کتھا سںگّْرہِ ’منُکھّ تے منکھّ‘ وِچ درج کہاݨِییاں

اُنہِیں دِنِیں جِہڑِییاں کہاݨِییاں دا تاݨا-باݨا میرے اںدّر چلّ رِہا سی اُہ کِسانی تے پھَۄجی جِیون دے سماچاراں تے مسلِیاں بارے سن۔ اِس سںگّْرہِ دِییاں کُجھ کہاݨِییاں وِچ مَیں اپݨے پرِوار دے مَیمبراں٬ آس-پاس دے جاݨ-پچھاݨ والھِیاں اتے رِشتیدار نں پاتر بݨائِیا ہَے۔

’بنّہ اُٹھائی پۄٹلی‘

اِس کہاݨی دا مُکھّ پاتر چنّݨ سِںگھّ میرے مامے بِکّر سِںگھّ دا سمرُۄپ ہَے۔ ساڈے نانکا-پرِوار وِچ مَۄت نیں بڑا کہِر ورتائِیا سی۔ مامے دا دۄ واری وِیاہ ہۄئِیا۔ دۄناں مامِییاں دی وِیاہ تۄں چھیتی بائد مَۄت ہۄ گئی۔ پھِر چھۄٹے مامے پْرِیتم سِںگھّ دے وِیاہ ’چ تھۄڑھے کُ دِن ہی باکی سن کِہ مَۄت اُسنُۄں وی کھۄہ کے لَے گئی۔ کرماں نُۄں کۄسدے نانا-نانی نیں مامے بِکّر سِںگھّ دا تِیجی وار وِیاہ کِیتا۔ مامی دی کُکھّۄں تِنّ دھِییاں تے دۄ پُتّر جنمے۔ نِیاݨے اجے چھۄٹے-چھۄٹے ہی سن کِہ ساڈی تِیجی مامی وی چلّ وسی۔ نانا وڈّے دِل-گُردے والھا سی۔ اینِییاں تْراسدِییاں والھی ذِںدّگی تۄں اُہ ہارِیا نہِیں سی۔ 98 سال جِیوِیا۔ ماما وی نانے واںگ ہی سی۔ دُکھّاں-دُشوارِییاں نالھ بھِڑدِیاں اُسنے کھیتی وی کِیتی تے نِیاݨے وی پالھے۔ ساڈا پِںڈّ نانکِیاں دے لاگے ہَے۔ ساڈی بِیبی نیں دسِیں-بارِیں دِنِیں جا کے کپّڑا-لِیڑا دھۄ آئُݨا۔ گھر دی سپھائی تے رسۄئی دے کمّاں بارے مامے دی وڈّی کُڑی نُۄں سمجھا آئُݨا۔ کھَیر سماں بدلِیا۔ ساڈے وڈّے ممیر بھرا دا وِیاہ ہۄ گِیا۔ اِک دِن کِسے کارن مامے اتے نُۄںہ-پُتّ دی لڑائی ہۄ گئی۔ ممیر بھرا نیں مامے نُۄں اپمانجنک لپھذ کہِ دِتّے۔ گُسّے ’چ بھُجّدا ماما ساڈے پِںڈّ نُۄں آ گِیا۔ وار-وار آکھی جائے٬ “کُتّے بھجن (ساڈا ممیر بھرا) دے مَیں کدے وی متھّے نہِیں لگّݨا۔ اُہنُۄں ذمِین دا اِک وی سِیاڑ نہِیں دیݨا۔ سالھا رُلدا پھِرُۄ۔” شام نُۄں بھجن آ کے مامے دے پَیراں ’چ ڈھہِ پِیا۔ مامے دا گُسّا پتا نہِیں کِدھّر اُڈّ گِیا۔ مۄم بݨ کے اُسے ویلے پُتّ دے نالھ ٹُر پِیا— اکھے میرا تاں جھۄنا سُکّدَے۔ جا کے پاݨی لائُݨَے۔ گھٹنا دا اِہ اںتّ ہکِیکت ہَے۔ پر پرِوارک رِشتِیاں دی اٹُٹّتا نُۄں سںوّیدنی ٹچّ دیݨ لئی٬ مَیں کہاݨی دا اںتّ ہۄر ترہاں کِیتا ہَے۔ کہاݨی وِچ چنّݨ سِںگھّ دی بھَیݨ میری بِیبی ہَے تے اُسدا بھاݨجا گُربکھش میرا وڈّا بھرا۔

’ٹٹّدِییاں-جُڑدِییاں باہاں‘

اِس کہاݨی وِچ مَیں پرِوارک تے سماجک رِشتِیاں دے ٹکرائۄ وِچّۄں اُپجدے نویں جۄڑ-تۄڑ دی بات پائی ہَے۔ دۄ بھراواں سروݨ تے دیو اتے پِںڈّ دے کُرپّٹ سرپںچّ دی کہاݨی ہَے۔ مۄہ دِییاں تںدّا وِچ بجھّے دۄویں بھرا کھیتی کردے ہن۔ دیو تے سرپںچّ دا پُتّ شِںگّارا کبڈّی-کھِڈاری ہۄݨ دے ناتے دۄست ہن۔ شِںگّارے دے مامے دی کُڑی دیو دی وہُٹی ہَے۔ اُہ مُۄںہذۄر ہَے۔ سرپںچّ تے اُسدی پتنی دی چُکّ ’چ آ کے اُہ گھر ’چ کلیش پا دِںدّی ہَے… بھرا الگّ-الگّ ہۄ جاںدے ہن۔ دیو تے اُسدی وہُٹی سرپںچّ دے ٹبّر نالھ گھِئۄ-کھِچڑی ہۄ جاںدے ہن۔ سروݨ آپݨے تائے دے پُتّ دے نیڑے ہۄ جاںدا ہَے۔ دۄناں دھِراں ’چ چلّدِییاں کھہِباذِییاں لڑائی دا رُۄپ دھارن کر جاںدِییاں ہن۔ لڑائی ’چ چلِّییاں تلواراں-گںڈّاسِییاں نالھ بھرا ذکھمی ہۄ جاںدے ہن… آکھر سرپںچّ دِییاں چالباذِییاں تے ہیراپھیرِییاں دا بھاںڈا پھُٹّݨ ’تے بھراواں دِییاں ٹُٹِّییاں باہاں مُڑ گلھے آ لگدِییاں ہن۔ سروݨ اتے دیو دا مُڈھّلا آپسی وِوہار مَیں آپݨے بھراواں دے سُبھاواں وِچّۄں چِتّرِیا تے بائد والھا٬ پِںڈّ دے اُنہاں بھراواں دے سُبھاواں وِچّۄں٬ جۄ ساری اُمر آپس وِچ پگّۄلتھّی ہُںدّے رہے۔

’کاݨسُۄتے وگدے بلھد‘

ہرے اِنکلاب نالھ لاہیوںدّ بݨی کھیتی-باڑی گھاٹے دا کِتّا بݨ گئی سی۔ کھرچِیاں دے مُکابلے کِسان دی پَیداوار دا بھاء بہُت تھۄڑھا سی۔ اِس کہاݨی دے دْرِش وِچ اِک کِسان پرِوار آلُۄ لا رِہَے۔ نوِیں پھسل بِیجݨ دے چاء نُۄں آلُۄیاں دے بھاء دی انِشچِتتا نیں دبۄچِیا ہۄئِیا ہَے۔ پرِوار دے جِیء آپسی گلّبات راہِیں کِسان دی جِݨس دی بیکدری لئی جِتھّے ہکُۄمتاں نُۄں کۄسدے ہن٬ اۄتھے کِساناں نُۄں وی دۄش دِںدّے ہن٬ جِہڑے سرکاراں نالھ لڑن لئی اِکجُٹّ نہِیں ہۄ رہے٬ کاݨسُۄتے وگدے ہن تے مار کھائی جا رہے سن۔ مَینُۄں یاد ہَے اُدۄں لگاتار دۄ سال آلُۄیاں نُۄں کِسے نیں کَۄڈِییاں دے بھاء نہِیں سی پُچھِّیا۔ انیک کِساناں واںگ اسِیں وی آلُۄ پُٹّݨ دی بجائ ذمِین وِچ ہی واہ دِتّے سن۔ پر کہاݨی وِچلے جِیپ والھے سردار نیں آپݨے آلُۄ ٹھِیک بھاء ’تے ویچ لئے سن۔

رچناکاری دے سپھر ’چ ایتھے کُ پہُںچّ کے میری پاتر اُساری ’چ تبدِیلی واپردی ہَے۔ پہِلاں میرے پاتر٬ رِشتیداراں تے جاݨ-پچھاݨ والھِیاں نالھ مِلھدے-جُلھدے سن پر ہُݨ مَیں جاݨ-پچھاݨ والھِیاں نُۄں پاتراں دے آدھار/ مُۄل وجۄں ہی ورتدا ہاں۔

’کںڈِّیالھی دھرتی‘

اِس وِچ مَیں کِسانی دِییاں دُۄجے ورگاں نالھ وِرۄدھتائیِیاں درسائیِیاں ہن۔ اِک وِرۄدھ مُکھّ پاتر کُںدّن تے کھیت مذدُۄر چیتُۄ دا ہَے۔ کُںدّن چھلِّییاں دے کلاوے بدلے چیتُۄ تۄں کمّ لَیݨا چاہُںدّا ہَے٬ جدۄں کِہ چیتُۄ اُس نالھ پُۄرا دِن مکّی وڈھا کے بھری دے سِر ہۄݨا چاہُںدّا ہَے۔ دُۄجا وِرۄدھ کُںدّن تے لۄکاں نُۄں وِیاجُۄ پَیسے دیݨ والھے تُلسی رام دا ہَے۔ کُںدّن نیں بَیںک دے کرجے دا نِپٹارا کرن لئی آپݨا چار کنالھ دا کھتّا تُلسی کۄلھ گہِݨے رکھِّیا ہۄئِئَے۔ واہُںدّا اُہ آپ ہی ہَے ادھّ ’تے۔ اُہ چیتُۄ نُۄں نالھ لَے کے اُس کھتّے دی مکّی وڈھّ لَیںدا ہَے تے جدۄں اُس کھتّے دِییاں بھرِییاں وِچّۄں اِک بھری چیتُۄ نُۄں دے رِہا ہَے تاں تُلسی آکھدَے٬ “اِہنُۄں تُۄں آپݨے کھیت ’چۄں دے۔” کُںدّن جواب دِںدَّے کِہ اِس بھری وِچ ادھّ میرا وی ہَے۔ پر تُلسی نُۄں اِہ گلّ پْروان نہِیں۔ بہِس چھِڑ پَیںدی ہَے۔ تُلسی ہُکمرانا اںدّاذ ’چ آکھدَے٬ “اگاںہ تۄں میرے کھتّے ’چ ہلھ ناں واڑی۔” کھیتی دے دھںدّے وِچ آپݨی تے آپݨے پرِوار دی دھکّے-دھۄڑِیاں والھی ذِںدّگی تۄں اتِ دُکھی ہۄئے کُںدّن نُۄں جاپدا ہَے کِہ جِہڑی ذمِین کدے کِسان دی ماں ہُںدّی سی اجّ اُہی ذمِین آپݨے پُتّاں بھاو کِساناں نُۄں کھاݨ لگّ پئی ہَے۔ کُںدّن دے پاتر دا مُۄل بھرا کُلدِیپ ہَے٬ چیتُۄ دا مُۄل پال سِںگھّ جُلاہا تے تُلسی دا مُۄل پںڈّت رام رکھّا ہَے۔

’منُکھّ تے منُکھّ‘

کہاݨِییاں دی تھِیمک بھِنّتا دے نالھ-نالھ پاتراں دا گھیرا وی وسِیہ ہۄ رِہا سی۔ ایئرپھۄرس وِچ میری دۄستی گَیر پںجّابِییاں نالھ وی سی۔ آگرا وِکھے میرے دۄستاں وِچ دۄ بںگّالی وی سن— سچِن بھٹّاچارِییا تے سینگُپتا۔ سینگُپتا کمِشن لَے گِیا سی۔ سچِن تے مَیں تِنّ سال اِکّۄ سُکیاڈرن ’چ رہے۔ پھِر میری بدلی پُۄنے دی ہۄ گئی تے اُسدی کلکتّے لاگے پَیںدے ایئر پھۄرس سٹیشن بَیرکپُر دی۔ اُہ بہُت کھُش سی٬ آپݨے گھر دے لاگے جا رِہا سی۔ پر کَۄݨ جاݨدا سی کِہ بَیرکپُر وِچ اُسنُۄں اُسدی مَۄت اُڈِیک رہی سی۔ اُہ تے کُجھ ہۄر تکنِیشن ایئر پھۄرس دے ٹراںسپۄرٹ جہاذ وِچ کِتے ٹَیمپریری ڈِئۄُٹی ’تے جا رہے سن کِہ جہاذ کرَیش ہۄ گِیا۔ سچِن سمیت سارے تکنِیشن تے پائِلٹ مَۄت نیں ہڑپ لئے۔

سچِن دی مَۄت 1969 ’چ ہۄئی سی۔ 1982 وِچ مَیں اُسنُۄں ’منُکھّ تے منُکھّ‘ کہاݨی وِچ ’مُکتی باہِنی‘ دے کَیپٹن جاوید ہُسَین دے پاتر وجۄں پیش کِیتا۔ سچِن دے مُۄل وِچّۄں اُسرِیا جاوید آپݨی وکھّری ہستی دا مالک ہَے۔ جاوید نالھ دُۄجا مُکھّ پاتر ہَۄلدار بلجِیت سِںگھّ ہَے۔ بلجِیت دا پاتر مَیں آپݨے مِتّر پَیراشُۄٹ اِںسٹرکٹر چِترںجّن سِںگھّ چِیما وِچّۄں سِرجِیا۔ کہاݨی٬ 1971 دی بھارت-پاکِہ جںگّ٬ جِسنُۄں بںگّلا دیش جںگّ وی کِہا جاںدَے٬ نالھ سمبّںدھِّت ہَے۔ اُس جںگّ دے ویروے مَیں جۄدھپُر والھے کاںڈ وِچ بِیان کر چُکّا ہاں۔ اِس کہاݨی وِچ ہوائی سَینا دے جہاذ راہِیں پَیراٹرُپرذ دی اِک ٹُکڑی تںگّۄل شہِر لاگلے جںگّل ’چ اُتاری گئی ہَے۔ ٹُکڑی دا اِںچارج ہَۄلدار بلجِیت سِںگھّ ہَے۔ اِس ٹُکڑی نیں آپݨی بٹالِیئن٬ جۄ پہِلاں ہی اُتاری جا چُکّی ہَے٬ نالھ پاکِستانی پھَۄج دے گڑھ٬ ڈھاکے ولّ نُۄں مارچ کرنا ہَے۔ بٹالِیئن نُۄں اُس ایرِیئے ’چ پاکِستانی پھَۄج دے ویروے دسّݨ لئی مُکتی باہِنی (پُۄربی پاکِستان دی گُرِیلا کِسم دی سَینا) دے جوان جںگّل وِچ مَۄجُۄد ہن۔ اُنہاں دا کماںڈر کَیپٹن جاوید ہُسَین ہَے۔ ڈھاکا یُۄنِیورسٹی دے وِدِیارتھی جاوید نُۄں کَیپٹن دا رَیںک مُکتی باہِنی دی کماںڈ ولّۄں دِتّا ہۄئِئَے۔ جاوید اُنہاں ہذاراں پِیڑتاں وِچّۄں ہَے جِنہاں دے پُۄرے دے پُۄرے پرِوار پاکِستانی پھَۄج نیں کۄہ-کۄہ کے مار چھڈّے ہن۔ جںگّل وِچ جاوید دی ماں وی اُسدے نالھ ہَے۔ پروِار دے پںجّ جِییاں دی مَۄت دے سدمے کارن اُس وِچاری دا دِماگ ہِلّ گِیا ہَے۔ ٹَیںکاں٬ تۄپاں٬ رائیِپھلاں تے سٹیناں نالھ ہجاراں لۄکاں دے وہِشِییانا کتل٬ ہذاراں اَۄرتاں دے بلاتکار اتے چُݨ-چُݨ کے کھتم کِیتے گئے بُدھِّیجِیوِییاں بابت جاوید ولۄں بِیان کِیتی وارتا رۄںگٹے کھڑھے کرن والھی ہَے۔

جاوید دی سلاہ نالھ ڈھُکّواں رُۄٹ اُلِیک کے کماںڈراں ولّۄں مارچ دا آرڈر ہۄ جاںدا ہَے۔ ہَۄلدار بلجِیت سِںگھّ٬ مارچ وِچ سبھ تۄں مُۄہرے ’پھرںٹّ گارڈ‘ دی ٹُکڑی وِچ ہَے۔ دُشمݨ پھَۄج دی نکلۄ-ہرکت گھۄکھݨ اتے اُنہاں نالھ سِجھݨ لئی اُہ چَۄکس تے دْرِڑ ہَے پر من دے کِسے کۄنے وِچ ڈر اتے پھِکر وی اُبھّر رہے ہن کِہ جیکر اُسنُۄں کُجھ ہۄ گِیا تاں اُسدے پرِوار دا کی بݨیگا۔ گھر دی ذمِین تاں اُسدے پِئۄ نیں شراب تے اپھِیم دے نشِیاں ’چ جھۄک چھڈّی سی٬ تاں ہی تاں اُسنُۄں پھَۄج وِچ بھرتی ہۄݨا پِیا سی٬ آپݨی تے پرِوار دی رۄٹی کھاتر۔ جدۄں مارچ کُجھ دیر لئی دم مارن واستے رُکدی ہَے تاں بلجِیت سِںگھّ دے ساتھی سَینِکاں درمِیان سراسر چلِّییاں گلّاں٬ اُنہاں دے مناں-دِلاں دی دشا تکّ پہُںچّ جاںدِییاں ہن۔ اُنہاں دِییاں گلّاں تۄں پتا لگدَے کِہ اُہ وی رۄٹی-رۄذی کھاتر ہی پھَۄج وِچ آئے سن۔ پرِواراں دی یاد اُنہاں دے بۄلاں وِچّۄں وی جھلکدی ہَے۔

مارچ دَۄران بٹالِیئن دی٬ اِک پاکِستانی پھَۄجی ٹُکڑی نالھ ہۄئی مُٹھّ-بھیڑ وِچ ہَۄلدار بلجِیت سِںگھّ تے کُجھ ہۄر پھَۄجی ذکھمی ہۄ جاںدے ہن۔ ڈاکٹر اُنہاں دی ملہم-پٹّی کر رِہا ہَے۔ ذکھمِییاں لاگے گُیاچِیاں واںگ گھُمّ رہی جاوید دی ماں ولّ تکّدِیاں بلجِیت اںدّرۄں چِیس اُٹھّدی ہَے٬ ’اِس وِچاری دی ٹہِکدی پھُلواڑی نُۄں مسلݨ دا ذِمّیوار کَۄݨ ہَے؟ منُکھّ راکش-رُۄپی منکھّ۔… منُکھّ ہی منُکھّ دا لہُۄ پِیںدا ہَے… پر منُکھّ٬ منُکھّ واستے آپݨا لہُۄ وی ڈۄلہدا ہَے۔‘ بلجِیت سِںگھّ دی اِس منبچنی نُۄں مہتّو دیںدِیاں مَیں کِتاب دا ناں ’منکھّ تے منُکھّ‘ رکھّ دِتّا۔

کمبّدا چانݨ’

اِس کہاݨی دا سُۄبیدار جگمِیت سِںگھّ وی مذبُۄری-وسّ بھرتی ہۄئِیا سی۔ گُںڈّا کِسم دا لمبّڑدار جَیمل سِںگھّ جگمِیت دے باپُۄ دا کتل کر دِںدّا ہَے تے مُکدّمے وِچّۄں بری ہۄ جاںدَے۔ جگمِیت دی ماں نُۄں ڈر ہَے کِہ لمبّڑدار اُسدے اِکّلَۄتے پُتّر دا وی کِتے کتل ناں کر دیوے… تے اُہ پھَۄج وِچ بھرتی ہۄ جاںدا ہَے۔ باپُۄ دے کتل دا بدلا لَیݨ پہُںچّے جگمِیت تۄں ڈردا لمبّڑدار پِںڈّ چھڈّ کے یُۄ.پی ’چ جا ٹِکدَے۔ پاکِستان نالھ لڑائی لگّ جاںدی ہَے۔ اُس جںگّ وِچ ذکھمی ہۄݨ ’تے جگمِیت سِںگھّ دی لتّ کٹّی جاںدی ہَے۔ اپںگّ ہۄ جاݨا اُس لئی ڈاڈھے دُکھّ والھی گلّ ہَے۔ پھہُڑِییاں دے سہارے اُہ پِںڈّ دے اُس چھپّڑ کۄلھۄں لںگھّ رِہا ہَے جِس وِچ کدی اُہ آپݨِییاں لتّاں تے باہاں دے بل تَیردا ہُںدّا سی۔ پر اجّ اُسنُۄں اِںج مہِسُۄس ہۄ رِہا ہَے جِویں اُہ چھپّڑ دے باہر ہی گۄتے کھا رِہا ہۄوے۔ جگمِیت سِںگھّ دے پاتر دا مُۄل٬ اپںگّ ہۄئِیا میرا گرائیِں ہَۄلدار پرکاش سِںگھّ ہَے۔

’کالا سُۄرج‘

اِس کہاݨی وِچ مَیں سمُںدّری جںگّ نُۄں چِتّرِیا ہَے۔ اِہ کہاݨی 1971 دی بھارت-پاکِہ جںگّ دی اُس بھِیانک تے گھۄر دُکھدائی گھٹنا ’تے آدھارِت ہَے جِس وِچ پاکِستانی نیوی نیں تارپِیڈۄ راہِیں بھارتی سمُںدّری جںگّی جہاذ ’کھُکھّری‘ نُۄں تباہ کر دِتّا سی۔ اُس وِچ 150 تۄں ودھّ نَۄسَینِک تائِنات سن۔ تھۄڑھے ہی سہی سلامت بچے سن۔ باکی سارے شہِیدِییاں پا گئے جاں گمبھِّیر ذکھمی ہۄ گئے۔ کہاݨی وِچ جہاذ دا ناں ’وِکرم‘ رکھِّیا ہَے۔ کہاݨی دا مُکھّ پاتر اِںجݨ سَیکشن دا اِںچارج٬ پَیٹی اپھسر رݨدھِیر سِںگھّ ہَے۔ تارپِیڈۄ نالھ ہِٹّ ہۄݨ ’تے ’وِکرم شِپّ‘ دے پھِئۄُل ٹَیںک پھٹ جاںدے ہن تے شِپّ نُۄں اگّ لگّ جاںدی ہَے۔ شِپّ دا کَیپٹن٬ نَۄسَینِکاں نُۄں٬ سمُںدّر ’چ دھسدے جا رہے شِپّ تۄں باہر کُدّݨ دا آرڈر دِںدّا ہَے۔ ٹَیںکاں ’چۄں نِکلھ رِہا پھِئۄُل جِئۄں-جِئۄں پاݨی دی ستہ ’تے پھَیلدا ہَے٬ تِئۄں-تِئۄں اگّ پاݨی ’تے پھَیلدی جا رہی ہَے۔ سمُںدّر ’چ کُدّے نَۄسَینِک اگّ دی لپیٹ وِچ آ جاںدے ہن۔ مُکھّ پاتر رݨدھِیر دے سرِیر دا اِک پاسا اگّ نالھ سڑ جاںدا ہَے۔ نیوی ہسپتال ’چ اُسدی باںہ کٹّ دِتّی جاںدی ہَے۔ ہسپتال دے بَیڈّ ’تے پِیا٬ جکھماں دی اسہِ پِیڑ اتے کرُۄپ ہۄئے سرِیر دے گم وِچ گۄتے کھاںدا٬ اُہ ماں٬ پتنی تے دھِییاں نُۄں یاد کر رِہا ہَے۔

جںگّاں دا سِلسِلا مُڈھّ-کدِیم تۄں چلِّیا آ رِہَے۔ بہُتِییاں جںگّاں سِیاست وِچۄں اُگّدِییاں ہن۔ جںگّاں وِچ سبھ تۄں ودھّ کہِر پھَۄجِییاں تے اُنہاں دے پرِواراں ’تے ڈھہِںدّا ہَے۔ جںگّاں دی بھیٹ چڑھے تے اںگّہِیݨ ہۄئے پھَۄجِییاں دے گھراں وِچ اُمراں جیڈے ہنہیرے چھا جاںدے ہن۔

’لَیںٹر ہیٹھلے پھٹّے‘

جںگّ دے دِناں وِچ پھَۄجِییاں دی بہادری تے کُربانی دے پْرشںسّکی گِیت گائے جاںدے ہن۔ پر جںگّ مُکّدِیاں ہی اُنہاں دی پُچھّ-پْرتِیت کھتم ہۄ جاںدی ہَے۔ اِس کہاݨی وِچ مَیں پھَۄجِییاں پْرتی لۄکاں دا اِہ وِہار پیش کِیتا ہَے۔ اِس پْرتِیک راہِیں مَیں اِہ درسائِیا ہَے کِہ جِویں پھٹِّیاں دی کدر لَیںٹراں دا اتھاہ بھار چُکّݨ سمیں ہی ہُںدّی ہَے٬ اِویں ہی پھَۄجِییاں دی کدر وی جںگّ سمیں ہی ہُںدّی ہَے۔ جںگّ تۄں بائد اُہ لۄکاں دِییاں نذراں وِچ مہتّوہِیݨ ہۄ جاںدے ہن۔ اِس کہاݨی دی شُرُۄیاتی گھٹنا تے اُس وِچلا مَیں پاتر اتے انِل گںگّۄلی دا پاتر واستوِک ہن۔ مَیں پاتر٬ مَیں آپ ہاں تے انِل گںگّۄلی میرا مِتّر سچِن بھٹاچارِییا۔ پر بائد دِییاں گھٹناواں تے اُنہاں وِچ دۄناں پاتراں دے رۄل کالپنِک ہن۔

’منُکھّ تے منُکھّ‘ سںگّْرہِ 1983 ’چ چھپِیا۔ پْرکاشک پہِلاں والھا ہی سی— دِیپک پبلِشرذ٬ جلںدھّر۔ سںگّْرہِ دِییاں اُپرۄکت اٹھّ کہاݨِییاں کِسانی تے پھَۄجی جِیون نالھ سبںدھِّت ہن۔ دۄناں کھیتراں بارے میرا نیڑلا انُبھو کِساناں تے پھَۄجی جواناں دے بہُبھاںتی مسلِیاں نُۄں یتھارتھک رُۄپ ’چ پیش کرن وِچ سہائی ہۄئِیا۔ دۄ کہاݨِییاں (داتی تے رجّے پُجّے) ذمِین اتے پَیسے دے ماملِیاں وِچ دُۄجِیاں دے ہکّاں تے چھاپا مارن والھے لۄکاں بارے ہن۔ گِیاروِیں کہاݨی ’ہکّ‘ ’مَینُۄں کی‘ سںگّْرہِ ’چ آ چُکّی ہَے۔

اِس کِتاب ’تے ہۄئی گی وِچ ڈا. کرمجِیت سِںگھّ تے پْرۄ. پربِںدّر سِںگھّ (سرکاری کالج ہُشِیارپُر) نیں پرچے پڑھے۔ پْرۄ. پربِںدّر سِںگھّ دا پرچا مَیتھۄں گُمّ ہۄ گِیا ہَے۔ پر مَینُۄں یاد ہَے کِہ اُسنے کہاݨِییاں دے وِشا وستُۄ تے پیشکاری بارے ’ہاں پکھّی‘ وِچار پْرگٹائے سن۔ ڈا. کرمجِیت سِںگھّ دے پرچے وِچّۄں کُجھ ستراں: جرنَیل سِںگھّ پھَۄجی نُۄں باہری کپّڑِیاں تۄں نہِیں پچھاݨدا٬ اُہ تاں اُسدے پھَۄج وِچ بھرتی ہۄݨ دِییاں مذبُۄرِییاں اتے وردی ہیٹھ دھڑکدے دِل دِییاں اُمںگّاں-بھاوناواں نُۄں شابدِک رُۄپ پہِنائُںدا ہَے… کِسانی جِیون نالھ سمبّںدھِّت کہاݨِییاں وِچ اُہ پْرکِرتک چِترݨ راہِیں پاتراں دی مانسِکتا نُۄں اُبھارن وِچ سپھل ہۄئِیا ہَے۔ پْرۄ. نِرںجّݨ سِںگھّ ڈھیسی (لائِلپُر کھالسا کالج جلںدھّر), پْرۄ. پْرِتپال سِںگھّ مہِرۄک تے گُرمِیت ہیئر نیں وی وِچار پیش کِیتے۔

پںجّابی ٹْرِبِئۄُن (14 اگست 1983) ’چ پْرِیتم سِںگھّ پی.سی.اَیسّ ولّۄں کِیتے رِیوِئۄُ وِچّۄں کُجھ شبد: ’جرنَیل سِںگھّ دے ہتھلے کہاݨی سںگّْرہِ نُۄں پڑھ کے تاذا ہوا دا بُلا مانݨ دا اہِساس ہۄئِیا ہَے… اُسنے جِنہاں وِشِیاں اُتّے کہاݨِییاں لِکھِییاں ہن٬ اُنہاں دا اُس نُۄں ڈُۄںگھا گِیان ہَے… اِس لیکھک تۄں بھوِّکھ وِچ کتھاکاری دے کھیتر ’چ وڈِّییاں پْراپتِییاں دی آس کِیتی جا سکدی ہَے۔‘

جلںدھّر ریڈِیئۄ سٹیشن دے ’دِہاتی پْرۄگرام‘ دا کمپِّیئر٬ ماسٹر جی وجۄں پیش ہُںدّا٬ اوِناش بھاکھڑی٬ آدمپُر ساڈے گھر دے ساہمݨے ہی رہِںدّا سی۔ مَیں اُسنُۄں ’مَینُۄں کی‘ سںگّْرہِ بھیٹ کِیتا۔ اُدۄں ریڈِیئۄ تۄں ہپھتے ’چ اِک دِن ’کتھا لۄک‘ پْرۄگرام پْرسارت ہُںدّا سی۔ اُس پۄگرام وِچ کِسے لیکھک دی کہاݨی دا ادھّا کُ ناٹکِیکرن کِیتا ہُںدّا سی— ریڈِیئۄ دا اِک کلاکار کہاݨی نُۄں بۄل کے پڑھدا سی۔ جِتھّے ڈائِلاگ ہُںدّے٬ اۄتھے اُہ رُک جاںدا۔ ڈائِلاگ ہۄر کلاکاراں ولّۄں پاتر بݨ کے بۄلے جاںدے سن۔ اُنہاں دے بۄلݨ دا اںدّاذ کہاݨی وِچلی ستھِتی تے پاتراں دی ٹۄن انُسار ہُںدّا سی۔ پْرۄگرام دی پْرۄڈِئۄُسر سُکھجِںدّر چُۄڑامنی سی۔ اوِناش نیں کِتاب وِچلی کہاݨی ’سُیاہ دی ڈھیری‘ اُسنُۄں پڑھائی۔ چُۄڑامنی نیں ناٹکِیکرن کروا کے پْرسارت کر دِتّی۔ سرۄتِیاں ولّۄں چںگّا ہُںگّارا مِلݨ ’تے ’بنّ اُٹھائی پۄٹلی‘ اتے ’کںڈِّیالی دھرتی‘ وی ’کتھا لۄک‘ ’چ پیش کِیتِییاں گئیِیاں۔ تِنّے کہاݨِییاں دا ناٹکی رُۄپ ’کتھا لۄک‘ ’چ کئی وار دُہرائِیا گِیا۔ کُجھ کہاݨِییاں مَیں ’دِہاتی پْرۄگرام‘ ’چ آپ وی پڑھِییاں۔ دۄناں پْرۄگراماں ’چ پیش ہۄئیِیاں کہاݨِییاں دے چۄکھے پَیسے مِلھے سن۔

کبِیلداری کہاݨِییاں نالھ نہِیں٬ نَۄکری نالھ چلّدی سی۔ سۄ نَۄکری بارے وی گلّ کرنی بݨدی ہَے۔ پںجّ سال تۄں ودھّ ڈِپھالر سُسائِٹِییاں دی اِنوَیسٹِیگیشن دا کمّ مُکّݨ بائد اپَیکس بَیںک چںڈِّیگڑھ نیں پھِیلڈ اِکنامِکس اِنوَیسٹِیگیٹراں دِییاں پۄسٹاں جُۄنِیئر اکائۄُںٹَیںٹاں ’چ کنورٹ کر دِتِّییاں۔ جنرل مَینیجر امر نیں میری اُۄݨی ہۄئی ڈِئۄُٹی لِسٹ وِچ رِذرو بَیںک دی اِنسپَیکشن دی کمپّلائِںس (Compliance) اتے اَۄڈِیٹر رِپۄرٹ دی کمپّلائِںس دے کمّ پا دِتّے۔ اِہ کمّ پہِلاں اسِسٹَیںٹ مَینیجر کردا سی۔ اُس کۄلھ ورک لۄڈ ذِیادا ہۄݨ کارن کمپّلائِںس دا کارج ٹھِیک ترہاں نہِیں سی ہۄ رِہا۔ رِذرو بَیںک دی اِنسپَیکشن ہر دۄ سال بائد ہُںدّی سی۔ اِںسپَیکشن مَیں تے بںگّا کروائُںدے ساں۔ اِنسپَیکشن ٹِیم دے کرمچاری ڈھائی-تِنّ ہپھتے لا کے ہَیڈّ آپھِس تے کُجھ براںچاں دے رِکارڈاں دی گھۄکھوِیں پڑتال کردے سن۔ تے پھِر اُنہاں دے دپھتر چںڈِّیگڑھ تۄں وِستھارت اِنسپَیکشن رِپۄرٹ آئُںدی سی۔ پںجّاب کۄیاپْریٹِو مہِکمے دے اَۄڈِیٹراں ولّۄں ہَیڈّ آپھِس تے سارِییاں براںچاں دی پڑتال سارا سال چلّدی رہِںدّی تے سال دے اکھِیر وِچ وِستھارت اَۄڈِٹ رِپۄرٹ جاری ہُںدّی سی۔ اِنسپَیکشن رِپۄرٹاں اںگّْریذی ’چ ہُںدِّییاں سن۔ کمپّلائِںس وی اںگّْریذی ’چ کِیتی جاںدی سی۔

رِپۄرٹاں وِچ درج چھۄٹے-وڈّے اِتراذ جِنہاں براںچاں اتے ہَیڈّ آپھِس دے کرمچارِییاں نالھ سمبّںدھِّت ہُںدّے٬ اُنہاں نُۄں بھیج کے کمپّلائِںس کروائُݨی ہُںدّی سی۔ جنرل ہدائِتاں سارِییاں براںچاں تے ہَیڈّ آپھِس دے سبںدھِّت سَیکشناں نُۄں سرکُۄلیٹ کرنِییاں ہُںدِّییاں سن تے پھِر سمُچّی کمپّلائِںس سںکّلِت (Compile) کرکے سمبّںدھِّت دپھتراں نُۄں بھیجݨی ہُںدّی سی۔

کمّ لمّا-چَۄڑا سی۔ دۄویں کمپّلائِںساں اِک وار کرن بائد تذربا ہۄ گِیا۔ پھِر مَیں ٹائیِپِسٹ نُۄں کۄلھ بِٹھا کے اِتراذاں دِییاں چِٹھِّییاں ڈِکٹیٹ کر دیںدا اتے ٹائیِپ ہۄݨ بائد مَینیجر دے ٹیبل ’تے بھیج دیںدا۔ اُسدے دستکھتاں بائد چِٹھِّییاں ڈِسپَیچ کلرک دے ٹیبل ’تے چلِییاں جاںدِییاں۔ جدۄں سارِییاں براںچاں تے ہَیڈّ آپھِس دے کرمچارِییاں دے جواب آ جاںدے تاں سارے کُجھ نُۄں پَیرہا-وائیِذ تے پیذ-وائیِذ کمپّائِل کرن لئی ڈِکٹیشن دیݨ لگّ جاںدا۔ تے جدۄں سمُچّی کمپّلائِںس مُکمّل ہۄ جاںدی جنرل مَینیجر تۄں دستکھت کروا کے سبںدھِّت دپھتراں نُۄں بھیج دیںدا۔ رِذرو بَیںک تے آڈِیٹراں دِییاں اِنسپَیکشناں دی کمپّلائِںس دا اِہ کمّ دِناں-ہپھتِیاں ’چ نہِیں٬ مہِینِیاں ’چ مُکّدا سی۔

کمّ دے نالھ-نالھ شُگل-میلا وی چلدا رہِںدّا۔ مَیں٬ بںگّا تے لالا تِنّے پیںڈُۄ پِچھۄکڑ والھے ساں۔ لالا ٹِچّری سی۔ میرے تے بںگّے دِییاں سِیٹاں نالھ سمبّںدھِّت کمّاں دے سِلسِلے وِچ براںچاں دے کرمچاری آئُںدے رہِںدّے سن۔ جدۄں کدی بںگّا باتھرُۄم ’چ ہُںدّا٬ اُس نُۄں مِلݨ آئِیا کرمچاری٬ بںگّے دی کھالی کُرسی دیکھ کے پُچھّدا٬ “جی ! بںگّا ساہِب آئے نہِیں؟”

لالے دا تٹپھٹ جواب ہُںدّا٬ “آئِئۄ آ۔ پر اُنہاں دا پِشاب نِکلھ گِیا۔”

ہَیرانگی تے سوالِییا ٹۄن وِچ اگلے دے مُۄںہۄں٬ “ہَیںء جی۔” نِکّلھ جاںدا۔

لالا مُسکرا کے آکھدا٬ “اُہ پِشاب کرن گئے آ۔”

اِسے ترہاں جدۄں مَیں ٹُۄر ’تے ہُںدّا٬ مَینُۄں مِلݨ آئِیا بںدّا پُچھّدا٬ “س. جرنَیل سِںگھّ نُۄں مِلݨا سی۔”

“اُنہاں نُۄں دَۄرا پَے گِیا۔” لالا ڈیء-بُکّ تۄں نذراں اُٹھا کے دسّدا۔ جھٹکا جِہا مہِسُۄسدِیاں اگلے دے مُۄںہۄں٬ “اۄ-ہۄء” نِکلھ جاںدا۔

“اُہ دَۄرے ’تے گئِئۄ آ جی۔” کھچری مُسکراہٹ کیردا لالا اسل گلّ دسّدا۔

لالا ہُکّا پِیںدا سی۔ اُسنے لمّی پائیِپ والھا ہُکّا مالی دے کُیاٹر ’چ رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ اُہ اُتھّے جا کے سُۄٹہے لائُںدا سی۔ اجِہے مَۄکے جے کِسے نیں آ کے پُچھّݨا٬ “لالا جی کِدھّر گئے؟”

“اُنہاں دے مُۄںہ ’چ نالھی لگِّیئۄ آ۔” میرا جواب ہُںدّا۔

“اُنہاں نُۄں کی ہۄ گِیا٬ چںگّے بھلے سی۔” اگلا ہَیرانی ’چ ڈُبّ جاںدا۔

“ذبان ٹپلا کھا گئی جی٬ اُہ ہُکّا پِیںدے آ۔” مَیں متھّے ’تے ہتھّ مار کے آکھدا۔

بَیںک دا جنرل مَینیجر س. امر سِںگھّ مُڑ لُدھِیاݨے چلا گِیا۔ اُسدی جگہا لُدھِیاݨے تۄں س. جگتار سِںگھّ سںدھُّۄ آ گِیا۔

مَیں کمپّلائِںس دے کمّ تۄں اِلاوا رِوِیئۄُ کمیٹی دِییاں تْرَیماسک مِیٹِںگّاں اتے براںچاں دے ٹارگِٹ دِییاں ڈِئۄُٹِییاں وی نِبھا رِہا ساں۔

