۄں اُہ چٹھِّیاں دِییاں اِک مُٹھّ ہۄ کے لڑِییاں تے کٹِّییاں بھِیڑاں دا ہال دسدے۔ کِس ترہاں پِچھلے سمِیاں وِچ اُنہاں بھٹِّییاں تے کھرلاں نُۄں اُنہاں دے پِںڈّاں وِچۄں بھجا کے اُہ پِںڈّ ملّ لئے٬ تے اُنہاں دِییاں ذمِیناں آپۄ وِچ وںڈّ کے اُتھے نویں پِںڈّ وسا لئے۔ اِہۄ جِہِییاں گلّاں سُݨن نال نوِیں نسل دے من اِک دُۄجے دے نیڑے رہِںدّے تے سںگّلی دِییاں گھُرِییاں واںگ اُہ آپۄ وِچ جُڑے رہِںدّے۔

اُس ترہاں چٹھِّیاں نیں اِنہاں پِںڈّاں دوالے کۄئی واڑ تے نہِیں سی کِیتی ہۄئی۔ باہر دے لۄک اِنہاں پِںڈّاں دے آر پار لںگھّدے٬ تُردے٬ گھۄڑِییاں تے٬ گڈِّیاں اُتے٬ مۄٹراں تے پر اُہ اِس برادری تے کۄئی اسر ناں پاںدے۔ کِسے نُۄں چھۄںہدے ناں٬ کِسے نُۄں دُکھا ناں سکدے٬ کِسے نُۄں نِوا ناں سکدے۔ سرکار مُیاملا لَیںدی٬ پُلِس چۄری کرن والِیاں نُۄں٬ لڑن والِیاں نُۄں جیہل وِچ بھِجوا دِںدّی٬ پر اِہ برادری پھِر وی اِک مُٹھ ڈبّی واںگ بںدّ رہِںدّی۔ برادری دے ڈھاںچے تے اِنہاں گلّاں دا کۄئی اسر ناں ہُںدّا۔ ہل وگدے٬ مجھّاں چھپّڑ وِچ نہائُںدِییاں٬ رۄٹِییاں پکّدِییاں رہِںدِّییاں تے کمّی سیوا کردے رہِںدّے۔ اِہ گلّاں چٹھِّیاں دے ناں نُۄں اُچّا نِیواں کرن والِییاں نہِیں سن۔

چٹھِّیاں دے اِنہاں پِںڈّاں دے نیڑے اِک پِںڈّ وڑَیچاں دا وی سی۔ وڑَیچاں دا اُس ترہاں تے اِکۄ ہی پِںڈّ سی تے چٹھِّیاں دے بہُتے٬ پر اِک اِک وڑَیچ دے کئی کئی مُربّے سن تے کئیِیاں وڈِیاں دے باہر یُۄ پی وِچ پِںڈّاں دے پِںڈّ سن۔ چٹھِّیاں وِچارِیاں دی بھۄئیں تے مساں گُذارے جۄگی ہی سی تے اِس وِچۄں رۄٹی کھاݨ لئی ہر اِک نُۄں ہتھِّیں واہی کرنی پَیںدی سی۔ پر اُنہاں کدی وڑَیچاں دی شُۄکا شاکی دا رۄئب نہِیں منِّیا سی تے ناں کدی اُنہاں دی پھُۄں پھا تۄں ڈرے سن۔

