(کِسان سںگھّرش دَۄران "کامریڈ بنام سِکھّ" مسلا چرچا دا وِشا رِہا۔ دۄوے دھِراں اِکّ دُۄجے تۄں ودھّ کے کِسان ہِتَیشی ہۄݨ دا دم بھردِییاں رہِییاں۔ میرا نِجّی وِچار اے کِہ لۄک-ہِتاں نُۄں کِسے وی اِکّ دھڑے نال بنّ کے دیکھݨا ٹھِیک نہِیں ہَے۔ اِس تراں دے کھِیالاں وِچۄں پَیدا ہۄئے وِچار ساںجھے کر رِہا ہاں۔ سارتھک ٹِپّݨی دا سواگت ہَے۔---لیکھک) وکھّ وکھّ سمیں سماج نُۄں سیدھ دیݨ لئی وکھّ وکھّ مہان شکھشِیئتاں نیں آپݨے آپݨے اںدّاج وِچّ یتن کِیتے ہن ۔ اِہ شکھشِیئتاں لۄکاں دے دِلاں تے راج کردِییاں رہِییاں ہن کِئُںکِہ اُنہاں لۄک-پِیڑا نُۄں مہِسُۄسِیا٬ بِیانِیا٬ اتے اِس نُۄں دُۄر کرن دے ہر سمبھّو ترِیکے اپݨائے ۔ اُنہاں آپݨے پِںڈّے تے جُلم جھلّے٬ کُجھ ہدّ تکّ تبدِیلی لِیائُݨ وِچّ سپھل وی ہۄئے ۔بھاویں اِہ سمیں دِییاں سرکاراں اتے جابر تاکتاں ولۄں پِیڑے تے نپِیڑے وی گئے٬ کُربان وی ہۄئے٬ پر اِنہاں مہان اِنساناں نیں لۄک-من وِچّ آپݨی کھاس تھاں بݨا لئی ۔ جنتا اِنہاں نُۄں آپݨے رہِبر٬ آگُۄ٬ نائِک منّݨ لگّ پئی اتے اِنہاں دُیارا دسّے گئے مارگ تے چلّݨ وِچّ آپݨا کلِیاݨ سمجھݨ لگّی ۔ لۄک-مناں وِچّ بِیجے ہۄئے اِہ اِنکلاب دے بِیج ناں تاں سمیں دِییاں سرکاراں نُۄں بھائُدے ہن٬ ناں اُناں تاکتاں نُۄں جِناں دی ستھاپتی نُۄں اِہ تبدِیلی وںگّاردی ہَے ۔ اِہ تاکتاں اتے سرکاراں سُچیت رُۄپ وِچّ لۄکاں دے مناں چ‘ وسے اِنہاں نائِکاں نُۄں اُنہاں تۄں دُۄر کرن دِییاں کۄشِشاں لگاتار کردِییاں رہِںدِّییاں ہن ۔ اِہ نائِک جِنّی دیر جِئُںدے ہُںدّے ہن٬ ستھاپتی دِییاں تاکتاں دے جُلم جھلّدے ہن ۔ بہُت واری آپݨی کُربانی وی دِںدّے ہن ۔ اِنہاں دی شہادت اِناں دی لۄک-من تے پکڑ ہۄر مجبُۄت بݨا دِںدّی ہَے ۔