کہاݨی سںگّْرہِ ’سمیں دے ہاݨی‘ دا سِجݨاتمِک کارج

پںجّاب سںکّٹ تے سِکھّ کتلییام بارے کاپھی ساہِت رچِیا گِیا۔ اکھباری رِپۄرٹاں ورگِییاں سِدھِّییاں سپاٹ رچناواں چھیتی ہی سمیں دی دھُۄڑ وِچ گُیاچ گئیِیاں۔ مکبُۄل اُہی رچناواں ہۄئیِیاں جِنہاں وِچ گہِرائی٬ چِںتّن تے سُہج دے گُݨ سن۔ اِک کہاݨی مَیں وی لِکھی سی ’اوِشواس‘ اِس کہاݨی دی مُکھّ پاتر چرن کَۄر پھَۄجی وِدھوا ہَے۔ اُسدا پُتّر رۄذی–رۄٹی کھاتر دُبئی گِیا ہۄئِئَے۔ اُسدی نُۄںہ تے چھۄٹے–چھۄٹے پۄتا–پۄتی ہرِمںدّر ساہِب دے درشناں لئی جاںدے ہن۔ اۄتھے ہۄر شردھالُۄیاں سمیت نِیلا تارا پھَۄجی اَیکشن دی لپیٹ ’چ آ جاںدے ہن۔ جدۄں اُہ گھر نہِیں پرتدے٬ چرن کَۄر اُنہاں دی تلاش وِچ ہرِمںدّر ساہِب جاںدی ہَے۔ اۄتھۄں پتا لگدَے کِہ پھَۄجی اَیکشن وِچ شردھالُۄیاں دِییاں جاناں وی گئیِیاں سن۔ نالھ اِہ وی دسّ پَیںدی ہَے کِہ کُجھ لۄکاں نُۄں پھَۄج نیں ہِراست ’چ لِیا ہۄئِئَے۔ اُسدے من وِچ آپݨے جِییاں دے مارے جاݨ دا کھدشا وی ہَے تے آس دی کِرن وی کِہ شائِد بچ گئے ہۄݨ۔ نِیلا تارا اَیکشن تۄں بائد پھَۄجی یُۄنِٹاں نیں پںجّاب دے کُجھ تھاواں ’تے ڈیرے لائے ہۄئے سن۔ اُہ لُکے–چھِپے اتِوادِییاں دی تلاش وِچ ’کںگھّی کرۄ اپریشن‘ (Combing Operation) چلا رہے سن۔ چرن کَۄر آپݨے جِییاں دی تلاش وِچ پھَۄجی یُۄنِٹاں اتے ہۄر سمبّںدھِّت تھاواں ’تے جِتھّے وی جاںدی ہَے٬ اۄتھۄں دے ادھِکاری اُسدے اتِوادِییاں نالھ سمبّںدھّاں دی شکّ ہیٹھ پُچھّ-پڑتال کرن لگّ پَیںدے ہن— اُسدے آپݨے تے نُۄںہ دے پیکا پرِوار بابت لمّے-چَۄڑے سوال پُچھݨ لگدے ہن… اکھِیر وِچ چرن کَۄر نُۄں اُمر بھر دے ہَۄکِیاں–ہاوِیاں والھی گھۄر دُکھدائی ہکِیکت دا پتا لگدَے… اُسدی نُۄںہ تے ننّہے پۄتا–پۄتی ’ساکا نِیلا تارا‘ وِچ مارے جا چُکّے سن۔ کہاݨی وِچ مَیں اِہ کہِݨ دی کۄشِش کِیتی سی کِہ بھارت دی سرکاری مشِینری سِکھّاں نُۄں اوِشواس دی نِگہا نالھ دیکھ رہی سی۔ ’لۄء‘ پرچے وِچ چھپی سی اِہ کہاݨی۔

کہاݨی ’بۄہلھ دے راکھے‘

اِس کہاݨی دا مُکھّ پاتر٬ نِمن کِسان شمِیر مںدّی آرتھِکتا دا جھمبِّیا ہۄئِئَے۔ پرِوار دِییاں ہۄر تںگِّییاں نالھ اُسدے پُتّر دی پڑھائی وی کھترے ’چ پَے چُکّی ہَے۔ اُسنے کݨک دی پھسل ’تے آساں لائیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ پر گڑِیاں نیں٬ پکݨّ تے آئی کݨک پھُۄسڑا– پھُۄسڑا کر چھڈّی اے۔

سرکار ولّۄں اَیلانِیاں نِگُۄݨا مُیاوذا کِساناں نالھ گھۄر بیئِنساپھی ہَے۔ پُتّر دی پڑھائی تے گھر دے ہۄر کھرچِیاں دی چِںتّا وِچ شمِیر دی بھُکھّ–نِیںد ہرام ہۄ جاںدی ہَے۔ مانسِک چھٹپٹاہٹ ’چ اُہ ذمِین ویچݨ دا پھَیسلا کردا ہَے۔ پر واجب مُیاوذے دی مںگّ نُۄں لَے کے مُذاہرا کرن والھی جتھیبںدّی دے آگُۄ ولّۄں اِہ سمجھائُݨ ’تے کِہ مسلا ذمِیناں ویچݨ نالھ ہلّ نہِیں ہۄݨا٬ سںگھّرش راہِیں ہۄݨا ہَے۔ ریشم سِںگھّ راہِیں پْریرِت ہۄئِیا شمِیر سِںگھّ٬ ٹرَیکٹراں–ٹرالِییاں اتے سائیِکلاں ’تے پْردھان مںتّری اگّے مُذاہرا کرن جا رہے٬ کِساناں دے جلُۄس وِچ شامل ہۄ جاںدا ہَے۔ کہاݨی وِچ پیش کِسانی سںگھّرش نُۄں٬ کِساناں دے اجۄکے اِتِہاسک اںدّۄلن دے پْرسںگّ وِچ واچدِیاں٬ 33 سال پہِلاں لِکھی میری اِس کہاݨی وِچلی بھوِّکھمُکھّتا ذاہر ہُںدّی ہَے۔

کہاݨی ’کںڈّے بِیجݨ والھے‘

اِس کہاݨی وِچ مَیں اُنہاں کِساناں دی بات پائی ہَے جۄ بھْرِشٹ راجنِیتکاں نالھ کُنَیکشنذ بݨا کے امِیر ہۄ رہے ہن٬ آم لۄکاں دے راہاں وِچ کںڈّے بِیج رہے ہن۔ اِس کہاݨی دا پاتر تارا سِںگھّ پِںڈّ دی کۄیاپْریٹِو سُسائِٹی دا پْردھان ہَے۔ کرم سِںگھّ کھجانچی ہَے۔ تارا سِںگھّ نیں آپݨے ہلکے دے اَیم. اَیل. اے نالھ نیڑتا بݨائی ہۄئی اے۔ اَیم. اَیل. اے نیں ’وکپھ بۄرڈ‘ دی ذمِین سامبھی ہۄئی اے۔ اُس ذمِین وِچ تارا سِںگھّ وی ہِسّیدار ہَے۔ ستّا دی نیڑتا راہِیں تارا سِںگھّ نیں آپݨے ادھِیاپک پُتّراں تے نُۄںہاں دِییاں بدلِییاں گواںڈھی پِںڈّ دے سکُۄل ’چ کروائیِیاں ہۄئیِیاں ہن۔ اُنہاں دی دِلچسپی ادھِیاپکی وِچ نہِیں آپݨی وڈّے پدھّر دی کھیتی وِچ ہَے۔ بکھتاور سِںگھّ نیں اَیم. اَیل. اے دی چۄݨ لڑن سمیں٬ تارا سِںگھّ دی سکِیم انُسار٬ کرم سِںگھّ نالھ مِٹھّا-پِیارا ہۄ کے اُس تۄں سُسائِٹی دا پچّی ہجار رُپئیِّیا اُدھارا لِیا ہۄئِیا ہَے۔ کرم سِںگھّ نیں اِہ رکم کۄیاپْریٹِو بَیںک تۄں چُکّ کے دِتّی ہۄئی ہَے۔ بکھتاور سِںگھّ اِک کارپۄریشن دا چیئرمَین وی ہَے۔ کرم سِںگھّ ’تے گھپلیباذی دا کیس بݨ جاںدا ہَے۔ بکھتاور سِںگھّ دے کہِݨ ’تے کۄیاپْریٹِو مہِکمے دے کرمچاری کیس رۄک لَیںدے ہن… کُجھ ارسے بائد پارٹی ہائیِکماںڈ دی ناراذگی کارن اُسدی چیئرمَینی کھُسّ جاںدی ہَے۔ اُسدا پہِلاں والھا پْربھاو ناں رہِݨ کرکے کیس وِچ تیجی آ جاںدی ہَے۔ کۄیاپْریٹِو بَیںک تۄں چُکِّیا پچّی ہجار٬ وِیاج تے کھرچا پَے کے سَیںتی ہجار بݨ چکَّے۔ اِہ رکم وسُۄلݨ لئی بَیںک کرم سِںگھّ دی ذمِین دی نِیلامی دا آرڈر ہاسل کر لَیںدی ہَے۔ تارا سِںگھّ بۄلی دے کے کرم سِںگھّ دے اِک کھیت دا مالک بݨ جاںدا ہَے۔ تارا سِںگھّ تے بکھتاور سِںگھّ دِییاں بھَیڑِییاں چالاں وِردھّ پِںڈّ دے اگاںہودھُۄ سرپںچّ جسبِیر سِںگھّ دا رۄہ جاگدا ہَے۔ اُہ کرم سِںگھّ دے پُتّر سورن نالھ آ کھڑھدا ہَے… بکھتاور سِںگھّ دُۄجی وار اَیم. اَیل. اے دی چۄݨ لڑ رِہا ہَے۔ اُس وستے وۄٹاں مںگّݨ لئی تارا سِںگھّ پِںڈّ ’چ وڈّے اِکٹھّ دا پْرۄگرام بݨائُںدا ہَے۔ اِکٹھّ ’چ اُنہاں دِییاں کرتُۄتاں دا بھاںڈا بھنّݨ لئی جسبِیر سِںگھّ اِلاکے دے لۄکاں نُں لامبںدّ کردا ہَے۔ بکھتاور سِںگھّ ولّۄں بھاشݨ شُرُۄ کرن ’تے پہِلاں سورن اُسنُۄں للکاردا ہَے تے پھِر جسبِیر پُۄرے گڑھکے نالھ بکھتاور سِںگھّ اتے تارا سِںگھّ دِییاں کرتُۄتاں دا بھاںڈا بھنّدا ہَے۔ کاپھی لۄک پہِلاں ہی اُنہاں تۄں دُکھی ہن۔ ہُݨ جسبِیر سِںگھّ تے اُسدے ساتھِییاں ولّۄں ڈںکّا وجائُݨ ’تے اُنہاں وِچ وِدرۄہ اُبھّر پَیںدا ہَے۔ بکھتاور سِںگھّ تے تارا سِںگھّ وِرُدھّ گُسے بھرے بۄلاں نالھ اُہ سٹیج ولّ ودھدے ہن۔ کہاݨی دے آکھری شبد اِئۄں ہن— گُسے دی لہِر ویکھ کے نیتا-لۄک مُۄںہ دُیالھے باہاں لپیٹی تے سِر لُکۄئی اِںج دَۄڑے جا رجے سن جِویں اُبھّر-اُبھّر پَیںدے نِئُلھِیاں نُں ویکھ کے ذہِر اُگّلدے سپّ کھلّاں-کھُۄںجے لبھّ رہے ہۄݨ۔

اُپْرۄکت کہاݨِییاں وِچ نِمن کِسانی دے آرتھِک سںکّٹاں دے نالھ– نالھ مَیں٬ رِشتِیاں وِچ مۄہ–پِیار دی تھاں لَے رہِییاں گرجاں اتے سںیُّکت پرِواراں دی ٹُٹّ– بھجّ دا چِترݨ وی کِیتا ہَے۔ ’کںڈّے بِیجݨ والے‘ اتے ’بۄہل دے راکھے‘ وِچ انَیتِک رِشتِیاں ’تے وی جھات پُیائی ہَے۔

کہاݨی ’شکتی‘

اِس کہاݨی دا کچّا مال مَینُۄں ہُشِیارپُر دی ’مہاںوِیر سپِنِںگّ مِلّ‘ دی پھیلہ ہۄئی ہڑتال تۄں مِلھِیا سی۔ واجب مںگّاں والھی اُس ہڑتال نُۄں کُجھ کامِیاں نیں ہی تارپِیڈۄ کِیتا سی۔ اِس یتھارتھک مسلے نُۄں رِشتِیاں دے ٹکرائۄ وِچِّیں پیش کرن لئی مَیں آپݨے پِںڈّ دے بھَیݨ–بھرا٬ جۄ اِسے مِلّ وِچ کمّ کردے سن٬ نُۄں پاتر بݨائِیا۔ کہاݨی وِچ بھَیݨ ولّۄں چھۄٹے بھرا دی ادھّواٹے چھُٹّی پڑھائی نُۄں سِرے لُیائُݨ تے پھِر اُسنُۄں آپݨے نالھ نَۄکری دِوائُݨ تکّ ہی اُس بھَیݨ–بھرا دی گلّ اسل ہَے۔ بھَیݨ–بھرا دے ٹکرائۄ والھِییاں ستھِتِییاں کالپنِک ہن۔

کہاݨی ’سمیں دے ہاݨی‘

اِس کہاݨی ’چ مَیں رِشتِیاں وِچ پَیسے تے رُتبِیاں دے آدھار ’تے بݨدِییاں نیڑتاواں اتے دُۄرِییاں نُۄں پیش کِیتا ہَے۔ بَیںک ’چ میرا دۄست درشن مرواہا آپݨی پتنی تے بچِّیاں سمیت٬ کنیڈا تۄں گئے آپݨے سالھے دے وِیاہ ’تے گِیا۔ درشن دے سہُرا ساہِب نیں رِشتِیاں نالھ ورتائۄ اُنہاں دی امِیری تے رُتبِیاں مُتابِک کِیتا۔

جںجّ چڑھن سمیں٬ بدیشۄں گئے دھی–جُیائی اتے دُۄر دی رِشتیداری دے اِک وڈّے اپھسر نُۄں کاراں ’چ بِٹھائُݨ لئی٬ اُسنے وڈّی دھی (درشن دی پتنی) تے اُسدے بچِّیا نُۄں کار وِچّۄں لاہ کے بسّ ولّ تۄر دِتّا۔ اِس نِرادر نیں٬ ماپِیاں (اتے بھَیݨ بھرا) دے ساہِیں جِیݨ والھی اُس دھی دا دِل تۄڑ دِتّا۔ اُس وِچاری نُۄں کئی مہِینے ٹَینشن دی دوائی کھاݨی پئی۔ اُنہاں نالھ واپری اِس گھٹنا دُیالھے٬ کلپنا راہِیں شِدّت بھرپُۄر ستھِتِییاں گُںدّ کے مَیں اِہ کہاݨی سِرجی۔ ’لۄء‘ پرچے وِچ چھپی۔ کہاݨی بارے دسّدِیاں مَیں پرچا درشن نُۄں پھڑا دِتّا۔ کُجھ دِناں بائد مَیں اُنہاں دے گھر گِیا۔ درشن دی پتنی دے بھاوُکتا بھِجّے بۄل اِس ترہاں سن٬ ’بھا جی! کہاݨی پڑھدِیاں مَیں کئی وار رۄئی۔ کہاݨی پڑھ کے جِنّا دِل ہلکا ہۄئِیا٬ اینا دُیائیِیاں نالھ نہِیں سی ہۄئِیا۔”

کہاݨی ’جںگّ چھِڑن تۄں پہِلاں‘

اِس کہاݨی دا کچّا مال وی مَینُۄں بَیںک دی نَۄکری ’چۄں مِلھِیا۔ اِس کہاݨی دے پاتر امرِیک سِںگھّ دا آدھار ساڈی بَیںک دا ڈرائیِور چَین سِںگھّ ہَے۔ سابکا پھَۄجی چَین سِںگھّ کمّ نُۄں ہمیشا سِنّہ کے رکھّدا۔ اِک اکھّ وِچ کھرابی پَے جاݨ کارن اُسنُۄں لمّی چھُٹّی لَیݨی پَے گئی۔ اکھّ ٹھِیک ہۄ گئی سی۔ پر بَیںک دے مَینیجِںگّ ڈائِرَیکٹر کابل سِںگھّ نیں سی. اَیم. اۄ تے بَیںک دی اَیگذَیکٹِو کمیٹی دے مَیمبراں نالھ گںڈھّ–تُپ کرکے چَین سِںگھّ نُۄں چپڑاسی بݨا دِتّا تے ٹَیمپریری ڈرائیِور– جۄ اُسدا کھاس بںدّا سی– نُۄں پکّا کر لِیا۔ چَین سِںگھّ لئی اِہ گھٹنا ڈاڈھی دُکھدائی سی۔ بیئِنساپھی نالھ ذکھمی ہۄئی٬ اُسدی منۄدشا دا میرے ’تے گہِرا اسر پِیا… چَین سِںگھّ نُۄں مَیں٬ بَیںک دی بجائ٬ بِجلی مہِکمے دا ڈرائیِور بݨا لِیا تے اُس نالھ ہۄئے انِیاں نالھ کُجھ ہۄر گھٹناواں جۄڑ کے بھْرِشٹاچار دی بھروِیں تسوِیر پیش کِیتی۔

’سمیں دے ہاݨی‘ کتھا سںگّْرہِ دِیپک پبلِشرذ جلںدھّر نیں 1987 ’چ چھاپِیا۔ اِس وِچ اُپرۄکت پںجّ کہاݨِییاں نالھ چھیوِیں کہاݨی ’ماواں باجھۄں‘ وی شامل ہَے۔ کہاݨی ’اوِشواس‘ اِس وِچ درج نہِیں۔ اِہ کہاݨی مَیں 1985 ’چ لِکھی سی۔ ساکا نِیلا تارا٬ اِںدرا گاںدھی دا کتل تے سِکھّ کتلییام دے گھٹناکْرم تۄں بائد اِںج جاپݨ لگّ پِیا سی جِویں دیش واسِییاں دا سِکھّاں تۄں وِشواس اُٹھّ گِیا ہۄوے۔ آسِئۄں-پاسِئۄں کُجھ اِس ترہاں دی چرچا وی سُݨی سی کِہ بھوِکھّ وِچ سِکھّاں نُۄں راجنِیتی اتے پھَۄج دِییاں سِکھرلِییاں پۄسٹاں نہِیں دِتِّییاں جاݨگِییاں۔ پر دۄ سال بائد تلکھِییاں مدھّم پَیݨ ’تے مَیں سمجھ گِیا ساں کِہ سِکھّاں پْرتی بیئکِینی وکتی ماملا ہَے۔ وکتی گلّاں والِییاں کہاݨِییاں سمیں دی سکرِین ’تے ٹِکݨیۄگ نہِیں ہُںدِّییاں۔ اِس کرکے ’اوِشواس‘ کہاݨی مَیں نشٹ کر دِتّی سی۔

’سمیں دے ہاݨی‘ سںگّْرہِ ’تے ہۄئی گۄشٹی وِچ ڈا. کرمجِیت سِںگھّ نیں پرچا پڑھِیا۔ پرچے دِییاں کُجھ ستراں: جرنَیل سِںگھّ باہری یتھارتھ دی جٹِّلتا مُتابِک پاتراں دِییاں مانسِک جٹِّلتاواں نُۄں پیش کردا ہَے… اُسدے پاتر آپݨی نِراشتا اُپّر لۄکاں دے سںگھّرش دا اںگّ بݨ کے کابُۄ پائُںدے ہن۔‘

ڈا. جگجِیت سِںگھّ جۄ اُدۄں گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی٬ رِجنل سَیںٹر جلںدھّر ’چ سی٬ جسوںتّ سِںگھّ وِردی٬ پِیارا سِںگھّ بھۄگل تے ڈا. پْرِتپال سِںگھّ مہِرۄک نیں وی وِچار پیش کِیتے۔

اِس سںگّْرہِ بارے دۄ رِیوِیئۄُ چھپے۔ پْرۄ. بْرہمجگدِیش دا رِیوِیئۄُ ’جگّ باݨی‘ اکھبار وِچ چھپِیا۔ اُسنے کہاݨِییاں دے گُݨاں نُۄں باکھُۄبی اُبھارِیا۔ دُۄجا رِوِیئۄُ ڈا. جگتار دا سی٬ جۄ اجِیت اکھبار ’چ چھپِیا۔ اُسنے کِتاب نُۄں رجّ کے بھںڈِّیا۔ سمِیکھِیا دے ناں ’تے اُسنے کِڑ کڈھّی سی— ڈا. جگتار دا پبلِشر وی میرے والھا ہی سی۔ مَینُۄں آس سی کِہ میرا اِہ تِیجا سںگّْرہِ پبلِشر مُپھت چھاپیگا۔ جدۄں اُسنے پَیسے مںگّے٬ میرے مُۄںہۄں نِکلھ گِیا کِہ جد ڈا. جگتار نُۄں مُپھت چھاپدے ہۄ تاں مَیتھۄں پَیسے کِئۄں؟ پر اِہ میری گلتی سی۔ ڈا. جگتار سِکھرلِیاں ’چ سی۔ میرا اُس نالھ کۄئی مُکابلا نہِیں سی بݨدا۔ پبلِشر نیں پَیسے تاں کُجھ گھٹا لئے پر ساری گلّ ڈا. جگتار نُۄں دسّ دِتّی۔ مَیں اُہ گلّ بھُلا دِتّی سی پر ڈا. جگتار نیں دِل ’چ رکھّی۔ مَینُۄں اُس اںدّر جمہاں ہۄئے گُبار دا اُدۄں ہی پتا لگّا جدۄں اکھبار وِچ اُسدا رِوِیئۄُ دیکھِیا۔

اِسٹَیبلِشمَیںٹ اِںچارج دی پۄسٹ ’تے رِذرو بَیںک تے آڈِیٹراں دِییاں اِنسپَیکشناں دی کمپّلائِںس دے مِیاری کمّ تۄں پْربھاوِت ہۄئے مَینیجر جگتار سِںگھّ سںدھُّۄ نیں مَینُۄں اِسٹَیبلِشمَیںٹ اِںچارج لا دِتّا۔ بَیںک دے پْربںدھّکی ڈھاںچے وِچ مَینیجر تۄں بائد دُۄجے نمبّر دی پُذِیشن سی اِہ۔ اِس پُذِیشن ’تے پِچھلے کئی سالاں تۄں سِینِیئر اکائۄُںٹَیںٹ بلبِیر سِںگھّ گِلّ کمّ کر رِہا سی۔ بَیںک دے باکی سِینِیئر–جُۄنِیئر اکائۄُںٹَیںٹا لئی اِہ کمّ مُشکل سی۔ ڈِپٹی مَینیجر تے اسِسٹَیںٹ مَینیجر اِہ کمّ کر سکدے سن پر اُنہاں دۄناں دی اِس وِچ دِلچسپی نہِیں سی۔ درئسل بَیںکاں دے آم کرمچارِییاں دی کُشلتا ودھیرے کرکے ’پھِگّر ورک‘ (ہِںدّسِیاں دے کمّ) وِچ ہی ہُںدّی ہَے۔

اِس پُذِیشن ’تے بݨے گِلّ دے ایکادھِکار نیں اُسنُۄں گھمںڈّی بݨا دِتّا سی۔ اُہ کرمچارِییاں دِییاں نِکِّییاں–نِکِّییاں گلتِییاں ’تے اُنہاں دِییاں اِنکرِیمَیںٹا رُکوا دِںدّا۔ اُنہاں دے جائِذ ٹی. اے٬ ڈی. اے بِلّاں ’تے اِتراذ لا کے واپس مۄڑ دِںدّا۔ جدۄں کرمچاری آپݨی کِسے تکلِیپھ دی گلّ کردے٬ اُنہاں نُۄں سہِج نالھ سُݨن دی بجائ٬ وِچّۄں ہی ٹۄکݨ لگّ جاںدا۔ اُس وِرُدھّ کرمچارِییاں دِییاں شِکائِتاں٬ یُۄنِیئن راہِیں٬ مَینیجر کۄلھ پہُںچِّییاں۔ گِلّ دی تھاں لَیݨ لئی میری سمرتھّا آںکدِیاں مَینیجر نیں مَینُۄں پُچھِّیا۔ مَیں ’ہاں‘ کر دِتّی۔ مَینیجر نیں کمپّلائِںساں دا کمّ ڈِپٹی مَینیجر نُۄں دے دِتّا تے گِلّ دی بدلی اِک براںچ وِچ کر دِتّی٬ بتَۄر براںچ مَینیجر۔ اِسٹَیبلِشمَیںٹ سَیکشن وِچ میرے نالھ چار کلرّک سن۔ کمّ گھݨا سی۔ ہَیڈّ آپھِس تے براںچا دے سارے کرمچارِییاں دِییاں تنکھاہاں بݨا کے اُنہاں دے کھاتِیاں ’چ پائُݨِییاں٬ اُنہاں دے ٹی. اے٬ ڈی. اے دے کلیم چَیکّ کرکے مَینیجر تۄں پاس کروائُݨے٬ کرمچارِییاں دِییاں اِنکرِیمَیںٹاں تے چھُٹِّییاں مَینیجر تۄں منذُۄر کروائُݨِییاں وگَیرا–وگَیرا۔ اِہ سارے کمّ کلرّک کردے سن۔ مَیں نِگہا مار کے دستکھت کر دیںدا۔

میرے مُکھّ کمّ اِہ سن: مَینیجر نالھ بَیٹھ کے بۄرڈ آپھ ڈائِرَیکٹرذ تے اَیگذَیکٹِو کمیٹی دِییاں مِیٹِںگّاں دے اجںڈّے تِیار کرنے۔ مِیٹِںگّاں دِییاں پرۄسِیڈِںگّذ لِکھݨِییاں اتے ڈائِرَیکٹراں تے سمبّںدھِّت دپھتراں نُۄں بھیجݨِییاں۔ رجِسٹرار تے اپَیکس بَیںک نالھ کھتۄکھِتابت چلدی رہِںدّی سی۔ چِٹھِّییاں دے کھرڑے بݨا کے مَینیجر دے ٹیبل ’تے بھیجݨے۔ کرمچارِییاں دِییاں اݨگہِلِییاں تے کُتاہِییاں بارے جواب–تلبِییاں کرنِییاں۔ سمبّںدھِّت کرمچارِییاں دے جواباں دی پُݨ–چھاݨ اتے سذا دے سُجھاء بارے سںکھّیپ نۄٹ دے کے پھائیِل مَینیجر دے ٹیبل ’تے بھیجݨی۔ آم تَۄر ’تے میرا سُجھاء کرمچارِییاں نُۄں وارنِںگّ دیݨ دا ہی ہُںدّا سی۔ گمبھِّیر کُتاہِییاں جاں وار–وار گلتِییاں کرن والِیاں وِرُدھّ ہی اِنکرِیمَیںٹاں رۄکݨ جاں مُئتّلی دا سُجھاء دیںدا ساں۔ مَینیجر نُۄں میرے کمّ ’تے تسلّی سی٬ وِشواس سی۔ اِک–دۄ کسُۄرواراں نیں نرم سذا تجوِیذ کروائُݨ لئی مَینُۄں ’سپَیشل پارٹی‘ دا چۄگا پائِیا سی۔ پر میرے آچرݨ تۄں نِیوِییاں سن اِس ترہاں دِییاں ہرکتاں۔

کمّ سی تاں ذِیادا پر میری رُچی دے انُکُۄل سی۔ جِہڑا کمّ ساڈی رُچی دے انُکُۄل ہۄوے اُہ وادھُۄ ہُںدّا ہۄئِیا وی اکائۄُ نہِیں ہُںدّا۔ رُذگار اتے من–اِچھّت رُذگار وِچ ڈھیر اںتّر ہُںدّا ہَے۔ ایئر پھۄرس وِچ مَیں تکنِیکی کمّ کردا تاں رِہا ساں پر کمّ کردِیاں کھُشی مہِسُۄس نہِیں سی ہُںدّی۔ ڈِپھالٹر سُسائِٹِییاں دی پڑتال٬ رِذرو بَیںک تے آڈِیٹراں دِییاں اِنسپَیکشن رِپۄرٹاں دی کمپّلائِںس تے ہُݨ اِسٹَیبلھِشمَیںٹ اِںچارجی— اِہ سارے کمّ میری رُچی دے انُکُۄل سن۔ اِنہاں کمّاں ’چ رُجھِّیاں دِن کدۄں بِیت جاںدا٬ پتا ہی ناں لگدا۔ جدۄں مَیں بَیںک وِچ آئِیا اُدۄں کرمچارِییاں لئی اُپّرۄں ٹھۄسِیا بںدّا ساں۔ پر ہُݨ مَیں اُنہاں دا سںگّی–ساتھی ساں۔ اُہ٬ میرے اِسٹَیبلھِشمَیںٹ سَیکشن– اِںچارج دے کاج–وِہار تۄں کھُش سن۔ اُنہاں دی کھُشی میری رُۄہ دا سکُۄن سی۔

کۄیاپْریٹِو بَیںکاں اُتّے پَے رہے پںجّاب سرکار دے کۄیاپْریٹِو وِبھاگ دے بۄجھ بارے مَینُۄں اِلم تاں سی پر نیڑلی جاݨکاری اِسٹَیبلِشمَیںٹ سَیکشن ’چ کمّ کردِیاں ہاسل ہۄئی۔ بَیںک وِچ چِیپھ اَیگذَیکٹِو آپھِسر (C.E.O) دی پۄسٹ بݨائی ہۄئی سی۔ اُہ سی. ای. اۄ کۄیاپْریٹِو وِبھاگ دا اسِسٹَیںٹ رجِسٹرار سی۔ اُس نالھ وِبھاگ دے چار اِنسپَیکٹر سن۔ اُہ اَیگذَیکٹِو آپھِسر اکھوائُںدے سن۔ اُنہاں دا کمّ سکھت اَیکشناں راہِیں پُراݨے کرجے وسُۄلݨا سی۔ وسُۄلی تاں اَیویں ناں ماتر سی پر اُنہاں دِییاں تنکھاہاں تے ٹی. اے٬ ڈی. اے دے بِلّاں دی رکم چۄکھی بݨ جاںدی سی۔ بَیںک ’تے پَے رہے اُس ترکہِیݨ آرتھِک بۄجھ نُۄں رۄکݨ لئی بَیںک کۄلھ کۄئی پاور نہِیں سی۔ سکھت اَیکشناں دا جِہڑا کمّ اُہ پںجّ اپھسر کر رہے سن٬ اُہی کمّ بَیںک دے دۄ کلرک آسانی نالھ کر سکدے سن۔ وِبھاگ دا اِس ترہاں دا ترکہِیݨ بۄجھ سارِییاں کۄیاپْریٹِو بَیںکاں تے پَے رِہا سی۔ مسلے نُۄں جڑھ تۄں پھرۄلݨ ’تے سِٹّا اِہ نِکلدا ہَے کِہ کۄیاپْریٹِو بَیںکاں دے کرجِیاں دی وسُۄلی دا سِسٹم بُنِیادی تَۄر ’تے ہی گلت ہَے۔ کۄیاپْریٹِو سُسائِٹِییاں راہِیں لۄکاں نُۄں کرجا سرکار نہِیں٬ بَیںکاں دِںدِّییاں ہن۔ وسُۄلی وی بَیںکاں کۄلھ ہی ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ آپݨے پَیسے دا جۄ پھِکر بَیںکاں نُۄں ہُںدّا ہَے٬ اُہ وِبھاگ دے اِنسپَیکٹراں نُۄں نہِیں ہۄ سکدا۔ ہاڑھی–سائُݨی دِییاں پھسلاں دی واڈھی–گہائی تۄں بائد وسُۄلی دِییاں جِہڑِییاں مُہِمّاں وِبھاگ دے اِنسپَیکٹر چلائُںدے ہن٬ اُہی مُہِمّاں بَیںکاں دے کرمچاری ودھِییا ڈھںگّ نالھ چلا سکدے ہن۔

وِبھاگ دے وڈّے اپھسراں دے دَۄرِیاں سمیں اُنہاں دے کھاݨ–پِیݨ دے کھرچے وی بَیںکاں دے سِر پَیںدے ہن۔

پِںڈّ گیڑا وجّدا رہِںدّا سی۔ پر پِںڈّ ہُݨ پہِلاں والھا نہِیں سی رہِ گِیا۔۔ ترکھاݨ, لُہار٬ بْراہمݨ, آدھرمی٬ جھِئُر٬ نائی٬ چھِیمبے سُنِیارے آدِ جاتاں دے بہُتے پرِوار شہِراں ’چ جا وسے سن۔ کئی جٹّاں نیں باہر پھِرنی ’تے گھر بݨا لئے سن۔ پِںڈّ وِچ کھۄلھے پَے گئے سن۔ لۄکاں وِچ پہِلاں والھا سنیہ وی نہِیں سی رِہا۔ گرجاں پْردھان ہۄ گئیِیاں سن۔ کھَیر ساڈے پرِوار دا ماہَۄل ٹھِیک سی۔

میرے بھراواں دا اِکٹھّ ٹھِیک نِبھ رِہا سی۔ مَیں اُنہاں تۄں آپݨے ہِسّے دی ذمِین دا ٹھیکا نہِیں سی لَیںدا۔ دلجِیت سِںگھّ ہُݨ پِںڈّ ہی سی۔ اُہ 23 سال بابا نِہال سِںگھّ٬ ہرِییاں ویلاں دا ڈرائیِور رِہا سی۔ اُسدی اِہ نِشکام سیوا چھۄٹے بھرا سُہیل سِںگھّ دے سہِیۄگ سدکا ہی سمبھّو ہۄ سکی سی۔ جے اُہ کھیتی دی ساری ذِمّیواری آپݨے سِر لَیݨ تۄں اِنکاری ہۄ جاںدا تاں دلجِیت سِںگھّ لئی جتھیبںدّی واستے اینا ٹائیِم کڈھّݨا مُشکل ہۄ جاݨا سی۔

دلجِیت سِںگھّ آپݨی رہِت-مرِیادا ’چ تاں پکّا سی پر لۄکاں پْرتی اُہ اُداروادی سی۔ اُسدے اِس گُݨ کرکے ہی پِںڈّ والِیاں نیں اُسنُۄں مَیمبر پںچّائِت چُݨ لِیا۔ دُۄجی وار دی چۄݨ وِچ اُسنُۄں سارے مَیمبراں تۄں ودھّ وۄٹاں پئیِیاں سن۔

آدمپُر–ہرِیپُر رۄڈ ’تے نوِیں کلۄنی بݨ رہی سی۔ اُس کلۄنی ’چ مَیں اِک کھُلّہا پلاٹ کھرِید لِیا سی۔ گھر بݨائُݨ لئی آپݨی بَیںک تۄں لۄن مِلھ جاݨا سی۔ سِینِیئر اکاںئۄُںٹَیںٹ دی پرمۄشن واستے میرا نمبّر لاگے ہی سی۔

بھَیݨ جی امر کَۄر دے پرِوار نالھ بݨِیاں مۄہ–تیہ ہۄر گُۄڑھا ہۄ گِیا سی۔ ہُݨ امر کَۄر میرے لئی تِیجی سکی بھَیݨ سی تے مَیں بھَیݨ جی لئی اُسدا سکا بھرا۔ بلوِںدّر دا رِشتا اِںگلَیںڈ وِچ ہی ہۄ گِیا سی۔ اُسنے مَینُۄں وِیاہ ’تے سدِّیا پر مَیں گھَۄلھ کر گِیا۔ اِںگلَیںڈ دی جمّ–پلھ اُسدی بہُۄ کُلوِںدّر رلھمِلھے سُبھاء دی مُٹِیار ہَے۔ بھا جی لال سِںگھّ رِٹائِر ہۄ چُکّے سن۔ ہر تِیجے–چَۄتھے سال کدی اُہ اِکلّے تے کدی بھَیݨ جی نالھ آ کے کُجھ سماں ساڈے وِچ رہِ جاںدے۔ کدی–کدی سارے بَیںس پرِوار دا گیڑا لگّ جاںدا۔ جِویں مَیں پہِلاں دسِّئَے٬ اُنہاں دا رۄٹی–پاݨی وکھّرا نہِیں ساڈے نالھ ہی ہُںدّا سی۔ اُنہاں نُۄں مِلݨ آئُںدے رِشتیداراں دی آئۄ–بھگت وی اسِیں آپݨے رِشتیداراں واںگ کردے ساں۔ جدۄں بَیںس پرِوار اِںگلَیںڈ ہُںدّا٬ اُدۄں وی مَیں تے کُلوںتّ اُنہاں دے رِشتیداراں دے جاںدے–آئُںدے رہِںدّے ساں۔ گُیاںڈھ وِچ رہِںدّے بھا جی لال سِںگھّ دے بھرا سُۄبیدار جۄگِںدّر سِںگھّ تے اِک وِدھوا بھرجائی کرتار کَۄر نالھ وی ساڈی اپݨت بݨی ہۄئی سی۔

دُۄسرے گُیاڈھِییاں دی کُڑی سرۄج٬ جۄ نرس دی جَۄب کردی سی٬ ساڈے پرِوار دا اںگّ بݨ گئی سی۔ میرے لئی اُہ دھِییاں برابر سی تے بچِّیاں لئی وڈّی بھَیݨ۔ اُسدی لِکھائی بہُت ودھِییا سی۔ جدۄں مَیں آپݨی نوِیں کہاݨی کِسے پرچے نُۄں بھیجݨی ہُںدّی٬ اُہ شَۄک نالھ کاپی کر دیںدی۔

بدیش دی تِیاری

1988 ’چ بلوِںدّر نیں آپݨے وِیاہ دی پںجّوِیں ورہے–گںڈھّ اتے پُتّر دا دُۄجا جنم دِن منائُݨ لئی اِںگلَیںڈ ’چ پارٹی دا پْرۄگرام بݨا لِیا۔ پارٹی دا کارڈ تے راہداری بھیج کے اُسنے مَینُۄں وی تاکِید کِیتی کِہ ذرُۄر آئۄ۔ مَیں بَیںک تۄں چار مہِینے دی اَیکس–اِںڈِییا چھُٹّی منذُۄر کروا لئی… تے دِلّی جا پُجّا۔ رات رگھبِیر سِںگھّ دے گھر کٹّی تے سویرے اِںگلَیںڈ اَیمبَیسی ’چ پیپر بھر دِتّے۔ گۄری وِیذا اپھسر نیں کِںتُّۄ کِیتا٬ “بلوِںدّر تُہاڈا سکا بھاݨجا نہِیں۔” بھَیݨ جی امر کَۄر دے پرِوار نالھ نِبھ رہے مۄہ–پِیار دے رِشتے بارے سںکھّیپ ’چ گلّ کردِیاں مَیں کِہا٬ “مۄہ-پِیار دے ناتے امر کَۄر میری تِیجی سکی بھَیݨ ہَے۔” وِیذا اپھسر نیں چھے مہِینے دا وِیذا لا دِتّا۔ میری اِچھّا امرِیکا٬ کنیڈا دیکھݨ دی وی سی۔

سالی–ساںڈھُۄ ٹراںٹۄ ’چ سن۔ مَیں پھۄن کِیتا۔ اُنہاں راہداری بھیج دِتّی۔ دُۄجے گیڑے دِلّی جا کے کنیڈا دے وِیذے لئی پیپر بھر دِتّے۔ “کنیڈا کِئۄں جاݨَے؟” وِیذا اپھسر دا پْرشن سی۔ مَیں آکھِیا کِہ مَیں لیکھک ہاں۔ رِشتیداراں نُۄں وی مِلݨَے تے کنیڈِیئن لۄکاں دے ’لائیِپھ سٹائیِل‘ ’تے وی جھات مارنی ہَے۔ اُسنے چھے مہِینے دا وِیذا دے دِتّا۔ اگلے دِن امرِیکا دی اَیمبَیسی ’چ جا وڑِیا۔ وِیذا اپھسر دے پُچھّݨ ’تے مَیں کِہا کِہ دُنِییاں دے شکتِیشالی دیش نُۄں دیکھݨا چاہُنّا۔ میرے کۄلھ راہداری ہَے نہِیں سی پر اُسنے اِںگلَیںڈ تے کنیڈا دے وِیذے دیکھ کے اِک سال دا وِیذا دے دِتّا۔

میرے بھرا تے بِیبی مَینُۄں کنیڈا جاں امرِیکا ’چ ٹِکݨ دِییاں سلاہاں دیݨ لگّ پئے۔ پر میری چاہت رِشتیداراں نالھ میلا-گیلا تے سَیر-سپاٹے کرن دی ہی سی۔ میری نَۄکری ٹھِیک سی۔ باہرلے مُلک ’چ سَیٹّ ہۄݨ بارے کدی سۄچِیا ہی نہِیں سی۔ میرا جواب گھردِیاں نُۄں اِہ سی کِہ اۄتھۄں دے ہالات دیکھݨ– سمجھݨ تۄں بائد ہی ٹِکݨ بارے سۄچاںگا۔

میری ہوائی ٹِکٹ دِلّی تۄں لںڈّن٬ لںڈّن تۄں نِئۄُیارک تے نِئۄُیارک تۄں ٹراںٹۄ دی سی۔ واپسی دا وی ایہی رُۄٹ سی۔ نِئۄُیارک تے ٹراںٹۄ لئی ایئر کنیڈا دِییاں پھلائیِٹاں دِییاں ترِیکھاں مَیں آپݨی سُوِدھا انُسار بدلوا سکدا ساں۔