کہِںدّے نیں مۄٹراں آئُݨ تۄں پہِلۄں وڑَیچاں دا سبھ تۄں وڈا سردار٬ مہِتاب سِںگھّ آپݨے ہاتھی تے چڑھ کے بہادر سِںگھّ دی ہویلی دے کۄلۄں لںگھّ رِہا سی۔ بہادر سِںگھّ آپݨے اِک پُتّر نُۄں اُںگل نال لائی باہر کھڑا سی۔ جدۄں سردار نیڑے آئِیا تاں آپݨے مُںڈّے ول اِشارا کر کے بہادر سِںگھّ نیں کِہا-‘’سردار مہِتاب سِہاں! آہ میرا مُںڈّا تے پِںڈّ تِیکر ہاتھی تے بہائی لِجا٬ آںہدا اے گھر جاݨا اے۔‘’ سردار وِچارا ناں ہاں کرن جۄگا تے ناں ناںہ کرن جۄگا۔ کھسِیانا جِہا ہۄ کے کہِݨ لگّا-‘’بھئی اُتے بِٹھا دے اسِیں لئی چلاںگے۔‘’ بہادر سِںگھّ دی مُںڈّا پِںڈّ اپڑاݨ دی کۄئی اِچھا نہِیں سی۔ اِہ گلّ تے اُس نیں کیول آپݨے آپ نُۄں ہاتھی چڑھے سردار دے پدھّر تے لِیائُݨ لئی کہی سی۔ بہادر سِںگھّ اُس ویلے اِکلّا نہِیں بۄل رِہا سی۔ اُس دی آواذ وِچ اُس دے سَیںکڑے ساتھِییاں دی٬ چٹھِّیاں دے پِںڈّاں دے پِںڈّاں دی تاکت سی۔

اِک ویر ڈِسٹْرِکٹ بۄرڈ دِییاں چۄݨاں سن۔ وڑَیچاں دا اِک سردار وی مَیمبری لئی کھلۄ گِیا تے مۄٹر تے چڑھ کے وۄٹاں مںگّݨ بہادر سِںگھّ دے پِںڈّ آ گِیا۔ بہادر سِںگھّ اُس نُۄں کۄئی وۄٹاں نہِیں پواݨا چاہُںدّا سی٬ کِئُںکِہ مُکابلے تے چٹھِّیاں وِچۄں وی اِک آدمی کھلۄتا سی۔ اُس نُۄں اِک مخَۄل سُجھِّیا۔ ہُکّا پھڑی جاںدے پِںڈّ دے اِک بُڈھے چُۄہڑے ولّ اُںگلی کر کے کہِݨ لگّا ‘’سردار جی اسِیں تُہاڈے گُیاںڈھی ہۄئے٬ تُہاتھۄں باہر نہِیں جا سکدے٬ پر اَۄہ بابا ساڈے پِںڈّ دا چَۄدھری اے٬ جِدھر اُہ آکھے اُدھر ای سارا پِںڈّ وۄٹاں پا دِںدّا اے۔ تُسِیں اُہنُۄں ذرا منا لئۄ۔‘’

سردار وِچارا بھجّ کے اُس چُۄہڑے پِچھے گِیا۔ اُہ اُس دا آدر ماݨ کرن لئی اُس دے نیڑے نیڑے ہۄوے تے چُۄہڑا وِچارا پرہاں پرہاں ہۄوے پئی سردار کِدھرے بھِٹِّیا ناں جاوے۔ پِچھۄں بہادر سِںگھّ تے اُتھے بَیٹھے ہۄر بںدِّیاں دا ہاسا نِکل گِیا تے سردار وِچارا شرمِںدّا ہۄ کے آپݨے پِںڈّ نُۄں مُڑ گِیا۔ پِچھۄں سردار کہِںدّا پھِردا سی٬ ‘’بھئی چٹھِّیاں دے دوالے تے اِک ولگݨ ولِیا ہۄئِیا ہَے٬ اِس وِچۄں لںگھّݨا بڑا اَۄکھا اے۔‘’