ستھاپت-نِجام نُۄں لۄک-مانسِکتا وِچّ پل رِہا اِنکلاب دا اِہ بِیج ودھدا کِسے وی سُۄرت وِچّ نہِیں سُکھہاںدا ۔ سِدھّا وار کرنا جاں اِناں نائِکاں دا وِرۄدھ ہُݨ سَۄکھا نہِیں ہُںدّا ۔ تد اِہ لۄٹُۄ نِجام آپݨی لُٹّ اتے سرداری نُۄں بچائُݨ لئی اسِدھّے تَۄر تے وار کردا ہَے ۔ نِجام اِس گلّ تۄں باکھُۄبی واکِپھ ہُںدّا اے کِہ لۄک-مناں وِچّ وسّے نائِک نُۄں اُنہاں دے من چۄں کڈھّݨا اِنا سَۄکھا نہِیں ۔ اِس لئی اِہ ستھاپتی شکتِییاں اتے اسل وِچّ وِرۄدھی دھِر جاہرا تَۄر تے اِنہاں نائِکاں نُۄں ماݨ دِںدّے دِکھائی دِںدّے ہن ۔ اُنہاں دی یاد وِچّ سماگم ہُںدّے ہن٬ اُنہاں دے دِن منائے جاںدے ہن٬ شردھاںجلِییاں دِتِّییاں جاںدِییاں ہن٬ کِتاباں لِکھِییاں جاںدِییاں ہن اتے ہۄر بہُت کُجھ کِیتا جاںدا ہَے٬ جۄ کِہ اسل وِچّ ’ڈرامیباجی‘ تۄں ودھّ کُجھ نہِیں ہُںدّا ۔ پُۄرا کھِیال رکھِّیا جاںدا ہَے کِہ سِرپھ کِتابی گلّاں تکّ ہی سِیمِت رِہا جاوے٬ املی تَۄر تے کُجھ ناں ہۄوے ۔ جنتا دے من وِچّ اِہ بھُلیکھا بݨِیا رہے کِہ اُس نائِک دی گلّ ہۄ رہی ہَے اتے سبھ اُس دا ستِکار کر رہے ہن ۔ اِناں نائِکاں دے دسّے مارگ تے تُرنا تاں دُۄر٬ تُرن دی گلّ وی چلّݨ نہِیں دِتّی جاںدی ……………

اِس وِچّ وی دۄ راواں نہِیں کِہ جاݨے-اݨجاݨے اِنہاں نائِکاں دے مارگ نُۄں وِسار دیݨ وِچّ ساڈی جنتا وی کُجھ ہدّ تکّ جِمّیوار ہُںدّی ہَے ۔ اُہ ودھیرے کٹّڑتا چ‘ آ کے٬ شردھا وِچّ آ کے٬ کِسے کھاس دھڑیبںدّی دا شِکار ہۄ کے اُس نائِک تے جپھّا مارن دی کۄشِش وِچّ دُۄسرے ادھّے لۄکاں نُۄں تۄڑ بہِںدّے ہن ۔ اِس وِچّ وی شکّ نہِیں کِہ کُجھ گلت پْرچار ساجِش ادھِین وی کروائِیا جاںدا ہَے ۔ اُس کھاس شکھشِیئت دے آچرݨ بارے٬ جِیون بارے٬ بہُت کُجھ سچّا-جھُۄٹھا لِکھوا کے ستھاپِت نِجام جنتا دے نجرِیئے نُۄں بدلݨ دی لگاتار کۄشِش کردا رہِںدّا ہَے اتے کِتے تھۄڑا , کِتے تھۄڑھا کِتے بہُتا کامیاب وی ہۄ جاںدا ہَے ۔…….