3 اگست 1988 نُۄں مَیں دِلّی ایئرپۄرٹ تۄں کُویت ایئرویذ دی پھلائیِٹ پھڑی۔ اجّ-کلّہ تاں پںجّاب دے لۄکاں دا بدیشاں نُۄں جاݨا-آئُݨا آم جِہا ورتارا بݨ گِیا ہَے پر 33 سال پہِلاں اِںگلَیںڈ٬ امرِیکا تے کنیڈا دی سَیر لئی وِیذے بہُت گھٹّ مِلدے سن۔ جہاذ ’چ بَیٹھا مَیں آپݨے آپ نُۄں کھُشکِسمت مہِسُۄس کر رِہا ساں… اَیم.اے اںگّْریذی دے سِلیبس تے سِلیبس تۄں باہرے لیکھکاں جِویں جارج اِلِیئٹ٬ چارلس ڈِکنذ٬ ڈی. اَیچ لارَیںس٬ ورجِینِییا وُۄلپھ٬ وِلِیئم شَیکسپِیئر٬ برنارڈ شاء٬ وِلِیئم ورڈذورتھ٬ پی. بی شَیلے٬ جَۄہن کِیٹس آدِ دے ناول٬ ناٹک تے کوِتاواں پڑھدِیاں اِنہاں لیکھکاں دِییاں یادگاراں تے اِںگلَیںڈ دے گۄرے سماج نُۄں دیکھݨ لئی کدی-کدی میری سۄچ نُۄں پر لگّ جاںدے سن… تے ہُݨ سچِّیں-مُچِّیں پراں والھی مشِین ’تے سوار ساں۔ اُس اُنّت دیش ’چ وسدے ’آپݨِیاں‘ نُۄں مِلݨ جا رِہا ساں۔ ماں بۄلی پںجّابی دے لیکھکاں نُۄں مِلݨ دی چاہت وی سی۔

اِںگلَیںڈ وِچ کھُشِییاں بھرے 20 دِن

لںڈّن ایئرپۄرٹ ’تے بلوِںدّر مَینُۄں لَیݨ آئِیا ہۄئِیا سی۔ اُنہاں دا گھر ایئرپۄرٹ لاگلے شہِر ’سلائۄ‘ ’چ سی۔ بَیںس پرِوار دے سارے جِییاں نیں میرا بہُت چاء کِیتا۔

اِںگلَیںڈ میرِییاں اکھّاں تے من نُۄں سُہݨا لگّ رِہا سی۔ گھراں-سڑکاں دُیالے گھاہ تے درکھتاں دی ہرِیاول٬ ہوائی-پٹڑِییاں ورگِییاں سڑکاں٬ واہناں دا نِئمت ٹرَیپھِک٬ ہر پاسے سپھائی٬ ناں دھُۄڑ-دھپّا٬ ناں مچھّر-مکھِّییاں٬ ساپھ سُتھرے گھراں وِچ بِناں سلںڈّر تۄں چلدے چُلّہے٬ کپّڑے دھۄݨ لئی لاںڈری مشِیناں٬ نہائُݨ-دھۄݨ لئی ٹُۄٹِییاں ’چۄں نِکلھدا گرم پاݨی— اِہ سارا کُجھ مَینُۄں ودھِییا لگّ رِہا سی۔

5 اگست دی شام بَیںکُئِٹ ہال ’چ پارٹی سی۔ بَیںس پرِوار دے رِشتیدار٬ دۄست-مِتّر تے ساںجھ والے٬ پرِواراں سمیت سج-دھج کے آئے سن۔ کۄلڈ ڈرِںکّاں٬ بِیئراں٬ وِسکِییاں تے سنَیکس دے دَۄر تۄں بائد گائِکاں دے گرُپّ نیں گِیت-سںگِّیت آرمبھّ کر دِتّا۔ مُںڈّے٬ کُڑِییاں٬ اَۄرتاں تے مرد نچّݨ ڈہِ پئے۔ گائُݨ-نچّݨ کاپھی دیر چلدا رِہا۔ پھِر دۄ کیک کٹّے گئے۔ اِک بلوِںدّر-کُلوِںدّر دے وِیاہ دی ورہے-گںڈھّ دا تے دُۄجا اُنہاں دے کاکے ایکرِیت دے جنم دِن دا۔ کیک دی رسم تۄں بائد گِیت-سںگِّیت مُڑ شُرُۄ ہۄ گِیا۔ ونّ-سُونّے پکواناں والھا ڈِنر لا دِتّا گِیا۔ نالھ ’شراب وی چلّدی رہی۔ ادھّی رات تکّ چلّی اُس پارٹی دا سارِیاں نیں رجّ کے انںدّ ماݨِیاں۔

پارٹی تۄں آ کے مَینُۄں اِکدم نِیںد ناں آئی۔ آم تَۄر ’تے مَیں بَیڈّ ’تے پَیںدا ہی سَۄں جاںدا ہاں۔ کِسے وڈّی پْریشانی جاں کھُشی دے مَۄکے ہی نِیںد دیر نالھ آئُںدی ہَے۔ اُس رات میرے اںدّر کھُشی دا ویگ سی۔ پارٹی وِچ مِلھے آدر-ماݨ نالھ رُۄہ سرشار ہۄئی پئی سی۔ پر آدر-ماݨ مِلݨ دی ستھِتی چاݨچکّ نہِیں سی واپری۔ اِسدا سمبّںدھّ بِیتے 11 سال دے سمیں نالھ سی۔ 1977 وِچ بھَیݨ جی امر کَۄر دے کہِݨ ’تے اسِیں آدمپُر اُنہاں دے مکان ’چ رہِݨا شُرُۄ کِیتا سی۔ بھَیݨ جی نیں مَینُۄں گھر٬ ذمِین تے دُکاناں دی دیکھ-بھال کرن دی ذِمّیواری سَۄپی سی۔ اُس ذِمّیواری لئی اُہ آپݨے کِسے نیڑلے رِشتیدار نُۄں وی کہِ سکدے سن۔ پر اُنہاں دا وِشواس میرے ’تے ہی ٹِکِیا سی٬ چںگِّیائی دے تتّ اُنہاں نیں میرے ماپِیاں ’چ دیکھے ہۄئے سن۔ مَیں تے کُلوںتّ نیں اُہ ذِمّیواری ساپھ نِیئت تے اِیمانداری نالھ نِبھائی سی… تے ساڈے وِہار تۄں پْربھاوِت ہۄئے بَیںس پرِوار نیں سانُۄں گھر دے جِیء بݨا لِیا سی۔ اُنہاں دا اِہ وِہار سابت کردا ہَے کِہ اُہ ساتھۄں ودھّ چںگّے نِکلھے۔ ساڈی چںگِّیائی دی اُنہاں نیں پُۄری کدر پائی۔ جِنّا پِیار-ستِکار اسِیں اُنہاں دا کردے ساں٬ اُس تۄں کِتے ودھّ اُہ ساڈا کردے رہے… تے پھِر میرے کہِݨ تۄں بِناں ہی مَینُۄں پارٹی لئی سدِّیا۔ پارٹی ’چ پرِوار دے جِییاں واںگ میرا آدر-ماݨ کِیتا۔

پاٹھکاں نُۄں شائِد اِںج جاپے کِہ اُپرۄکت ستراں وِچ مَیں آپݨی وڈِیائی کِیتی ہَے۔ درئسل مَیں اِہ کہِݨا چاہِیا ہَے کِہ اِیمانداری تے ساپھ نِیئت ورگے گُݨ سماجک کدراں-کِیمتاں نُۄں پکِّییاں کردے ہن۔ اجۄکے سمیں وِچ نِجّی لابھاں لئی ورتِییاں جا رہِییاں چُستِییاں-چلاکِییاں ساڈِییاں کدراں-کِیمتاں نُۄں وڈّی ڈھاہ لا رہِییاں ہن۔

پارٹی دی کھُشی دا ہُلارا ماݨدِیاں چار کُ گھںٹّے ہی سُتّا ساں کِہ پھۄن کھڑک گِیا… شرِیکے ’چۄں لگدا ساڈا کذن پرِیتم سِںگھّ اِںگلَیںڈ دے کسبے ’ٹَیلپھۄرڈ‘ رہِںدّا ہَے۔ پارٹی تۄں اگلے دِن اُنہاں دی لڑکی بلبِیر دا وِیاہ سی۔ وِیاہ ’چ شامل ہۄݨ لئی اُنہاں نیں مَینُۄں پہِلاں ہی تاکِید کِیتی ہۄئی سی۔ اِس بابت مَیں بلوِںدّر نُۄں وی دسِّیا ہۄئِیا سی۔ پھۄن پْرِیتم دے ’سلائۄ‘ ’چ رہِںدّے رِشتیدار دا سی٬ جِسدی کار وِچ مَیں وِیاہ ’تے جاݨا سی۔ سۄ ساجھرے ہی اُہ تے اُسدا پرِوار مَینُۄں ’ٹَیلپھۄرڈ‘ لَے تُرے۔ پْرِیتم سِںگھّ تے بھابی ستنام کَۄر نیں بہُت ہی مۄہ نالھ مَینُۄں “جی آئِیاں” کِہا۔ گُردوارے ’چ آنںدّ کارج تۄں بائد بَیںکُئِٹ ہال ’چ پارٹی سی۔ بلوِںدّر ہُراں دی پارٹی واںگ اُس وِچ وی کئی ترہاں دِییاں بِیئراں-وِسکِییاں تے بھاںت-سُبھاںتے کھاݨِیاں دا پْربںدھّ سی۔ گائِکاں دے اِک گرُپّ دے گِیت-سںگِّیت نالھ اُتیجِت ہۄئے لۄک گھںٹِّیاں-بدھّی نچّدے رہے۔ کھاݨ-پِیݨ وی چلدا رِہا۔ ساڈے شرِیکے ’چۄں چاچی اِیشر کَۄر تے بھَیݨ بکھشِیش کَۄر دی نݨان تیج کَۄر ہُراں دے پرِوار وی وِیاہ ’چ آئے ہۄئے سن۔ دۄویں پرِوار لاگلے شہِر ’کوَیںٹری‘ رہِںدّے سن۔ دۄ دِن پْرِیتم سِںگھّ دے گھر رہِ کے مَیں کُوَیںٹری چلا گِیا۔ چاچی اِیشر کَۄر بِیبی دی سہیلی سی۔ اُس تۄں ماواں ورگا پِیار مِلھِیا۔ تیج کَۄر تے اُسدے پتی دِلاور سِںگھّ نیں وی آئۄ-بھگت کِیتی۔ ساڈے باپُۄ جی دا جَیتۄ دے مۄرچے دا سہِبھاگی گںڈّا سِںگھّ اپھرِیکا تۄں اِںگلَیںڈ (کُوَیںٹری) آ وسِیا سی۔ اُہ سُرگواس ہۄ چُکّا سی۔ اُسدی پتنی تے بچّے مَینُۄں جاݨدے تاں نہِیں سن پر بذُرگاں دی ساںجھ تاذی کرن لئی اُنہاں مَینُۄں چاہ ’تے سدِّیا۔ اُس پرِوار نُۄں مِلھ کے چںگّا لگّا۔

اِںگلَیںڈ مَیں 40 دِن رہِݨا سی۔ رِشتیداراں تے آپݨے پیںڈُۄیاں ولّۄں مِلھ رہے مۄہ-پِیار سدکا دِل وی لگّ گِیا سی۔ اںگّْریذ لیکھکاں دِییاں یادگاراں دیکھݨِییاں سن۔ آپݨے ساہِتکاراں نُۄں وی مِلݨا سی۔ پر اُہ سکِیم بدلݨی پَے گئی۔ ٹراںٹۄ تۄں میرے ساںڈھُۄ رݨجِیت سِںگھّ اٹھوال نیں مَینُۄں ’ٹَیلپھۄرڈ‘ تے ’کوَیںٹری‘ ’چ اُپرۄتھلی تِنّ وار پھۄن کِیتا۔ اُس انُسار کنیڈا ’چ کچّے تَۄر ’تے رہِ رہے لۄکاں نُۄں پکّے کرن لئی کنیڈا سرکار ولّۄں اَیمنِسٹی دا اَیلان کِیتے جاݨ دی سمبھّاونا سی۔ اجِہا اَیلان ہۄݨ تۄں پہِلاں کنیڈا ’چ داکھل ہۄݨا میرے لئی پھائِدیمںدّ سابت ہۄ سکدا سی۔

چاچی اِیشر کَۄر تے پْرِیتم سِںگھّ مَینُۄں ہۄر رہِݨ لئی کہِ رہے سن۔ پر مَیں چَۄتھے دِن ہی کۄچ (بسّ) راہِیں سلائۄ پرت آئِیا۔ بَیںس پرِوار نالھ سلاہ کِیتی۔ اُنہاں رݨجِیت دی تجوِیذ ’تے امل کرن لئی کِہا۔ مَیں لںڈّن تۄں سِدھّا وی ٹراںٹۄ آ سکدا ساں۔ پر ٹراںٹۄ آئُݨ تۄں پہِلاں مَیں دُنِییاں دا مشہُۄر مَیگاسِٹی نِئۄُیارک وی دیکھݨا چاہُںدّا ساں۔ گھردِیاں دی اِچھا انُسار امرِیکا ’چ پکّے ہۄݨ بارے وی پتا کرنا سی۔

ایئر کنیڈا نُۄں پھۄن کِیتا۔ 23 اگست دی بُکِںگّ مِلھی۔ اِںگلَیںڈ ’چ میلا-گیلا کرن لئی 10 کُ دِن باکی سن۔ رگھبِیر سِںگھّ دے بیٹا-بیٹی (کُلوںتّ دے بھتِیجا-بھتِیجی) دِیپک تے ہردِیپ وی اِںگلَیںڈ ’چ سن۔ دۄ دِن اُنہاں سںگّ بِتائے۔ اُنہاں بڑا آدر-ماݨ کِیتا۔ مَینُۄں اِںگلَیںڈ دی راݨی دی رِہائِش تے رَۄئِل پھَیمِلی دا پْربںدھّکی ہَیڈکُیاٹر ’بکِںگّم پَیلیس‘ دِکھائِیا تے اِںگلَیںڈ دی ذمِیندۄذ ریل ’ٹِئۄُب‘ وِچ سپھر وی کروائِیا۔ ساڈی بِیبی دے دۄ چاچے سن۔ اِک چاچے دا پُتّر٬ ساڈا ماما بچِتّر سِںگھّ پنُّۄ گریوسںڈ رہِںدّا سی۔ پہِلی پلان انُسار اُس کۄلھ دۄ ک ہپھتِیاں بائد جاݨا سی۔ اُسنُۄں پھۄن کرکے 23 اگست نُۄں چلے جاݨ بارے دسِّیا۔ اُسدے پُتّر اجِیت تے پال اُسے شام مَینُۄں لَیݨ آ گئے۔ ماما-مامی نِگھّ نالھ مِلھے۔ اُہ دۄویں رِٹائِرمَیںٹ دا سکھّ ماݨ رہے سن۔ پُتّر تے نںہّاں جَۄباں کردے سن۔ ودھِییا گُذارا سی مامے دے پرِوار دا۔ مَیں اۄتھۄں دُۄجے دِن مُڑنا چاہُںدّا سی پر اُنہاں دۄ دِن ہۄر اٹکا لِیا۔ دۄویں دِن شام ویلے ماما تے ممیر بھرا پبّ اتے گھر وِچ میرے نالھ گلاسِییاں کھڑکائُںدے رہے۔ ماما اِںگلَیںڈ وسدے پںجّابِییاں دی پہِلی پِیڑھی وِچّۄں سی۔ اُسنے آپݨی تے اُس سمیں دے پںجّابِییاں دی ہڈّ-تۄڑوِیں مِہنت دِییاں گلّاں سُݨائیِیاں۔ بھٹھِّییاں دی گرمی نالھ تپدِییاں پھائۄُںڈرِییاں وِچ لۄہے دی ڈھلائی نالھ سمبّںدھِّت جَۄباں کرنِییاں سرِیراں نُۄں اگّ وِچ جھۄکݨ دے تُل سی۔ پر اُہ ہارے نہِیں۔ ڈٹے رہے۔ کرڑے-کٹھِن کمّاں نالھ جُۄجھ کے اُنہاں پرائی دھرتی ’تے پَیر جمائے تے نالھ دی نالھ پِچھلے پرِواراں دی آرتھِکتا وی بِہتر بݨائی۔

مامے دے پرِوار نالھ سۄہݨا سماں بِتا کے مَیں سلائۄ پرت آئِیا۔ کِسے کۄلۄں پتا لگّا کِہ سورن چںدّن اِک لائِبریری ’چ جَۄب کردا ہَے۔ بلوِںدّر مَینُۄں اُس لائِبریری ’چ لَے گِیا۔ پر سورن چںدّن اُس دِن ’اَۄپھ‘ ’تے سی۔ لائِبریری اِںچارج کۄلھۄں اُسدے گھر دا پھۄن نمبّر مںگِّیا۔ اِںچارج کہِݨ لگّی کِہ نِئماں مُتابِک اُہ اُسدا پھۄن نمبّر نہِیں دے سکدی۔

اِک دِن مَیں آپݨے پِںڈّ دے پرشݨ سِںگھّ کۄل رِہا تے باکی دے تِنّ-چار دِن بَیںس پرِوار نالھ بِتائے۔ بلوِںدّر تے اُسدے سہُرا ساہِب سُچّا سِںگھّ دھامی٬ مَینُۄں رۄذ پبّ ’چ لَے جاںدے۔ لکّڑ دِییاں بَیرلاں والھی بِیئر دا سواد وکھّرا ہی سی۔ گھر آ کے وِسکی تے پھِر ڈِنر۔ بھا جی لال سِںگھّ شراب گھٹّ ہی پِیںدے سن۔

اگلے سپھر لئی ٹُرن لگِّیاں بھَیݨ جی کہِݨ لگّے٬ “تَینُۄں اینی چھیتی تۄرن نُۄں دِل تاں نہِیں کردا پر کنیڈا آلھی سکِیم لڑائُݨی وی ذرُۄری آ۔”

“مَۄکا ہی ہُںدَّے٬ پِچھاںہ نُۄں ناں دَۄڑِیں٬ اۄتھے پَیر جمائُݨ دی کۄشِش کرِیں۔” بھا جی لال سِںگھّ نیں کِہا سی۔

بلوِںدّر تے کُلوِںدّر وی کۄلھ کھلۄتے سن۔ میرے اںدّر اہِسانمںدّی دا اہِساس سی۔ سارِیاں نالھ نذراں مِلائُںدِیاں مَیں آکھِیا٬ “تُسِیں مَینُۄں ایتھے سدِّیا۔ میرا آدر-ماݨ کِیتا۔ سببّ نالھ مَیں آپݨے رِشتیداراں تے پیںڈُۄیاں نُۄں وی مِلھ لِیا۔ تُہاڈا بہُت بہُت دھنّواد۔”

“دھنّواد آلھی کۄئی گلّ نہِیں۔ بھَیݨ-بھرا کاہدے جے اِک-دُۄجے دے کمّ ناں آ سکے… تُۄں تے کُلوںتّ نیں وی ساڈے لئی بہُت کُش کِیتا آ۔” بھَیݨ جی دے چِہرے ’تے سنیہ جھلک رِہا سی۔

بھَیݨ جی تے بھا جی نُۄں گلوکڑی پائُݨ بائد مَیں کُلوِںدّر تے کاکے ایکرِیت نُۄں پِیار دِتّا۔ بلوِںدّر ایئرپۄرٹ ’تے چھڈّݨ آئِیا۔ اُدۄں ایئرپۄرٹاں ’تے اجّ واںگ سکھتی نہِیں سی ہُںدّی۔ چَیکّ-اِن کروا کے میرے نالھ اگاںہ تکّ آئُںدِیاں اُسنے کِہا٬ “بھا جی! جے پَیسِیاں دی لۄڑ پئی تاں دسّ دِئۄ٬ بھیج دِیاںگے… تُہاڈے اگلے سپھر لئی بَیسٹ وِشذ۔”اُسنُۄں جپھّی پائُںدِیاں میرے مُۄںہۄں آپ-مُہارے ہی دۄ تِنّ وار “بہُت شُکرِییا” نِکلھ گِیا۔

اَیٹلاںٹِک مہاںساگر کِنارے پھَیلِیا مَیگاسِٹی نِئۄُیارک

نِئۄُیارک مَیں آپݨے٬ دُۄرۄں لگدے بھاݨجے٬ اوتار کۄلھ رِہا۔ بِیبی نیں آپݨے دُۄجے چاچے دی پۄتری گُرمِیت کَۄر دا رِشتا ساڈے پِںڈّ کروائِیا ہۄئِیا اے۔ اوتار گُرمِیت کَۄر دا پُتّر ہَے۔ اُہ تے اُسدے تِنّ دۄست ’برَۄںکس‘ کائۄُںٹی وِچ اِک اپارٹمَیںٹ ’چ رہِںدّے سن۔ اُنہاں نُۄں ’گرِین کارڈ‘ تاں نہِیں ورک پرمِٹ مِلھے ہۄئے سن۔ اوتار سمیت تِنّ جݨے رَیسٹۄرَیںٹاں ’چ کمّ کردے سن۔ اُہ شام پںجّ وجے چلے جاںدے ’تے رات نُۄں دۄ-ڈھائی وجے مُڑدے۔ سویرے اُہ کاپھی دیر نالھ اُٹھدے سن۔ اُنہاں دا چَۄتھا ساتھی کِسے سٹۄر وِچ جَۄب ’تے چلا جاںدا۔ اپارٹمَیںٹ ’چ اِکلّے بَیٹھݨا میرے لئی بۄرِیئت سی۔ اوتار نیں مَینُۄں ’ہَینری ہڈسن پارک‘ دِکھا دِتّا سی۔ مَیں ناشتا کرکے اۄتھے چلا جاںدا۔ اپارٹمَیںٹ تۄں سبویء (ذمِیندۄج ریل) راہِیں 20 کُ مِںٹّ لگدے سن۔ اُہ پارک نوِییاں تھاواں دے کھۄجی ہَینری ہڈسن دی یاد وِچ بݨائِیا ہۄئِیا ہَے۔ پارک دے لاگے وگدا ’ہڈسن درِیا‘ وی اُہدے ناں نالھ جاݨِیاں جاںدا ہَے۔ بھاںت-سُبھاںتے دْرکھتاں اتے گھاہ دی گھݨی ہرِئول٬ سجاوٹی بُۄٹِیاں دے چِتکبرے پتِّیاں اتے رںگّ-برںگّے پھُلّاں والھے اُس پارک وِچ گھُمّدِیاں وکت سۄہݨا بِیت جاںدا۔ نِئۄُیارک وِشیش کرکے برَۄںکس وِچ واپردِییاں چھُریباذی٬ کھۄہ-کھُہائی تے چۄری دِییاں گھٹناواں دے مدّے نذر سبویء اتے پارک بلکِہ ہر تھاں ’تے چُکنّے رہِݨا پَیںدا سی۔

دُنِییاں بھر دِییاں سبھِّیاچارک٬ آرتھِک تے مِیڈِییا دِییاں سرگرمِییاں دے وڈّے کیںدر نِئۄُیارک دا ریلوے سِسٹم وی بہُت وِشال ہَے۔ مَیگاسِٹی دے سارے پاسِیاں نُۄں ریلاں دا جالھ وِچھِیا ہۄئِیا ہَے۔ ذمِین دے ہیٹھاں اتے اُتّے وی لۄکل تے اَیکسپرَیسّ ریلاں چلدِییاں ہن۔ 400 تۄں ودھّ ریلوے سٹیشن ہن۔ ہر پاسے جاݨ لئی سٹیشناں ’تے رُۄٹ درسائے ہُںدّے ہن۔ مَیں کُجھ کُ وار اُنہاں ریلاں ’تے لمِّییاں سَیراں وی کِیتِییاں۔ کِسے اِک سٹیشن ’تے اُتّر کے دُۄجے پاسے نُۄں جاݨ والھی ریل پھڑ لَیݨی۔ پھِر اگاںہ جا کے کِسے سٹیشن تۄں تِیجے پاسے نُۄں چلے جاݨا۔ ٹِکٹ اِک ہی چلّدا سی۔

نِئۄُیارک ’چ پِںڈّ دَۄلتپُر (جلںدھّر) دا اوتار وی سی۔ اُہ ساڈے جِیجے پھُۄلا سِںگھّ (سںگھّوالھ) دے دۄست سورن سِںگھّ دا پُتّر سی۔ امرِیکا دی اِمِیگریشن سبںدھّی جاݨکاری لَیݨ لئی اُہ مَینُۄں اِک اِمِیگریشن کںسّلٹَیںٹ کۄلھ لَے گِیا۔ کںسّلٹَیںٹ انُسار دۄ ترِیکے سن۔ اِک ترِیکا اِہ سی کِہ کِسے پھارم دے مالک نُۄں رکم تار کے ہلپھناما لوۄ۔ اُہ ہلپھنامے ’چ لِکھ دیںدا سی کِہ اِس وِئکتی نیں میرے پھارم وِچ 5 سال کمّ کِیتا ہَے۔ اُس ہلپھنامے دے آدھار ’تے اِمِیگریشن لئی اپلائی کِیتا جا سکدا سی۔ پر اِہ ترِیکا اُہی وِئکتی ورت سکدا سی جۄ امرِیکا وِچ لُک–چھِپ کے داکھل ہۄئِیا ہۄوے۔ مَیں تاں کانُۄنی ڈھںگّ ناں نِئۄُیارک ایئرپۄرٹ ’تے لَیںڈ کِیتا سی۔ دُۄجا ترِیکا ’سِیاسی شرن‘ دا سی۔ اُس ترِیکے واستے میرا من ناں منِّیاں۔

کںسّلٹَیںٹ دے دپھترۄں نِکلھدِیاں میری نِگہا٬ کُجھ کُ سٹرِیٹاں تۄں پرے٬ آسمان چھُںہّدے ٹاوراں ولّ چلی گئی۔ اوتار نُۄں پُچھّݨ تے پتا لگّا کِہ اُہ ’ورلڈ ٹریڈ سَیںٹر دے ’ٹوِن (جَۄڑے) ٹاور‘ سن۔ مَیں دیکھݨ دی اِچھا پْرگٹائی۔ اوتار نیں اگلے ادھّے دِن دی چھُٹّی لَے لئی۔ اگلی سویر اسِیں ٹاوراں ’چ داکھل ہۄ گئے۔ ٹاوراں نُۄں دیکھݨ والے ہۄر وی بہُت لۄک سن۔ وِذِٹراں نُۄں اٹَّیںڈ کرن والھے کرمچارِییاں وِچّۄں اِک نیں سانُۄں ذرُۄری ہدائِتاں دِتِّییاں تے دۄ کُ پنِّیاں دا پَیمپھلِٹ پھڑا دِتّا۔ پَیمپھلِٹ ’چ دِتّی جاݨکاری انُسار ٹاوراں دی اُساری 1972-73 وِچ مُکمّل ہۄئی سی۔ اُساری لئی ورتِیا گِیا مَیٹِیرِیئل مُکھّ تَۄر ’تے سٹِیل اتے کںکّرِیٹ سی۔ اُتّری ٹاور دُنِییاں دی سبھ تۄں اُچّی اِمارت سی (1730 پھُٹّ) تے دکھّݨی ٹاور دی اُچائی (1362 پھُٹّ) دُنِییاں وِچ نمبّر دۄ ’تے سی۔ (ٹاوراں دی اُچائی دا اِہ رِکارڈ اُدۄں سی٬ ہُݨ نہِیں رِہا) دۄویں ٹاور 110 مںجّلے سن۔ ٹاوراں ’چ 430 وپارک کمپّنِییاں دِییاں گتِیوِدھِییاں چلدِییاں سن۔ جَۄباں کرن والِیاں دی گِݨتی 50,000 دے کرِیب سی۔

سارِییاں مںجّلاں تے جاݨا سمبھّو نہِیں سی۔ اسِیں ہدائِتاں انُسار چۄݨوِییاں مںجّلا ’تے ہی گئے۔ ہر مںجّل ’تے بݨے دپھتراں اتے اُنہاں دے ساذۄ–سامان وِچّۄں آدھُنِکتا تے کھُۄبسُۄرتی جھلکدی سی۔ ٹاوراں دے سِکھر تۄں سَیںکڑے مِیلاں تک پسرے نِئۄُیارک دے گھر نِکّے–نِکّے نذر آ رہے سن۔ دۄویں ٹاور دیکھݨ لئی ڈھائی گھںٹّے لگّے۔

ٹاور سمارک جاں بھون نہِیں٬ کارۄباراں تے کمّاں نالھ سمبّںدھِّت اِمارتاں سن۔ ٹاوراں دی سمُچّی بݨتر–شَیلی وِچّۄں اتِ–آدھُنِک تکنالۄجی دْرِشٹمان ہۄ رہی سی۔ پر اُہ کۄری–کٹھۄر تکنالۄجی نہِیں سی۔ اُس وِچ اِمارتساذی دی کلا وی مِشْرِت سی۔ مَیں تے اوتار نیں تکنالۄجی تے کلا دے سُمیل والھے ٹاوراں نُۄں امرِیکا دی مائرکیباذی کرار دِتّا سی۔ پر اُنہاں ٹاوراں وِچّۄں سانُۄں امرِیکا دے گھُمںڈّ دی جھلک وی پئی سی— دُنِییاں وِچ سبھ تۄں اُچّے کدّ والھا دیش ہۄݨ دا گھُمںڈّ۔

نِئۄُیارک وِچ دیکھݨ والھا تاں کئی کُجھ سی پر دۄویں اوتار جَۄباں ’چ کھُبھّے ہۄئے سن۔ دۄویں پرواس دے مُڈھّلے پڑاء ’تے سن۔ کُجھ تھاواں مَیں آپݨے آپ ہی ریل راہِیں دیکھ تاں سکدا ساں پر آلھے–دُیالھے واپردِییاں گھٹناواں کرکے نوِییاں تھاواں تے نویں لۄکاں وِچ اِکلّے جاݨا سُرکھِّئت نہِیں سی۔

سۄ نِئۄُیارک ’چ اَیویں بَیٹھے رہِݨ دا کۄئی متلب نہِیں سی۔ کنیڈا ’چ اِمِیگریشن مِلݨ دی سمبھّاونا وی میرے من ’تے سوار سی۔ ٹِکٹ مُتابِک میری ٹراںٹۄ واستے پھلائیِٹ اکتُۄبر دے پہِلے ہپھتے دی سی۔ اگائۄُں جاݨ لئی ایئر کنیڈا نُۄں پھۄن کِیتا۔ اٹھّ ستمبّر دی پھلائیِٹ مِلھی۔ نِئۄُیارک ’چ تِنّ کُ دِن ہۄر ساں۔ اَیٹلاںٹک مہاںساگر نُۄں دیکھݨ دی رِیجھ مَیں آپݨے پِںڈّ والھے اوتار نُۄں دسّی ہۄئی سی۔ اِک دِن ٹائیِم کڈھّ کے اُہ تے اُسدے ساتھی مَینُۄں لَے گئے۔ اُہ بِیچ نہِیں٬ شاںت جِہا کِنارا سی۔ سمُںدّر کںڈھّلی ریت اُتّے نںگّے پَیرِیں تُرنا سَۄکھا ہُںدّا ہَے۔ اسِیں جُتِّییاں لاہ کے کار ’چ رکھّ دِتِّییاں۔ میرے لئی اُہ وِشیش دِن سی۔ سمُںدّر میری رُۄہ نُۄں بھائُںدا ہَے۔ چینئی ’چ سمُںدّر دے نذارِیاں نُۄں ماݨن تۄں 23 سال بائد مہاںساگر نُۄں دیکھݨ دا سُبھاگ پْراپت ہۄئِیا سی۔ اوتار ہُرِیں گھُمّݨ–پھِرن لگّ پئے۔ مَیں اِک پاسے بَیٹھ مہاںساگر دے وِراٹ پاݨی نالھ ساںجھ پا لئی تے اُچِّییاں–نِیوِییاں چھلّاں نالھ کھہِسرواں سپھر کردے جہاذاں ولّ تکّدِیاں آپݨے اگلے سپھر دے نکش اُلِیکݨ لگّ پِیا۔ دۄ کُ گھںٹّے بائد اسِیں واپس تُر پئے۔ پارکِںگّ لَۄٹ ’چ پہُںچّ کے اوتار نیں جدۄں کار دے درواذے کھۄلہے تاں مَینُۄں آپݨِییاں اکھّاں ’تے وِشواش ناں آئِیا۔ پںجّے جُتِّییاں چۄری ہۄ گئیِیاں سن۔ ہَیران تاں اوتار تے اُسدے ساتھی وی ہۄئے پر میرے جِنّے نہِیں۔

اُنہاں لئی اِہۄ جِہِییاں گھٹناواں نوِییاں نہِیں سن۔ مَیں اِںڈِییا تۄں باٹا دے نویں بُۄٹ لَے کے آئِیا ساں۔ دُکھّ تاں لگّا پر اَیٹلاںٹک تۄں مِلھے اُماہ نیں ذِیادا مہِسُۄس ناں ہۄݨ دِتّا۔ اُنہاں کۄلھ تاں اپارٹمَیںٹ ’چ ہۄر جُتِّییاں ہَیگِییاں سن پر میرے کۄلھ اُہی بُۄٹ سن۔ اۄتھۄں سِدھّے سٹۄر نُۄں گئے تے اوتار نیں بُۄٹ کھرِید دِتّے۔

اِمِیگراںٹاں دے دیش کنیڈا وِچ

8 ستمبّر نُۄں مَیں ٹراںٹۄ پہُںچّ گِیا۔ ساںڈھُۄ-سالھی گریٹر ٹراںٹۄ دے شہِر وَۄن (Vaughan) ’چ رہِںدّے سن۔ رݨجِیت سِںگھّ کرین اۄپریٹر سی تے گُرشرن کَۄر پھرنِیچر پھَیکٹری ’چ جَۄب کردی سی۔ اُنہاں دا وڈّا لڑکا یُۄنِیورسٹی ’چ پڑھدا سی تے چھۄٹا ہائی سکُۄل ’چ۔ پرِوار چںگّا جِیون بتِیت کر رِہا سی۔

گریٹر ٹراںٹۄ ’چ ہۄر وی رِشتیدار سن۔ کُلوںتّ دی بھُۄیا دا پُتّ سُکھجِیت سِںگھّ نروال (اَیکس ایئر پھۄرس), تائے دا پُتّ کرنل جۄگِںدّر سِںگھّ کھہِرا اتے ساڈی بِیبی دے چچیرے بھرا دا پُتّ (نِئۄُیارک والھے اوتار دا سکا ماما) سُرِںدّرپال سِںگھّ پنُّۄں۔

مَیں اَیمنِسٹی بارے جاݨن لئی اُتسک ساں۔ رݨجِیت نالھ گلّ چھیڑی۔ اُہ دسّݨ لگّ پِیا “کنیڈا سرکار پہِلی جنوری 1989 تۄں اِمِیگریشن کانُۄناں وِچ کُجھ تبدِیلِییاں کرن جا رہی آ۔ سۄدھِیا ہۄئِیا کانُۄن کنیڈا ’چ پہِلاں رہِںدّے کچّے لۄکاں ’تے لاگُۄ نہِیں ہۄ سکدا۔ سۄ اںدّاذا اِہ آ کِہ سۄدھے ہۄئے کانُۄن نُۄں امل وِچ لِیائُݨ تۄں پہِلاں٬ سرکار کچّے لۄکاں والھا کھاتا پدھّرا کرن لئی اَیمنِسٹی دا اَیلان کریگی۔ تُسِیں رپھِئۄُجی سٹَیٹس لئی اپلائی کر دِئۄ۔”

“رݨجِیت جی! اَیمنِسٹی تاں کِیاسئرائیِیاں والھی گلّ لگدی آ۔ جے اِہ ناں ہۄئی تاں میری پُذِیشن ڈاواںڈۄل ہۄ جاݨی آں۔ جد میری پُلِٹِیکل پرَۄبلم ہَے ای نہِیں٬ رپھِئۄُجی کیس مَیں کِویں لڑاںگا۔” مَیں کھدشا ذہِر کِیتا۔

“کنیڈا دا اَیٹِچِئۄُڈ نرمی والھا ہُںدّا آ۔ ایتھے بہُتے اِمِیگراںٹ رپھِئۄُجی کیساں راہِیں پکّے ہۄئِئۄ آ۔ تُہاڈے ہکّ ’چ اِہ گلّ وی جاںدی آ کِہ اِس وکت کنیڈا دی اِکانمی ہَۄٹ آ۔ جَۄباں بہُت آ۔ اِنہاں نُۄں بںدّے چاہِیدے آ۔ اَۄلرَیڈّی اِیسٹ یَۄرپ تے ہۄر کئی مُلکاں دے لۄکاں نیں آ کے اپلائی کر دِتَّے تے ہۄر وی آئی جاںدے آ۔” رݨجِیت نیں ستھِتی بِیان کِیتی۔

مَیں پھۄن ’تے سُکھجِیت نُۄں پُچھِّیا۔ رݨجِیت دی گلّ پُشٹ کردِیاں اُہ بۄلِیا٬ “تُسِیں دیر ناں کرۄ۔ جِنّی چھیتی اپلائی کرۄگے٬ اُنی چھیتی تُہاڈی پھائیِل کھُلّہیگی۔”

سُرِںدّرپال وی اِویں ہی کہِ رِہا سی۔

ساپھ-سُتھرا٬ شاںتمئی تے ملٹِیکلچرل کنیڈا مَینُۄں ٹھِیک لگ رِہا سی۔

اِںڈِییا ’چ میری نَۄکری تاں ہَیگی سی پر اۄتھے بچِّیاں دا بھوِکھّ ٹھِیک نہِیں سی لگّ رِہا۔ میری پتنی تے بھراواں دے مناں ’چ وی اِہی سی کِہ چںگّیرے بھوِکھّ لئی کنیڈا جاں امرِیکا ’چ جڑھاں لائیِیاں جاݨ۔ سۄ مَیں اپلائی کر دِتّا۔

کنیڈا نالھ واکپھِیئت

جِس دیش ’چ رہِݨ لئی کدم چُکِّیا٬ اُس بارے وِستھارت جاݨکاری ہاسل کرن لئی مَیں رݨجِیت تۄں کِتاباں مںگّوا لئیِیاں۔

تسلّی نالھ پڑھِییاں۔ کنیڈا دا ڈھاںچا مَینُۄں ودھِییا لگّا۔ مۄٹے تَۄر ’تے کُجھ جاݨکاری پاٹھکاں نالھ ساںجھی کر رِہاں:

کنیڈا کھیترپھل دے ہِساب نالھ دُنِییاں دا سبھ تۄں وڈّا دُۄجا دیش ہَے۔ دکھّݨ وِچ کنیڈا دا امرِیکا نالھ لگدا بارڈر دُنِییاں دا سبھ تۄں لمّا بارڈر ہَے۔ دِلچسپ گلّ اِہ ہَے کِہ 8891 لمّے اِس بارڈر ’تے پھَۄجِییاں دا کۄئی پہِرا نہِیں۔

کنیڈا دے 10 سُۄبے (پرۄوِںسّ) تے تِنّ ٹَیرِٹری ہن۔ راجدھانی اۄٹوا ہَے۔ اۄنٹیرِیئۄ٬ بْرِٹِش کۄلمبِّییا تے کِئُبَیک وڈّی وسۄں والھے سُۄبے ہن۔ ٹراںٹۄ٬ ماںٹرِییال تے وَینکُۄور مہانگر ہن۔

کنیڈا دے مُڈھلے وسنِیک

کنیڈا اسل وِچ نیٹِو لۄکاں دا دیش ہَے۔ نیٹِو امرِیکا وِچ وی ہن۔ اُتّری امرِیکا دے مُڈھلے باشِںدّے ہۄݨ کرکے اِنہاں بارے جاݨن لئی میری وِشیش جِگِیاسا سی۔ نیٹِواں لئی ورتے جاںدے ہۄر ناں اِہ ہن: اِںڈِیئن٬ رَیڈّ اِںڈِیئن٬ اَیبئُرِجنل (Aboriginal) پھسٹ نیشنذ (First Nations) تے اِںڈِیجِینس (Indigenous) اِنہاں ناواں نالھ سمبّںدھِّت ہوالے:

اِںڈِیئن: سنّ 1472 وِچ نویں دیشاں نُۄں لبھّݨ والھا اِٹالِیئن کھۄجی کرِسٹۄپھر کۄلمبّس آپݨے نالھ کُجھ ہۄر ملاہ لَے کے٬ تِجارتی مںتّو لئی٬ بھارت نُۄں لبھّݨ نِکلھِیا سی پر بھُلیکھے نالھ امرِیکا پہُںچّ گِیا۔ آپݨے آپ نُۄں بھارت ’چ سمجھدِیاں٬ اُسنے امرِیکن نیٹِواں نُۄں ’اِںڈِیئن‘ ناں نالھ سمبّۄدھن کِیتا۔ اُدۄں تۄں امرِیکا تے کنیڈا دے نیٹِواں نالھ ’اِںڈِیئن‘ ناں جُڑ گِیا۔

رَیڈّ اِںڈِیئن: بھارت تے اُتّری امرِیکا اںگّْریذاں دِییاں کالۄنِییاں سن۔ بستِیوادی اںگّْریذ بھارتِییاں نُۄں بلَیک (کالھے) اِںڈِیئن تے نیٹِواں دا رںگّ لالگی ’چ ہۄݨ کرکے اُنہاں نُۄں رَیڈّ اِںڈِیئن آکھدے سن۔ اِہ ناں نیٹِواں نُۄں بھارتِییاں نالۄں وکھّرِیائُݨ لئی ہی ورتِیا جاںدا سی۔ سۄ اِس ناں دی پْرسںگِّکتا بستِیوادی کال تکّ ہی سی۔

اَیبئُرِجنل: اِہ شبد بھاویں ورتِیا تاں جاںدَے پر نیٹِو اِسنُۄں پْروان نہِیں کردے۔ لاتِینی شبد Ab (اَیب) دا ارتھ ہَے Not یانِ نہِیں۔ اَیب دا ارتھ نیٹِواں نُۄں اُنہاں دے مُڈھّلے (Original) ہۄݨ دے ہکّ تۄں واںجھِیاں کردا ہَے۔

پھسٹ نیشنذ: بھاو ’پہِلِییاں کَۄماں‘ ناں سہی تے ڈھُکّواں ہَے۔

اِںڈِیجِینس: یانِ ’دیسی‘ ناں وی سہی ہَے۔

سوال پَیدا ہُںدّا ہَے کِہ نیٹِو کِتھّۄں تے کدۄں آئے؟ اِس بارے اِتِہاسک جاݨکاری اُپلبدھ نہِیں۔ اِک نوِیں کھۄج انسار تکرِیبن 16000 سال پہِلاں اُہ سائِبیرِییا تے پُۄربی ایشِییا (چِین٬ جاپان٬ مںگّۄلِییا آدِ) تۄں آئے سن۔ دۄناں ورگاں دے آپسی سمبّںدھّاں راہِیں اُنہاں دا وِستھار ہُںدّا رِہا۔

نوِییاں دھرتِییاں دے یَۄرپِین کھۄجی تے وپاری پںدّروِیں تے سۄلھوِیں سدی دَۄران کنیڈا آئے۔ پہِلاں نرم والھاں والھے چمڑے (FUR), مچھّی تے کُجھ ہۄر وستاں دی کھرِید شُرُۄ ہۄئی تے پھِر اںگّْریذاں تے پھراںسِیسِییاں دی بستِیوادی بِرتی ہاوی ہۄ گئی۔ اُہ اِلاکے ملّݨ لگّ پئے۔ ودھّ تۄں ودھّ اِلاکے ملّݨ دی ہۄڑ وِچ دۄناں بستِیواداں ’چ ٹکراء شُرُۄ ہۄ گِیا۔ لڑائیِیاں ہۄئیِیاں۔ اںگّْریذ باذی مار گئے۔

سارے اِلاکِیاں نُۄں سںگّٹھِت کرن لئی اِںگلَیںڈ دی سرکار نیں پہِلی جُلائی 1867 نُۄں چار سُۄبِیاں— اُنٹیرِیئۄ٬ کِئۄُبَیکّ٬ نۄوا سکَۄشِیا تے نِئۄُبرنذوِک دی کانپھَیڈریشن بݨا دِتی۔ اِہ تارِیکھ کنیڈا دا جنم دِن منّی گئی ہَے۔ اگلے سالاں وِچ باکی سُۄبے وی کانپھَیڈریشن وِچ شامل ہۄ گئے تے کنیڈا دا سمُچّا رُۄپ ہۄںد وِچ آ گِیا۔

1931 وِچ کنیڈا آذاد ہۄ گِیا۔

کنیڈا پارلِیمَیںٹری لۄکتںتّر ہَے۔ پارلِیمَیںٹ دے دۄ ہائۄُس ہن۔ ہیٹھلے ہائۄُس نُۄں ’ہائۄُس آپھ کَۄمنذ‘ کِہا جاںدا ہَے تے اُپّرلے نُۄں سَینیٹ۔ ہیٹھلے ہائۄُس دے مَیمبر لۄکاں ولّۄں چُݨے جاںدے ہن تے سَینیٹ دے٬ جِنہاں نُۄں سَینیٹر کِہا جاںدا ہَے٬ نِیُکت کِیتے جاںدے ہن۔ ’ہائۄُس آپھ کَۄمنذ‘ دی بہُمت پارٹی دا لِیڈر پْردھان مںتّری ہُںدّا ہَے۔ اِںگلَیںڈ دی راݨی کنیڈا دی بادشاہ ہَے۔ پر اِہ اُپادھی سِرپھ سںوِّدھانک ہَے۔ کنیڈا دے سرکاری کارجاں وِچ اُسدی کۄئی سرگرم بھُۄمِکا نہِیں۔ کنیڈا دا گورنر جنرل راݨی دا پْرتِینِدھ ہَے۔ راݨی دے کارج اُہ نِبھائُںدا ہَے۔

کنیڈا دے سُۄبِیاں تے ٹَیرِٹرِیذ دِییاں آپݨِییاں لَیجِسلیٹِو اسَیمبلِییاں ہن۔ اِنہاں نُۄں ’پرۄوِںشِّئل پارلِیمَیںٹ‘ وی کِہا جاںدا ہَے۔ اِنہاں دے مَیمبراں دی چۄݨ, ہلکِیاں دے وۄٹراں ولۄں ہُںدّی ہَے۔ بہُمت والھی پارٹی دا لِیڈر سُۄبے دا ’پْرِیمِیئر‘ (مُکھّ مںتّری) ہُںدّا ہَے۔

سُۄبِیاں وِچ راݨی/ گورنر جنرل دا پْرتِینِدھ لَیپھٹِینَیںٹ گورنر ہُںدّا ہَے۔

کنیڈا دِییاں راجنِیتک پارٹِییاں: لِبرل پارٹی٬ پْرَۄگرَیسِو کںذّرویٹِو پارٹی٬ نَیشنل ڈَیمۄکْرَیٹِک پارٹی٬ گرِین پارٹی٬ بلَۄک کِئۄُبَیکّوا٬ پارٹی کِئۄُبَیکّوا٬ (اِہ دۄ پارٹِییاں کِئۄُبَیکّ سُۄبے دے راجنِیتکاں دِییاں ہن۔ اِس سُۄبے وِچ بہُگِݨتی پھراںسِیسی مُۄل دے کنیڈِیئناں دی ہَے)۔

کنیڈا دِییاں راشٹری بھاشاواں دۄ ہن— اںگّْرذی تے پھرَیںچ۔

کنیڈا ملٹِیکلچرل یانِ بہُسبھِیاچاری دیش ہَے۔ ملٹِیکلچرِذم کنیڈا دے وِدھان دے ’چارٹر آپھ رائیِٹس اَیںڈ پھرِیڈم‘ وِچ درج ہَے۔ دُنِییاں دے 158 دیشاں وِچّۄں آئے لۄک ایتھے وسدے ہن۔ Unity in Diversity یانِ ’ونّ-سُونّتا وِچ ایکتا‘ دے سِدھاںت انُسار اِمِیگراںٹاں دِییاں چِینی٬ بھارتی٬ اِٹالِیئن٬ جرمن٬ پھِلپِینی٬ پاکِستانی٬ پُرتگالی٬ شْری لںکّن٬ اِیرانی٬ گلّ کی ہر کمِئۄُنِٹی نُۄں آپݨی بھاشا٬ کلچر تے دھرم نُۄں برکرار رکھّݨ دا ہکّ ہاسل ہَے۔

کنیڈا دُنِییاں دا 10واں وڈّا ارتھچارا ہَے۔ اِہ ارتھچارا کُدرتی سْرۄتاں اتے اںتّرراشٹری وپار دے نَیٹّورک ’تے آدھارِت ہَے۔ کُلّ ذمِین دے 42% ہِسّے وِچ جھُۄمدے جںگّل کنیڈا دی اِکانمی دا سْرۄت تاں ہن ہی٬ اِہ واتاورݨ نُۄں وی ساپھ رکھّدے ہن۔

اںتّرراشٹری ماپدںڈّاں مُتابِک٬ کنیڈا دِییاں سِہت تے وِدِئک پْرݨالِییاں٬ سرکاراں دِییاں گتِیوِدھِییاں دی پاردرشتا٬ اِسدے ناگرِکاں دے جِیون-پدھّر٬ اُنہاں دی سِول تے آرتھِک آذادی اتے کُجھ ہۄر مہتّوپُۄرن پکھّاں تۄں اِہ دیش دُنِییاں دے اُچّ–کۄٹی دیشاں وِچ گِݨِیاں جاںدا ہَے۔

کنیڈا دے مَۄسم

کنیڈا وِچ چار مَۄسم ہن— سردی٬ بہار٬ گرمی تے پتجھڑ۔ وڈّے کھیترپھل والھا دیش ہۄݨ کرکے سارے سُۄبِیاں وِچ مَۄسماں دا سماں اِکسار نہِیں۔

اۄنٹارِیئۄ سُۄبے وِچ سردِییاں اتِ ٹھںڈھِّییاں ہُںدِّییا نیں۔ آم تَۄر تے تاپمان منپھی 15-20 سَیلسِئس اتے کئی وار منپھی 30-32 تکّ ڈِگ پَیںدا ہَے۔ برپھباری وی ہُںدّی رہِںدّی ہَے۔ اَۄستن برپھ 10-15 سَیںٹِیمِیٹر تے برپھِیلے تُۄپھاناں دَۄران 15-20 سَیںٹِیمِیٹر۔ گرمِییاں وِچ آم تَۄر ’تے تاپمان 25-30 سَیلسِئس تے کدی-کدی 40 سَیلسِئس تۄں وی اُتّے چلا جاںدا ہَے۔ مَۄسماں وِچ اُتراء-چڑھاء اکسر واپر جاںدے ہن۔

گرمِییاں دا مَۄسم لۄکاں دا منبھائُںدا مَۄسم ہَے۔ سرد رُتّ لمّی ہۄݨ کرکے اںدّرِیں ڈکّے ہۄئے لۄک اکّے پئے ہُںدّے ہن۔ گرمی شُرُۄ ہۄݨ ’تے اُنہاں نُۄں گھُمّݨ-پھِرن دا جھلّ چڑھ جاںدا ہَے۔ اُہ اِس نُۄں رجّ کے ماݨدے ہن۔ پرِواراں نُۄں لَے کے ہَۄلِیڈیذ ’تے جاںدے ہن۔ بِیچاں ’تے جا کے تَیردے اتے دھُپّ اِشنان کردے ہن۔ بھارتی مُۄل دے کنیڈِیئن٬ ہرِیاول تے رںگّ-برںگّے پھُلّاں نالھ لدّے پارکاں وِچ , رِشتیداراں تے دۄستاں سںگّ پِکنِکاں کردے ہن۔ دِن تکرِیبن 15 گھںٹّے لمّے ہُںدّے ہن٬ سُۄرج نَۄں وج دے کرِیب مِٹدا ہَے۔

کنیڈا ’چ پاݨی دے اتھاہ بھںڈّار بارے پڑھدِیاں مَینُۄں ڈھیر کھُشی ہۄئی سی۔ وِشال پاݨِییاں دے نذارے مَیں رجّ کے ماݨ سکدا ساں۔ سمُںدّر تے درِیاواں تۄں اِلاوا اِس دیش وِچ ہذاراں جھِیلاں ہن۔ 100 ورگ کِلۄمِیٹر تۄں ودھّ ایرِیئے والھِییاں جھِیلاں دی گِݨتی 561 ہَے۔

کنیڈا-امرِیکا وِچ پھَیلِییاں وِشال جھِیلاں ’گریٹ لیکس‘ دے ناں نالھ جاݨِییاں جاںدِییاں ہن۔ چار ’گریٹ لیکس‘ اِہ ہن: لیک سُپِیرِیئر (82100 ورگ کِلۄمِیٹر), لیک ہِئُرۄن (60000 ورگ کِلۄمِیٹر), لیک اِری (25740 ورگ کِلۄمِیٹر) تے لیک اۄنٹیرِیئۄ (18960 ورگ کِلۄمِیٹر)۔

پںجّوِیں ’گریٹ لیک‘ لیک مِشِیگن (58000 ورگ کِلۄمِیٹر) سِرپھ امرِیکا وِچ ہی وگدی ہَے۔

نِیاگرا پھالذ

’گریٹ لیکس‘ بارے پڑھدِیاں ’نِیاگرا پھالذ‘ بابت وی جاݨکاری ہاسل ہۄئی۔ نِیاگرا پھالذ (جھرنِیاں) دا سْرۄت ’اِری جھِیل‘ ہَے۔ اِس جھِیل وِچّۄں نِکلھدا درِیا نِیاگرا 23 کِلۄمِیٹر دا سپھر کرکے ’نِیاگرا پھالذ‘ تے پہُںچّدا ہَے۔ اِسے درِیا وِچّۄں نِکلھے دۄ چھۄٹے–چھۄٹے پھالذ امرِیکا سائیِڈ ’تے وی ہن۔ ٹراںٹۄ تۄں 130 کِلۄمِیٹر دُۄر تِنّے پھالذ کنیڈا–امرِیکا دے بارڈر ’تے ستھِت ہن۔ کنیڈا ولّ دے پاسے سُۄبا اۄنٹیرِیئۄ تے امرِیکا ولّ دے پاسے نِئۄُیارک سٹیٹ ہَے۔ وِچالے نِیاگرا درِیا وگدا ہَے۔ درِیا ’تے بݨِیا پُلھ دۄناں دیشا نُۄں جۄڑدا ہَے۔

امرِیکا دے پھالذ بہُت چھۄٹے ہۄݨ کرکے٬ پْرسِدھّی کنیڈا دے پھال نُۄں ہی ہاسل ہَے۔ مَیں اِتھّے گلّ وی اِسے پھال دی کر رِہاں۔ نِیاگرا درِیا دے وہاء دی چَۄڑائی 8500 پھُٹّ اتے پھال دی چَۄڑائی 2590 پھُٹّ ہَے۔ اِس پھال دی اُچائی تے پاݨی دی وِشالتا دے پکھّاں تۄں اِہ دُنِییاں دا دُۄجا وڈّا پھال ہَے۔ ساڈھے پںجّ لکھّ لِٹر پاݨی پْرتی سَیکِںڈّ 167 پھُٹّ دی اُچائی تۄں ہیٹھاں ڈِگدا ہَے۔ ہر سال تکرِیبن 12 لکھّ سَیلانی اِسنُۄں دیکھݨ آئُںدے ہن۔

کُدرت دے اِس اُگھّے کْرِشمے نُۄں دیکھݨ لئی من اُتاولا ہۄ گِیا۔ رݨجِیت–گُرشرن وی آئۄُٹِںگّ دے مُۄڈ ’چ سن۔ اِک وِیک–اَیںڈ ’تے اسِیں تِنّے پھال ’تے جا پہُںچّے۔ درشکاں دی سُرّکھِیا واستے بݨی مذبُۄت ریلِںگّ دے نالھ–نالھ کھلۄتے سَیںکڑے لۄک پھال دا نذارا ماݨ رہے سن۔ ڈھُکّوِیں تھاں ویکھ کے اسِیں وی ریلِںگّ نالھ کھڑھ گئے۔ پھالذ نُۄں نِہارن تۄں پہِلاں مَیں نِیاگرا درِیا ’تے بھروِیں نذر سُٹّی۔ درِیا ہیٹھلی دھرتی پتھرِیلی ہۄݨ کرکے پاݨی اَینہ ساپھ سی۔ درِیا دا وہِݨ دھِیما نہِیں تیذ سی۔ مَینُۄں اِںج جاپِیا جِویں پھالذ ’تے آپݨا جلَۄء دِکھائُݨ لئی درِیا دَۄڑا آ رِہا ہۄوے۔ پھِر میری نِگہا پھال ’تے ٹِک گئی۔ 167 پھُٹّ دی اُچائی تۄں لگاتار ڈِگدے اتے اُتاںہ نُۄں اُچھّلدے بیشُمار پاݨی دی کھڑکار سۄچاں–پھِکراں ’چ ڈُبّے مناں نُۄں اُماہ–ہُلارا پْردان کر رہی سی۔ کھَۄلھدے پاݨی وِچّۄں اُبھّردی بھُۄر آسے–پاسے دُۄر تکّ جھر رہی سی۔ نِکھّرے آسمان تے نِگھّی دھُپّ وِچ ورہدے پھُہار–نُما مِیںہ نُۄں کُدرت دا کَۄتک آکھِیا جا سکدا ہَے… اُتاںہ نُۄں اُٹھّ رہی بھُۄر وِچّۄں اُپجی وِشال سترںگّی پِیںگھ٬ پھال دے سمُچّے دْرِش اُپّر کھُۄبسُۄرت تاج واںگ رُۄپمان ہۄ رہی سی۔

چۄکھا سماں پھال دا نذارا ماݨ کے رݨجِیت تے گُرشرن پِچھاںہ بَیںچ ’تے جا بَیٹھے۔ پر میرا اۄتھۄں ہِلّݨ نُۄں جِیء نہِیں سی کر رِہا۔ رݨجِیت دا اِشارا دیکھ کے مَیں اُنہاں کۄلھ آ گِیا۔ کُجھ کُ دیر اسِیں امرِیکا دے نِکّ–آکاری پھالذ دیکھے تے پھِر پہِلاں بݨائی سکِیم انُسار کار ’چ سوار ہۄ٬ نِیاگرا درِیا دا پھالذ تۄں اگلا سپھر دیکھݨ چل پئے۔ ڈُۄںگھائی ’چ وگدے اِس درِیا دے نالھ–نالھ بݨی سڑک ’تے جا کے رݨجِیت نیں کار اِک چھۄٹے جِہے پارکِںگّ–لَۄٹ ’چ لا دِتّی۔ کار تۄں اُتّر کے اسِیں درِیا دے کِنارے جا کھلۄئے۔ نِیاگرا درِیا دا بِلکُل ہی وکھّرا رُۄپ نذر آئِیا— سادھارن جِہی چال تے کھامۄش وہاء۔ پھال ’تے آپݨا جلَۄء دِکھائُݨ بائد نِیاگرا سُکھد–سںتُّشٹ رئۄں وِچ وگدا جاپِیا۔

کار وِچ مُڑ سوار ہۄ اسِیں اۄنٹیرِیئۄ جھِیل ’تے پہُںچّ گئے۔ نِیاگرا درِیا اِس جھِیل وِچ شامل ہۄ رِہا سی۔ اِسے جھِیل دے کِسے ہۄر پاسِئۄں ’سیںٹ لارَیںس درِیا‘ آپݨی ہۄںد گْرہِݨ کر رِہا سی۔

اِری جھِیل—نِیاگرا درِیا—اۄنٹیرِیئۄ جھِیل—سیںٹ لارَیںس درِیا… جلدھارا دے نِرںتّر سپھر دی وڈمُلّی تے رَۄچِکتا بھرپُۄر جھاکی ہَے اِہ۔

نِیاگرا درِیا تے اۄنٹیرِیئۄ جھِیل دے مِلݨ–ستھان تۄں اسِیں پھال ’تے پرت آئے۔ شام پَے گئی سی۔ پھالذ دے اِس پاسے تے پرلے پاسے دِییاں لائیِٹاں جگ پئیِیاں۔ اِنہاں لائیِٹاں دا سْرۄت نِیاگرا درِیا ہَے۔ کنیڈا–امرِیکا نیں آپۄ آپݨے پاسے پݨ–بِجلی دے پلاںٹ لائے ہۄئے ہن۔ اِنہاں پلاںٹاں واستے دۄویں دیش پݨ–سُرںگّاں راہِیں نِیاگرا دا پاݨی ورتدے ہن۔ بِجلی اُتپادن تۄں بائد پاݨی مُڑ درِیا وِچ پا دِتّا جاںدا ہَے۔ دِن ویلے پاݨی دی گھٹی مِکدار سَیلانِییاں دی دِلچسپی ’تے اسر پا سکدی ہَے٬ اِس کرکے پݨ–سُرںگّاں رات سمیں ہی کھۄلہِییاں جاںدِییاں ہن۔ رات نُۄں سَیلانی تھۄڑھے ہُںدّے ہن۔

رات دے 9 وجے پھال تے لائیِٹاں دا پْرۄگرام شُرُۄ ہۄݨا سی۔ اُہ دیکھݨ تۄں بائد ہی اسِیں گھر نُۄں مُڑنا سی۔ ڈِنر واستے اسِیں مَیکڈۄنل ’چ جا وڑے۔ مَیکڈۄنل ’چۄں نِکلھ کے ڈھُکّوِیں تھاں ’تے بَیٹھے ہی ساں کِہ لائیِٹاں دا کْرِشما شُرُۄ ہۄ گِیا۔ پھال اُپّر تِنّ تھاواں تۄں لائیِٹاں بِکھیرِییاں جا رہِییاں سن۔ منُکھّ دی کارِیگری نیں پھال نُۄں ہۄر وی منمۄہک بݨا دِتّا سی۔ اِسے پاݨی وِچّۄں اُپجی بِجلی لال٬ ہرے٬ نِیلے٬ کاشݨی٬ گُلابی آدِ رںگّاں وِچ سج–دھج کے آپݨے مُۄل نُۄں مِل رہی سی۔ اِںج لگّ رِہا سی جِویں مِلاپ دی کھُشی وِچ لائیِٹاں اتے پاݨی نْرِت کر رہے ہۄݨ—ڈاڈھا ہی انُۄٹھا نْرِت… رںگّاں دِییاں بہُپرتی شیڈاں والھِییاں لائیِٹاں نالھ رَۄشن ہۄ رہے نِیاگرا پھال دا رمݨِیک نذارا ماݨدِیاں میری رُۄہ کھِڑ گئی۔ آنںدِّت ہۄئے اسِیں واپس چلّ پئے۔

کنیڈا دے پںجّابی بھائیِچارے وِچ وِیکئَںڈاں ’تے رِشتیداراں اتے دۄستاں دِییاں پرِوارک مِلݨِییاں دی رِیت بݨی ہۄئی اے۔ اِںڈِییا٬ اِںگلَیںڈ٬ امرِیکا آدِ دیشاں اتے کنیڈا دے دُۄجے سُۄبِیاں تۄں آئُںدے سکے–سمبّںدھِّییاں دے آدر وِچ مِلݨِییاں دے پْرۄگرام اُچیچے تَۄر ’تے بݨائے جاںدے ہن رِشتیداراں ولّۄں اِہ آدر مَینُۄں وی نسِیب ہۄئِیا نومبّر ’چ سںگھّوال تۄں میرا سکا بھاݨجا جسپال وی کنیڈا آ گِیا۔ اُسدی مںگّیتر نرِںدّر نیں اُسنُۄں سپاںسر کِیتا ہۄئِیا سی۔ اُدۄں مںگّیتر نُۄں سپاںسر کرن دا کانُۄن ہَیگا سی۔ 3 دسمبّر نُۄں اُنہاں دا وِیاہ ہۄ گِیا۔ سویرے گُردوارے آنںدّ کارج سی تے شام نُۄں بَیںکُئِٹ ہال ’چ رِسَیپشن پارٹی۔

دسمبّر دا آکھری ہپھتا شُرُۄ ہۄ گِیا سی۔ اَیمنِسٹی دی جھاک لائی بَیٹھے میرے ورگے انیک لۄک٬ تِیبرتا نالھ٬ سرکاری اَیلان دی اُڈِیک کر رہے سن۔ اُدۄں (1988 ’چ) دیش دا پْردھان مںتّری برائِن مُلرۄنی سی۔ اُسدی کںذّروٹِو پارٹی چار سال دی ٹرم پُۄری کرکے دُۄجی وار پاور ’چ آ چُکّی سی۔ 31 دسمبّر نُۄں تتکالی اِمِیگْریشن منِسٹر نیں جۄ بھاشݨ دِتّا٬ اُس وِچ اَیمنِسٹی ہَے نہِیں سی۔ منِسٹر انُسار ’کلّے- ’کلّے کیس دی سُݨوائی ہۄݨی سی۔ سُݨوائی دِییاں دۄ سٹیجاں رکھِّییاں گئیِیاں سن۔ پہِلی سٹیج ’ہِئُمَینِیٹیرِیئن گرائۄُںڈذ‘ یانِ مانووادی ہِتاں ’تے آدھارِت سی۔ اِس سٹیج ’تے اِمِیگْریشن اپھسراں ولّۄں ہر بِنَیکار نُۄں اِںٹروِئۄُ کِیتا جاݨا سی۔ اںگّْریذی دی مُہارت٬ ستھِر جَۄب تے ٹھِیک آچرݨ والے بِنَیکار نُۄں اِسے سٹیج ’تے پی. آر (Permanent Residency) لئی ’ہاں‘ ہۄ جاݨی سی۔ اِنہاں پکھّاں تۄں اُۄݨے بِنَیکاراں دی پھائیِل٬ اِمِیگْریشن اپھسر نیں رپھِئۄُجی بۄرڈ ’چ سُݨوائی واستے بھیج دیݨی سی۔ بۄرڈ ’چ رِجَیکٹ ہۄئے بِنَیکار نُۄں ڈِپۄرٹ کِیتا جا سکدا سی۔ منِسٹر انُسار بِنَیکاراں دی گِݨتی پَۄݨے دۄ لکھّ دے کرِیب پہُںچّ چُکّی سی۔ سارے بِنَیکاراں نُۄں دۄ مہِینے دے وِچ–وِچ ورک پرمِٹ تے سۄشل اِںشۄرَیںس کارڈ مِلھ جاݨے سن۔

سرکار دے اِس پھَیسلے نیں مَینُۄں سۄچاں وِچ پا دِتّا۔ مَینُۄں پہِلی سٹیج ’تے ہی کامیابی دا بھرۄسا تاں سی پر چکّر لمّا سی۔ اکھباراں ’چ چھپے ویروِیاں تۄں مَیں جۄ ہِساب لائِیا اُس انُسار سُݨوائی واستے میری واری دۄ سال بائد آئُݨی سی۔ اُس تۄں بائد پی. آر. مِلݨ اتے میرے پرِوار نُۄں کنیڈا پہُںچّݨ تک سال-ڈیڈھ سال ہۄر لگّ جاݨا سی۔ ساڈھے تِنّ سال پرِوار تۄں دُۄر رہِݨا کٹھِّن جاپ رِہا سی۔ مسلا سِرپھ پرِوار تۄں دُۄری دا ہی نہِیں٬ رۄٹی بݨائُݨ دا وی سی۔ اینا لمّا سماں رݨجِیت-گُرشرن ’تے بۄجھ بݨنا میری رُۄہ نُۄں پْروان نہِیں سی۔ تے آپ رۄٹی بݨائُݨ دے ماملے وِچ مَیں بِلکُل ہی اناڑی ساں۔ کنیڈا دا برپھاں-لدِّیا اتِ ٹھںڈھّا مَۄسم وی ڈرا رِہا سی۔

کٹھِنائیِیا بارے سۄچدِیاں من اِںڈِییا ولّ نُۄں اہُلھ پِیا۔ اۄتھے نَۄکری اجے ہَیگی سی۔ ساڈی بَیںک دے نِئماں انُسار ’اَیکس اِںڈِییا لِیو‘ چھے مہِینے دی سی۔ چار مہِینے لَے کے آئِیا ساں۔ چِٹھّی پا کے دۄ مہِینے ہۄر ودھا لئی سی۔

اِںڈِییا مُڑن دی گلّ مَیں رݨجِیت نالھ کِیتی۔ اُہ کہِݨ لگّا٬ “جِہڑا ٹبّر ’چۄں پہِلا بںدّا آئُںدَے٬ اُہنُۄں سٹرگل تاں کرنی ہی پَیںدی آ۔ میرے کھِیال ’چ تُہانُۄں واپس نہِیں جاݨا چاہِیدا۔

مَیں جِیون دے پہِلے پڑاواں ’تے وی سںگھّرش کِیتا سی۔ ہُݨ نواں سںگھّرش وِڈھّݨ دی لۄڑ پَے گئی سی… بھارت دی راجنِیتی اتے پْربںدھّکی ڈھاںچے وِچ پھَیلے بھْرِشٹاچار کارن اۄتھے بچِّیاں دا بھوِکھّ ٹھِیک نہِیں سی نذر آ رِہا۔ اُسدے مُکابلے کنیڈا دے لۄک-پکھّی راجنِیتک تے پْربںدھّکی سِسٹم بِہتر جِیون دی آس بنّہا رہے سن۔ کنیڈا ’چ میرے پرِوار دے سَیٹّ ہۄݨ بائد بھَیݨاں–بھراواں دے بچِّیاں دے وی ایدھر آئُݨ دے چانس بݨ سکدے سن۔

بھارت جِس ترہاں دا وی ہۄوے٬ میری جنم-بھۄئِں ہَے۔ نوِیں دھرتی ’تے وسݨ دا پھَیسلا کرن سمیں٬ بھارت نالھ ناتا بݨائی رکھّݨ دا پْرݨ وی کِیتا سی۔

پھروری ’چ مَینُۄں ورک پرمِٹ تے سۄشل اِںشۄرَیںس کارڈ مِلھ گئے۔ نویں ٹِکاݨے واستے مَیں جسپال دے چاچے دے پُتّ پِیارے نالھ گلّ کِیتی ہۄئی سی۔ اُہ رپھِئۄُجی ساتھِییاں نالھ اِک اپارٹمَیںٹ ’چ رہِںدّا سی۔

رݨجِیت–گُرشرن دا دھنّواد کرکے مَیں پِیارے ہُراں کۄلھ چلا گِیا۔ اُس اپارٹمَیںٹ ’چ چار جݨے رہِںدّے سن— پِیارا٬ سُرجِیت٬ ستنام تے رُلِییا رام۔ پِیارا تے سُرجِیت چھڑے سن تے دُۄجے دۄویں بال–بچّیدار۔ آپرٹمَیںٹ ’چ لِوِںگّ رُۄم٬ رسۄئی اتے تِنّ بَیڈّرُۄم سن۔ دۄ وڈّے بَیڈّرُۄماں ’چ دۄ–دۄ بَیڈّ لائے ہۄئے سن اتے تِیجے چھۄٹے بَیڈّرُۄم ’چ کُجھ سامان ہۄئِیا رکھِّیا سی۔ سامان اُنہاں نیں لِوِںگّ رُۄم اتے آپݨے بَیڈّرُۄماں ’چ رکھّ لِیا تے اُہ بَیڈّرُۄم مَینُۄں دے دِتّا۔ رُلھِییا رام اِک پھرنِیچر پھَیکٹری ’چ کمّ کردا سی۔ مَینُۄں وی اۄتھے ہی جَۄب مِلھ گئی۔ جاݨ–آئُݨ دا سادھن بسّاں سن۔

رۄٹی اِکّۄ تھاں بݨدی سی۔ چارے جݨے رلھ کے بݨا لَیںدے۔ مَینُۄں پکّی–پکائی مِلھ جاںدی۔ پر وِیک اَیںڈاں ’تے پرابلم ہۄ جاںدی۔ شُکّروار شام نُۄں شُرُۄ ہۄئی اُنہاں دی شراب دی مہِپھل اَیتوار تکّ چلدی سی۔ رات دی رۄٹی بہُت دیر نالھ بݨدی۔ مَیں ٹائیِم نالھ سَۄݨ تے اُٹھّݨ دا آدی ہاں۔ پھُلکے لاہُݨ دا مَینُۄں پتا نہِیں سی۔ برَیڈّ تے ڈبّے دی سبذی نالھ بُتّا سار لَیںدا۔

مَیں شراب چھڈّ دِتّی سی۔ اپارٹمَیںٹ ’چ آئُݨ تۄں پہِلاں سںجّمی جِیون–شَیلی دا سںکّلپ دھار لِیا سی۔ وَیسے وی جِیون پْرتی میری تے اُنہاں دی سُۄجھ–بُۄجھ وِچ اںتّر ہۄݨ کرکے اُنہاں نالھ شراب دا رُٹِین مَینُۄں راس نہِیں سی آئُݨا۔ پر مَیں اُنہاں وِچ اُنہاں تۄں اُچّا ہۄ کے نہِیں سی وِچردا۔ شراب والھے مَۄکِیاں تۄں اِلاوا اُنہاں وِچ بہِںدّا ساں۔ اِںڈِییا ’چ اُنہاں دے پرِواراں دی سُکھ-ساںد پچھّدا اتے آپݨے پرِوار دی دسّدا ساں۔ ساںجھے کھرچِیاں دا آپݨا ہِسّا ہر مہِینے دی پہِلی تارِیکھ ’تے اُنہاں نُۄں پھڑا دیںدا۔ اُہ گُذارے جۄگی اںگّْریذی بۄل تاں لَیںدے سن پر پڑھن-لِکھݨ پکھّۄں اُۄݨے سن۔ آپݨے رپھِئۄُذی کیساں دِییاں چِٹھِییاں اُہ مَیتھۄں پڑھوا لَیںدے۔ رلھ-مِلھ کے ٹائیِم ٹھِیک لںگھّ رِہا سی۔

کَینیڈِیئن کۄر آپھ کمِشنیئرذ وِچ جَۄب

پھرنِیچر پھَیکٹری دی جَۄب دے دۄ کُ مہِینے بائد مَیں کنیڈا دی نامور سکِئُرٹی کمپّنی ’کَینیڈِیئن کۄر آپھ کمِشنیئرذ‘ (Canadian Corps of Commissionaires) ’چ اپلائی کر دِتّا۔ اُنہاں ٹرینِںگّ لئی سدّ لِیا۔ 31 جݨِیاں دی کلاس وِچ مَیں تے چرنجِیت سِںگھّ چِیما (ایئر پھۄرس دا سابکا پھلائیِٹ لَیپھٹِینَیںٹ) بھارتی ساں باکی سبھ گۄرے۔ 8 دِناں دی ٹرینِںگّ بائد ٹَیسٹ ہۄئے۔ مَیں اوّل رِہا۔

کمپّنی دا چھۄٹا ناں ’کمِشنیئرذ گریٹ لیکس‘ ہَے۔ کنیڈا دے سابکا پھَۄجِییاں دی اِہ کمپّنی سارے کنیڈا وِچ پھَیلی ہۄئی اے۔ نَیشنل پدھّر دا پْربںدھّ کنیڈا دے رِٹائِرڈ پھَۄجی تے بِذنِس ماہِراں دا ’بۄرڈ آپھ ڈائِرَیکٹرذ‘ چلائُںدا ہَے۔ سُۄبِیاں وِچ ڈِماںڈ تے نپھری دے آدھار ’تے ڈوِیذناں بݨِییاں ہۄئیِیاں نیں۔ ہُݨ دا تاں پتا نہِیں اُدۄں ڈوِیجناں دا ڈھاںچا پھَۄجی پلٹݨاں والھا ہُںدّا سی۔ ڈوِیذن دے ہَیڈّ نُۄں ’کماںڈَیںٹ‘ آکھِیا جاںدا سی۔ ساڈی ڈوِیذن دے کماںڈَیںٹ دا ناں اَیم. ای. رِچ تے رَیںک کرنل سی۔ اۄپریشنذ اپھسر دا رَیںک لَیپھٹِینَیںٹ کرنل سی۔ اُنہاں تۄں ہیٹھلے پْربںدھّکی اپھسراں دے رَیںک میجر٬ کَیپٹن٬ لَیپھٹِینَیںٹ سن۔ سُپروائیِذراں دے رَیںک ماسٹر وارںٹّ اپھسر٬ وارںٹّ اپھسر٬ سارجَیںٹ تے کارپۄرل سن۔ ٹراںٹۄ ستھِت ڈوِیذن دے دپھتر نُۄں ’کۄر ہَیڈکُیاٹر‘ کِہا جاںدا سی۔ کمپّنی دا ماٹۄ مُناپھاکھۄری نہِیں٬ سابکا پھَۄجِییاں نُۄں رُذگار مُہئیِّیا کرائُݨا سی۔ اُس وِچ کامنوَیلتھ دیشاں دے سابکا پھَۄجی اِمِیگراںٹ وی جَۄب کر سکدے سن۔ کمپّنی وِچ 85% گۄرے سن تے 15% بھارت٬ پاکِستان٬ شْری لںکّا آدِ کامنوَیلتھ دیشاں تۄں گئے ہۄئے سابکا پھَۄجی۔ کمپّنی دے اُچّے سٹَیںڈرڈ مُتابِک اںگّْریذی بۄلݨ–لِکھݨ دا گِیان لاذمی سی۔

کمپّنی دے اُچّ–مِیاری اِمیج سدکا کنیڈا دِییاں ایئرپۄرٹاں٬ سرکاری مہِکمِیاں جِویں پاسپۄرٹ دپھتراں٬ اِمِیگریشن دپھتراں٬ رَیوِنِئۄُ کنیڈا آدِ اتے وڈِّییاں کارپۄریشناں دے سکِئُرٹی کاںٹرَیکٹ٬ اِسے کمپّنی نُۄں دِتّے جاںدے سن۔ سکِئُرٹی تۄں اِلاوا اِہ کمپّنی ڈِجِیٹل ’پھِںگّر پرِںٹِّںگّ‘ دا کارج وی کردی سی۔

ساڈی ڈوِیذن دِییاں سال وِچ دۄ پارٹِییاں ہُںدِّییاں سن۔ اِک کرِسمس لاگے٬ وڈّے ہال وِچ ڈِنر–پارٹی اتے دُۄجی٬ اِک پھَۄجی یُۄنِٹ دے لائُںج وِچ٬ دِن ویلے دی گارڈن–پارٹی۔

میری پہِلی پۄسٹِںگّ سی. بی. سی یانِ ’کنیڈِیئن براڈکاسٹِںگّ کارپۄریشن‘ دی اِک لۄکیشن ’تے سی۔ اُدۄں (1989 ’چ) سی. بی. سی دی آپݨی بِلڈِںگّ نہِیں سی۔ اِسنے ڈائۄُنٹائۄُن ٹراںٹۄ وِچ چار بِلڈِںگّاں کرائے ’تے لئیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ چَۄہاں ’تے 21 کمِشنیئرذ تائِنات سن۔ پھَۄجی پَیٹرن انُسار ساڈی نپھری نُۄں ’سی. بی. سی ڈِٹَیچمَیںٹ‘ کِہا جاںدا سی۔ ڈِٹَیچمَیںٹ کماںڈر وارںٹّ اپھسر لَیری ہائیِن سی۔ اُسدا ٹُۄ. آئی. سی یانِ ’سَیکںڈّ–اِن–کماںڈ اِک سارجَیںٹ سی۔

چَۄوی گھںٹّے دِییاں اِنہاں پۄسٹاں ’تے تِنّ شِپھٹاں سن—سویرے 7 تۄں بائد دُپہِر 3 وجے تکّ٬ 3 تۄں رات دے 11 وجے تکّ اتے 11 تۄں سویر دے 7 وجے تکّ۔ ہر پۄسٹ تے چار کمِشنیئر ’پھُلّ ٹائیِمر‘ تے اِک ’پارٹ ٹائیِمر‘ سی۔ ہر پۄسٹ دا اِک ’اِںچارج کمِشنیئر‘ ہُںدّا سی۔ اُسدی ڈِئُٹی سۄموار تۄں شُکروار تکّ 7 تۄں 3 وجے تکّ ہُںدّی سی۔ اُسدِییاں ’وِیک-اَیںڈ شِپھٹاں‘ پارٹ-ٹائیِمر کردا سی۔ باکی دے تِنّ کمِشنیئرذ واری سِر بائد دُپہِر تے رات دِییاں شِپھٹاں کردے سن۔ پںجّ دِن کمّ تے دۄ دِن آپھ۔