اِک دِن چٹھِّیاں دے اِس ولگݨ وِچ مگھۄرا ہۄݨ دی خبر آئی۔ اِک فَۄجی چٹھّے نیں آپݨی پہِلی وہُٹی چھڈ کے اِک ہۄر وِیاہ کر لِیا سی تے اُس دی پہِلی وہُٹی آپݨی چھۄٹی جِہی کُڑی سمیت آپݨے پیکِیاں دے گھر رہِںدّی سی۔ پیکِیاں دا ہتھّ تںگّ ویکھ کے اُس اَۄرت نیں شہِر وِچ جا کے کِسے دے گھر نَۄکری کر لئی۔ اِہ آدمی کِسے دفتر وِچ نَۄکر سی۔ ہَۄلی ہَۄلی گلّ نِکل آئی کِہ چٹھِّیاں دی نُۄںہ شہِر وِچ کِسے دے گھر نَۄکری کردی اے۔ بہادر سِںگھّ جد اِہ سُݨِیا تاں اُس نُۄں بڑا دُکھ ہۄئِیا۔ جے اُنہاں دی نُۄںہ کِسے دے گھر نَۄکری کردی پھِرے تاں اُنہاں دی کی اِذت رہِ گئی؟ کی ہۄئِیا جے اُہ اُس دی آپݨی نُۄںہ نہِیں سی٬ اُنہاں دے پِںڈّ دی وی نہِیں سی٬ پھِر وی اُہ چٹھِّیاں دی نُۄںہ سی تے اِس لئی بہادر سِںگھّ دی آپݨی نُۄںہ سی۔

بہادر سِںگھّ گھرۄں کُجھ اَیڈا سَۄکھا نہِیں سی٬ پھِر وی اُہ نہِیں چاہُںدّا سی کِہ چٹھِّیاں دی اِک نُۄںہ شہِر وِچ نَۄکری کردی پھِرے۔ پر اِس وِچ اُس وِچاری دا کی کسُۄر سی؟ جے اُس دا ڈھِڈّ ناں ٹُرے تاں اُس نَۄکری تاں کرنی ہۄئی۔ اِس مُیاملے نُۄں نجِٹھّݨ دا اِکۄ ہی ڈھںگّ سی کِہ بہادر سِںگھّ اُس نُۄں آپݨے گھر لَے آوے۔ اُس نُۄں گھر لِیائُݨ دی سلاہ بہادر سِںگھّ نیں آپݨے پُتر نال وی کِیتی٬ چٹھِّیاں دی نُۄںہ دا کِسے دے گھر نَۄکری کرنا مُںڈّے دے سوَے-ماݨ تے وی سٹّ ماردا سی٬ پر اُس نُۄں اِہ وی پسںدّ نہِیں سی کِہ بہادر سِںگھّ اُس ذنانی دا ساری اُمر دا خرچ آپݨے سِر تے چُک لوے۔

‘’جِس ترہاں کِسے دا جھٹّ لںگھّے٬ اُس لںگھّاݨا ہۄئِیا٬ باپُۄ٬ تَینُۄں اِس نال کی؟ تُۄں کۄئی ساری دُنِییاں نُۄں گھر بَیٹھِیاں رۄٹِییاں دے سکنَیں۔‘’ اُس دے پُتر نیں دلِیل دِتی٬ پر بہادر سِںگھّ لئی اِہ کۄئی لمِّییاں بہِساں دا سوال نہِیں سی٬ سگۄں اِک اَۄرت نُۄں آپݨے گھر رۄٹی دے کے ساری برادری دی اِذّت بچاݨ دا سوال سی۔ اِک ڈارۄں نِکھڑی کُۄںج نُۄں ڈار دے وِچ رلاݨ دا سوال سی۔ بہادر سِںگھّ نُۄں اِہ نِسچا سی کِہ جِنّا چِر اُہ شہِر وِچ نَۄکری کردی سی اُنا چِر اُہ آرام نال رۄٹی نہِیں کھا سکدا۔ اکھِیر اُہ اُس اَۄرت نُۄں سمجھا بُجھا کے آپݨے گھر لَے آئِیا تے اِس ترہاں چٹھِّیاں دے دوالے دے ولگݨ وِچ جۄ مگھۄرا ہۄ گِیا سی٬ اُس نُۄں بںدّ کر دِتا۔ ہُݨ بہادر سِںگھّ گھۄڑی تے چڑھ کے پِںڈّۄ پِںڈّ جاںدا تے آپݨے اِس کمّ بارے لۄکاں دے پْرتِیکرم دِییاں کنسۄیاں لَیںدا۔ اُس دے کمّ دی ہر پاسے شلاگھا ہی شلاگھا سی۔