کُجھ اُداہرݨاں نال گلّ سپشٹ کرن دی کۄشِش کردے ہاں ۔ شہِید بھگت سِںگھّ تۄں گلّ آرمبھّ کردے ہاں ۔ اِس دا اپہرݨ تِنّ پاسِیاں تۄں ہۄئِیا ہَے–پہِلاں سرکاری نِجام٬ جِس نیں ساری مشِینری لگا کے اُس نُۄں ’اںگّریجاں دا وِرۄدھی اتے دُشمݨ’ آکھِیا اتے بھارت دیش نُۄں پِیار کرن والا “دیش-بھگت” بݨا دِتّا ۔ اُس دی 'لۄک-ہِت-وِرۄدھی-وِچاردھارا' نُۄں سماگماں٬ شردھاںجلِییاں٬ شتابدِییاں٬ آدِ وِچّ رۄل کے رکھّ دِتّا ۔ دُۄسرا اُس دی وِچاردھارا دے کٹّڑ سمرتھک اتے پْرچارک کامریڈ وِیراں نیں وی گھٹّ نہِیں کِیتی ۔ اِکّ دھڑے نال جُڑ کے اُس دے دھرم وِردھّ ہۄݨ نُۄں ہی پْرچار دا مُکھّ وِشا بݨا لِیا ۔ اجّ دے جوان نُۄں اُس دے “مَیں ناستک کِئۄں ہاں” دا تاں اِلم ہَے٬ اُس دے لَینِن دی جِیونی پڑھدے ہۄݨ دا گِیان ہَے ,پر اُس نیں کِس تبدِیلی دی گلّ کِیتی سی تے اُہ اجّ دے پْرسںگّ وِچّ کِویں پھِٹّ بَیٹھدی ہَے٬ نہِیں پتا ۔ تِیسرا کسُۄر ساڈے سِکھّ وِیراں دا وی ہَے٬ جۄ بھاویں دُۄجی دھِر (کامریڈ) دے پْرچار دے اسر وجۄں ہی ہۄوے٬ پر کۄئی گلت نہِیں ہۄویگا اِہ کہِݨا کِہ سِکھّی نُۄں پِیار کرن والے اجّ بھگت سِںگھّ دی ناستکتا کرکے اُس تۄں دُۄر جا چُکّے ہن ۔ {مَینُۄں پُۄرا یاد ہَے ,میرا بچپن -جدۄں میرے پِںڈّ دے گُردوارے وِچّ ڈھاڈی بھگت سِںگھّ٬ اُۄدھم سِںگھّ دِییاں واراں گائِیا کردے سن ۔ اجّ کِئۄں بھگت سِںگھّ گُردوارے چۄں باہر ہۄ گِیا ہَے کِئُںکِہ اُس دے (سچّ جاں جھُۄٹھ ) ناستک ہۄݨ دا پْرچار لۄڑ تۄں ودھّ ہۄئِیا ہَے ۔} سرکاری دھِر دی گلّ تاں سمجھ آئُںدی ہَے٬ پر دُۄجِییاں دھِراں کدۄں سوَے-وِشلیشݨ کرنگِییاں ? کِئُںکِہ ہُݨ بھگت سِںگھّ اِکّ کھاس دھڑے دا پْرتِینِدھ ہَے٬ لۄک-من دا نہِیں ۔………

اگّے چلّدے ہاں- گلّ گُرُۄ نانک دی کرِیئے ۔ منُکھّتا دا رہِبر٬ چارے ورناں نُۄں اِکّ سمجھݨ والا٬ گرِیباں اتے لتاڑِیاں نُۄں گل لگاݨ والا٬ ہاکم٬ جرواݨے٬ پاکھںڈّی٬ دھارمِک اتے راجنِیتِک نیتاواں نُۄں کھرِییاں سُݨاݨ والا اجّ اِکّ دھِر دا رہِبر بݨ کے رہِ گِیا ہَے ۔ وکھّ وکھّ دیشاں وِچّ دُۄر دُراڈے پَیدل چلّݨ والے نانک دے پَیراں دے چھالے اسانُۄں تُرن دی پْریرنا نہِیں دِںدّے ۔ سانُۄں کِرتی بھائی لالۄ نجر نہِیں آئُںدا سگۄں وڈّے وڈّے لںگّر لگا کے٬ وڈّے وڈّے گُردوارے بݨا کے٬ سۄنا چڑھا کے٬ اُس دی سرب-ساںجھی باݨی دے سںدّیش نُۄں رُمالِیاں وِچّ لپیٹ کے پُۄجا کرنی چںگّی لگّݨ لگّ پئی ہَے ۔ اِتھّے وی اپہرݨ کرن والے نیں بہُت بارِیکی نال , سُۄکھمتائی نال وار کِیتا ہَے ۔ جِس لُٹّ تۄں بابے نیں ورجِیا سی٬ اُس دا ناں لَے کے اُہی لُٹّ سِدھّے-اسِدھّے پھِر شُرُۄ ہۄ چُکّی ہَے ۔ دھارمِک پُجاری٬ کرم کاںڈی٬ سرمائیدار جمات اتے اِناں جماتا دی پالک سرکار نیں تاں اِہ سبھ کرنا ہی سی –اُناں دا سوارتھ اتے لۄڑاں نیں نانک-وِچاردھارا نُۄں نکارنا ہی سی۔ پر اُس دے پَیرۄکار بݨے سِکھّاں نیں وی گُرُۄ نانک نُۄں سِرپھ پُۄجا دی وستُۄ بݨا کے رکھّ چھڈِّیا ہَے ۔ اجّ اُہ ہِںدُّۄیاں دا گُرُۄ اتے مُسلماناں دا پِیر کِئۄں نہِیں ??? شاتر ہاکم نانک دے دِن منائیگا٬ چھُٹّی کریگا٬ سماگم کروائیگا—ہۄر سبھ کُجھ کریگا پر جے کِسے نانک-نام لیوا نیں ہاکم نُۄں جابر کہِ دِتّا ,اُہ جھلّ نہِیں سکیگا ۔ جے اجۄکے کرم-کاںڈِییاں دے وِرُدھّ بۄلݨ لگِّیا تاں بہُت دھاراواں لگائیِیاں جا سکدِییاں ہن ۔ نانک دا پُۄری تراں اپہرݨ ہۄ چُکّا ہَے اتے جۄ نانک اجّ لۄکاں کۄل ہَے٬ اُہ کِسے سادھ-بابے دے وِردھّ نہِیں٬ اُہ کِسے بابر جاں ملک بھاگۄ دے وِردھّ وی نہِیں ۔ مالا پھڑی نام جپائُںدا اِہ نانک کِسے لئی کۄئی کھترا نہِیں ۔ کِرتی لۄک-من چۄں دُۄر چلا گِیا اے نانک ۔……..

لیکھ دے لمبّا ہۄݨ تۄں ڈردا مَیں ناں ہی ہۄر اُداہرݨاں دیواںگا اتے ناں ہی بہُتی وِیاکھِیا کراںگا پر اِہ جرُۄر کہِݨا چاہاںگا کِہ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی اتے اِسے تراں کُجھ ہۄر ..اجِہے ناں ہن جِناں آپݨے سمیں وِچّ ہی نہِیں سگۄں بائد وِچّ وی لمّا ارسا لۄکاں دے ہِردِیاں تے راج کِیتا ۔ پر شاتر سرکاراں نیں٬ وِرۄدھی دھِراں نیں جاݨ بُجھ کے چالاں نال اتے اُناں دے آپݨِیاں نیں جِیادا شردھا وِچّ٬ کٹّڑتا وِچّ٬ جاں کِسے اِکّ دھِر نال جُڑ کے اُناں دی وِشال اِنکلابی سۄچ نُۄں تہِس نہِس کر دِتّا ۔ اجّ اُناں دا نام لِیا جاںدا ہَے ,پر اُناں دے دسّے ہۄئے مارگ تے چلّݨ دی گلّ بہُت دُۄر نِکل گئی ہَے ۔ کُجھ مائِیا نیں٬ کُجھ سوارتھاں نیں٬ کُجھ کُرسی نیں٬ کُجھ چَۄدھر نیں کُجھ اجِہا واتاورن بݨا دِتّا ہَے کِہ اسِیں آپݨے ہی بݨائے چکّروِئۄُ وِچّ پھس کے رہِ گئے ہاں اتے اُس آپُۄں بݨائے دائِرِیاں تۄں باہر نِکلݨا تاں دُۄر٬ سۄچݨا وی چںگّا نہِیں سمجھدے ۔

کدۄں اُہ ویلا آئیگا جدۄں اسِیں آپݨے نائِکاں نُۄں آپݨے ہِردِیاں چۄں٬ آپݨے وِچاراں چۄں جاݨ نہِیں دیواںگے اتے لۄٹُۄ تاکتاں دے ڈرامے پہِچاݨ سکاںگے ۔ وِدواناں٬ چِںتّکاں٬ لیکھکاں تۄں کُجھ آس ہَے جے اُہ ماݨ-سنمان تۄں اُچا اُٹھ سکݨ اتے دھڑیبںدّی دے گُلام ناں بݨن ۔ سِرپھ اتے سِرپھ سچّ لِکھ سکݨ………….