مَیں٬ 100 کارلٹن سٹرِیٹ والھی لۄکیشن ’تے اِںچارج ساں۔ تِنّ مںجّلی بِلڈِںگّ سی اُہ۔ میرے نالھ تِنّ گۄرے سن تے اِک پاکِستانی رِٹائِرڈ سُۄبیدار انائِت اُلا۔ ودھِییا بںدّا سی اُہ۔ بِلڈِںگّ دے پْرویش-لاںگھے وِچ ساڈا ٹیبل سی۔ کرمچارِییاں دے ٹیبل ’تے پہُںچّݨ ’تے کمِشنیئر اُنہاں نُۄں ہائ٬ ہَیلۄ جاں گُڈّ مارنِںگّ آکھدا۔ ’ہائ-ہَیلۄ‘ دا جواب دے کے کرمچاری آپݨا پاس کمِشنیئر ولّ ودھا دیںدا۔ پاس ’تے چار چِیذاں گہُ نالھ ویکھݨِییاں ہُںدِّییاں سن— سی. بی. سی دا لۄگۄ٬ کرمچاری دا ناں٬ اُسدی پھۄٹۄ اتے پاس دی مِیاد-تارِیکھ۔ جِس پاس دی مِیاد کھتم ہۄ چُکّی ہُںدّی اُہ واپس لَے کے کرمچاری نُۄں ٹَیمپریری پاس دے دِتّا جاںدا۔

کرمچارِییاں تۄں بِناں ریڈِیئۄ–ٹی. وی ’تے مُلاکاتاں جاں ہۄر پْرۄگرام رِکارڈ کروائُݨ والھے اتے ڈاک لِیائُݨ-لِجاݨ والھے کۄرِیئر وی آئِیا کردے سن۔ اُنہاں نُۄں ’وِذِٹر پاس‘ دیݨے ہُںدّے سن۔ اُس پاس تے وِذِٹر دا سںکھّیپ بِئُرا لِکھِیا جاںدا سی۔ رِکارڈ وجۄں پاس دے ہیٹھلے کاگذ ’تے بِئُرے دی ڈُپلِیکیشن (نکل) وی بݨ جاںدی سی۔ وِذِٹر نیں سٹِّکر-رُۄپی پاس آپݨی چھاتی ’تے چِپکائُݨا ہُںدّا سی۔ کمِیذ٬ کۄٹ آدِ تے چِپکائِیا اُہ پاس سبھ نُۄں دِسݨا چاہِیدا سی۔ وِذِٹر بِلڈِںگّ چھڈّݨ تۄں پہِلاں اُہ پاس کمِشنیئر نُۄں مۄڑ دیںدا۔

ساڈا اپارٹمَیںٹ ’کِپلِںگّ–پھِںچّ‘ چُرستے لاگے سی۔ مَیں کمّ ’تے پہُںچّݨ لئی بسّ راہِیں کِپلِںگّ سٹیشن ’تے پہُںچّ کے اۄتھۄں سبویء (ذمِیندۄذ ریل) ’چ بَیٹھ کُئیِن سٹیشن ’تے جا اُتّردا۔ سوا گھںٹّا لگّ جاںدا سی۔ سپھر سی تاں لمّا پر کمّ سَۄکھا سی۔ تنکھاہ وی پھَیکٹرِییاں نالھۄں ذِیادا سی۔

بِلڈِںگّ دے آم کرمچاری چںگّے سن۔ مرداں نالۄں اَۄرتاں ذِیادا سن۔ کئیِیاں دے ناں مَینُۄں یاد ہۄ گئے سن۔ گۄرے گۄرِییاں نُۄں جیکر اُنہاں دا پہِلا ناں لَے کے بُلائیِئے تاں اُہ کھُش ہُںدّے ہن۔ (جِم کارٹر ناں والھے بںدّے دا پہِلا ناں جِم تے اکھِیرلا ناں کارٹر ہَے) سۄ جدۄں مَیں ہائ/ ہَیلۄ ’گُڈّ مارنِںگّ‘ نالھ اُنہاں دا پہِلاں ناں بۄلدا اُہ کھُش ہۄ جاںدے۔ اُہ وی مَینُۄں ’ہائ جرنَیل‘ آکھدے۔ کُجھ ہال چال وی پُچھّ لَیںدے۔

آپݨے رںگّ–رُۄپ تے پہِراوے دی پْرشںسّا سُݨن دی بھُکھّ اَۄرتاں وِچ مرداں نالھۄں ذِیادا ہُںدّی ہَے۔ شِشٹاچار وجۄں مَیں گۄرِییاں دے رںگّ–رُۄپ دی تاں نہِیں٬ اُنہاں دے پہِراوے دی پْرشںسّا کر دیںدا ساں۔ جدۄں مَیں کِسے دی ٹۄپی نُۄں ’نائیِس ہَیٹ‘ کہِںدّا٬ کِسے دے بہُ-شیڈاں والے سکارپھ نُۄں ’کُیائیِٹ ڈِپھرَیںٹ‘ (اسلۄں وکھّرا) آکھدا٬ کِسے دے پرس دے ڈِذائِن دی سِپھت کردا٬ کِسے دی ڈرَیسّ دے رںگّ نُۄں ’اِمپرَیسِّو (پْربھاوشالی) آکھدا تاں اُہ کھُش ہۄ کے ’تھَیںک یُۄ‘ آکھدِییاں۔ پھبدے مرد کرمچارِییاں ’تے ’لُکِںگّ گریٹ‘ اتے چُست کرمچارِییاں ’لُکِںگّ سمارٹ‘ ورگِییاں ٹِپّݨِییاں کردا تاں اُہ وی کھُش ہۄ کے ’تھَیںک یُۄ‘ آکھدے۔

مَیں اِس ترہاں دِییاں ٹِپّݨِییاں واجبِیئت دیکھ کے ہی کردا ساں٬ اَیویں نہِیں۔ تِنّ کرمچاری نسلوادی سن۔ نسلواد دا پْرگٹاء اُہ بۄل کے نہِیں سرِیرک بھاشا راہِیں کردے سن جِویں پاس دِکھائُݨ لگِّیاں مُۄہ کسّ لَیݨا٬ ہائ–ہَیلۄ دا جواب بُلّہ مِیچ کے ماڑا جِہا سِر ہِلا کے دیݨا۔

کنیڈا وِچ کۄئی وی کمّ گھٹِییا نہِیں سمجھِیا جاںدا۔ آم تَۄر ’تے اُچِّییاں جَۄباں والھے نِیوِییاں جَۄباں والھِیا نُۄں گرُۄر جاں رۄہب نہِیں دِکھائُںدے۔ سی. بی. سی دے کرمچارِییاں دِییاں جَۄباں کمِشنیئراں نالھۄں اُچِّییاں سن۔ پر اُہ ساڈے نالھ ساتھِییاں واںگ ورتدے سن۔

کنیڈا دے راجنِیتکاں دی سادگی

اِک دِن مَینُۄں دُۄجی مںذّل تۄں ’نِئۄُذ ڈِپارٹمَیںٹ‘ دے اِک پْرۄڈِئۄُسر دا پھۄن آئِیا٬ “گِیاراں وجے آپݨے پرۄوِںسّ دا پْرِیمِیئر آئیگا۔ اُسدے آئُݨ ’تے مَینُۄں پھۄن کر دیݨا۔ مَیں اُسنُۄں لَیݨ لئی ہیٹھاں آ جاواںگا۔” ساڈے اۄنٹیرِیئۄ سُۄبے ’چ اُدۄں سرکار لِبرل پارٹی دی سی۔ پْرِیمِیئر (مُکھّ مںتّری) پِیٹر رَۄبرٹسن نُۄں مَیں ٹی. وی ’تے دیکھِیا ہۄئِیا سی۔

آم دِناں وِچ وِذِٹر آئُںدے رہِںدّے سن۔ سہِج ڈھںگّ نالھ اُنہاں نُۄں ڈِیل کر لئیِدا سی۔ پر اُس دِن پْرِیمِیئر دی آمد سُݨ کے مَیں کُجھ چَۄکس ہۄ گِیا… میرے دِماگ وِچ بھارت دے راجنِیتکاں دی تسوِیر سی۔ مَیں اںدّاذا لائِیا کِہ پْرِیمِیئر نالھ پںجّ-ستّ بںدِّیاں دا املا تاں ہۄویگا ہی۔ اینے پاس بݨائُݨ نُۄں ٹائیِم لگّ جاݨا سی۔ ٹائیِم گھٹّ کرن دے کھِیال نالھ مَیں چھے پاساں دے کُجھ کھانے جِویں اُس دِن دی تارِیکھ٬ ٹائیِم٬ اُنہاں دے بِلڈِںگّ ’چ آئُݨ دا مکسد پہِلاں ہی بھر لئے۔

پُۄرے گِیاراں وجے پْرِیمِیئر نُۄں مُکھّ درواذے ’تے دیکھ کے مَیں ہَیران رہِ گِیا۔ ہَیرانگی اِس کرکے نہِیں کِہ اُہ وکت سِر آئِیا سی۔ کنیڈا ’چ سمیں دی پابںدّی بارے مَیں جاݨُۄ ساں۔ ہَیرانگی اِس کرکے سی کِہ اُس نالھ سِرپھ اِک بںدّا سی٬ (شائِد اُسدا سَیکٹری)۔ ناں پُلسِیئے تے ناں ہی ہۄر ادھِکاری۔

پارکِںگّ لَۄٹ بِلڈِںگّ تۄں 300 مِیٹر دی وِتھّ ’تے سی۔ اۄتھے کاراں پارک کرکے اُہ ٹُر کے آئے سن۔ کُرسی تۄں اُٹھّ کے مَیں اُنہاں نُۄں ’گُڈّ مارنِںگّ‘ آکھی۔ جواب ’چ ’گُڈّ مارنِںگّ‘ آکھدِیاں اُنہاں آپݨے ڈرائیِوِںگّ لائِسَیںس مَینُۄں پھڑا دِتّے۔ اُنہاں میرا پاس بݨائُݨ دا کمّ سَۄکھا کر دِتّا۔ ڈرائیِوِںگّ لائیِسَیںس ’تے ناں اتے کُجھ ہۄر جاݨکاری ہُںدّی ہَے۔ مَیں پْرۄڈِئۄُسر نُۄں پھۄن کر دِتّا۔ اُسنے آ کے اُنہاں نُۄں ’وَیلکم‘ آکھی۔ مَیں پاس اتے ڈرائیِوِںگّ لائِسَیںس اُنہاں نُۄں پھڑا دِتّے۔ نالھ ’تھَیںک یُۄ‘ وی کِہا۔ پْرۄڈِئۄُسر اُنہاں نُۄں آپݨے کمرے ’چ لَے گِیا۔

واپسی تے اُنہاں پاس مۄڑ دِتّے اتے ’تھَیںک یُۄ‘ آکھ کے چلے گئے۔

کِنّا اںتّر ہَے بھارت اتے کنیڈا دے راجنِیتکاں دے وِوہار وِچ۔ کنیڈا دے پْردھان مںتّری تے مُکھّ مںتّرِییاں سمیت سارے راجنِیتک لۄکاں وِچ سادھارن بںدِّیاں واںگ مُۄو کردے ہن۔ گلّ سِرپھ سادگی–سادھارنتا نالھ مُۄو کرن دی نہِیں٬ اِہ لۄکاں دا کھِیال وی رکھّدے ہن۔ لۄکاں پْرتی آپݨے پھرج نِبھائُݨ لئی یتنشِیل رہِںدّے ہن۔

اِسدے مُکابلے اِںڈِیا دے پْردھان مںتّری٬ مُکھّ مںتّری٬ اُنہاں دے کَیبنِٹ مںتّری اتے وِرۄدھی پارٹِییاں دے لِیڈراں دے لام–لشکر تے سکِئُرٹی املا٬ رَیلِییاں والھِییاں تھاواں نالھ جُڑدِییاں دُۄر-نیڑے دِییاں سڑکاں دی ناکابںدّی اتے کئی-کئی کِلۄمِیٹر تکّ تائِنات کِیتی پُلِس بارے مَینُۄں وِستھار ’چ جاݨ دی لۄڑ نہِیں۔ سبھ جاݨدے ہن۔

اِس گھٹنا دا اِک پکھّ ہۄر وی ہَے۔ کنیڈا وِچ نِئماں (جِویں پاس لَیݨ جاں دِکھائُݨ) دے ماملے وِچ کۄئی وڈّا٬ چھۄٹا نہِیں۔ نِئماں–کانُۄناں دی پالݨا سِرپھ آم لۄکاں لئی ہی نہِیں٬ راجنِیتک لِیڈر٬ اُچّ ادھِکاری اتے دھناڈ وی اِنہاں دی پالݨا کردے ہن۔ پر بھارت وِچ راجنِیتکاں٬ اُچّ ادھِکارِییاں تے دھناڈھاں ساہویں نِئم–کانُۄن بیمائنا ہۄ جاںدے ہن۔

کمّ تۄں مُڑدِیاں شام پَے جاںدی سی۔ کُجھ دیر ٹی. وی. دیکھݨ بائد کھاݨا کھا کے مَیں سَۄں جاںدا۔ سویرے ساڈھے چار اُٹھّݨا ہُںدّا سی۔ نہائُݨ–دھۄݨ, ناشتا کرن تے لںچّ واستے سَیںڈوِچ بݨائُݨ دا رُٹِین نِپٹا کے٬ کمّ ’تے جاݨ لئی ساڈھے پںجّ وجے بسّ پھڑدا ساں۔

وِیکئَںڈاں ’تے جدۄں ساتھی بِیئراں-وِسکِییاں ’چ مست ہُںدّے مَیں آپݨے جۄگی رۄٹی بݨا لَیںدا۔ آٹا گُنّہݨ تے پھُلکے بݨائُݨ دی جاچ ہُݨ آ گئی سی۔ وَیسے کھاݨ لئی ہۄر چِیذاں وی ہُںدِّییاں ہن جِویں لںچّ لئی پِیذا٬ برگر٬ ناشتے لئی سِیرِیئل٬ مپھِن آدِ۔

پںجّ دِناں دی دَۄڑ-بھجّ بائد وِیکئَںڈاں ’تے رَیسٹ مِل جاںدی سی پر کُجھ کمّ وی ہُںدّے سن— اپارٹمَیںٹ دی سپھائی٬ لاںڈری مشِین ’چ کپّڑے دھۄݨ تے پرَیسّ کرن دے کمّ۔

چِٹھِّییاں لِکھݨ لئی وی ٹائیِم وِیکئَںڈاں ’تے ہی مِلھدا سی۔ آدمپُرۄں آئُںدے لِپھاپھے وِچ تِنّ چِٹھِّییاں ہُںدِّییاں سن٬ پتنی تے دۄناں بچِّیاں دِییاں۔ مَیں وی تِنّاں نُۄں لِکھدا ساں۔ چھۄٹا بیٹا امرپْرِیت وی باراں گریڈ کر کے سرکاری کالج ہُشِیارپُر ’چ داکھل ہۄ چُکّا سی۔ دۄناں نُۄں دِل لا کے پڑھائی کرن لئی پْریردا ساں۔ بِیبی اتے بھراواں نُۄں وی چِٹھّی لِکھدا ساں۔

کِسے–کِسے وِیکئَںڈ ’تے رݨجِیت٬ جسپال جاں سُرِںدّرپال ولّ چلا جاںدا۔

چںگّیرے بھوِکھّ دی آس وِچ ذِںدّگی چلّی جا رہی سی پر پرِوارک دُۄری کدی–کدی اُداس کر دیںدی۔ پرِوار نُۄں تاں مِسّ کردا ساں پر بھُۄہیروا نہِیں سی۔ میری جاچے بھُۄہیروے دا شِکار اُہ لۄک ہُںدّے ہن جِنہاں دی بھارت وِچلی ذِںدّگی آپݨے سُۄبے تکّ ہی سِیمت ہُںدّی ہَے۔ مَیں ایئرپھۄرس دی سروِس دَۄران بھارت دے انیکاں ستھان گاہے ہۄئے سن۔ اںگّْریذی ساہِت پڑھِیا ہۄݨ کرکے گۄرِیاں بارے کُجھ پتا وی سی۔ سۄ میرے اںدّر اذنبِیئت دا اہِساس نہِیں سی۔ مَیں تاں سگۄں کنیڈِیئن سِسٹماں تے جِیون–ورتارِیاں نُۄں گہُ نالھ ویکھ رِہا ساں٬ گھۄکھ رِہا ساں۔ مُکھدھارا دے لۄکاں نالھ گلّ–بات کرن لئی بھاشا دی کۄئی پْرابلم نہِیں سی۔ امرِیکن اںگّْریذی دے پْربھاو والھی کنیڈِیئن اںگّْریذی دے شبد شُرُۄ ’چ اذِیب لگے سن پر چھیتی ذبان ’تے چڑھ گئے سن۔ پاٹھکاں دی جاݨکاری لئی کُجھ شبد— بِجلی: ہائیِڈرۄ٬ ٹارچ: پھلَیشلائیِٹ٬ سَیلّ: بَیٹری٬ نَۄکری دیݨی: ہائِر کرنا٬ نَۄکری تۄں برکھاست: پھائِر کرنا٬ بِسکُٹ: کُکّی٬ ٹَۄپھی: کَیںڈی٬ کپّڑے دھۄݨا: لاںڈری کرنا٬ ناراذ ہۄݨا: مَیڈ ہۄݨا٬ آدِ۔

کُجھ شبداں دے اُچارݨ وِچ وی پھرک ہَے جِویں شڈِئۄُل: شکَیجُئل٬ اِنوَیںٹری: اِنوَیںٹۄری٬ کنِںگھّم—کنِںگّہَیم

بِلڈِںگّ وِچ چۄری

اِک وِیکئَںڈ ’تے بِلڈِںگّ وِچ چۄری دی گھٹنا واپر گئی۔ مَیں ’آپھ‘ تے ساں۔ میری شِپھٹ پارٹ ٹائیِمر کمِشنیئر کر رِہا سی۔ اِک وِئکتی سکِئُرٹی–ٹیبل ’تے آ کے اُسنُۄں کہِݨ لگّا کِہ اُسنے سٹُۄڈِیئۄ ’چ کُجھ کُرسِییاں سپلائی کِیتِییاں سن۔ اُنہاں دی کِیمت دا چَیکّ ’پِک–اپّ‘ کرن لئی اُہ تِیجی مںجّل ’تے جا رِہا اے۔

جدۄں کمِشنیئر پاس بݨائُݨ لگّا تاں اُسنے کِہا٬ “پاس دی کی لۄڑ اے مَیں بسّ گِیا تے آئِیا۔ کمِشنیئر نیں اُس ’تے یکِین کر لِیا۔ پر اِہ اُسدی کُتاہی سی۔ نِئماں مُتابِک پاس ہر اِک دا بݨائُݨا ہُںدّا سی٬ بھاویں کۄئی پںجّ مِںٹّ لئی آوے۔

وِیکئَںڈ ہۄݨ کرکے کرمچاری گھٹّ سن۔ اُنہاں وِچّۄں وی کئی لںچّ واستے باہر گئے ہۄئے سن۔ کۄنے دی کَیبِن والھی اسِسٹَیںٹ پْرۄڈِئۄُسر سِںڈّی واکر وی لںچّ ’تے سی۔ اُسدا پرس ٹیبل ’تے پِیا سی۔ چۄر نیں آسے–پاسے دیکھ کے پرس چُکّ کے اۄورکۄٹ تھلّے لُکا لِیا تے کاہلے کدمِیں باہر نِکلھ گِیا۔

لںچّ تۄں مُڑ کے سِںڈّی نیں دیکھِیا٬ اُسدا پرس گائِب سی۔ چںگّی گلّ اِہ ہۄئی کِہ پرس وِچ کُجھ ڈالر تے میک–اپّ دا سامان ہی سی۔ آئی. ڈی٬ وِیذا کارڈ٬ بَیںک کارڈ اُسدے کۄلھ سن۔ پر بِلڈِںگّ وِچّۄں پرس گُمّ ہۄݨا گمبھِّیر گھٹنا سی۔ ساتھی کرمچارِییاں ’تے کۄئی شکّ–سںدّیہ نہِیں سی۔ وِذِٹراں بارے جاݨن لئی پاس چَیکّ کِیتے گئے۔ اُس ٹائیِم دَۄران بِلڈِںگّ وِچ کۄئی وِذِٹر نہِیں سی۔ کمِشنیئر شائِد لُکۄء رکھّ جاںدا پر اِک کرمچاری نیں بِناں-پاس اذنبی بںدّے نُۄں پَۄڑِییاں اُتّردے دیکھ لِیا ہۄئِیا سی… کمِشنیئر نیں کُتاہی سوِیکار کر لئی تے ’اِنسِیڈَیںٹ رِپۄرٹ‘ لِکھ کے ڈِٹَیچمَیںٹ کماںڈر نُۄں بھیج دِتّی۔ اُسنے اگاںہ کۄر ہَیڈکُیاٹر نُۄں تۄر دِتّی٬ نالھ لِکھ دِتّا کِہ سکھت اَیکشن لِیا جاوے۔ کۄر نیں پارٹ ٹائیِمر کمِشنیئر نُۄں پھائِر کر دِتّا۔

سۄموار مَیں جِس کمِشنیئر تۄں ڈِئۄُٹی سامبھی اُس تۄں گھٹنا بارے سںکھّیپ جاݨکاری مِلھی۔ پارٹ ٹائیِمر کمِشنیئر نیں گھٹنا ’لاگ بُکّ‘ ’چ درج کِیتی ہۄئی سی۔ اُس وِچ اُسنے چۄر دا ہُلِییا جِویں اُسدے رںگّ٬ اںدّاذن کدّ٬ بھار تے اۄورکۄٹ دے رںگّ بارے لِکھِیا ہۄئِیا سی۔

پہِلے نِئماں انُسار کمِشنیئراں نُۄں کھاس وِذِٹراں بارے ہی اگائۄُں سُۄچِت کِیتا جاںدا سی پر اُپْرۄکت گھٹنا تۄں بائد ہر وِذِٹر بارے اگائۄُں سُۄچنا دِتّی جاݨ لگّی۔

پہِلی گھٹنا تۄں مہِینا کُ بائد میری ڈِئۄُٹی دَۄران اِک وِئکتی نیں آ کے کِہا کِہ کُجھ دِناں بائد اُسدی اِںٹروِئۄُ رِکارڈ ہۄݨی ایں۔ اُس سمبّںدھّی اُہ کُجھ مَیٹر نِئۄُذ ڈِپارٹمَیںٹ ’چ پھڑائُݨ جا رِہا اے۔ اگلے دِناں وِچ اِںٹروِئۄُ لئی آئُݨ والھے وِذِٹراں دی سُۄچی والھا کاگذ اُٹھائُںدِیاں مَیں اُسدا نام پُچھِّیا۔ نام دسّݨ دی بجائے اُہ جَیکٹ دِییاں ذیباں وِچ ہتھّ مارن لگّ پِیا تے کہِݨ لگّا کِہ مَیٹر والھے پیپر تاں اُہ گھر ہی بھُلّ آئِیا سی۔ نام٬ ناں دسّݨ اتے اُسدے چِہرے ’تے گھبراہٹ دے چِنّہ دیکھ کے مَینُۄں شکّ پئی۔ شکل-سُۄرت تۄں اُہ ٹی. وی. ’تے پیش ہُںدّے بںدِّیاں ورگا نہِیں سی جاپدا۔ میرے دِماگ وِچ چۄر دا ہُلِییا اُبھّر پِیا۔ اُسنے اۄورکۄٹ نہِیں جَیکٹ پائی ہۄئی سی۔ پر رںگّ اتے کد-بُتّ چۄر نالھ میلھ کھاںدے سن۔ اُہ کہِݨ لگّا کِہ اُہ کلّہ آئیگا۔ مَیں ہتھّ دے اِشارے نالھ اُسنُۄں رۄک لِیا۔ میرا مںتّو اُسنُۄں اٹکائُݨا سی۔ کِسے نُۄں ہِراست ’چ لَیݨ دا سانُۄں ادھِکار نہِیں سی۔ ہمدردی دے رئۄں ’چ مَیں آکھِیا٬ “بیکار گیڑے کارن تیرا مُۄڈ کھراب ہۄ گِئَے۔ دۄ کُ مِںٹّ اٹک۔ مَیں باہر کَۄپھی پِیݨ جا رِہاں٬ آپاں ’کٹھّے بہِ کے پِیواںگے۔ ایتھے کمّ کرن لئی مَیں اِک ہۄر کمِشنیئر نُۄں پھۄن کر رِہاں۔” پھۄن اُٹھا کے مَیں سہِج نالھ کۄڈ نمبّر دبا دِتّا۔ کۄڈ راہِیں مَیں لاگلی بِلڈِںگّ ’چ ستھِت ’سکِئُرٹی کںٹّرۄل رُۄم‘ نُۄں دسِّیا سی کِہ میری پۄسٹ ’تے کۄئی گڑبڑ ہَے۔ شکّی بںدّے نُۄں مَیں باہر پَے رہی برپھ بارے گلِّیں لا لِیا۔ ’سکِئُرٹی کںٹّرۄل رُۄم‘ دے دۄ ادھِکاری تُرںتّ آ گئے۔ “شکّی بںدّا ہَے٬ پڑتال کرۄ۔” مَیں آکھِیا۔ اُہ اُسنُۄں لَے گئے۔ مَیں اِنسِیڈَیںٹ رِپۄرٹ لِکھ کے ڈِٹَیچمَیںٹ کماںڈر نُۄں بھیج دِتّی۔ اُسنے میری کارگُذاری دی پْرشںسّا کِیتی۔

اگلے دِن پتا لگّا کِہ اُہ ڈرگّی کِسم دا چۄر سی۔ سَیںڈی دا پرس اُسنے ہی چُرائِیا سی۔ کُجھ ہۄر بِلڈِںگّاں وِچ وی اُسنے چۄرِییاں کِیتِییاں سن۔ ڈِٹَیچمَیںٹ کماںڈر نیں میری اِنسِیڈَیںٹ رِپۄرٹ نالھ چۄر بارے اِہ تتھّ وی کمپّنی ہَیڈکُیاٹر پُچا دِتّے۔

اَیگذَیمپلری پرپھَۄرمَیںس اَیوارڈ

کُجھ دِناں بائد ڈِٹَیچمَیںٹ کماںڈر نیں پھۄن ’تے مَینُۄں مُبارکاں دِتِّییاں۔ مَیں پُچھِّیا “کاہدِییاں؟” کہِںدّا٬ “کۄر ہَیڈّکُیاٹر نیں تَینُۄں Exemplary Performance Award (مِسالی کمّ لئی اِنام) دیݨ دا پھَیسلا کِیتا ہَے۔”

میرے کمّ دی کدر پئی سی۔ من نُۄں کھُشی ہۄئی۔ پر مَیں اِہ وی سمجھدا ساں کِہ مَیں کۄئی مائرکا نہِیں سی مارِیا۔ آپݨی ڈِئۄُٹی نِبھائی سی۔ بِلڈِںگّ نُۄں سُرکھِّئت رکھّݨا میری ڈِئۄُٹی سی٬ ذِمّیواری سی۔

ایئرپھۄرس تے بَیںک وِچ وی جۄ کمّ مَینُۄں دِتّے گئے٬ اُہ مَیں مِہنت اتے لگن نالھ کِیتے۔ سُبھاء کہِ لئۄ٬ اسُۄل کہِ لئۄ٬ نَۄکری تۄں اِلاوا مَیں سِرجݨاتمِک اتے گھر–بار دے کمّاں سمیت ہر کمّ نِٹھّ کے کردا ہاں۔ چلاویں تے ڈںگّ-ٹپائۄُ کمّ میری رُۄہ نُۄں پروان نہِیں۔ سمپُّۄرنتا (Perfection) میرے سُبھاء ’چ سمائی ہۄئی اے۔

کۄر ہَیڈکُیاٹر تۄں ہر مہِینے چھپدے ’کۄر آرڈرذ‘ وِچ وی اَیوارڈ دی کھبر چھپ گئی سی۔ کۄر اتے سی. بی. سی دے کرمچاری میرے کمّ نُۄں پہِلاں ہی پسںدّ کردے سن۔ اُنہاں دی پسںدّ ہُݨ ہۄر گُۄڑھی ہۄ گئی سی۔

کۄر دی سلانا پارٹی ’چ کماںڈَیںٹ اتے بۄرڈ آپھ ڈائِرَیکٹرذ دے چیئرمَین نیں مَینُۄں اتے اِک ہۄر ڈِٹَیچمَیںٹ دے کمِشنیئر نُۄں اَیوارڈ پْردان کِیتے۔ اُس پارٹی وِچ دُۄجِییاں ڈِٹَیچمَیںٹاں دے بھارتی مُۄل دے کمِشنیئراں نالھ وی مُلاکات ہۄئی۔ اُنہاں وِچ بہُتے اُچ اہُدِیاں دے سابکا اپھسر سن— کرنل راݨا٬ کرنل کھہِرا٬ کۄر ’چ اِںسپَیکٹر دے رَیںک والھا کرنل ہربںسّ گِلّ٬ کرنل گریوال جۄ وارںٹّ اپھسر دے رَیںک نالھ ایئرپۄرٹ دی وڈّی ڈِٹَیچمَیںٹ دی سُپروائِذری ٹِیم ’چ سی٬ میجر بھِںڈّر٬ میجر امرجِیت ساتھی ٹِواݨا (ساہِتکار) میجر بلدیو سِںگھّ گِلّ٬ کَیپٹن نرںجّݨ سِںگھّ گِلّ٬ پَیٹی اپھسر (نیوی) ہردِیپ سِںگھّ دِئۄل٬ سُۄبیدار گُردیو سِںگھّ ڈیل٬ سُۄبیدار رںدھّاوا… ۔ ہۄر وی کئی سن پر سارِیاں دے ناں یاد نہِیں۔ پاکِستان دے سابکا پھَۄجی اپھسر وی سن— وِںگّ کماںڈر (ایئر پھۄرس) کھان٬ سُۄبیدار انائِت اُلا٬ کَیپٹن اہِمد٬ اینے کُ ہی یاد ہن۔

ساڈی ڈِٹَیچمَیںٹ دے٬ ڈِٹَیچمَیںٹ کماںڈر تۄں دُۄجے نمبّر والھا٬ سارجَیںٹ ڈَۄن کِسے ہۄر ڈِٹَیچمَیںٹ وِچ چلا گِیا۔ اُس پۄسٹ واستے ڈِٹَیچمَیںٹ کماںڈر لَیری ہائیِن نیں کۄر ہَیڈکُیاٹر نُۄں دۄ ناں بھیجے٬ گۄرے ٹَیری کَۄچِںگّ دا تے میرا۔ ٹَیری مَیتھۄں سِینِیئر سی۔ اُسدی سروِس 4 سال تۄں اُپّر سی جدۄں کِہ میری سِرپھ ڈیڈھ سال۔ کُجھ کمِشنیئرذ ٹَیری تۄں وی سِینِیئر سن پر پْرمۄشن واستے سِینِئۄرٹی نہِیں٬ سمرتھّا دیکھی جاںدی سی۔ ٹَیری دی سروِس–بُک وِچ اِک ’نَیگیٹِو‘ اَیںٹری‘ سی۔ اُہ رات دی شِپھٹ دَۄران سُتّا ہۄئِیا پھڑِیا گِیا سی۔ کماںڈَیںٹ نیں مَینُۄں سارجَیںٹ دی پْرمۄشن دے دِتّی۔ کھُشی دے نالھ مَینُۄں ہَیرانی وی ہۄئی۔ اینی چھیتی سارجَیںٹ بݨن دی گلّ میرے چِتّ-کھِیال وی نہِیں سی۔ لَیری نُۄں آکھی “تھَیںک یُۄ” میرے دھُر اںدّرۄں نِکلھی سی۔ ٹَیری نُۄں تکلِیپھ ہۄئی سی پر کر کُجھ نہِیں سی سکدا۔ لَیری ولّۄں گھُۄرن ’تے ٹھِیک ہۄ گِیا سی۔

میری پۄسٹ لَیری نالھ 90 سُمَیک سٹرِیٹ ’تے سی۔ اُسدی شِپھٹ سویرے 7 تۄں 3 وجے تکّ سی۔ میری 3 تۄں رات دے 11 وجے تکّ۔ 11 تۄں سویرے 7 تکّ دی شِپھٹ کِسے ہۄر دی سی۔ پںجّ مںجّلی بِلڈِںگّ دا مُکھّ دوار لَۄبی ’چ کھُلّہدا سی۔ لَۄبی دے سجّے پاسے پَۄڑِییاں تے کھبّے پاسے ’کمِشنیئر–رُۄم‘ سی۔ وِچالے دۄ اَیلِیویٹر سن۔ ساڈے رُۄم دی اِک کھِڑکی لَۄبی ’چ کھُلہدی سی۔ اسِیں کرمچارِییاں دے پاس لَۄبی ’چ کھڑھ کے چَیکّ کردے ساں۔ پاس دِکھا کے اُپرلِییاں مںجّلاں ’تے جاݨ والھے اَیلِیویٹر پھڑ لَیںدے تے ذمِینی مںذّل تے کمّ کرن والھے لَۄبی وِچِیں آپݨے ڈِپارمَیںٹاں نُۄں چلے جاںدے۔ جدۄں اسِیں بِذی ہُںدّے تاں کرمچاری کھِڑکی راہِیں پاس چَیکّ کروا لَیںدے۔ مرد کرمچاری ذِیادا سن٬ اَۄرتاں گھٹّ۔ دُۄجا درواذا بِلڈِںگّ دی سائیِڈ ’تے سی جۄ بںدّ رہِںدّا سی۔ سِرپھ اِلَیکٹْرانِک کارڈ نالھ ہی کھُلّدا سی۔ اُہ کارڈ کُجھ کھاس کرمچارِییاں کۄلھ ہی سن۔ وِذِٹر ایتھے وی آئُںدے سن پر گھٹّ۔ پاس سِسٹم کارلٹن بِلڈِںگّ والھا ہی سی۔

اِس لۄکیشن نُۄں سی. بی. سی دی ڈِذائیِن بِلڈِںگّ کِہا جاںدا سی۔ اِس وِچ سَیٹ ڈِذائیِن٬ سَیٹ ڈَیکۄریشن٬ کاسٹیُۄم ڈِذائیِن٬ سپَیشل اِپھَیکٹس دے ڈِپارٹمَیںٹاں تۄں اِلاوا ٹراںسپۄرٹ ڈِپارٹمَیںٹ وی سی٬ جِس وِچ کاراں٬ وَیناں٬ چھۄٹے–وڈّے ٹرکّ تے مُبائِل جنریٹر سن۔ سارِییاں واہناں دِییاں چابِییاں ساڈے رُۄم ’چ ہُںدِّییاں سن۔ چابی لَیݨ والھے کرمچاری نُۄں ’وہِیکل لاگ بُکّ‘ وِچ آپݨا ناں تے مکسد وگَیرا درج کرنا ہُںدّا سی۔ سی. بی. سی تے کرمچارِییاں دِییاں واہناں واستے بِلڈِںگّ دے مُۄہرے٬ پِچھواڑے اتے سجّے-کھبّے پارکِںگّ لَۄٹ سن۔ چارے لَۄٹاں ’چ کَیمرے پھِٹ کِیتے ہۄئے سن۔ لَۄٹاں ’چ آ٬ جا رہِییاں واہناں دِییاں٬ پل-پل دِییاں تسوِیراں ٹیپ ’تے رِکارڈ ہۄݨ دے نالھ-نالھ مَۄنِیٹر ’تے وی پْرتِیبِمبّت ہُںدِّییاں سن۔ وڈّی سکرِین والھا مَۄنِیٹر ساڈے ٹیبل دے ساہمݨے سی۔

کاسٹیُۄم ڈِپارٹمَیںٹ سبھ تۄں وڈّا سی۔ چَۄتھی مںجّل ’تے وڈّے ہال وِچ سۄلھوی سدی تۄں لَے کے مَۄجُۄدا سمیں تکّ دے کئی ورگاں دے مرداں–اَۄرتاں دِییاں پُشاکاں٬ لائیِناں بݨا کے ہَیںگراں ’تے ٹںگِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ بِلڈِںگّ وِچ سی. بی. سی دے پْرۄگراماں جِویں ڈرامے٬ ڈاکُۄمَیںٹرِییاں٬ کامیڈی سِیرِیذ٬ آئیِس ہاکی٬ باسکِٹبال٬ بیسبال آدِ کھیڈاں٬ کنیڈا دے دِناں–تِئُہاراں اتے سپَیشل اِیوَیںٹس دی شُۄٹِںگّ واستے سَیٹّ بݨائُݨ, سجائُݨ تے کلاکاراں/ پیشکاراں دِییاں پُشاکاں تِیار کرن دے کمّ کِیتے جاںدے سن۔ سَیٹّ بݨا کے اُسدے چھۄٹے–وڈّے پارٹ شُۄٹِںگّ-لۄکیشن ’تے لَے جاںدے سن٬ جۄڑن–بِیڑن دا کمّ اۄتھے کِیتا جاںدا سی۔

اُنہاں دِناں وِچ سی. بی. سی دے چرچِت ڈرامے٬ ‘Conspiracy of Silence’ (چُپّ دی ساذس) دی آئۄُٹڈۄر شُۄٹِںگّ چل رہی سی۔ ’ٹراںٹۄ سٹار‘ اکھبار دی پتّرکار لِیذا پرِیسٹ دی اِسے ناں دی پُستک ’تے آدھارِت اِہ ڈراما اِک نیٹِو مُٹِیار ہَیلن بَیٹی اۄسبۄرن ناں دی کُٹمار تے کتل دی واستوِک کہاݨی ہَے۔ اِہ گھٹنا 1971 ’چ مَینِیٹۄبا سُۄبے دے کسبے پَیس وِچ واپری سی۔ کاتل چار گۄرے سن۔ کسبے دے کُجھ لۄکاں نُۄں اُنہاں بارے پتا سی پر نسلوادی سۄچ کارن اُنہاں چُپّ دھار لئی۔ پُلِس نُۄں سہِیۄگ ناں دِتّا۔ آکھر 16 سال بائد پُلِس نیں سُۄہ کڈھّ لئی تے دۄشِییاں نُۄں نپّ لِیا۔ نسلواد دی اتِ گھِنائُݨی واردات سی اِہ ڈرامے وِچ دِکھائِیا گھر اتے ہۄر دْرِش مَیں آپݨی بِلڈِںگّ دے کارپَیںٹر‘ سَیکشن `چ بݨدے دیکھے سن۔

لَیری دِییاں تے میرِییاں ڈِئۄُٹِییاں وِچ کرمچارِییاں٬ وِذِٹراں تے واہناں دی آواجائی نُۄں واچݨ تۄں اِلاوا ہۄر کمّ وی سن۔ مَیں ڈِٹَیچمَیںٹ دے کمِشنیئراں دِییاں ہر ہپھتے شکَیجُئل بݨائُںدا ساں تے لَیری اُنہاں دی پیء-رۄل (تنکھاہ سمبّںدھّی لِسٹ) بݨأںدا سی۔ نالھ دی نالھ اسِیں دۄویں ہۄر سُپروائیِذری کارج وی نِبھائُںدے ساں٬ جِویں کمّ سمبّںدھّی کمِشنیئراں دِییاں سمسِیاواں نُۄں سُلجھائُݨا٬ بِماری جاں جرُۄری کمّ لئی اُنہاں نُۄں ’آپھ‘ دے کے اُنہاں دی تھاں ہۄر کمِشنیئراں دِییاں ڈِئۄُٹِییاں لائُݨِییاں٬ مامُۄلی کُتاہِییاں لئی وارنِںگّ دیݨِییاں٬ گمبھِّیر کُتاہِییاں دِییاں رِپۄرٹاں اگلے اَیکشن لئی کۄر ہَیڈکُیاٹر نُۄں بھیجݨِییاں آدِ۔ ہر شُکروار لَیری تے مَیں٬ واری سِر٬ پۄسٹاں دی چَیکِںگّ کردے ساں۔

لَیری دا اپارٹمَیںٹ کمّ تۄں لاگے ہی سی۔ اُسنے گھر نہِیں سی کھرِیدِیا۔ گھر واستے کرجے دی وڈّی پںڈّ چُکّݨی اُسدے اتے پتنی نۄوا دی سۄچ دے انُکُۄل نہِیں سی۔ اُہ اپارٹمَیںٹ وِچ ہی سںتُّشٹ سن۔ انیکاں گۄرے اپارٹمَیںٹاں وِچ ہی رہِݨا پسںدّ کردے ہن۔

لَیری تے نۄوا دا دُۄجا وِیاہ سی۔ لَیری دے پہِلے وِیاہ دِییاں دۄ دھِییاں سن۔ دۄویں وِیاہِییاں ہۄئیِیاں۔ نۄوا دے تِنّ پُتّ سن۔ وڈّے دۄ آپۄ آپݨے ٹِکاݨِیاں ’تے سن۔ تِیجا چھۄٹا سی۔ اُہ لَیری-نۄوا نالھ رہِںدّا سی۔