اِس گلّ نُۄں کئی سال بِیت گئے٬ بہادر سِںگھّ دے وڈیرے ہۄ رہے سرِیر نیں کئی سِیال ہۄر ویکھے تے چۄݨاں اِک وار پھِر آ گئیِیاں۔ اِک پاسے اِک چٹھّا کھلۄتا سی تے اُس دے مُکابلے وِچ شہِر دا اِک وکِیل سی۔ بہادر سِںگھّ لئی وۄٹ پاݨ دا سوال بِلکُل ساف سی۔ سارے چٹھِّیاں نُۄں چاہِیدا سی کِہ اُہ چٹھّے اُمِیدوار نُۄں وۄٹاں پا دیݨ تے ہۄر پَیسے ٹکے نال وی اُس دی سہائِتا کرن۔ پر اُس وکِیل نیں اِک ہۄر جال سُٹِیا ہۄئِیا سی۔ اُس نیں چٹھِّیاں دے پِںڈّاں وِچ اِہ گلّ دھُما دِتی کِہ جے سارے چٹھّے اُس نُۄں وۄٹاں پاݨ تاں اُہ دس ہذار رُپِیا لا کے اُنہاں دے اِک وڈے پِںڈّ وِچ ہائی سکُۄل کھۄلہ دیویگا۔ سارے فَۄجی پِنشنِیئے اِس کر کے اُس وکِیل نُۄں وۄٹاں پاݨ دے ہکّ وِچ سن۔ جے سکُۄل بݨ گِیا٬ اُہ آکھدے ‘’تاں مُںڈّے پڑھنگے تے نَۄکرِییاں تے لگݨگے۔ اگّے ہی ذمِیناں سَۄڑِییاں ہۄ رہِییاں نیں۔ مَیمبر دا کی فائِدا؟ چٹھّا ہۄ گِیا تاں کی جے وکِیل ہۄ گِیا تاں کی؟ ’’ بہُت لۄک فَۄجِییاں دے مگر لگ ٹُرے تے اِہ فَیسلا ہۄئِیا کِہ سارِییاں وۄٹاں وکِیل نُۄں ہی پائیِیاں جاݨ تے چٹھّا اُمِیدوار بَیٹھ جاوے۔

جِس دِن اِہ فَیسلا ہۄئِیا اُہ دِن بہادر سِںگھّ لئی بڑا اَۄکھا سی۔ اُس دا جی کردا سی کِہ اُہ آپݨی ساری ذمِین ویچ کے رُپِیا اِکٹھّا کرے تے پھِر لۄکاں نُۄں کہوے ‘’آئۄ مَیں تُہانُۄں سکُۄل بݨوا دِںدّا ہاں٬ تُسِیں وۄٹاں آپݨے چٹھّے بھرا نُۄں پاوۄ۔ تکڑے ہۄوۄ٬ اَیویں کِئۄں اِدھر اُدھر دِییاں رۄہڑاں نال رُڑھدے پھِردے اۄ۔‘’ پر اُس دی ذمِین شائِد اِنے رُپِیاں دی ہی نہِیں سی تے نالے ذمِین ویچݨا کِہڑا سَۄکھا کمّ سی۔ اُس نُۄں بڑا افسۄس سی کِہ آلے دُیالے تۄں آرتھک کاںگاں آ کے اُس دے اِلاکے نُۄں چِیر رہِییاں سن تے اُنہاں دے آپݨے گھر وِچ باہرلے لۄک چَۄدھری بݨدے جاںدے سن۔