مَیں کدی-کدی اُنہاں دے اپارٹمَیںٹ ’چ چلا جاںدا۔ دۄ بَیڈ رُۄم دا اُہ اپارٹمَیںٹ سی تاں چھۄٹا پر اُنہاں نیں رَیک٬ شَیلپھاں تے کلَۄذِٹ بݨا کے گھر دی ہر چِیج سُہݨے ڈھںگّ نالھ ٹِکائی ہۄئی سی۔ لَیری دے ہتھّاں وِچ کارِیگری سی۔ پاݨی دِییاں ٹُۄٹِییاں وگَیرا دی تے کار دی چھۄٹی–مۄٹی رِپیئر اُہ آپ ہی کر لَیںدا سی۔ اِس ترہاں دی کارِیگری مَیں ہۄر گۄرِیاں وِچ وی دیکھ رِہا ساں۔ لَیری نِگھّے دِل والھا بںدّا سی۔

پر گھۄکھ پُۄری رکھّدا سی۔ کمِشنیئراں دِییاں چھۄٹِییاں گلتِییاں نذر اںدّاذ کر دیںدا پر لاپرواہی تے وڈّی گلتی پْروان نہِیں سی کردا۔ ڈِٹَیچمَیںٹ وِچ مَیتھۄں سِوا اِک پںجّابی ہۄر وی سی۔ ساڈے دۄناں دے کمّ تۄں کھُش ہۄݨ کرکے٬ ڈِٹَیچمَیںٹ وِچ کھالی جگہا ہۄݨ ’تے کۄر ہَیڈکُیاٹر تۄں بںدّا مںگّݨ سمیں اُسدی ترجِیہ پںجّابی کمِشنیئر واستے ہُںدّی سی۔ سِٹّے وجۄں دۄ ہۄر پںجّابی بھرا ساڈے وِچ شامل ہۄ گئے سن۔

لَیری نالھ میری کھُۄب نیڑتا بݨ گئی سی۔ اُہ مَینُۄں سمال بردّر (چھۄٹا بھرا) آکھدا سی تے مَیں اُسنُۄں بِگّ بردّر (وڈّا بھرا)۔ اُسدا کدّ ساڈھے پںجّ پھُٹّ تے نۄوا دا چھے پھُٹّ تۄں اُتے سی۔ اُنہاں دے کدّ وِچ تاں پھرک سی پر سُبھاء مِلھدے-جُلھدے سن۔ اِک–دُۄجے دے اںگّ-سںگّ اُہ ذِںدّگی نُۄں ماݨ رہے سن۔

نۄوا نُۄں اِہ دسّݨ ’تے کِہ میرا پرِوار اِںڈِییا ’چ ہَے٬ اُہ ہَیران ہۄئی سی۔ میرا پرِوار تۄں دُۄر تے پرِوار دا مَیتھۄں دُۄر رہِݨا اُسنُۄں اذِیب لگّا سی۔ پھِر جدۄں وی مُلاکات ہُںدّی اُہ میرے پرِوار دے چِٹھّی-پتّر تے اُنہاں دی راذی-کھُشی بارے ذرُۄر پُچھّدی۔

اُہ دۄویں مَیتھۄں سِکھّ کمِئۄُنِٹی بارے پُچھّدے رہِںدّے۔ سِکھّاں دی ارداس وِچ ’سربت دے بھلے‘ دا کتھن اُنہاں نُۄں چںگّا لگّا سی۔ ’جِن پْریم کِیئۄ تِن ہی پْربھ پائِئۄ‘ دا اںگّْریذی انُواد اُنہاں نُۄں اِیسائی متّ دے ’لو اِذ گَۄڈ‘ دا سمان–ارتھک جاپِیا سی۔ گُردوارِیاں وِچ لںگّر اتے پںجّابِییاں دِییاں وِیاہ-پارٹِییاں وِچ مہِماناں لئی مُپھت شراب تے بھۄجناں دِییاں گلّاں سُݨدِیاں٬ہَیرانی جِہی ’چ اُنہاں دے مُۄہۄں ’اۄ-وائۄ٬ اۄ-وائۄ‘ دے شبد نِکلھ جاںدے۔

’کۄر آپھ کمِشنیئرذ‘ وِچ سُپروائیِذراں نُۄں ’اَیڈواںسڈ ٹرینِںگّ کۄرس‘ کروائِیا جاںدا سی۔ میرا نمبّر ستمبّر٬ 1990 ’چ لگّا۔ دۄ ہپھتے دا اُہ کۄرس ٹراںٹۄ تۄں 190 کِلۄمِیٹر دی دُۄری ’تے پَیںدے لںڈّن شہِر دے ’کنیڈِیئن پھۄرسذ بیس‘ (چھائُݨی) ’چ آیۄجِت کِیتا گِیا۔

’کمِشنیئرذ‘ دِییاں تِنّ ڈوِیذناں— اُنٹیرِیئۄ٬ بْرِٹِش کۄلمبِّییا تے البرٹا دے 60 کمِشنیئر ’سُپروائیِذر کۄرس‘ وِچ شامل ہۄئے۔ کُجھ لیڈی کمِشنیئر وی سن۔ اِک کریبِیئن تے مَیتھۄں سِوا سبھ گۄرے-گۄرِییاں۔ تِیہاں-تِیہاں دِییاں دۄ کلاساں بݨائیِیاں گئیِیاں۔ اِںسٹرکٹراں تۄں اِلاوا سکِئُرٹی کھیتر دے ماہِراں دے لَیکچر وی کروائے گئے۔

ساڈی رِہائِش اَیس. اَین. سی. اۄذ (Senior Non Commissioned Officers) دِییاں بَیرکاں ’چ سی۔ چار–چار بَیڈّاں دے بلاک بݨائے ہۄئے سن۔ ہریک دۄ بلاکاں وِچکار ساںجھے واشرُۄم سن۔ سویرسار گۄرے بَیڈّاں تۄں اُٹھّ کے٬ واشرُۄماں نُۄں الپھ نںگّے ہی چل پَیںدے۔ مَینُۄں بڑا اذِیب لگّا۔ پتا لگّݨ ’تے کِہ اِہ اُنہاں دا لائیِپھ–سٹائیِل سی٬ اُہ ماملا میرے لئی آم جِہا بݨ گِیا۔

ساڈا کھاݨ–پِیݨ وی اُپْرۄکت پھَۄجِییاں دی مَیسّ وِچ سی۔ کھاݨ-پِیݨ لئی بہُت کُجھ سی۔ ناشتے وِچ کئی ترہاں دے جُۄس٬ سِیرِیئل٬ دُدھّ٬ ڈۄنٹّ٬ برَیڈّ٬ جَیم٬ بٹر٬ اُبّلے ہۄئے آںڈے۔ لںچّ ڈِنر وِچ چِکن٬ لیلے دا مِیٹ٬ اُبّلِییاں سبذِییاں٬ سلاد٬ چَۄلھ٬ برَیڈّ٬ پھرُۄٹ آدِ۔ اِک دِن اُس مَیسّ وِچ کۄئی پھںکّشن سی۔ ساڈے کھاݨے دا پْربںدھّ ہیٹھلے رَیںکاں دی مَیسّ وِچ کِیتا گِیا۔ اُس مَیسّ دے کھاݨے دا سٹَیںڈرڈ وی اَیس. اَین. سی. اۄذ دی مَیسّ والھا ہی سی۔ کھاݨے دی اُہ برابرتا مَینُۄں بہُت چںگّی لگّی۔ بھارتی ہوائی سَیناں دِییاں مَیسّاں دی کُیالِٹی وِچ پھرک رکھِّیا جاںدا ہَے۔

کۄرس دَۄران مَیں دیکھ رِہا ساں کِہ گۄرِیاں وِچ کابل وی سن تے سادھارن جِہے وی۔ کُلّ مِلھا کے اُنہاں دی کابلِیئت دا پدھّر بھارتِییاں نالھۄں اُچّا نہِیں سی۔ میری سارِیاں نالھ ٹھِیک نِبھ رہی سی۔ آپݨے بلاک والھِیاں نالھ شام نُۄں سَیر لئی جاںدا ساں۔

کۄرس دے اخِیر وِچ دۄ ٹَیسٹ ہۄئے۔ پہِلے وِچ اِک گُںجھّلدار گھٹنا ’تے اِنسِیڈَیںٹ رِپۄرٹ لِکھوائی گئی۔

دُۄجے ٹَیسٹ واستے چھے–چھے کمِشنیئراں دے 10 گرُپّ بݨائے گئے۔ ہر گرُپّ دے ہریک کمِشنیئر نُۄں اِںچارج بݨا کے٬ اُس اگّے اِک سںکّٹمئی ستھِتی رکھّی گئی۔ اُس ستھِتی نُۄں نجِٹھّݨ لئی اِںچارج نیں مِتھّے سمیں وِچ پلان بݨائُݨی سی۔ اُہ آپݨے گرُپ والھِیاں دی سلاہ–سہائِتا لَے سکدا سی۔ اِس ٹَیسٹ دا مکسد سںکّٹمئی ستھِتِییاں سمیں ہر سُپروائِذر دے ٹھرہمّے٬ ہَۄسلے تے اُسدی پلانِںگّ–یۄگتا نُۄں پرکھݨا سی۔ ستھِتِییاں کۄرس وِچ پڑھائے گئے وِشِیاں نالھ سمبّںدھِّت سن۔ یانِ جۄ سانُۄں پڑھائِیا گِیا٬ اُسدی پْرَیکٹِیکل تَۄر ’تے ورتۄں کرنی سی۔ گرُپّ تۄں پاسے بَیٹھا اِک اِںسٹرکٹر٬ اِںچارج دی کارگُذاری نالھ دی نالھ نۄٹ کری جاںدا۔ اکھِیر وِچ سارِیاں نیں آپۄ آپݨی پلان ہال وِچ پیش کرنی سی۔ ہال وِچ سارے کمِشنیئراں٬ اِںسٹرکٹراں تۄں سِوا تِنّاں ڈوِیذناں دے اۄپریشنذ آپھِسر وی سن جۄ اُس دِن اُچیرے تَۄر ’تے پہُںچّے سن۔

مَینُۄں دِتّی گئی ستھِتی اِہ سی: ’اِک چار مںذّلی بِلڈِںگّ وِچ دۄ کمِشنیئرذ ڈِئۄُٹی ’تے ہن٬ اِنچارج وجۄں مَیں تے میرا سہائِک۔ ساڈے دۄناں کۄل ’واکی-ٹاکی‘ ہن۔ بِلڈِںگّ وِچ اگّ لگّ گئی ہَے۔ اُس وِچ کمّ کردے 200 بںدِّیاں نُۄں سُرکھِّئت باہر کڈھّݨ لئی 10 مِںٹّاں وِچ پلان بݨائُݨی ہَے۔‘ بِلڈِںگّ دا نکشا میرے ٹیبل ’تے سی۔

مَیں سبھ تۄں پہِلاں پھَۄری اَیکشن لئی اَیمرجَیںسی نمبّر 911 ’تے پھۄن کرکے بِلڈِںگّ دا اَیڈرَیسّ دسّ دِتّا۔ پھِر پںجّاں ساتھِییاں وِچۄں اِک نُۄں آپݨا سہائِک بݨا لِیا۔ باکی چار٬ بِلڈِںگّ ’چ جِہڑا مہِکما کمّ کردا سی٬ اُس مہِکمے دے مُکھّ ادھِکاری مِتھ لئے— اِک مَینیجر تے تِنّ اسِسٹَیںٹ مَینیجر۔ اسِسٹَیںٹ مَینیجر اُپّرلِییاں تِنّ مںذّلاں دے نِگران بݨا دِتّے۔ اُنہاں نُۄں سمجھائِیا کِہ آپۄ-آپݨی مںذّل ’تے جا کے اُہ پہِلاں کھِڑکِییاں بںدّ کرن تاں کِہ اگّ نُۄں پھَیلݨ تۄں رۄکِیا جا سکے اتے بِناں کِسے ہپھڑا–دپھڑی دے بںدِّیاں نُۄں سںکّٹ–درواجِیاں راہِیں پَۄڑِییاں ولّ تۄرن۔ بِلڈِںگّ دے اُتّری ہِسّے دے بںدّے اُتّر ولّ دِییاں پَۄڑِییاں تے دکھّݨی ہِسّے دے دکھّݨ ولّ دِییاں پَۄڑِییاں ورتݨ۔ اپاہجاں دی سہائِتا لئی مںذّل دا نِگران کِسے یۄگ بںدّے نُۄں ذِمّیوار بݨاوے۔ اَیلِیویٹر بِلکُل ناں ورتے جاݨ۔ اگّ نالھ اَیلِیویٹراں دے کُنَیکشنذ سڑن کارن اَیلِیویٹر وِچلے بںدّے وِچ–وِچالے پھس سکدے سن۔ ذمِینی مںجّل دی دیکھبھال مَیں آپݨے ذِمّے لَے لئی۔ مَینیجر نُۄں آکھِیا کِہ کھڑے پَیر کۄئی پھَیسلا لَیݨ لئی اُہ میرے نالھ رہے۔ آپݨے سہائِک نُۄں ہدائِت کِیتی کِہ اُہ ہر مںجّل ’تے گیڑا رکھّے۔ اگّ نالھ گمبھِّیر ذکھمی ہۄئے کِسے بںدّے نُۄں جے سہائِتا ناں مِلھی ہۄوے٬ مَینُۄں واکی–ٹاکی ’تے دسّے۔ مَیں اگّ بُجھائُݨ ’چ جُٹے کرمچارِییاں اتے اَیبُۄلَیںساں والھِیاں نُۄں سُۄچِت کر سکدا ساں۔ اِس پلان بارے مَیں پںجّاں ساتھِییاں دی رائ پُچھّی۔ اِک–دۄ نُکتِیاں ’تے وِچار کرن بائد اُنہاں پلان اۄ. کے کر دِتّی۔ پلان اٹھّ مِںٹّاں وِچ تِیار ہۄ گئی۔

میرے کہے انُسار٬ میرا سہائِک پلان دے سارے پُیائِںٹ نالھ دی نالھ نۄٹ کری گِیا۔ اُنہاں پُیاںئِٹاں نُۄں ذرا کُ وِستھار دے کے مَیں پلان٬ پیشکاری واستے تِیار کر لئی۔

پلاناں دا سِلسِلا مُکّݨ بائد سارے جݨے ہال وِچ پہُںچّ گئے۔ سُپروائیِذر آپۄ-آپݨی پلان پیش کرن لگّ پئے۔ جِویں پڑھائِیا گِیا سی٬ پیشکاری دَۄران اسِیں سارِیاں نیں آپݨے پیپر ’تے جھات مارن دے نالھ-نالھ سرۄتِیاں نالھ وی اکھّاں مِلھائیِیاں۔

دۄ کۄ ہپھتے بائد ٹَیسٹاں دی رِپۄرٹ کۄر ہَیڈکُیاٹر تۄں ہُںدّی ہۄئی لَیری اتے میرے تکّ پہُںچّ گئی۔ پڑھ کے من کھُش ہۄ گِیا۔ میری اِنسِیڈَیںٹ رِپۄرٹ نُۄں٬ سارے نُکتے چھُںہّدی سپشّٹ تے گُںدّوی رِپۄرٹ آکھِیا گِیا سی۔

پلان بݨائُݨ سمیں درسائے ٹھرہمّے٬ ہَۄسلے٬ سُۄجھ-بُۄجھ٬ ڈِئۄُٹِییاں دی ڈھُکّوِیں وںڈّ دے میرے گُݨاں بارے پْرشںسّکی شبد لِکھے ہۄئے سن۔ ٹَیسٹاں دی ودھِییا رِپۄرٹ دی٬ لَیری نُۄں میرے نالھۄ وی ودھّ کھُشی ہۄئی۔ “وَیلّ ڈن٬ سمال بردّر” آکھدِیاں اُسنے مَینُۄں جپھّی پا لئی۔

ساڈے اپارٹمَیںٹ وِچّۄں سُرجِیت امرِیکا چلا گِیا۔ پِیارے دا٬ ایتھۄں دے اِک پںجّابی پرِوار دی لڑکی نالھ٬ وِیاہ دا سببّ بݨ گِیا۔ رہِ گئے اسِیں تِنّ جݨے۔ ساڈے لئی کرائِیا ذِیادا سی۔ ستنام نیں آپݨا بںدّۄبست لاگلی بِلڈِںگّ ’چ کر لِیا۔ میری مُڈھلی ٹرینِںگّ دا ساتھی چرنجِیت سِںگھّ چِیما جِس اپارٹمَیںٹ ’چ رہِںدّا سی اۄتھے کھُش نہِیں سی۔ مَیں اُس نالھ گلّ کِیتی۔ اُسنے وکھّرا اپارٹمَیںٹ کِرائے ’تے لَے لِیا۔ مَیں تے رُلھِییا رام اُس نالھ جا رلھے۔ رُلھِییا رام والھی پھَیکٹری ’چ کمّ کردا بھجن سِںگھّ سَیݨی وی ساڈے وِچ شامل ہۄ گِیا۔ چارے بال-بچّیدار ساں۔ چِیما ساتھۄں اُمر وِچ کاپھی وڈّا سی۔ دۄ بَیڈّرُۄم دا اُہ اپارٹمَیںٹ سٹِیلذ تے جین سڑکاں دے اِںٹرسَیکشن ’تے سی۔ بھجن دالاں-سبذِییاں بݨائُݨ دا کارِیگر سی تے رُلھِییا رام پھُلکے لاہُݨ دا۔ سلاد اتے تُڑکے چھِلݨ-چِیرن دی ڈِئۄُٹی میری سی۔ چِیمے کۄل کار سی۔ گرَۄسری لِیائُݨ دی ذِمّیواری اُسدی سی۔ بھجن سِںگھّ تے رُلھِییا رام کدی-کدی پَیگّ لا لَیںدے پر ہِساب نالھ۔

کمّ ’تے پہُںچّݨ لئی ایتھۄں وی ڈیڈھ گھںٹّا لگدا سی۔ سویرے اُٹھّ کے نہائُݨ-دھۄݨ, بریکپھاسٹ تے لںچّ بݨائُݨ, اٹھّ گھںٹّے جَۄب ’تے٬ تِنّ گھںٹّے جاݨ-آئُݨ دے٬ چلّ–سۄ–چلّ والھے اُس رُٹِین وِچ اکیواں مہِسُۄس کردِیاں کدی-کدی من اُداس ہۄ جاںدا۔ اِک وِیک اَیںڈ ’تے اُداسی تۄں راہت لبھّدے من وِچ اُنٹارِیئۄ جھِیل اُبھّر پئی۔ ساتھِییاں نُۄں پُچھِّیا۔ اُنہاں نُۄں جھِیل نالھ کۄئی دِلچسپی نہِیں سی۔

مَیں بسّ پھڑی تے پہُںچّ گِیا۔ سمُںدّر ورگی جھِیل دے کِنارے بَیٹھِیاں مَیں مہِسُۄس کِیتا کِہ اُنٹارِیئۄ جھِیل دے پاݨی دا ناتا میرے من تۄں وی اگاںہ میری ہۄںد٬ میرے جِیون نالھ ہَے٬ میرے ہی نہِیں انیک لۄکاں دے جِیون نالھ…گریٹر ٹراںٹۄ دے لکھّاں لۄک آپݨے کھاݨ–پِیݨ, نہائُݨ–دھۄݨ اتے گھراں نُۄں ساپھ-سُتھرے رکھّݨ لئی اِس جھِیل دے شُدھّ کِیتے پاݨی ’تے نِربھر ہن۔ اِس وِشیش ناتے کرکے ہی٬ اُس دِن کِنارے ’تے بَیٹھِیاں مَینُۄں پتا ہی ناں لگّا کِہ مَیں کِہڑے پل جھِیل نالھ اِکمِکّ ہۄ گِیا۔

پھِر جدۄں وی من اُداس ہُںدّا مَیں اُنٹیرِیئۄ جھِیل نُۄں مِلݨ چلا جاںدا۔ پر سردِییاں دے ٹھںڈھّے مَۄسم وِچ باہر گھُمّݨا–پھِرنا سمبھّو نہِیں سی۔ ٹھرِیا–سُنّا واتاورݨ وی چںگّا نہِیں سی لگدا۔ چارے پاسے برپھ کجّی دھرت٬ بِلڈِںگّاں٬ گھراں٬ سڑکاں دے آلھے-دُیالھے جمہاں ہۄئی برپھ دے ٹِبّے٬ برپھباری دے بدّلاں نالھ سُںگّڑِیا–گھُٹِّیا آکاش— اِہ سارے دْرِش اُداسی پَیدا کردے سن۔ منپھی 25-30 سَیلسِئس والھے برپھِیلے دِناں وِچ گۄڈے–گۄڈے برپھ ’چ تُردِیاں اتے ہڈّ–چِیروِیں ٹھںڈھّ ’چ بسّ اُڈِیکدِیاں سرِیر سُنّ ہۄ جاںدا۔ اِہ سارِییاں کٹھِنائیِیاں–دُشوارِییاں مَینُۄں پْریشان تاں کردِییاں سن پر اِنہاں نُۄں مَیں من ’تے سوار نہِیں سی ہۄݨ دیںدا… کنیڈا دا اِمِیگراںٹ بݨن لئی کمّ کرنا ذرُۄری ہی نہِیں اتی ذرُۄری سی۔

دسمبّر 1991 وِچ مَینُۄں اِمِیگریشن مہِکمے دی چِٹھّی آ گئی٬ اِںٹروِئۄُ واستے۔ چِٹھّی لَے کے مَیں اِک اِمِیگریشن کںسّلٹَیںٹ نُۄں مِلھِیا۔ اُسنے میری پڑھائی٬ اِںڈِییا تے ایتھۄں دِییاں جَۄباں اتے ساہِتک کارجاں بابت کیس تِیار کر لِیا۔ دِتّی ہۄئی تارِیکھ ’تے اسِیں ہاذر ہۄ گئے۔ لیڈی اِمِیگریشن اپھسر نیں گلّ شُرُۄ کردِیاں دسِّیا کِہ اِںٹروِئۄُ دا مکسد میرے کیس نُۄں مانووادی ہِتاں دے آدھار ’تے پرکھݨا سی۔ کیس پڑھ کے اُسنے میرے ولّ تکِّیا اتے تسلّی دے رئۄں ’چ بۄلی٬ “سۄ یُۄ آر کمِشنیئر۔” “یَیس آئی اَیم۔” آکھدِیاں مَیں ہُںگّارا بھرِیا۔ “ہی اِذ آئۄُٹسٹَیںڈِںگّ کمِشنیئر۔” کںسّلٹَیںٹ نیں آکھِیا۔ اِمِیگریشن اپھسر نیں سِر ہِلا کے پُشٹی کِیتی۔ “اِںڈِیئن ایئر پھۄرس دی سروِس دا کۄئی ڈَۄکُۄمَیںٹ ہَے؟” اُسنے پُچھِّیا۔ مَیں ڈِسچارج–بُکّ پھڑا دِتّی۔ اُس وِچ میرا کرَیکٹر تے جنرل بِہیوِیئر اَیگجَیمپلری (مِسالی) لِکھِیا ہۄئِیا اے۔ اگاںہ اُسنے کۄئی سوال ناں کِیتا۔ کہِݨ لگّی٬ “مَیں تُہاڈا کیس پْروان کر لِیا ہَے۔ اسِیں اِںڈِییا تۄں تُہاڈی سکِئُرٹی چَیکّ کروائُݨی ہَے۔ جدۄں اُسدی رِپۄرٹ ٹھِیک–ٹھِیک آ گئی تُہانُۄں لَیںڈِڈ–پیپر مِلھ جائیگا۔” (اجّ کلّہ پی. آر کارڈ ہَے٬ اُدۄں لَیںڈِڈ پیپر ہُںدّا سی) “تھَیںک یُۄ۔” آکھ اسِیں باہر آ گئے۔ باہر برپھ پَے رہی سی۔ اُہ برپھ مَینُۄں چںگّی لگّی سی۔ من جُ کھُش سی۔ اُس کھُشی وِچّۄں بھوِکھّ دِییاں ہۄر کھُشِییاں دے سںکّیت وی نذر آ رہے سن۔

جَۄب ٹھِیک چلّ رہی سی۔ کارلٹن سٹرِیٹ والھی بِلڈِںگّ دے کرمچارِییاں نالھ ہائ–ہَیلۄ اُنہاں دے کمّ ’تے آئُݨ سمیں ہی ہُںدّی سی۔ بِلڈِںگّ دے اںدّر جاݨ دی لۄڑ نہِیں سی پَیںدی۔ پر سُمَیک سٹرِیٹ والھی بِلڈِںگّ وِچ آپݨی شِپھٹ دَۄران مَیں دۄ وار پَیٹرۄلِںگّ کردا ساں۔ پَیٹرۄلِںگّ سمیں کرمچارِییاں دے سَیکشناں–کَیبِناں کۄلۄں لںگھّدِیاں وی ہائ–ہَیلۄ جاں ہال پُچھّݨ–دسّݨ دے مَۄکے بݨ جاںدے۔ مَیتھۄں واہناں دِییاں چابِییاں لَیݨ–مۄڑن سمیں وی اُنہاں نالھ گلّ–بات ہۄ جاںدی۔ ٹراںسپۄرٹ اِںچارج اَینتھنی کدی–کدی میرے لئی وی کَۄپھی دا کپّ لَے آئُںدا تے اسِیں اِکٹھّے بہِ کے پِیںدے۔ ڈِذائیِن دے سمُچّے ڈِپارمَیںٹ دی ڈائِرَیکٹر جین پھیئرلے بہُت چںگّی سی۔ اُس نالھ ساںجھے ہُںدّے بۄل سِرپھ “گُڈّ ڈیء” “گُڈّ نائیِٹ” تکّ ہی سِیمت نہِیں سن۔ اُہ میرا ہال وی پُچھّدی سی۔ سۄ وکت سُہݨا بِیت رِہا سی۔ پر لَیری دے جَۄب چھڈّݨ دے ماملے نیں مَینُۄں اُداس کر دِتّا۔ اُسدی٬ ڈائِناسۄر بارے کِتاب لِکھݨ دی سکِیم سی۔ اُسنے کھۄج کرکے کاپھی مَیٹر تِیار کِیتا ہۄئِیا سی۔ میری سۄچ انُسار کِتاب جَۄب کردِیاں وی لِکھی جا سکدی سی۔ پر لَیری مہانگر دی ہپھڑا–دپھڑی تۄں دُۄر٬ کِسے شاںت ٹِکاݨے ’تے جا کے لِکھݨا چاہُںدّا سی۔ اُسدے دھی–جُیائی ٹراںٹۄ تۄں پُۄرب ولّ کاپھی دُۄر اِک پِںڈّ ’چ رہِںدّے سن۔ اُہ شاںت جگہا مَیں لَیری نالھ دیکھی ہۄئی سی۔ لَیری٬ نۄرا تے اُنہاں دا چھۄٹا پُتّر اۄتھے چلے گئے۔ آپݨا اپارٹمَیںٹ اُنہاں ویچ دِتّا۔

کۄر ہَیڈّکُیاٹر نیں مَینُۄں وارںٹّ اپھسر دی ترکّی دے کے ڈِٹَیچمںٹ کماںڈر بݨا دِتّا۔ میرے کہِݨ ’تے ساڈی ڈِٹَیچمَیںٹ دا جَۄہن بیکر سارجَیںٹ بݨا دِتّا گِیا۔ میری شِپھٹ سویر دی ہۄ گئی٬ سویرے 7 تۄں 3 وجے تکّ تے مَیتھۄں اگلی شِپھٹ جَۄہن کرن لگّ پِیا۔ لَیری نالھ پھۄن ’تے گلّ–بات ہُںدّی رہِںدّی٬ پر مَیں اُسنُۄں مِسّ کر رِہا ساں۔

22 مئی 1992 میری ذِںدّگی دا وِشیش دِن ہَے۔ اِمِیگریشن مہِکمے دے سدّا–پتّر مُتابِک مَیں اُنہاں دے دپھتر پہُںچّ گِیا۔ سمبّںدھِّت اِمِیگریشن اپھسر نیں مَینُۄں آپݨے ساہمݨے بِٹھا لِیا۔ دۄ کُ تھائیِں میرے دستکھت کروائے اتے لَیںڈِڈ پیپر پھڑائُںدِیاں ہتھّ مِلھا کے٬ کنیڈا دا اِمِیگراںٹ بݨن دی ودھائی دِتّی۔ پرِوار نُۄں سپاںسر کرن والھے پھارم وی اُسنے لِپھاپھے وِچ پا دِتّے۔ اُسنُۄں “تھَیںک یُۄ” آکھ٬ کھُشی ’چ کھِڑِیا مَیں اُٹھّ پِیا۔

لَیںڈِڈ پیپر مَینُۄں پَۄݨے چار سال دی مِہنت بائد مِلھِیا سی۔ مِہنت نالھ مِلی سپھلتا جِتھّے ساڈے سوَے–وِشواس نُۄں پکیرا کردی ہَے٬ اۄتھے ساڈے سُپنِیاں نُۄں وی جِیوںتّ رکھّدی ہَے۔ آدمپُر ساڈے گواںڈھی اوِناش بھاکھڑی دے گھر ٹَیلِیپھۄن سی۔ پتنی تے بچِّیاں نُۄں اۄتھے سدّ کے٬ کھُشکھبری دِتّی۔ اُہ بہُت کھُش ہۄئے۔ اُنہاں اگاںہ٬ پِںڈّ میری بِیبی تے بھراواں نُۄں وی کھبر پہُںچّا دِتّی۔

اگلے دِن مَیں سپاںسرشِپ پھارم بھرے تے ڈاک ’چ پا دِتّے۔

سی. بی. سی نیں آپݨی بِلڈِںگّ بݨا لئی سی۔ کِرائے دِییاں بِلڈِںگّاں وِچّۄں آپݨی بِلڈِںگّ وِچ شِپھٹ کرن دا سِلسِلا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ سبھ تۄں ذِیادا سامان تے نپھری ساڈی بِلڈِںگّ ’چ سی۔ ڈھۄء–ڈھُیائی مہِینے تۄں ودھّ چلّدی رہی۔

بِلڈِںگّ چھڈݨ سمیں سارے کرمچاری تاں نہِیں پر اَینتھنی ورگے کئی ہتھّ مِلھا کے وِدا ہۄئے۔ اُنہاں مَینُۄں تے مَیں اُنہاں نُۄں چںگّیرے بھوِکھّ لئی شُبھ اِچھاواں دِتِّییاں۔

ڈائِرَیکٹر جین پھیئرلے نیں نوِیں بِلڈِںگّ تۄں وِشیش چِٹھّی بھیجی سی٬ جِس وِچ اُسنے میرے کمّ تے وِہار بارے پْرشںشّکی شبد لِکھے سن تے ڈِذائیِن–بِلڈِںگّ وِچ ودھِییا سکِئُرٹی سیواواں دیݨ لئی میرا ہاردِک دھنّواد کِیتا سی۔ میرے چںگّیرے بھوِکھّ لئی شُبھ کامناواں وی بھیجِییاں سن۔

بِلڈِںگّاں کھالھی تاں ہۄ چُکِّییاں سن پر سی. بی. سی ولّۄں اجے مالکاں نُۄں سَۄمپِییاں نہِیں سن گئیِیاں۔ سکِئُرٹی دا کمّ چلّ رِہا سی۔ کاںٹرَیکٹ کھتم ہۄݨ تکّ٬ کۄر ہَیڈّکُیاٹر نیں سارجَیںٹ جَۄہن بیکر نُۄں ڈِٹَیچمَیںٹ کماںڈر بݨا دِتا تے میری بدلی ’کنیڈِیئن پھۄرسذ بیس‘ یانِ پھَۄجی چھائُݨی وِچ کر دِتّی۔

کنیڈِیئن پھۄرسذ بیس ’چ

’کنیڈِیئن پھۄرسذ بیس‘ کِیل–شَیپرڈ٬ سڑکاں دے اِںٹرسَیکشن دے لاگے سی۔ ساڈے اپارٹمَیںٹ تۄں بسّ دا 15 مِںٹّ دا سپھر۔

اُس ڈِٹَیچمَیںٹ وِچ 10 پۄسٹاں سن٬ 5 بیس وِچ تے 5 دُۄر–نیڑے دِییاں لۄکیشناں ’تے۔ کمِشنیئراں دی گِݨتی 43 دے کرِیب سی۔ ماسٹر وارںٹّ اپھسر پھرَیڈّ کرنیگی ڈِٹَیچمَیںٹ کماںڈر سی۔ تے مَیں٬ بتَۄر وارںٹّ اپھسر٬ ’سَیکِںڈّ اِن کماںڈ‘ ساں۔ ڈِٹَیچمَیںٹ دا کمّ–کاج اسِیں مِلٹری پُلِس ولۄں بݨائیِیاں ہۄئیِیاں گائیِڈلائیِنذ مُتابِک چلائُںدے ساں۔

سارِییاں پۄسٹاں دے کمِشنیئراں دِییاں ڈِئۄُٹِییاں دِییاں شکَیجُئل مَیں بݨائُںدا ساں۔ اُنہاں دی پیء–رۄل پھرَیڈّ بݨائُںدا سی۔ ساڈا دپھتر سپلائی ڈِپّۄ دے لاگے سی۔ ہر رۄذ 10–15 ٹرکّ ڈِپۄ واستے سامان لَے کے آئُںدے سن۔ اُنہاں ٹرکّاں نُۄں رجِسٹر وِچ لَۄگ کرن دی ڈِئۄُٹی میری سی۔ باکی سُپروائِذری ڈِئۄُٹِییاں سی. بی. سی ڈِٹَیچمَیںٹ والِییاں ہی سن۔

کۄر ولّۄں سانُۄں کار مِلھی ہۄئی سی۔ ہر شُکروار پھرَیڈّ تے مَیں واری سِر پۄسٹاں دی چَیکِںگّ کردے ساں۔ اُںج وی ہر دُۄجے–چَۄتھے دِن کِسے ناں کِسے پۄسٹ ’تے جاݨ دی لۄڑ پَے جاںدی سی۔ وِیک–اَیںڈ ’تے اسِیں دۄویں ’آپھ‘ ہُںدّے ساں۔

پھرَیڈّ آدرشوادی سی٬ اِکّۄ پتنی سںگّ ذِںدّگی بِتائُݨ والھا گۄرا۔ اُہ تے اُسدی پتنی کَیرل آپݨی 36 سال لمّی وِیاہُتا–ذِںدّگی ’تے ماݨ مہِسُۄس کردے سن۔ مَۄت تۄں بائد وی اُنہاں اِکّۄ کبر ’چ دپھن ہۄݨا سی۔ پہِلاں رُکھست ہۄݨ والھے نیں کبر دے ہیٹھلے ہِسّے وِچ تے بائد والھے نیں اُپّرلے ہِسّے ’چ۔ کبرستان وِچ اُنہاں کبر دی تھاں مُلّ لَے رکھّی سی۔ اُنہاں دِییاں دۄ دھِییاں سن۔ وڈّی دھی پتی نالھ اِکسُر ہۄ کے بچّے پالھ رہی سی۔ پھرَیڈّ اُسدی سِپھت کردا سی۔ چھۄٹی پتی نُۄں تلاک دے کے کِسے ہۄر نالھ رہِںدّی سی۔ پھرَیڈّ اُس دھی نُۄں گلت آکھدا سی۔ اُسنے دھی نالھۄں ناتا تۄڑ لِیا سی پر جُیائی نالھ میل–مِلاپ رکھِّیا ہۄئِیا سی۔

ہُݨ تک مَیں آپݨی جَۄب اتے ہۄر رُجھیوِیاں بارے ہی گلّاں کِیتِییاں ہن٬ سِرجݨاتمِکتا بارے کۄئی گلّ نہِیں چھۄہی۔ درئسل سِرجݨاتمِک سرگرمی کۄئی ہَے ہی نہِیں سی۔ کنیڈا ’چ وِچردِیاں ساہِت جِویں میری سۄچ وِچّۄں ہی وِسر گِیا سی۔ ناں کُجھ لِکھِیا ناں پڑھِیا۔ پڑھن–لِکھݨ دے مُۄڈ ہی کھتم ہۄ گئے سن۔ اِںڈِییا دے ساہِتک دۄستاں نالھ وی کۄئی ناتا نہِیں سی رِہا۔ ناں کِسے نُۄں پھۄن ناں چِٹھّی۔

سِرجݨاتمِکتا لئی من وِچ چَین ہۄݨی ذرُۄری ہَے۔ من ’تے کِسے مسلے دا پْرَیشر نہِیں ہۄݨا چاہِیدا۔ میرے من ’تے ہَیگا سی٬ اِمِیگریشن دے مسلے دا۔ کامیابی بارے مَینُۄں یکِین تاں سی پر کامیابی بَیٹھے–بَیٹھائے نہِیں سی مِلݨی۔ میرا تن–من سںگھّرش ’چ جُٹِّیا ہۄئِیا سی۔

من وِچّۄں ساہِت بھاویں وِسر گِیا سی پر میری آلھے–دُیالھے نُۄں ویکھݨ–گھۄکھݨ دی آلۄچناتمِک دِشْرٹی کارجشِیل سی۔ مَیں کنیڈا دی وِکست پُۄںجِیوادی وِوستھا نُۄں گھۄکھ رِہا ساں— گھر اتے بِلڈِںگّاں بݨائُݨ دا کارۄبار ارباں–کھرباں دے سرمائے والھِییاں کمپّنِییاں دے ہتھّاں وِچ ہَے۔ گرَۄسری تے کپّڑے–لِیڑے دے چھۄٹے سٹۄر اِںڈۄ–کنیڈِیئن تے کُجھ ہۄر گھٹّ گِݨتی کمِئۄُنِٹِییاں دے ہن۔ مُکھّ دھارا دی گرَۄسری٬ کپّڑا–لِیڑا تے گھراں دے ہۄر سامان دا وپار وڈّے–وڈّے سٹۄراں نیں سامبھِیا ہۄئِیا ہَے۔ اُنہاں سٹۄراں دے دھناڈھ مالکاں دے اِک–اِک سٹۄر نہِیں٬ سٹۄراں دِییاں چیناں ہن۔ اِویں ہی پھاسٹ–پھُۄڈ٬ شراب٬ بِیئر تے کَۄپھی دِییاں چیناں دُۄر–دُۄر تکّ پسرِییاں ہۄئیِیاں ہن۔

پر مَیں اِہ وی ویکھ رِہا ساں کِہ لۄک پُۄںجِیواد دے رہِمۄ–کرم ’تے نہِیں سن۔ کنیڈا دا سِسٹم لۄکاں دا مدّدگار سی۔ بیرُذگاری٬ کمّ ’تے سٹّ لگّݨ, اپاہج ہۄ جاݨ دِییاں ہالتاں وِچ کامِیاں لئی آرتھِک سہائِتا اُپلبدھ سی۔ سِہت تے سِکھِّیا دِییاں مُپھت سیواواں٬ بُڈھاپا پَینشن تے ہۄر سہُۄلتاں سدکا لۄکاں دی ذِںدّگی سَۄکھی سی۔

مَیں گلّ کر رِہا سی٬ ساہِت نالھۄں ناتا ٹُٹّݨ دی۔ اِمِیگریشن مِلݨ تۄں بائد مَینُۄں ساہِتک کھِیال پھُرن لگّ پئے۔ کِسے کۄلۄں اِکبال رامُۄوالِییا دا پھۄن نمبّر لَے کے مَیں اُسنُۄں کال کِیتا۔ کنیڈا ’چ پہِلی وار کِسے ساہِتکار نالھ سمپّرک کر رِہا ساں۔ اسِیں ک–دُۄجے نُۄں ناواں تۄں تاں جاݨدے ساں پر کدی مِلھے نہِیں سی۔ اُسنے سنیہ نالھ گلّ کِیتی۔ پھِر کدی اُہ پھۄن کر لَیںدا کدی مَیں۔

اِک دِن اُسنے پھۄن ’تے اِک ساہِتک پْرۄگرام بارے دسِّیا۔ وَینکُۄور تۄں ساڈے کُجھ لیکھک آئے ہۄئے سن۔ اَیلبِیئن لائِبریری وِچ اُنہاں نالھ مِلݨی دا پْرۄگرام سی۔ جِس بسّ وِچ مَیں گِیا٬ کُدرتی اۄںکارپْرِیت وی اُسے بسّ ’چ سی۔ اسِیں اِک دُۄجے نُۄں جاݨدے نہِیں ساں۔ بسّ ’چۄں اِکٹھّے ہی اُتّرے۔ میرے کدماں دا رُکھ بھامپدِیاں اُسنے پْرشن کِیتا٬ “لائِبریری جا رہے اۄ؟”

“ہاں جی اۄتھے اِک ساہِتک پْرۄگرام ہَے۔” مَیں دسِّیا۔

پھِر اُسنے میرا ناں پُچھِّیا۔ ناں سُݨ کے ہِساب جِہا لائُںدا بۄلِیا٬ “اِںڈِییا ’چ آدمپُر تۄں۔”

“ہاں پر تُہانُۄں کِویں پتا؟” مَینُۄں ہَیرانی ہۄئی۔

“مَیں اِک وار تُہانُۄں آدمپُر مِلݨ گِیا سی۔ پر مَینُۄں تُہاڈا گھر نہِیں سی لبھّا۔” پھِر اُسنے دسِّیا کِہ گذلاں لِکھݨ دے نالھ–نالھ اُسنے کہاݨِییاں وی لِکھِییاں سن۔ کہاݨِییاں بارے رائ لَیݨ لئی اُہ جسوںتّ سِںگھّ وِردی کۄل جاںدا ہُںدّا سی۔ وِردی نیں اُسنُۄں میرے بارے دسِّیا تے مِلݨ لئی کِہا۔ پر جِہڑا اَیڈرَیسّ اُسنے اۄںکارپْرِیت نُۄں دِتّا اُہ چِٹھّی–پتّر والھا سی۔ اُس وِچ گھر دا نمبّر ہی سی٬ مُہلّے دا ناں نہِیں سی۔ آدمپُر بہُت وڈّا کسبا ہَے۔ گھراں دے نمبّر وی اُگھڑ–دُگڑے ہن٬ جِس کرکے اُسنُۄں میرا گھر ناں لبھّا۔

“اۄتھے تاں مُلاکات ہۄئی نہِیں پر ایتھے آپاں مِلدے رہاںگے۔” مَیں آکھِیا۔

وَینکُۄور دے لیکھکاں گُرچرن رامپُری٬ سادھُۄ بِنِںگّ٬ سُکھوںتّ ہُںدّل٬ اجمیر رۄڈے تے سُرجِیت کلسی نالھ جاݨ–پچھاݨ تاں نہِیں سی پر اُنہاں نُۄں مِلھ کے چںگّا لگّا۔

کُجھ مہِینِیاں بائد کَیملُۄپس واسی پْرگتِیوادی شائِر سُرِںدّر دھںجّل ایتھے آئِیا۔ اِکبال نیں اُس نالھ مُلاکات رکھّ لئی۔ مَیں٬ اۄںکارپْرِیت تے اُسدا دۄست سُرجِیت پھلۄرا اِکٹھّے گئے۔ اُس پْرۄگرام وِچ میجر ماںگٹ نالھ مُلاکات ہۄئی۔ میجر راہِیں اُسدے بیلِییاں کُلوِںدّر کھہِرا تے بلتیج پنُّۄں نالھ سمپّرک ہۄ گِیا۔ اُدۄں ایتھے کۄئی ساہِت سبھا نہِیں سی۔ ساڈے چھییاں وِچ ساہِت سبھا دی گلّ چل پئی۔ اِس بابت پہِلی مِیٹِںگّ میجر دے گھر ہۄئی۔ دۄ–تِنّ مِیٹِںگّاں ہۄر ہۄئیِیاں۔ وِچار–وٹاںدرے تۄں بائد اسِیں سبھا بݨائُݨ دا پھَیسلا کر لِیا۔

پںجّابی کلماں دا کاپھلا دی ستھاپنا

پھروری 1993 ’چ ایتھۄں دے ساہِتکاراں تے ساہِت–پْریمِییاں دی مِیٹِںگّ وِچ پْرستاوِت سبھا دی لۄڑ اتے اُدیش پیش کرن تۄں بائد سبھا دے ناں بارے سُجھاء مںگّے گئے۔ مِلھے سُجھاواں وِچۄں میرا سُجھاء پْروان ہۄئِیا— سبھا دا ناں ’پںجّابی کلماں دا کاپھلا‘ رکھِّیا گِیا۔ سربسمّتی نالھ ہیٹھ لِکھے اہُدیدار چُݨے گئے۔

پْردھان– جرنَیل سِںگھّ٬ مِیت–پْردھان— میجر ماںگٹ٬ جنرل سکتّر— اۄںکارپْرِیت٬ سکتّر— کُلوِںدّر کھہِرا تے بلتیج پنُّۄں٬ کھجانچی— سُرجِیت پھلۄرا۔

کاپھلے نیں ایتھۄں دے لیکھکاں لئی ماہَۄل پَیدا کِیتا۔ کوِتاواں٬ کہاݨِییاں تے گذلاںدی رچنا آرمبھّ ہۄ گئی۔ ماسِک مِیٹِںگّاں وِچ رچناواں پڑھن-وِچارن دا سِلسِلا چل پِیا۔ اِںڈِییا٬ امرِیکا٬ اِںگلَیںڈ تے کنیڈا دے دُۄجے شہِراں تۄں آئُںدے لیکھکاں نالھ مُلاکاتاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں۔ نو-پْرکاشت پُستکاں ’تے گۄشٹِییاں ہۄݨ لگّ پئیِیاں۔

تِنّ کُ سال بائد پْردھان وگَیرا دِییاں اہُدیدارِییاں دی تھاں تِنّ سںچّالکاں دی پْرتھا شُرُۄ ہۄ گئی سی۔ ہر دۄ سال بائد سںچّالکاں دی چۄݨ سربسمّتی ہُںدّی ہَے۔ سمیں-سمیں کاپھلے دے ہۄر مَیمبر وی سںچّالک بݨے ہن پر اۄںکارپْرِیت تے کُلوِںدّر کھہِرا دی ودھِییا کارگُذاری دے آدھار ’تے بہُتی وار اِنہاں نُۄں ہی مُکھّ سںچّالک چُݨِیاں جاںدا ہَے۔

کاپھلے دِییاں ماسِک مِیٹِںگّاں دا اجںڈّا بھاری ہۄݨ کرکے کہاݨِییاں پڑھن–وِچارن لئی ڈھُکواں سماں نہِیں مِلھدا سی۔ کہاݨِیکاراں نیں کاپھلے دی شاکھا وجۄں ’کہاݨی مںچّ ٹراںٹۄ‘ دی ستھاپنا کر لئی۔ مںچّ دِییاں تْرَیماسک مِیٹِںگّاں وِچ نوِییاں کہاݨِییاں ’تے ودھِییا ڈھںگّ نالھ وِچار–وٹاںدرا ہۄݨ لگّ پِیا۔

کاپھلے نالھ بݨے ساہِتک ماہَۄل دا اسر ہۄئِیا… مَیں کہاݨی لِکھی ’جںگّ بنام جںگّ’۔

سہی ارتھاں وِچ اِہ نوِیں کہاݨی نہِیں سی۔ 12 سال پہِلاں لِکھی کہاݨی ’سُیاہ دی ڈھیری‘ نالھ نواں پسار جۄڑِیا سی۔ اُس کہاݨی دا مُکھّ پاتر ہوائی سَینِک ہَے جۄ بھارت-پاکِہ جںگّ دَۄران ہوائی ہملے ’چ مارِیا جاںدا ہَے۔ اِس کہاݨی وِچ وی کیںدری گھٹنا اُہی ہَے۔ پھرک اِہ ہَے کِہ اُس کہاݨی دا مُکھّ پاتر اݨوِیاہِیا ہَے تے اِس (جںگّ بنام جںگّ) کہاݨی دا مُکھّ پاتر وِیاہِیا ہۄئِیا۔ اِس کہاݨی وِچ مَیں مُکھّ پاتر دی مَۄت دی تْراسدی تۄں اِلاوا اُسدی وِدھوا٬ یانِ جںگّی–وِدھوا دے دُکھّاں–کشٹاں دی گاتھا وی پیش کِیتی ہَے۔

اِہ کہاݨی ’وتن‘ پرچے وِچ چھپی۔ سادھُۄ بِنِںگّ؛ سُکھوںتّ ہُںدّل تے امنپال سارا دے سہِیۄگ نالھ اِہ پرچا کڈھّدا سی۔

وِشیش تے سُبھاگا دِن

میرے پرِوار نُۄں وِیذے مِلھ گئے سن۔ مَیں آپݨا وکھّرا اپارٹمَیںٹ کِرائے ’تے لَے لِیا۔ پھرنِیچر تے ہۄر سامان کھرِید لِیا۔ کار پہِلاں ہی کھرِید لئی سی۔

19 اپْرَیل 1993 نُۄں تِنّے جِیء ایتھے پہُںچّ گئے۔ پَۄݨے پںجّ سال بائد مِلاپ دا اُہ دِن ساڈے جِیون دا وِشیش تے سُبھاگا دِن ہَے۔ دِلاں وِچ اُچھالے ماردی کھُشی نیں سانُۄں چَۄہاں نُۄں بھاوُک کر دِتّا۔ ایئرپۄرٹ ’تے پتنی تے پُتّاں نُۄں باہاں ’چ بھردِیاں میرِییاں اکھّاں نم ہۄ گئیِیاں۔ کُلوںتّ دِییاں اکھّاں وِچّۄں تاں ہںجھُّۄ وہِ تُرے۔ کھُشی تے مۄہ دے ویگ وِچ مَیں ہرپْرِیت تے امرپْرِیت نُۄں کئی چِر چھاتی نالھ لا رکھِّیا۔ ایئرپۄرٹ تۄں سِدھّے گُردوارے جا کے اسِیں پْرماتما دا شُکرانا کِیتا۔ پُۄرا ہپھتا اسِیں بہُت گلّاں کِیتِییاں۔ گلّاں جمہاں ہۄئیِیاں پئیِیاں سن۔ اُدۄں اجّ واںگ ٹَیلِیپھۄناں دی سُوِدھا نہِیں سی۔

رِشتیداراں ولّۄں پارٹِییاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں۔ جِس وِیک اَیںڈ ’تے کۄئی پارٹی ناں ہُںدّی اسِیں کنیڈا دِییاں وِشیش تھاواں دیکھݨ چلے جاںدے۔ سبھ تۄں پہِلاں اسِیں سی. اَین. ٹاور گئے۔ اِس ٹاور بارے مَینُۄں جاݨکاری تاں سی٬ ٹِکٹاں لَیݨ سمیں اۄتھے پئے کِتابچے ’تے پھِر نذر مار لئی۔ اِہ ٹاور کنیڈِیئن نَیشنل ریلوے دی ذمِین ’تے بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِسے کرکے اِسنُۄں سی. اَین ٹاور کِہا جاںدا ہَے۔ اِسنُۄں بݨائُݨ دے دۄ اُدیش سن۔ ٹراںٹۄ لئی ٹی. وی تے ریڈِیئۄ دے سںچّار–سادھن دا نِرماݨ اتے کنیڈا دی اُدیۄگِک شکتی دی پْردرشنی۔ اِسدی اُساری پھروری 1973 ’چ شُرُۄ ہۄئی تے جُۄن 1976 ’چ لۄکاں واستے کھۄلہِیا گِیا۔

15 پھُٹّ ڈُۄںگھِییاں مذبُۄت نِیہاں تے اُسرے اِس ٹاور دی اُچائی 1815 پھُٹّ ہَے۔ 1465 پھُٹّ اِمارت کںکّرِیٹ دی بݨی ہۄئی ہَے تے اُس اُپّر 335 پھُٹّ اُچّا اَینٹینا دھات دا بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ اَینٹینا کئی ہِسِّیاں وِچ پہِلاں ذمِین ’تے تِیار کِیتا گِیا سی تے پھِر ہَیلِیکاپٹر راہِیں ترتِیبوار سارے ہِسّے کںکّرِیٹ بِلڈِںگّ ’تے ٹِکائے گئے سن۔ اُدۄں اِہ دُنِییاں دا سبھ تۄں اُچّا ٹاور سی۔

ٹاور ’تے چڑھن لئی اَیلِیویٹر ہن۔ اُپّرلِییاں تِنّ مںذّلاں اسِیں پَۄڑِییاں راہِیں چڑھے۔ سِکھر تۄں سارا ٹراںٹۄ تے آسے–پاسے دے سارے شہِر دِس رہے سن۔ بہُت ذِیادا اُچائی اتے اُنٹارِیئۄ لیک دی نیڑتا کارن ہوا وِچ ٹھںڈّک سی۔ اسِیں٬ دُۄر–دُۄر تکّ نذر آئُںدے گھراں٬ بِلڈِںگّاں تے سڑکاں دے نِکچُۄ آکار دیکھدے رہے۔ سارے پاسِیاں دے باہرلے دْرِش دیکھݨ بائد ٹاور اںدّرلی بݨتر دیکھی تے پھِر اِک بَیںچ ’تے بَیٹھ گئے۔ میری نِگہا لۄکاں ولّ چلی گئی۔ اُنہاں دے رںگّاں–نسلاں وِچ بھِنّتا سی٬ پر وِہار وِچ سہِݨشِیلتا ہۄݨ کرکے اِک اِکائی واںگ نذر آ رہے سن۔ بَیںچاں ’تے بَیٹھے٬ تُردے٬ پھِردے اتے باہر دے دْرِش ماݨدے لۄک دُۄجِیاں نُۄں وی سپیس دے رہے سن۔ لۄکاں دی بھِنّتا ولّ اِشارا کردِیاں مَیں پتنی تے بچِّیاں نُۄں آکھِیا سی٬ “اِہ ہَے کنیڈا دے بہُسبھِیاچارواد دی مِنّی تسوِیر۔”

پھِر اِک وِیک اَیںڈ ’تے مَیں پرِوار نُۄں وںڈّرلَیںڈ لَے گِیا۔ 250 ایکڑ ’چ پھَیلے وںڈّرلَیںڈ وِچ 50 مِیٹر تۄں ودھّ اُچِّییاں٬ اُپّر–ہیٹھاں٬ لمّے–داء اتے گُلائی ’چ گیڑے کھاںدِییاں چھۄٹِییاں–وڈِّییاں انیک رائیِڈاں ہن۔ رائیِڈاں تۄں سِوا پاݨی دِییاں کھیڈاں اتے گھاہ دے ہرے–بھرے لائن وی ہن۔ مَیں تے کُلوںتّ نیں تاں سادھارݨ جِہِییاں رائیِڈاں ’تے ہی جھُۄٹے لئے پر ہرپْرِیت–امرپْرِیت نیں ہیٹھۄں–اُپّر٬ اُپّرۄں-ہیٹھاں گھُمّدِییاں تے ولھ–ولیویں کھاںدِییاں تیذ رپھتار رائیِڈاں دِییاں تھرِّلاں وی ماݨِییاں۔

اگلے پْرۄگرام وِچ اسِیں رِشتیداراں نالھ رلھ کے نِیاگرا پھالذ ’تے پِکنِک منائی۔

ستمبّر وِچ سکُۄلاں–کالجاں دے سَیشن شُرُۄ ہۄ گئے۔ ہرپْرِیت اِںڈِییا تۄں اَیم. اے بھاگ پہِلا کرکے آئِیا سی تے امرپْرِیت بی. اے بھاگ پہِلا۔ دۄناں نیں سکُۄل–کالج دی پڑھائی اںگّْریذی مِیڈِیئم ’چ کِیتی ہۄئی سی جِس کرکے اُنہاں دا اںگّْریذی دا پدھّر بِہتر سی۔ کنیڈا دی سِکھِّیا پْرݨالی انُسار امرپْرِیت نُۄں بارویں گریڈ ’چ داکھلا مِل گِیا تے ہرپْرِیت نیں اَیم. اے دا کھِیال چھڈّ کے کمپِّئۄُٹر پْرۄگرَیمِںگّ دے ڈِپلۄمے دی پڑھائی شُرُۄ کر لئی۔ دۄویں پڑھائی دے نالھ–نالھ پارٹ–ٹائیِم جَۄباں کرنِییاں چاہُںدّے سن پر کنیڈا ’چ شُرُۄ ہۄئے آرتھِک مںدّواڑے کارن جَۄباں دا مںدّ پِیا ہۄئِیا سی۔

میرے بھَیݨ–بھݨۄئیِیا گُردِیش کَۄر تے پھُۄلا سِںگھّ آپݨِییاں دۄ دھِییاں جسوِںدّر تے راجوِںدّر سمیت کنیڈا آ گئے۔ جسپال نیں اُنہاں نُۄں سپاںسر کِیتا ہۄئِیا سی۔ ماں–جائی بھَیݨ تے اُسدے پرِوار دی آمد ساڈے لئی سُکھاوِیں گھٹنا سی۔

بیٹے امرپْرِیت نُۄں باراں گریڈ تۄں بائد پڑھائُݨا مُشکل ہۄ گِیا۔ آرتھِک مںدّواڑے کارن جَۄباں دا ہال ڈاڈھا ماڑا سی۔ کُلوںتّ نُۄں پارٹ–ٹائیِم جَۄب مِلی سی پر کُجھ مہِینِیاں بائد کھتم ہۄ گئی۔ کھَیر گھر دا گُذارا ٹھِیک چلّ رِہا سی۔ مَیں پَیسے جۄڑے ہۄئے سن۔ ہرپْرِیت دی وِیاہ دی اُمر ہۄ گئی سی۔ وِیاہ اِںڈِییا ’چ کرنا چاہُںدّے ساں۔ ہوائی ٹِکٹاں تے وِیاہ–کارجاں واستے چۄکھی رکم چاہِیدی سی۔ ہالات نُۄں سمجھدِیاں امرپْرِیت جَۄب لبھّݨ لگّ پِیا۔ ٹراںٹۄ ایئرپۄرٹ ’تے کمِشنیئرذ تۄں اِلاوا ’گرُپّ-4’ ناں دی سکِئُرٹی کمپّنی وی سی۔ اُس وِچ کُجھ کھالی تھاواں بارے پتا لگّݨ تے امرپْرِیت نیں رَیذمے بھیج دِتّا۔ ٹَیسٹ پاس کرن ’تے اُسنُۄں مُساپھراں دی سکرِینِںگّ کرن دی جَۄب مِلھ گئی۔

اِںڈِییا پھیری

نومبّر 1995 ’چ اسِیں ہرپْرِیت دا وِیاہ کرن لئی اِںڈِییا چلے گئے۔ میرے ’تے کنیڈا دا پْربھاو سی۔ ایتھۄں دے ساپھ-سُتھرے واتاورݨ دے مُکابلے اِںڈِییا دا واتاورݨ بہُت گںدھّلھا جِہا لگّا۔ دِلّی ایئرپۄرٹ تۄں باہر آ کے جدۄں کنّاں وِچ کاراں–ٹرکّاں دے ہَۄرن پئے تاں اِںج لگّا جِویں واتاورݨ وِچ اچانک ہی کھلل مچ گِیا ہۄوے۔ کنیڈا ’چ لۄک واہناں نِئماں نالھ چلائُںدے ہن۔ پر اِںڈِییا ’چ نِئم ناں دی کۄئی چِیذ نہِیں سی۔

گھر پہُںچّݨ ’تے مۄہ بھرے سواگت نیں لمّے سپھر دی تھکاوٹ دا چیتا ہی بھُلا دِتّا۔ بِیبی نیں چھاتی نالھ لائُںدِیاں آکھِیا سی٬ “ماں سدکے میرا پُتّ 7 سال بائد پردیسۄں آئِئَے۔ جُگّ- جُگّ جِیوے میرا لال۔” اُسنے کُلوںتّ تے بچِّیاں نُۄں وی چھاتی نالھ لا کے اسِیساں دِتِّییاں۔ پرِوار دے سارے جِییاں دے چِہرِیاں ’تے پْرسنّتا جھلک رہی سی۔ بھَیݨ, بھراواں تے بھرجائیِیاں نُۄں گلوکّڑِییاں پائُںدِیاں اتے اُنہاں دے نِیاݨِیاں نُۄں باہاں ’چ بھردِیاں مَینُۄں اِںج لگّا سی جِویں گھر وِچ پِیار تے کھُشی دا ہڑھ آ گِیا ہۄوے۔

پِںڈّ والھا گھر چںگّی ہالت ’چ سی پر بھراواں نیں کھیتاں وِچ نواں گھر بݨا لِیا سی۔ پہِلاں واںگ دۄناں دے پرِوار اِکّۄ گھر ’چ سن۔ دۄناں بھراواں دِییاں دھِییاں رشپال تے کُلبِیر دے وِیاہ ہۄ چُکّے سن۔ دلجِیت سِںگھّ دا پُتّر گُردیو تے سُہیل سِںگھّ دا وڈّا پُتّر ہرجِیت کھیتی دے کمّ ’چ پَے گئے سن۔ ہرجِیت تۄں چھۄٹا منجِیت کالج ’چ پڑھدا سی۔ بھَیݨ بکھشِیش کَۄر نُۄں اسِیں نویں گھر دے نالھ تھاں دِتّا ہۄئِیا سی۔ اُہ اُتھّے گھر بݨا رہے سن۔ اُسدا وڈّا پُتّر تِیرتھ آپݨے بھاپے جۄگِںدّر سِںگھّ نالھ کھیتی کروائُںدا سی تے چھۄٹے تجِںدّر نیں ٹَیکسی پائی ہۄئی سی۔ بھَیݨ تے بھراواں دے نِیاݨِیاں دا آپس وِچ مۄہ-تیہ بݨِیاں ہۄئِیا سی۔ میرے بچّے وی کنیڈا جاݨ تۄں پہِلاں اُنہاں وِچ گھُلھے-مِلھے ہۄئے سن۔ ہُݨ سارے نِیاݨِیاں نُۄں اِکٹھّے کھاںدِیاں–پِیںدِیاں تے گلّاں–باتاں کردِیاں دیکھ کے چںگّا لگّا سی۔

گھر کھیتاں وِچ ہۄݨ کارن پِںڈّ تۄں تھۄڑھا دُۄر ہۄ گئے ساں۔ مَیں دۄ کُ وار پِںڈّ والھِیاں نُۄں اُچیچے تَۄر ’تے مِلݨ گِیا۔ پِںڈّ دی وسۄں وِچ تاں پہِلاں ہی کھۄلھے پَے گئے سن٬ ہُݨ لۄکاں دے دِل وی کھۄلھِیاں ورگے ہۄ گئے سن… بھائیِچارک ساںجھ تۄں سکھّݨے دِل۔

ہرپْرِیت نُۄں رِشتا کرن لئی کئی لۄک پُچھّ–گِچھّ کر رہے سن۔ دہیج وِچ کار تے ہۄر کئی ترہاں دِییاں گلّاں سُݨا رہے سن۔ پر سانُۄں اِہۄ جِہا کۄئی لالچ نہِیں سی۔ 12 کِلّۄمِیٹر دی دُۄری ’تے پِںڈّ کھنَۄڑا دے رگھبِیر سِںگھّ دی لڑکی رِکبال نالھ رِشتے دی گلّ پکّی ہۄ گئی۔ 15 دسمبّر دا وِیاہ مُکرّر ہۄ گِیا۔

اسِیں شاپِںگّ ’چ رُجھ گئے۔ ہر کمّ بِیبی تے بھراواں دی سلاہ نالھ کِیتا۔ کپڑا–لِیڑا٬ گہِݨا–گٹّا جۄ کُجھ وی اسِیں کھرِیددے٬ آدر–ماݨ وجۄں٬ کُلوںتّ ہر چِیذ بِیبی نُۄں دِکھائُںدی۔ بِیبی کھُش ہۄ جاںدی۔

رگھبِیر سِںگھّ نیں آپݨے کھیتاں وِچ کناتاں لُیا کے انںدّ کارج اتے رۄٹی–پاݨی دا ودھِییا پْربںدھّ کِیتا ہۄئِیا سی۔ اسِیں جنیت واستے مِیٹ–شراب دی مناہی کِیتی ہۄئی سی۔ وِیاہ دا کارج ودھِییا رِہا۔

امرپْرِیت دی چھُٹّی تھۄڑھی سی۔ اُہ وِیاہ تۄں بائد چھیتی مُڑ آئِیا۔ میری چھُٹّی دۄ مہِینے دی سی۔ کُجھ ساہِتکاراں نُۄں مِلݨا چاہُںدّا ساں پر رِشتیداراں نالھ میلا–گیلا کردِیاں ہی دِن بِیت گئے۔

ہرپْرِیت ڈِپلۄما کۄرس مُکا کے وِیاہ کروائُݨ گِیا سی۔ واپس آ کے اُسنے جَۄب لئی یتن کِیتے۔ پر کمپّنِییاں والھے تجربا مںگّ رہے سن۔ ہرپْرِیت دا جواب سی کِہ تجربا تاں جَۄب نالھ ہی بݨیگا٬ جَۄب دِئۄ۔ درئسل سمسِّیا آرتھِک مںدّواڑے دی سی۔ کمپّنِییاں نُۄں لۄڑ پَیݨ ’تے بیرُذگار ہۄئے تجربیکار کمپِّئۄُٹر پْرۄگرامر مِل رہے سن۔

ہرپْرِیت تے امرپْرِیت ہِمّتی ہن۔ بیکار بَیٹھݨ دی بجائ ہرپْرِیت نیں ٹرکّ ڈرائیِور دی جَۄب کر لئی۔ ڈھائی کُ سال بائد اِک ٹرکِّںگّ کمپّنی ’چ ڈِسپَیچر بݨ گِیا میرے اِںڈِییاں تۄں پرتݨ دے ڈیڈھ مہِینے بائد پھرَیڈّ کرنیگی نیں رِٹائِرمَیںٹ لَے لئی۔ اُہ اجے 65 سال دا تاں نہِیں سی ہۄئِیا پر گۄڈے دی کھرابی کارن تُرنا–پھِرنا کُجھ مُشکل ہۄ گِیا سی۔ کۄر ہَیڈّکُیاٹر دے آرڈراں انُسار اُسدی تھاں ’تے ماسٹر وارںٹّ اپھسر شَیری مائیِلذ آ گئی۔ 40 کُ سال دی٬ گُںدّویں سرِیر والھی شَیری سمارٹ اَۄرت سی۔ اُس وِچ ٹَۄپ براںڈ دِییاں پُشاکاں تے ہۄر چِیذاں کھرِیدݨ دی کریذ سی۔ پھَۄج دی سروِس دَۄران اُسنے اِک پھَۄجی نالھ وِیاہ کروائِیا سی۔ پر کُجھ کُ سالاں بائد ہی تلاک ہۄ گِیا۔ ہُݨ اُہ ’کامن لاء مَیرِج‘ انُسار شَۄن اِروِںگّ نالھ رہِںدّی سی۔ ’کامن لاء مَیرِج‘ سرکاری کاگذاں وِچ رجِسٹرڈ نہِیں ہُںدّی۔ اِسدی کۄئی دھارمِک رسم وی نہِیں کِیتی جاںدی۔

شَیری دی کۄئی اَۄلاد نہِیں سی۔ اُہ کہِںدّی ہُںدّی سی کِہ اُس وِچ بچّے جمّݨ تے پالݨ لئی لۄڑِیںدا دھِیرج نہِیں ہَے۔ اُسدا ساتھی شَۄن مذاکِییا سُبھاء والھا ہاذر–جواب بںدّا سی۔ آرتھِک مںدّواڑے کارن اُسدی جَۄب کھُس گئی سی۔ وِہلا سی۔ کدی–کدی ساڈے دپھتر آ جاںدا۔ اُہ ٹِکا–ٹِکا کے گلّ کردا سی جِس کرکے اُسدی اںگّْریذی بہُت سپشّٹ سی۔ اُہ دۄویں بھارتی کھاݨِیاں دے شۄکِین سن۔ مَیں اُنہاں نُۄں آپݨے گھر سدّ کے پںجّابی سٹائیِل ڈِنر کروائِیا۔ کھاݨے دی پْرشںسّا کردِیاں اُنہاں نیں کُلوںتّ دا اُچیچے تَۄر ’تے دھنّواد کِیتا۔

شَیری نُۄں کدی–کدی اِںسٹرکٹر دی جَۄب وی کرنی پَیںدی سی۔ مُکھّ اِںسٹرکٹر کَیپٹن گرِپھتھ نُۄں جدۄں لۄڑ ہُںدّی اُہ اُسنُۄں سدّ لَیںدا۔ اجِہے مَۄکِیا ’تے ڈِٹَیچمَیںٹ نُۄں ٹھِیک ترہاں چلائی رکھّݨ دی میری یۄگتا تۄں شَیری وی کھُش سی تے کۄر ہَیڈکُیاٹر وی۔

اِک ویراں کَیلگری ’چ ’اَیڈواںسڈ ٹْرینِںگّ کۄرس‘ سی۔ گْرِپھتھ تے شَیری دۄنۄں گئے۔ اۄتھۄں پرت کے شَیری نیں مَینُۄں جۄ تسوِیراں دِکھائیِیاں اُنہاں وِچ اُہ تے گرِپھتھ سوِمِںگّ پُۄل ’تے سن۔ شَیری بِکنی ’چ سی۔ کُجھ تسوِیراں گرِپھتھ نالھ تے کُجھ اُسدِییاں اِکلّی دِییاں۔ شَیری لئی اُہ تسوِیراں آم جِہِییاں سن پر میرے لئی وِشیش۔ شَیری دے گۄرے–گُلابی گُںدّویں جِسم دی کھُۄبسُۄرتی ڈُلّہ–ڈُلّہ پَے رہی سی۔ میرا دِل کردا سی کِہ اُسدے ہُسن دی پْرشںسّا کراں پر جھِجک گِیا۔ سِرپھ “نائیِس پِکچرذ” ہی آکھ سکِیا۔ پر بائد وِچ پچھتاوا لگّ گِیا کِہ مَینُۄں جھِجکݨا نہِیں سی چاہِیدا۔ میری پْرشںسّا سُݨ کے شَیری نیں کھُش ہۄݨا سی۔ اُہ پچھتاوا سِرپھ شَیری نُۄں کھُشی ناں دے سکݨ دا ہی نہِیں٬ میرا اُس سُیاد تۄں واںجھا رہِ جاݨ دا وی سی جۄ پْرشںسّا کردِیاں مَینُۄں مِلݨا سی۔ مرداں دی پھِترت ہَے اِہ٬ سِرپھ بھارتی مرداں دی ہی نہِیں گۄرے مرداں دی وی۔

آپݨی ڈِٹَیچمَیںٹ دے کمِشنیئراں دِییاں پیء–رۄل ’کۄر ہَیڈّکُیاٹر‘ نُۄں بھیجݨ تۄں پہِلاں مِلٹری پُلِس دے وارںٹّ اپھسر سکاٹ دے دستکھت کروائُݨے ہُںدّے سن۔ اِک دِن جدۄں مَیں اُس کۄلھ بَیٹھا دستکھت کروا رِہا ساں تاں اُسنے چسکا جِہا لَیںدِیاں٬ وردی وِچ شبابی نُہار بھردی شَیری دی چھاتی دی٬ پْرشںسّا کِیتی سی۔

بیس وِچ سبھ تۄں وڈّی یُۄنِٹ سپلائی ڈِپّۄ سی۔ ڈِپّۄ وِچ مِلٹری٬ ایئرپھۄرس تے نیوی تِنّاں سَیناواں دے سَینِک سن۔ تِنّا سَیناواں وِچ کاپھی اَۄرتاں وی سن۔

ڈِپّۄ نُۄں سامان لَے کے آئُںدے ٹرّکاں دی ’لاگ بُکّ‘ دی اِک کاپی مَیں لَیپھٹِینَیںٹ ڈمِّٹری آرٹِنۄ نُۄں دیݨ جاںدا ہُںدّا سی۔ اُہ گرِیکی مُۄل دا کنیڈِیئن سی۔ اُسدے سَیکشن دے سَینِک کدی–کدی بھارتی رَیسٹۄرَیںٹ تۄں سمۄسے لِیا کے کھاںدے سن۔ ڈمِّٹری نیں سمۄسِیاں دی سِپھت کردِیاں مَینُۄں بھارتی کھاݨِیاں بارے پُچھِّیا۔ اُہ شَیری دا پُراݨا جاݨُۄ سی۔ کِسے ہۄر بیس وِچ اُہ اِکّۄ یُۄنِٹ ’چ ہُںدّے سن۔

اِک وِیک اَیںڈ ’تے مَیں دۄناں نُۄں بھارتی رَیسٹۄرَیںٹ ’چ لںچّ کروائِیا۔ دۄویں بہُت کھُش ہۄئے۔

پھِر ڈمِٹری نیں مَینُۄں تے شَیری نُۄں آپھِسرذ مَیسّ وِچ ڈِنر کروائُݨ دا پْرۄگرام بݨا لِیا۔ اُس مَیسّ وِچ اپھسری–اںدّاذ تاں سی پر کھاݨا دُۄجِییاں مَیسّاں ورگا ہی سی۔ ’اَیڈواںسڈ ٹرینِںگّ کۄرس‘ دَۄران مَیں لںڈّن دے ’کنیڈِیئن پھۄرسذ بیس‘ وِچ سِینِیئر نان کمِشںڈّ آپھِسرذ تے ہیٹھلے رَیںکاں دِییاں مَیسّاں وِچ کھاݨا کھادھا ہۄئِیا سی۔ ہُݨ آپھِسرذ مَیسّ دا کھاݨا وی مَینُۄں اُنہاں مَیسّاں ورگا ہی لگّا سی۔

بیس وِچ مَیں دیکھ رِہا ساں کِہ کنیڈِیئن پھَۄجِییاں وِچ بھارتی پھَۄج والھا بیلۄڑا ڈسِپلِن نہِیں سی۔ ہیٹھلے رَیںکاں والھے٬ اپھسراں نُۄں دِن وِچ٬ وار–وار نہِیں٬ اِک وار ہی سَیلِئۄُٹ کردے سن۔ جُۄنِیئر آپݨے سِینِیئراں نُۄں ’سر‘ کہِ کے نہِیں اُسدا پہِلا ناں (جِویں جَۄہن٬ پھرَیڈّ آدِ) لَے کے گلّ کردے سن۔

کہاݨی سںگّْرہِ ’دۄ ٹاپُۄ‘ دِییاں رچناتمِک چھلّاں

کہاݨی ’دۄ ٹاپُۄ‘

سہِج-سُکھاویں ہالات دے پھلسرُۄپ میری سُکّ چُکّی سِرجݨاتمِک ندی مُڑ سِمّ پئی۔ کنیڈا ’چ پہِلی مَۄلِک کہاݨی ’دۄ ٹاپُۄ‘ لِکھی۔ اِسدی رچنا اِںڈِییا پھیری تۄں پہِلاں کر چُکّا ساں۔ اِںج سُجھی سی مَینُۄں اِہ کہاݨی… میری سۄچ وِچ اِک اجِہی مُٹِیار دا اکس اُبھّرِیا جۄ اِںڈِییا تۄں کنیڈا آ کے بدلدی ہَے۔ بدلاو دے کارن ہن آرتھِک تے وِئکتِیگت سُتںتّرتا۔ پتی نالھ اݨبݨ تے پھِر تلاک تۄں بائد وی اُہ مُٹِیار مَینُۄں چھبّ نالھ ذِںدّگی جِئُںدی دِسدی سی۔

کُلوںتّ دے تائے دی پۄتی پِکُّۄ مُلتانی کاںئۄُںسلر دی جَۄب کردی سی۔ مَیں اُس ولّۄں ڈِیل کِیتے کِسے تلاک دے کیس بارے پُچھِّیا۔ اُسنے مَینُۄں اِک کیس دے ویروے دسّے تے سمبّںدھِّت مُٹِیار نالھ مِلھائِیا۔ اُسدے تلاک دے کارن کُجھ ہۄر سن۔ پر مَیں کارن بݨائُݨا سی رِشتِیاں نالھ جُڑی اِمِیگریشن نُۄں۔ اِمِیگریشن دی لالسا رِشتِیاں نُۄں پِچھاںہ ہی نہِیں سُٹّدی٬ تۄڑدی وی ہَے۔ اُس تلاک–شُدا مُٹِیار راہِیں ’دۄ ٹاپُۄ‘ دی مُکھّ پاتر پاشی دا ڈھُکواں کِردار اُسر نہِیں سی رِہا۔ اِک دِن اسِیں گھر ’چ بَیٹھے پںجّاب دِییاں گلّاں کر رہے ساں کِہ کُلوںتّ نیں نَۄں سال پہِلاں ساڈے لاگے رہِںدّی رہی نِیلم دا ذِکر چھیڑِیا۔ چیتا آئُںدِیاں ہی مَینُۄں ڈھُکوِیں پاتر مِلھ گئی۔

آدمپُر اسِیں بھَیݨ جی امر کَۄر دے جِس مکان ’چ رہِںدّے ساں اُہ کاپھی وڈّا سی۔ اُسدے اِک ہِسّے وِچ نِیلم کُجھ چِر کِرائے ’تے رہی سی۔ اُہ تلاک-شُدا سی۔ اُسدے دۄ بچّے سن۔ اُہ سَیںٹرل سکُۄل ’چ ادھِیاپکا سی۔ سُنکھّی تے ذہِین نِیلم اںدّر پتی نالھۄں ٹُٹّݨ دا درد تاں سی پر جِس ماݨ اتے وِشواس نالھ اُہ ذِںدّگی جِئۄ رہی سی٬ چھۄٹے-چھۄٹے بچّے پالھ رہی سی٬ اُس وِچّۄں اجّ دی اَۄرت دے سوَیماݨ دی چھبّ ساپھ جھلکدی سی۔ اسل ’چ ’دۄ ٹاپُۄ‘ کہاݨی دا بِیج–رُۄپ میرے اوچیتن ’چ پِیا نِیلم دا ہی اکس سی۔ کہاݨی وِچ مَیں سِرپھ اُسدے اکس نُۄں ہی ورتِیا ہَے۔ کہِݨ دا بھاو اِہ کِہ ’دۄ ٹاپُۄ‘ دی مُکھّ پاتر پاشی (پُشپِںدّر) نِیلم نہِیں۔ پاشی دی آپݨی وکھّری پرسنَیلِٹی ہَے۔ اُہ پرسَینلِٹی مَیں آپݨی کلپنا راہِیں اُساری ہَے۔

کہاݨی وِچ دۄ مُکھ پاتر ہن پاشی تے بلراج۔ کنیڈا واسی بلراج دس جماتاں پڑھِیا ہۄئِیا ہَے۔ اُسدا وِیاہ پںجّاب ’چ اَیم. اَیس. سی کردی پاشی نالھ ہۄ جاںدا ہَے۔ پاشی کنیڈا آ جاںدی ہَے۔ ایتھے پڑھائی کرکے اُہ کمپِّئۄُٹر دی چںگّی جَۄب ہاسل کر لَیںدی ہَے۔ پتی نالھۄں ودھِییا جَۄب کرکے کدی-کدی اچیت ہی پاشی نُۄں آپݨا مۄڈھا پتی نالۄں اُچّا مہِسُۄس ہۄݨ لگّ پَیںدا ہَے۔ اُنہاں دے دۄ بچّے ہن۔ پاشی آپݨے ممّی-ڈَیڈی تے بھَیݨ-بھرا نُۄں وی کنیڈا سدّ لَیںدی ہَے۔

بلراج پاشی دی بھَیݨ دا رِشتا آپݨے بھتِیجے لئی مںگّدا ہَے۔ پاشی دا ڈَیڈی تے بھرا آکھدے ہن کِہ اُسدا بھتِیجا گھٹّ پڑھِیا ہۄئِئَے۔

بلراج نُۄں گُسّا چڑھ جاںدا ہَے۔ اُہ آکھدا ہَے٬ “جدۄں میرا رِشتا ہۄئِیا اُدۄں تُسِیں کِتھّے گئِئۄ سی بڑے پڑھاکُۄ۔ مَیں تُہاتھۄں کۄئی لُکۄء نہِیں سی رکھِّیا۔”

پاشی وی ماپِیاں دا پکھّ پُۄردی ہَے۔ اِہ مسلا پتی-پتنی وِچ تݨائۄ-ٹکرائۄ دا رُۄپ دھار لَیںدا ہَے… آکھر اُنہاں دا تلاک ہۄ جاںدا ہَے۔ کہاݨی تلاک ’تے ہی نہِیں مُکّدی٬ تلاک تۄں بائد دۄناں پاتراں دے منۄکلھیشاں نُۄں ودھائُݨ–گھٹائُݨ والھِییاں ستھِّتِییاں کہاݨی دی وِشیشتا بݨدِییاں ہن۔

پاشی ’تے پچھّم دی اَۄرت دی وِئکتِیگت آذادی تے آرتھِک آذادی دا وی پْربھاو ہَے۔ اُہ اجّ دی ناری دے سوَیماݨ تے گریس (چھبّ) دی پْرتِنِدھ ہَے۔

بلراج پُۄرب دی مردوادی ہئۄں دا پْرتِنِدھ ہَے۔ پر آپݨے بچِّیاں نالھ اُسدا بہُت مۄہ ہَے۔ اُسنے کۄرٹ تۄں بچِّیاں نُۄں مِلݨ دی اِجاذت لئی ہۄئی اے۔ ہر تِیجے وِیک اَیںڈ بچّے اُس کۄلھ ہُںدّے ہن۔