بہادر سِںگھّ دے پِںڈّ دا اِک جٹّ مُںڈّا ذمِین تے گُذارا ناں ہُںدّا ویکھ کے ٹاںگا واہُݨ لگ پِیا سی۔ بہادر سِںگھّ نُۄں اِہ کمّ کُجھ بھَیڑا جِہا لگدا سی۔ ٹاںگے والا جݨے کھݨے دا نَۄکر سی٬ جِس دے بۄجھے وِچ چار پَیسے ہۄݨ اُس نُۄں ہی جی تے اُس دا اُہ دُبَیل۔ پر اِس کمّ وِچ اِک ہۄر گلّ جۄ بہادر سِںگھّ نُۄں ودھیرے چُبھدی سی٬ اِہ سی کِہ ہۄر ٹاںگِیاں والے کۄئی مہِرا سی تے کۄئی نائی۔ اُس چٹھّے مُںڈّے دی اِنہاں نال ہی دۄستی سی تے اِنہاں نال ہی بہِݨ کھلۄݨ۔ کِسے ویکھݨ والے لئی تے اِہ بُجھّݨا وی اَۄکھا سی کِہ اُہ چٹھِّیاں دا مُںڈّا سی کِہ جھِیئۄُراں دا۔ تے پھِر بہادر سِںگھّ نیں سُݨِیا کِہ اُس مُںڈّے نیں اِک دِن اِک ٹاںگے والے جھِیئۄُر نُۄں آپݨے نال گھر آںدا۔ دۄہاں نیں اِکٹھّے بَیٹھ کے شراب پِیتی تے پھِر چٹھّے مُںڈّے دی وہُٹی نیں اُنہاں دۄہاں نُۄں رۄٹِییاں کھوائیِیاں۔ اِہ سُݨ کے بہادر سِںگھّ نُۄں اگّ لگّ گئی۔ کۄئی جھِیئۄُر کِسے چٹھّے جٹّ دے گھر بَیٹھ کے شراب پِیئے تے پھِر چٹھِّیاں دی نُۄںہ اُس جھِیئۄُر نُۄں رۄٹی کھوائے٬ اِہ گلّ بُڈھّے ہۄئے بہادر سِںگھّ تۄں وی جری جاݨ والی نہِیں سی۔ اگلے دِن جد اُہ ٹاںگے والا مُںڈّا بہادر سِںگھّ نُۄں مِلِیا تاں اُس نیں اُس نال گلّ چھیڑی۔

‘’سُہݨِیاں٬ سائۄُ تے نہِیں ناں جھِیئۄُراں نُۄں گھرِیں لِیا کے شراباں پِیاںدے۔‘’

‘’چاچا جھِیئۄُر ہۄوے٬ کۄئی سردار ہۄوے٬ ٹاںگے والے سارے ٹاںگے والے ہی ہُںدّے نیں۔‘’

‘’پُتّر٬ ٹاںگے والا تے ہۄئِیا ناں تُۄں اڈّے تے٬ پِںڈّ وِچ تے تُۄں ساڈا پُتّر ایں۔ ساڈی نُۄںہ کۄلۄں تے ناں ناں جھِیئۄُراں نُۄں رۄٹِییاں کھوائِیا کر۔ جھِیئۄُراں ساڈے بھاںڈے ماںجݨے نیں کِہ ساڈے نال ساںوِیاں بَیٹھ کے ساڈِییاں نُۄںہاں ہتھّۄں رۄٹِییاں کھاݨِییاں نیں؟‘’

‘’نِرا اڈّے تے ٹاںگے والا ہۄئِیاں نہِیں چلدا٬چاچا۔ راہ وِچ جے میرا ٹاںگا پاس پَے جائے٬ جاں میرا ساج ٹُٹّ جائے٬ جاں میرے گھۄڑے نُۄں کُجھ ہۄ جائے تاں کِسے ٹاںگے والے نیں ہی آ کے میری باںہ پھڑنی اے ناں۔ جے کۄئی سواری میرے نال وادھی گھاٹی گلّ کرے تاں مَیں ٹاںگے والِیاں دے سِر تے ہی اُس دا جواب دیݨا اے ناں۔ جے اڈّے دا ٹھیکیدار پھِیساں ودھا دیوے تاں اساں ٹاںگے والِیاں نیں اِکٹھّے ہی لڑنا مرنا اے ناں۔ ساڈا تے بس ہُݨ اُنہاں نال ہی بھائیِچارا برادری اے۔‘’

‘’تاں وی پُتّر٬ آپݨی جمّ دا رُہب تے رکھّی دا اے ناں۔‘’

‘’نہِیں چاچا٬ ساڈا رُہب تے آپۄ وِچ رل کے بہِݨ نال ای اے٬ اِک دُۄجے تۄں وڈّے بݨن وِچ نہِیں۔ تُۄں تے ہر کِسے نُۄں رۄٹی کماݨ تۄں ورجدا پھِرنا ایں۔ تُۄں آہنا ایں بس آپݨی آکڑ وِچ گھر بَیٹھے رہۄ٬ بھُکھے مر جائۄ۔ اگلے دِن تُۄں آںہدا پِیا سَیں ‘’نِشانا تسِیلدار دا اردلی کِئۄں بݨ گِیا اے۔ سَۄہرا کھتریٹے جِہے تسِیلدار دے بھاںڈے ماںجدا پھِردا اے۔‘’

بہادر سِںگھّ چُپّ ہۄ گِیا۔ چٹھِّیاں دے کِلہے وِچ بڑی کۄجھی مۄری ہۄ گئی سی تے جِس نیں اِہ مۄری کِیتی سی٬ اُہ اِس نُۄں آپݨی رۄٹی کماݨ لئی٬ ساہ لَیݨ لئی٬ جِیئۄُںدے رہِݨ لئی ذرُۄری سمجھدا سی۔

کُجھ سال ہۄر لںگھّ گئے۔ بہادر سِںگھّ امّْرِتسر گِیا۔ شہِر دے نیڑے ناکھاں دا اِک باغ سی۔ باغ والے نیں اِس وِچ پںجّ چھے مُںڈّے راکھے بِٹھائے ہۄئے سن۔ چار پںجّ مُںڈّے چُۄہڑے سن تے اِک مُںڈّا سِکھّ۔ بہادر سِںگھّ اُنہاں کۄلۄں ناکھاں لَیݨ بَیٹھ گِیا۔ سِکھّ مُںڈّا اِکلّا ہۄݨ کر کے اُنہاں چُۄہڑِیاں وِچ بڑا اَۄکھا سی۔ اُہ سارے اُس دا مخَۄل اُڈاںدے٬ پر اُہ اِکلّا ہۄݨ کرکے اُنہاں دا کُجھ نہِیں کر سکدا سی۔ اُس نیں کدی چُۄہڑِیاں نال ساواں ہۄ کے کھلۄݨا نہِیں سِکھِیا سی۔ اِس لئی اُہ اُنہاں وِچۄں کِسے نُۄں آپݨے نال وی نہِیں مِلا سکدا سی۔ اُس ویلے وی اُنہاں دی آپۄ وِچ کُجھ گرما گرمی چل رہی سی۔ اِک مُںڈّا اُس نُۄں کہِ رِہا سی:

‘’آپݨی آٹے والی پْرات دُۄجی چھنّ ہیٹھ کر لَے٬ یار٬ پھِر آکھیںگا بھِٹِیا گِیا ایں۔‘’

‘’اۄس چھنّ وِچ٬ بھَیڑِیا٬ چُۄہے نیں٬ تُۄں آپݨی پْرات میری پْرات تۄں ذرا پرہاں چا رکھّ کھاں۔‘’

‘’پرہاں تے دھُپّ اے٬ دھُپّے اساں آپݨا آٹا سُکا لَیݨا ایں۔‘’

تے پھِر سبھ تۄں وڈے راکھے نیں اُس نُۄں کِہا – ‘’تُۄں جوان سارا دِن گُنّہݨ پکاݨ وِچ رہِناں ایں٬ پھیرا کِہڑے ویلے مارنا ایں؟ اجّ آئُںدے نیں شاہ ہُرِیں تے کردے آں اِہ وی گلّ۔‘’ چُۄہڑے مُںڈِّیاں وِچۄں تاں اِک ادھّا ہی سارِیاں دی رۄٹی پکا دِںدّا تے باکی سارے مَۄج نال پھِردے رہِںدّے٬ پر سِکھّ مُںڈّے نُۄں ہر واری آپݨے اِکلّے واستے وکھّری رۄٹی پکاݨی پَیںدی۔ اُس دی بۄلچال وِچ بہادر سِںگھّ نُۄں کُجھ ساںجھ دِسّی تے اُہ اُس نال گلِّیں لگ پِیا –

‘’چھۄہرا – تُۄں کَۄݨ ہُنّا ایں؟‘’

‘’چٹھّا۔‘’ بہادر سِںگھّ دا ڈر ٹھِیک نِکلِیا سی۔

‘’کِہڑے پِںڈّۄں؟‘’

‘’جھمکِیاں تۄں۔‘’

‘’تُہاڈا بھۄئیں بھاںڈا کِتھے گِیا؟‘’

‘’بھۄئیں گہِݨے پئی اے۔‘’

‘’تیرا باپ ہُݨ کی کردا اے؟‘’

‘’باپ گُذر گِیا اے۔‘’

اِس مُںڈّے نُۄں اِس ترہاں اولّا جِہا پھسِیا ویکھ کے٬ بہادر سِںگھّ دا دِل وِنّہِیا گِیا۔ جے اُہ اِس مُںڈّے نُۄں اُتھۄں کڈھ کے آپݨے گھر لَے جائے تاں اُس دی جان سَۄکھی ہۄ سکدی سی۔ ڈھیر سال پہِلاں اُہ چٹھِّیاں دی اِک نُۄںہ نُۄں اِس ترہاں اَۄکھی تھاں رہِںدِّیاں ویکھ کے آپݨے گھر لَے گِیا سی٬ پر ہُݨ تے دِن ہی کُجھ ہۄر ترہاں دے آ گئے سن۔ ہر پاسے لۄک اُس دے ہتھّاں وِچۄں تِل تِلک کے باہر جا رہے سن۔ کِدھرے چٹھّے٬ چٹھِّیاں دے برکھِلاف وۄٹاں پا رہے سن٬ کِدھرے کۄئی چٹھّا ٹاںگا واہُںدّا سی تے اُس دی وہُٹی جھِیئۄُراں نُۄں رۄٹِییاں کھُیائُںدی سی٬ کِدھرے اُس دا کۄئی مُںڈّا کھتری تسِیلدار دے بھاںڈے ماںجدا سی۔ ہر اِک دا وکھۄ وکھ پاسے مُۄںہ سی۔ برادری دی کُکھّ وِچۄں نِکل دے لۄک اۄپری اۄپری تھائیِں ساںجھا جۄڑ رہے سن تے اِس راکھے مُںڈّے واںگ جۄ نہِیں جۄڑدے سن٬ اِہناں اۄپرِییاں تھاواں وِچ رچدے مِچدے نہِیں سن٬ اُہ اَۄکھے رہِںدّے۔ نہِیں٬ اُہ اِس مُںڈّے نُۄں گھر نہِیں لِجائیگا۔ اِک ادھّے مُںڈّے نُۄں گھر لِجائِیاں ہُݨ اُس دی برادری دا اِکٹھّ تے اِذّت کائِم نہِیں رہِ سکدی سی۔

بہادر سِںگھّ نُۄں اِس ترہاں لگا جِویں وگّدے درِیا وِچ اُس دی تُۄڑی دی پںڈّ کھُلہ گئی سی۔ سارے ککھّ آپۄ آپݨے درِیا دی رۄڑھ وِچ رُڑھدے جا رہے سن۔ اِک ادھّے ککھّ نُۄں پھڑِیاں ہُݨ کی سَۄر سکدا سی؟