کہاݨی وِچ منۄکلھیش ہن٬ منۄسںکّٹ ہن٬ تݨائۄ ہَے٬ ٹکرائۄ ہَے—پْرمپّرِک سںسّکْرِتی اتے اتِ–آدھُنِک سںسّکْرِتی دا ٹکرائۄ۔ دۄناں دھِراں دا آپۄ آپݨا سچّ ہَے۔ مَیں پھاسلے ’تے کھڑھ کے دۄناں دھِراں دے سچّ نُۄں پیش کردا ہاں۔ اُنہاں دۄناں دے سچّ پِچھّے کارجشِیل سماجک٬ آرتھِک تے سبھِیاچارک سںدّربھاں نُۄں اُساردا ہاں۔ کہاݨی دا کھُلّہا اںتّ اتے اِسدی وتھّ اتے کتھّ وِچلی اِکسُرتا٬ اِسنُۄں پُکھتا رچنا بݨائُݨ وِچ سہائی ہُںدّے ہن۔

پْرتِیک-چِہن میری سِرجݨاتمِکتا دا اہِم اںگّ ہن۔ پْرتِیکِیکرن دی جُگت کہاݨی دے وِشا وستُۄ اتے پاتراں دے کِردار نُۄں گہِرے تے وڈیرے ارتھ پْردان کردی ہَے۔ مَیں شُرُۄ تۄں ہی اِس جُگت نُۄں سپھلتا نالھ ورتدا آ رِہاں۔ میرِییاں پہِلِییاں کُجھ کہاݨِییاں٬ جِویں بُرج دی اِٹّ٬ کاݨسُۄتے وگدے بلد٬ کمبّدا چانݨ, لَیںٹر ہیٹھلے پھٹّے آدِ دے ناں پْرتِیکمئی ہن۔ ’دۄ ٹاپُۄ‘ کہاݨی وِچ ورتے پْرتِیک ہیٹھ لِکھے انُسار ہن:

دۄ ٹاپُۄ: مۄڈھے نالھ مۄڈھا ڈاہ کے جِیون–گاڈی چلائُݨ والھے بلراج تے پاشی جدۄں اِک–دُۄجے نالھۄں ٹُٹّدے ہن تاں اُنہاں دی ستھِتی دۄ وکھّۄ-وکھّرے ٹاپُۄیاں ورگی ہۄ جاںدی ہَے۔ اُنہاں دی ساںجھ٬ اُنہاں دا پِیار آپۄ–آپݨی ہستی دی وکھّرتا وِچ تبدِیل ہۄ جاںدا ہَے۔ دۄ ٹاپُۄ دے شبد٬ دۄ سںسّکْرِتِییاں دے پْرتِنِدھ پاتراں نُۄں وی چِہنت کردے ہن۔

میلے نُۄں جا رہی بس: اِس چِہن راہِیں مَیں اِہ کہِݨا چاہِیا ہَے کِہ میلے٬ جِںدّگی دِییاں کھُشِییاں تے رَۄݨکاں ادھّے–ادھُۄرے پرِوار وی ماݨ تاں لَیںدے ہن پر بھرپُۄرتا وِچ اُدۄں ہی ماݨے جاںدے ہن٬ جدۄں پرِوار دے سارے جِیء اںگّ–سںگّ ہۄݨ, نالھ-نالھ ہۄݨ۔

اںسّرِںگّ مشِین: اِس پْرتِیک راہِیں مَیں رِشتِیاں وِچّۄں کھارج ہۄ رہے مۄہ–تیہ ولّ اِشارا کِیتا ہَے۔

کہاݨی دا کال–کْرم باراں کُ سال بݨدا ہَے۔ باراں سال دے سمیں نُۄں مَیں پھلَیش–بَیک راہِیں تکرِیبن 24 گھںٹِّیاں وِچ پیش کِیتا ہَے۔ شنِیوار سویرے بلراج بچِّیاں نُۄں لَیݨ آئُںدا ہَے٬ کہاݨی شُرُۄ ہُںدّی ہَے۔ اَیتوار سورے جدۄں اُہ بچِّیاں نُۄں چھڈّݨ آئُںدا ہَے تاں کہاݨی مُکّ جاںدی ہَے۔

اِہ کہاݨی پںجّابی دے نامور پرچے ’سِرجݨا‘ (جنوری–مارچ 1995) وِچ چھپی۔ مُکھّ پنّے اُتّے ڈا. رگھبِیر سِںگھّ نیں اِہ شبد اںکِّت کِیتے سن ’پرواسی جِیون–انُبھو بارے اِک شکتِیشالی رچنا: جرنَیل سِںگھّ دی کہاݨی— دۄ ٹاپُۄ’۔ اِس کہاݨی دی اینی چرچا ہۄئی کِہ اِہ میرے ناں نالھ جُڑ گئی— جرنَیل سِںگھّ ’دۄ ٹاپُۄ‘ والھا۔ پںجّابی ساہِت دے پْرمُکھّ وِدواناں نیں اِسنُۄں ’کلاسِک کہاݨی‘ دا درجا دِتّا ہَے۔

کہاݨی ’جڑھاں‘

مَیں پںجّابی کنیڈِیئن بھائیِچارے دے اُنہاں لۄکاں بارے لِکھݨا چاہُںدّا ساں جۄ کنیڈا دی دھرتی وِچ جڑھاں لائُݨ دی بجائ پںجّاب/ بھارت دی دھرتی آپݨے نالھ چُکّی پھِردے ہن تے واپس مُڑن دِییاں گلّاں کردے ہن۔ کارن نسلواد سی۔ اِںگلَیںڈ٬ امرِیکا دے مُکابلے کنیڈا وِچ نسلواد بہُت گھٹّ ہَے پر اِس اݨمنُکھّی ورتارے بارے گلّ کرنی بݨدی سی۔

اِکبال رامُۄوالِییا نالھ نسلواد دی اِک گھٹنا واپری سی۔ اُہ ہائی سکُۄل ’چ ٹِیچر سی۔ جَۄب ’تے اُسدے میل–باکس وِچ کۄئی نسلوادی گۄرا سابݨ دی ٹِکّی رکھّ گِیا۔ ’جڑھاں‘ کہاݨی دے مُکھّ پاتر پْرۄپھَیسر کُلورن نُۄں مَیں آپݨی کلپنا راہِیں اِکبال وِچّۄں سِرجِیا۔ اِکبال نسلواد تۄں گھبرا کے اِںڈِییا نُۄں نہِیں سی مُڑِیا۔ اِتھّے ہی آپݨِییاں ’جڑھاں‘ پکِّییاں کِیتِییاں۔ پر کُلورن نسلواد مُۄہرے ہار منّ کے اِںڈِییا مُڑ جاںدَے۔ پںجّاب دے اِک کانوَیںٹ سکُۄل وِچ پْرِںسِّیپل دی جَۄب کردا اُہ کھُش ہَے۔ کنیڈا ’چ گْرہِݨ کِیتی اِیمانداری تے مِہنت دے گُݨاں سدکا وِدِیارتھی تے اُنہاں دے ماپے اُسدا آدر کردے ہن۔ سںکّٹ اُدۄں پَیدا ہُںدّا ہَے جدۄں کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی لُدھِیاݨا ’چ پڑھدے اُسدے اِکلَۄتے پُتّ نُۄں٬ اتّوادِییاں نالھ سمبّںدھّاں دے جھُۄٹھے مُکدّمے وِچ پھسا لِیا جاںدا ہَے… اِںڈِییا دے بھْرِشٹچار تے دھکّیشاہی دا درڑِیا کُلورن٬ آپݨا گھر تے سارا دھنّ گُیا کے٬ آپݨی جنم-بھۄئِں تۄں تْراہ–تْراہ کردا٬ پتنی تے پُتّ نُۄں لَے کے کنیڈا پرت آئُںدا ہَے۔ اِہ سچّ ہَے کِہ بںدّے دی جڑھ نُۄں ودھِییا دھرت دی تلاش ہمیشا رہِںدّی ہَے۔ پر نوِییاں دھرتِییاں ’تے جڑھاں پکِّییاں کرن لئی لۄڑِیںدا اَیٹِیچِئۄُڈ بہُت ذرُۄری ہَے۔

کہاݨی ’پچھاݨ’

مَیں کہاݨی واستے کۄئی وِشا لبھّ رِہا ساں… کۄر دی گارڈن پارٹی وِچ مَیں تے جۄگِںدّر سِںگھّ کھہِرا گلّاں کر رہے سی کِہ بھارتی پھَۄج دا اِک ہۄر سابکا اپھسر ساڈے کۄلھ آ گِیا۔ جۄگِںدّر سِںگھّ نیں اُسدا ہال پُچھِّیا۔ اُہ بۄلِیا٬ “نُۄںہ–پُتّ نیں دُکھی کِیتا ہۄئِئَے۔ مَیں جَۄب اُنہاں دی مدّد کرن لئی کرداں۔ وائیِپھ نُۄںہ نالھ گھر دا کمّ کروائُںدی ہَے پر اِنہاں نُۄں بھۄرا کدر نہِیں… ۔” اںدّرۄں تپِیا اُہ جۄگِںدّر سِںگھّ کۄلھ ہۄر گلّاں پھۄلݨا چاہُںدّا سی پر میرے کرکے جھِجک مہِسُۄس کر رِہا سی۔ مَیں اُٹھّ کے ہۄر ساتھِییاں ولّ چلا گِیا۔ کھَیر مَینُۄں٬ سمیت پاتر کہاݨی دا وِشا مِلھ گِیا سی۔ بذُرگاں دی بیکدری بارے مَینُۄں پتا تاں سی پر ہُݨ اِس سمسِّیا نُۄں بھۄگ رہے بھارتی پھَۄج دے سابکا اپھسر دے چِہرے ’تے ریکھاںکِت ہۄ رہِییاں دُکھد بھاوناواں تے بۄل٬ ویکھ–سُݨ کے سمسِّیا نُۄں کہاݨی ’چ ڈھالݨا سَۄکھا ہۄ گِیا۔

اِس سمسِّیا نالھ٬ وِئکتِیگت آذادی ’چ اُلار ہۄئے ٹِینئیجراں تے اُنہاں دے ماپِیاں دی ڈالراں پِچھّے دَۄڑ دے کتھانک بِیڑ کے مَیں ’پچھاݨ’ کہاݨی لِکھی۔ اِہ تِنّے پہِلُۄ اِک پرِوار دِییاں تِنّ پِیڑھِییاں دے سںسّکْرِتک پاڑے راہِیں پیش کِیتے۔ پہِلی پِیڑھی دا پاتر سُلکھّݨ سِںگھّ بھارتی پھَۄج دا رِٹائِرڈ کرنل ہَے۔ اُہ تے اُسدی پتنی سُرجِیت کَۄر کنیڈا ’چ آپݨے نُۄںہ–پُتّ ہرِںدّر تے ہرچرن (دُۄجی پِیڑھی) کۄلھ آ کے رہِݨ لگدے ہن۔ ہرِںدّر ’لیڈِیذ گارمَیںٹس سٹۄر‘ چلا رہی ہَے۔ ہرچرن وی اٹھّ گھںٹّے جَۄب ’تے لا کے سٹۄر ’چ پہُںچّ جاںدا ہَے۔

نُۄںہ–پُتّ دِییاں کھرچِیاں بارے گلّاں سُݨ کے سُلکھّݨ سِںگھّ جَۄب کرن لگّ جاںدا ہَے۔ سُرجِیت کَۄر پۄتی–پۄتے پَیم تے ڈَینی (تِیجی پِیڑھی) دی دیکھ–بھالھ کردی ہَے۔ اُسدی کَیںسر نالھ مَۄت ہۄ جاںدی ہَے۔ پتنی دا وِگۄچا جھلّ رِہا سُلکھّݨ سِںگھّ ذِںدّگی نُۄں تۄری رکھّدا ہَے۔ پر گھر دا ماہَۄل سُکھاواں نہِیں رہِںدّا۔ پۄتی–پۄتا آپ ہُدرے ہۄ جاںدے ہن۔ اُہ پڑھائی ولّ دھِیان نہِیں دے رہے۔ ڈالراں دی دَۄڑ ’چ پئے نُۄںہ–پُتّ کۄلھ بچِّیاں نالھ بہِݨ اتے کمِئۄُنِیکیٹ کرن دا ٹائیِم نہِیں۔

اِک دِن سُلکھّݨ سِںگھّ پَیم نُۄں گۄرے مُںڈّے ڈیو دِییاں باہاں ’چ لِپٹی دیکھدا ہَے۔ اُہ ڈیو نُۄں پَیم نُۄں مِلݨ تۄں ورجدا ہَے تے پۄتی نُۄں سمجھائُݨ دی کۄشِش کردا ہَے کِہ اُسدی اُمر پڑھن–لِکھݨ دی اے… اُسنُۄں آپݨے بھوِکھّ بارے سۄچݨا چاہِیدَے… ۔

پر اُہ بابے دی گلّ سُݨن دی بجائ اُسنُۄں اُکھّڑی کُہاڑی واںگ پَیںدی ہَے٬ “ہُۄ دا ہَیلّ آر یُۄ ٹُ سٹَۄپ اسّ… میری آپݨی اِںڈِوِیُئل لائیِپھ اے… ۔” “پَیم تیرے اِںڈِوِیُئلِذم نیں مُۄںہ اُتّے نُۄں چُکِّیا ہۄئِئَے٬ اِہنُۄں پَیر نہِیں دِیںہدے… ۔” سُلکھّݨ سِںگھّ چِتاونی سُر ’چ آکھدا ہَے۔

اُہ نُۄںہ–پُتّ نالھ گلّ کردا ہَے۔ پر اُہ بچِّیاں نُۄں مِلدی کانُۄنی سُرکھِّیا کارن دھی دا پکھّ پُۄردے ہن۔ سُلکھّݨ سِںگھّ پۄتی نالھۄں نُۄںہ–پُتّ نُۄں ودھّ کسُۄروار ٹھہِرائُںدا ہَے٬ جِنہاں نیں بچِّیاں ’چ بہِ کے اُنہاں نُۄں پُۄربی تے پچھّمی سںسّکْرِتِییاں ’چ سںتُّلن بݨائُݨ لئی کۄئی سِکھِّیا نہِیں دِتّی۔ اُہ اُنہاں نُۄں آڈمبّرباذی تِیاگ کے سںجّم نالھ گُذارا کرن لئی آکھدا ہَے۔ پر نُۄںہ–پُتّ اُسنُۄں اݨگَۄلِیا کر رہے ہن۔

بیکدری تۄں دُکھی ہۄئِیا سُلکھّݨ سِںگھّ گھر چھڈّ کے آپݨے دۄست نالھ رہِݨ لگّ جاںدا ہَے۔

ہرِںدّر تے ہرچرن دے پاتر٬ کنیڈا ’چ کپّڑے–لِیڑے دے چھۄٹے–چھۄٹے سٹۄر چلا رہے پںجّابی اَۄرتاں–مرداں نالھ مِلھدے–جُلدے ہن۔

اِویں ہی پَیم ورگے بچّے وی آپݨے بھائیِچارے وِچ ویکھے–سُݨے ہۄئے سن۔

ایتھے اِہ دسّݨا بݨدا ہَے کِہ کنیڈِیئن پںجّابی پرِواراں وِچ پَیم ورگے بچّے بہُت تھۄڑھے ہن۔ بہُگِݨتی اُنہاں بچِّیاں دی ہَے جۄ واجب آذادی ماݨدے ہۄئے یُۄنِیورسِٹِییاں دی پڑھائی کرکے کنیڈا دے ہر کھیتر وِچ چںگِّییاں جَۄباں ہاسل کردے ہن۔

20وِیں سدی دے آکھری دہاکے دَۄران پںجّابی کمِئۄُنِٹی دے کُجھ سکُۄلی مُںڈِّیاں نیں گَیںگ بݨا لئے سن۔ شُرُۄ وِچ تاں٬ پڑھائی ’چ نِکمّے تے اوارا کِسم دے بچّے ہی گَیںگاں وِچ سرگرم سن۔ پر بائد وِچ اُہ چںگّے بچِّیاں نُۄں وی ورگلائُݨ لگّ پئے۔ گَیںگاں دِییاں آپس وِچ لڑائیِیاں–بھِڑائیِیاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں۔ اِس گمبھِّیر سمسِّیا نُۄں وِچارن لئی پْربھاوِت سکُۄلاں دے پںجّابی ادھِیاپکاں٬ پُلِس والھِیاں تے کمِئۄُنِٹی دے بںدِّیاں نیں مِیٹِںگّاں کِیتِییاں۔ اُنہاں مِیٹِںگّاں وِچ مَیں وی شامل ساں۔ بُلارِیاں انُسار سمسِّیا دا مُکھّ کارن بچِّیاں تے اُنہاں دے ماپِیاں دے لائیِپھ سٹائیِل وِچلا پاڑا سی۔ اِس پاڑے نیں گھراں دے ماہَۄل نُۄں نِیرس بݨائِیا ہۄئِیا سی۔

پھَیسلا اِہ ہۄئِیا کِہ ماپِیاں تے اُنہاں دے پُتّاں–دھِییاں دے سَیمِینار کروائے جاݨ۔ سَیمِیناراں وِچ دۄناں دھِراں دے وِچار سُݨے جاݨ تے سںتُّلِن لبھّݨ دی کۄشِش کِیتی جاوے۔ اِکبال رامُۄوالِییا تے اُسدے ساتھی ادھِیاپکاں نیں سَیمِیناراں دی رُۄپ–ریکھا تِیار کِیتی۔ سَیمِیناراں دا پْربںدھّ وِیک اَیںڈاں ’تے سکُۄلاں وِچ کِیتا گِیا۔ ہر سَیمِینار تۄں پہِلاں اسِیں پھۄناں راہِیں ماپِیاں ’تے اُنہاں دے بچِّیاں نُۄں شامل ہۄݨ لئی تاکِید کردے ساں۔

سدّے ہۄئے پرِوار جدۄں مُکرّر کِیتے سکُۄل ’چ پہُںچّدے تاں اُنہاں نُۄں گرُپّاں وِچ وںڈّ کے وکھّ–وکھّ کمرِیاں وِچ بِٹھا دِتّا جاںدا۔ گرُپّ اِس ترِیکے نالھ بݨائے جاںدے کِہ اِکّۄ پرِوار دے بچِّیاں تے اُنہاں دے ماپِیاں نُۄں ’کٹھے نہِیں سی رکھِّیا جاںدا۔ اڈّ–اڈّ کر دِتّا جاںدا سی۔ اِسدا پھائِدا اِہ ہۄئِیا کِہ بچّے بیجھِجک ہۄ کے آپݨی گلّ دسّدے۔ ماپے وی کھلّہ کے بۄلدے۔ دۄناں دھِراں دِییاں اِک–دُۄجے پْرتی شِکائِتاں اُٹھّدِییاں۔ واستوِک اُلجھݨاں تے مسلے وی اُبھّردے۔ گہِگچ سںوّاد رچدا۔ اکھِیر وِچ سارے گرُپّاں نُۄں اِک ہال وِچ بِٹھا کے پہِلاں دۄناں دھِراں دِییاں شکائِتاں دا سار–تتّ پیش کِیتا جاںدا تے پھِر اُہ نُکتے اُبھارے جاںدے جِنہاں ’تے امل کرکے بچّے تے اُنہاں دے ماپے لۄڑِیںدی اَیڈجسٹمَیںٹ کر سکدے سن۔

مَیں کئی گرُپّاں دے سںوّاد کںڈّکٹ کِیتے۔ اُنہاں سںوّاداں وِچّۄں مَینُۄں ’پںدھّ کتھا‘ تے ’بھوِکھّ‘ کہاݨِییاں دے ماپِیاں تے اُنہاں دے جوان ہۄ رہے بچِّیاں دے پاتر مِلھ گئے۔ بچِّیاں دے مناں دِییاں اُلجھݨاں تے اُنہاں دے ماپِیاں نالھ ٹکراء دِییاں ستھِتِییاں بارے وی پتا لگّ گِیا۔

کہاݨی ’پںدھّ کتھا‘

اِس کہاݨی دے دۄ مُکھّ پاتر ہن٬ لکھبِیر سِںگھّ تے اُسدا چھۄٹا پُتّر روی۔ لکھبِیر سِںگھّ اِکلّا کنیڈا آئُںدا ہَے۔ ایتھے سںگھّرش کرکے اِمِیگراںٹ بݨدا ہَے۔ پرِوار دے آئُݨ نالھ چاواں–اُمںگّاں والھی ذِںدّگی شُرُۄ ہۄ جاںدی ہَے۔ پر پتنی دی٬ ہائیِویء ہادسے ’چ ہۄئی مَۄت نالھ ہسدّے–وسدے گھر وِچ اُجاڑ پَے جاںدی ہَے۔ لکھبِیر سِںگھّ سدمے ’چۄں اُبھّر کے دۄناں پُتّاں نُۄں پالھدا ہَے… وڈّا پُتّ نِںدّ وِیاہ کروا کے آپݨی مرذی دی ذِںدّگی جِئۄُݨ لئی وکھّ ہۄ جاںدا ہَے۔

لکھبِیر سِںگھّ جَۄب ’تے بِذی رہِںدّا ہَے۔ اِکلّتا وِچ بۄرِیئت مہِسُۄس کردے روی نُۄں سَیکس تے ماردھاڑ دِییاں پھِلماں دیکھݨ دی آدت پَے جاںدی ہَے۔ تے اُہ آپݨے ہِساب نالھ جِئۄُݨ دِییاں گلّاں کرن لگدا ہَے۔ ڈَیڈ دی سِکھّ-متّ اُسنُۄں چںگّی نہِیں لگدی۔

پڑھِیا–لِکھِیا لکھبِیر سِںگھّ ہالات دا وِشلیشݨ کردا ہۄئِیا آکھدا ہَے٬ “روی! آپݨے ہِساب نالھ جِئۄُݨ والھی گلّ اینی سِدھّی نہِیں… مَیں منّداں پئی اِس نالھ بںدّے دا سوَیماݨ ودھِئَے پر ہُݨ اِہ گلّ اینی اۄڑک ’تے پہُںچّ گئی اےَ کِہ اِسنے بںدّے نُۄں بںدّے نالھۄ تۄڑ دِتَّے۔”

پر روی ’تے نِجّی آذادی بھارُۄ ہَے… اُسدے سکُۄل دے گَیںگ والھے اُسنُۄں آپݨے وِچ رلھا لَیںدے ہن۔ گَیںگ دے مُںڈّے اَیش کرن لئی چۄرِییاں کردے ہن۔ اُنہاں لئی چۄرِییاں اپرادھ نہِیں تھرِّلاں ہن۔ چۄرِییاں ’چ دلیر ہۄئِیا روی گَیںگ دا وِشیش مَیمبر بݨ جاںدا ہَے۔ دۄ گَیںگاں دی لڑائی وِچ کمر ’چ لگّی گۄلی نالھ اُسدِییاں لتّاں نکارا ہۄ جاںدِییاں ہن۔ ذِںدّگی وِیلہ چیئر نالھ جُڑ جاںدی ہَے۔ گھۄر نِراشتا ’چ ڈُبِّیا اُہ رِہَیب ڈاکٹر دِییاں چَیکّ–اپّ جاں پھِذِیئۄتھَیرپی لئی تاں جا آئُںدا ہَے٬ باکی سماں گھر اںدّر ہی پِیا رہِںدّا ہَے۔

اِک دِن لکھبِیر سِںگھّ پُتّر نُۄں دھکّے نالھ کار ’چ بِٹھا نِیاگرا پھالذ لَے جاںدا ہَے۔ پھالذ ’تے کُجھ سماں گُذار کے اُہ اُس نُۄں نِیاگرا درِیا دا پھالذ تۄں اگلا سپھر دِکھائُںدا ہۄئِیا آکھدا ہَے٬ “دیکھ بیٹے! اِہ چُپّ–چاپ تے اݨگَۄلھِیا جِہا وگ رِہا٬ دُنِییاں دا اجُۄبا کہائُںدے اُسے نِیاگرا پھالذ دا جلَۄء–بھرپُۄر پاݨی اے جِسنُۄں دُنِییاں بھر دے لۄک دیکھݨ آئُںدے نیں۔ پر ایتھے اِہ کِسے گِݨتی ’چ نہِیں۔ کۄئی اِسنُۄں دیکھݨ نہِیں آئُںدا۔ پر اِسنُۄں آپݨی اِہ ہۄݨی وی پْروان اے… اِہدی چال ’چ اُداسی تاں ہَے پر اِہ وگدا پِئَے۔”

لکھبِیر سِںگھّ نُۄں جدۄں وی ٹائیِم مِلھدا اُہ روی نُۄں جھِیلاں تے پارکاں وِچ گھُمائُݨ لَے جاںدا۔ روی نُۄں آپݨی بُجھی ہۄئی رُۄہ وِچ چہِک مہِسُۄس ہۄݨ لگدی ہَے۔ اُہ پڑھائی شُرُۄ کر لَیںدا ہَے۔ یُۄنِیورسِٹی دِییاں اپںگّ وِدِیارتھِییاں دِییاں کھیڈاں وِچ ہِسّا لَیݨ لگدا ہَے۔ ڈانس ٹِیم دی ڈائِرَیکٹر اَین اُسنُۄں وِیلہ چیئر ڈانس–ٹِیم ’چ شامل کر لَیںدی ہَے۔ پھِذِیئۄتھَیرپی تے ڈانس نالھ اُسدی ڈَیمیج ہۄئی ناڑی ’چ سُدھار دی سمبھّاونا بݨ جاںدی ہَے۔

کہاݨی ’بھوِکھّ‘

سَیمِیناراں وِچ کُجھ وِدِیارتھݨاں نیں آپݨے ڈَیڈِییاں دے کٹڑّ وتِیرے بارے دسِّیا سی۔ اُہ آپݨِییاں گلّاں ہی منّوائُںدے سن دھِییاں دِییاں نہِیں سُݨدے سن۔ اُنہاں ’تے وِشواس نہِیں سن کردے… بھارتی رسماں–رِواذاں دی رٹ لائی رکھّدے۔ اُنہاں گرُپّاں وِچ شِکائِتاں کرن والِییاں کُڑِییاں دے ڈَیڈی تاں ہۄر کمرِیاں وِچ سن٬ دُۄجے بچِّیاں دے کُجھ ڈَیڈی کُڑِییاں دِییاں شِکائِتاں ’تے کَۄڑ کھا گئے۔ کہِݨ لگّے٬ “سانُۄں گۄرِیاں دِییاں رِیساں نہِیں کرنِییاں چاہِیدِییاں۔ ساڈا آپݨا سبھِیاچار ودھِییا ہَے… کُڑِییاں نُۄں گھراں دی اِذت دا کھِیال رکھّݨا چاہِیدَے۔”

ہال وِچ جدۄں سارے گرُپّ اِکٹھّے ہۄ کے بَیٹھدے تاں اسِیں ہۄر مُدِّیاں نالھ کُڑِییاں دِییاں شِکائِتاں وی اُبھاردے تے ماپِیاں نُۄں سمجھائُںدے کِہ دھِییاں ’تے اِس ترہاں دی سکھتی واجب نہِیں۔ ساڈے بچِّیاں ’تے گۄرے سماج دا پْربھاو پَیݨا سُبھاوک ہَے۔ کنیڈا دے کانُۄن ہر وِئکتی نُۄں آذادی نالھ رہِݨ دا ہکّ دیںدے ہن۔ بیلۄڑے سکھت وتِیرے تۄں اکّ کے بچّے باگی ہۄ سکدے ہن۔ سِرپھ آپݨِییاں ہی ناں کہۄ٬ اُنہاں دِییاں وی سُݨۄ۔ اُنہاں ’تے وِشواس کرۄ۔ پھِر بچِّیاں نُۄں وی سمجھائُںدے کِہ بیلگام آذادی ٹھِیک نہِیں۔ آذادی دے نالھ ذِمّیواری دا اہِساس بہُت ذرُۄری ہَے۔ اُنہاں نُۄں ماپِیاں دا وِشواس تۄڑنا نہِیں چاہِیدا۔ ماپے سکھت کمائیِیاں کرکے اُنہاں دِییاں لۄڑاں پُۄرِییاں کردے ہن۔ اُنہاں نُۄں ماپِیاں دا آدر کرنا چاہِیدَے۔

دھِییاں ’تے لگِّییاں رۄکاں–ٹۄکاں اتے کُجھ ڈَیڈِییاں دِییاں رۄکاں–ٹۄکاں نُۄں جائِذ ٹھہِرائُںدِییاں گلّاں تۄں مَینُۄں ’بھوِکھّ‘ کہاݨی دا کچّا مال مِلھ گِیا۔ اِس کہاݨی دی مُکھّ پاتر نوجۄت دا ڈَیڈی دِلباگ سِںگھّ جگِیرُۄ سُبھاء دا مالک ہَے۔ اُہ پتنی تے دۄناں دھِییاں ’تے دابا پا کے رکھّدا ہَے۔ ہرجۄت اجے چھۄٹی ہَے٬ نوجۄت جوان ہۄ رہی ہَے۔ دِلباگ سِںگھّ نیں نوجۄت نُۄں سکُۄل جاݨ–آئُݨ لئی سِرپھ دسّے ہۄئے رُۄٹ ’تے ہی پَیر دھرن اتے اکھّاں نِیوِییاں کرکے تُرن دی سکھت ہدائِت کِیتی ہۄئی اے۔ نوجۄت باکی بچِّیاں نالھ سکُۄل کَیمپ ’تے جاݨا چاہُںدّی ہَے پر اُہ اِجاذت نہِیں دیںدا۔

نوجۄت دی پڑھائی تے کنیڈِیئن جِیون–پْرݨالی وِئکتی نُۄں اُچتم منّدی تے دْرِڑائُںدی ہَے۔ پںچھِّییاں واںگ کھُلہا اُڈݨ دا ہکّ دیںدی ہَے۔ ڈَیڈی دی سکھتی کارن اُہ آپݨے آپ نُۄں پِںجّرے ’چ کَید ہۄئی سمجھدی ہَے۔ اُہ اِہ سۄچ کے ہَیران ہۄ رہی ہَے کِہ اُسنُۄں ذِںدّگی دی بھرپُۄرتا نُۄں ویکھݨ–سمجھݨ دے مَۄکِیاں تۄں واںجھِیا کِئۄں رکھِّیا جا رِہا ہَے۔ ڈَیڈ دِییاں کنیڈا آ کے آپݨی کرڑی مِہنت دِییاں مُڑ–مُڑ دُہرائیِیاں گلّاں اُسنُۄں بۄر کرن لگّ جاںدِییاں ہن۔ اُسدا جِیء کردا ہَے کِہ ڈَیڈ نُۄں پُچھّے کِہ اُسدی جدّۄ–جہِد دا منۄرتھ کی اِہ سی کِہ اُہ آپݨی اَۄلاد نُۄں ڈبّی ’چ بںدّ کرکے رکھّے۔

اِک ویراں ’مدرذ ڈیء‘ ’تے اُہ تے ہرجۄت مَۄم نُۄں چاء تے مۄہ نالھ کارڈ دیںدِییاں ہن۔ دۄناں دھِییاں نُۄں جپھّی ’چ لَے کے مَۄم اسِیس دیںدی ہَے٬ “جِئُںدِییاں روہۄ٬ کھُۄب پڑھۄ تاں کِہ آپݨے پَیراں ’تے کھڑھِییاں ہۄ سکۄ۔” جواب وِچ نوجۄت اںدّرلی جھُںجّلاہٹ پھُٹّ نِکلھدی ہَے٬ “اۄ نۄ مَۄم٬ کِدّاں کھڑھ ہۄ جے گا۔ ساڈے پَیر تاں ڈَیڈ نیں آپݨے پَیراں نالھ بنّہے ہۄئے آ۔” اُسنُۄں مَۄم دے اتِ سہِںدّڑ وِہار ’تے ہَیرانی ہۄݨ لگدی ہَے جۄ گھر دی اِذت بݨائی رکھّݨ لئی ڈَیڈ دِییاں ودھِیکِییاں سہاری جا رہی ہَے۔

گھر دے اتِ سکھتی والھے ماہَۄل وِچ گھُٹݨ مہِسُۄسدی نوجۄت مانسِک دوںدّ دا شِکار ہۄ جاںدی ہَے۔ آپݨے بُیائ–پھرَیںڈاں نالھ ڈیٹِںگّ کردِییاں گۄرِییاں کُڑِییاں تے مَۄج–مستی کردِییاں کُجھ پںجّابی مُۄل دِییاں جماتݨاں دے اسر ہیٹھ اُہ رݨبِیر ناں دے نَۄجوان نالھ سرِیرک سمبّںدھّ بݨا لَیںدی ہَے۔ اِہ پتا لگّݨ ’تے کِہ رنبِیر ڈرگّی کِسم دا وِگڑِیا ہۄئِیا مُںڈّا ہَے اُہ اُسنُۄں لاہنتاں پائُںدی ہۄئی سمبّںدھّ تۄڑ لَیںدی ہَے۔ کھُد نُۄں کۄسدی ہَے کِہ اُسنے رنبِیر دِییاں جھُۄٹھِییاں گلّاں ’تے وِشواس کِویں کر لِیا۔ رنبِیر سمبّںدھّاں دی گل نوجۄت دے ڈَیڈی نُۄں دسّ دیںدا ہَے۔ دِلباگ سِںگھّ لئی اِہ کھاندان نُۄں کلںکِّت کرن والھی گلّ ہَے۔ اُہ نوجۄت دی کُٹّ–مار کردا ہَے… نوجۄت شَیلٹر ہۄم وِچ چلی جاںدی ہَے… تے گھر پرتݨ تۄں ناںہ کر دیںدی ہَے۔ دھی نُۄں کُٹّݨ دے دۄش وِچ دِلباگ سِںگھّ نُۄں دۄ ہپھتے دی سذا ہُںدّی ہَے۔

پںجّابی کاںئۄُںسلر سِمّی دی کاںئۄُںسلِںگّ راہِیں نوجۄت سمبھّلدی ہَے۔ پڑھائی نالھ جُڑدی ہَے۔ تے ہَیمِلٹن ستھِّت یُۄنِیورسِٹی تۄں سۄشل ورک دی ڈِگری ہاسل کردی ہَے۔ پڑھائی دَۄران اُہ٬ سِمّی دی گۄری دۄست٬ ڈۄرتھی دے گھر کِرائے ’تے رہِںدّی ہَے۔ ڈۄرتھی نُۄں نوجۄت نالھ ہۄئی–بِیتی دا پتا ہَے۔ اِس سںدّربھ وِچ اُہ آپݨا وِچار پیش کردی ہَے٬ “نو! تُہاڈی کمِئۄُنِٹی ’چ ٹِینئیجراں دی وڈّی سمسِّیا تاں سبھِیاچارک دوںدّ ہی جاپدی اے۔”

“ہاں٬ پر اِہدے نالھ کُجھ گلّاں ہۄر وی نیں… ساڈے ماپے ساڈے ’تے وِشواس نہِیں کردے٬ جِس کرکے ساڈے اںدّر سوَیماݨ نہِیں بݨدا… ساڈِییاں اِیمۄشنل لۄڑاں سانُۄں باہر جھاکݨ لا دیںدِییاں نیں۔ اسِیں گھردِیاں تۄں چۄرِییاں کرن لگّ پَینے آں… ۔” نوجۄت دسّدی ہَے۔

پر نوجۄت کنیڈا دی بیمُہار وِئکتِیگت آذادی دی اسلِیئت نُۄں وی سمجھدی ہَے۔ اِس سمبّںدھّ وِچ اُہ ڈۄرتھی نُۄں کہِںدّی ہَے٬ “ڈۄرتھی! تُہاڈے لۄکاں وِچ آذادی ساںجھ نُۄں پِچھاںہ چھڈّدی جا رہی اے۔”

“ہاں نو! ایسے کرکے ہی تاں ساڈے رِشتِیاں دا ہال اینا ماڑا آ۔” ڈۄرتھی سوِیکار کردی ہَے۔

اِس کہاݨی سمیت آپݨِییاں سارِییاں کہاݨِییاں وِچ مَیں اِہ درسائِیا ہَے کِہ سِہتوںدّ سماج دی سِرجݨا واستے ناں تاں پُۄرب دا وِئکتِیواد وِرۄدھی کٹّڑ روئیِّیا سہی ہَے تے ناں ہی پچھّم دا بیمُہارِییاں کھُلّہاں والھا وِئکتِیوادی روئیِّیا۔ لۄڑ ہاں–مُکھی سںتُّلن لبھّݨ دی ہَے۔

سَیمِیناراں وِچّۄں مَینُۄں اُپرۄکت کہاݨِییاں دا کچّا مال تاں مِلھ گِیا سی پر کہاݨِییاں وِچلے کنیڈا دے جمّپلھ ٹِینئیجراں دی گلّ–بات دے اںدّاذ بارے بھروِیں جاݨکاری نہِیں سی۔ اِہ مَیں کاںئۄُںسلر (ہُݨ وڈّا اپھسر) بلدیو مُٹّا تۄں ہاسل کِیتی۔

اسِیں اِہ جاݨدے ساں کِہ سَیمِیناراں دے اسر ہیٹھ سارے پرِواراں دے گھراں دا ماہَۄل ٹھِیک ہۄ جاݨا سمبھّو نہِیں۔ ساڈی کۄشِش اِس سمسِّیا پْرتی چیتنا پَیدا کرن دی سی۔ کۄشِش سپھل رہی۔ کاپھی پرِواراں ’چ ماپِیاں تے بچِّیاں وِچ تالمیل شُرُۄ ہۄ گِیا سی۔ بچِّیاں دی پڑھائی تے وِہار بارے جاݨن لئی ماپِیاں نیں سکُۄلاں نالھ رابتا بݨا لِیا سی۔ پںجّابی ٹِیچراں نیں دسِّیا سی کِہ ادھِیاپکاں تے ماپِیاں دِییاں مِیٹِںگّاں وِچ پںجّابی ماپِیاں دی ہاذری ودھی سی۔ آم بچّے گَیںگ والھے مُںڈِّیاں پْرتی ساودھان ہۄ گئے سن۔ سکُۄلاں دے پْرِسِیپلاں تے پُلِس والِیاں نیں گَیںگ لِیڈراں وِرُدھ کاروائی تیذ کر دِتی سی۔ سماں تاں لگّا سی پر گَیںگ کھتم ہۄ گئے سن۔

کہاݨی ’پرچھاویں‘

اِہ کہاݨی اِک اجِہے پںجّابی مرد دی گاتھا ہَے جۄ وِیاہ–باہرے سمبّںدھّاں دا مذا وی لَے رِہا ہَے تے اِہ توکّۄ وی رکھّدا ہَے کِہ اُسدی پتنی اُس نالھ جُڑی رہے۔ اُسدا اِہ وِوہار اُسنُۄں بہُت مہِںگّا پَیںدا ہَے۔

کہاݨی دا مُکھّ پاتر جنمِیت آدھُنِک چیتنا والھا سمرتھّ شائِر ہَے۔ پر مرداوِیں ہئُمَے کارن اُہ آپݨی چیتنا دے ہاݨ دا نہِیں بݨ سکِیا۔ اُسدی پتنی بلبِیر دْرِڑ اِرادے والھی مِہنتی تے سُچجّی اَۄرت ہَے۔ اُہ سہُرے–گھر وِچّۄں آلس کڈھّدی ہَے۔ تے پھِر پرِوار دی بِہتری واستے گہِݨے ویچ کے پتی نُۄں کنیڈا بھیجدی ہَے۔

جنمِیت کنیڈا ’چ جَۄب دے نالھ–نالھ اںگّْرذی دی پڑھائی وی کردا ہَے۔ اُسنُۄں ڈاککھانے دی چںگّی جَۄب جاںدی ہَے۔ پرواسی جِیون نُۄں نویں بِمبّاں ’چ ڈھالھدِییاں اُسدِییاں کوِتاواں دی شلاگھا ہۄݨ لگدی ہَے۔ بچِّیاں سمیت کنیڈا پہُںچّ کے بلبِیر وی جَۄب تے گھر دے کمّاں وِچ رُجھ جاںدی ہَے۔

ٹراںٹۄ دی اِک ساہِت سبھا وِچ جنمِیت دی مُلاکات٬ شربتی اکھّاں والی مُٹِیار نِیلُۄ نالھ ہُںدّی ہَے۔ ساہِتک رُچِییاں والھی نِیلُۄ تلاک–شُدا ہَے۔ اُہ جنمِیت دِییاں کوِتاواں دی پْرشںسّک وی ہَے تے الۄچک وی۔ جنمِیت اُس نالھ سمبّںدھّ بݨا لَیںدا ہَے۔

اُنہاں دے سمبّںدھّاں بارے پتا لگّݨ ’تے بلبِیر دے دِل ’تے سٹّ وجّدی ہَے۔ رۄہ نالھ بھری اُہ پتی نُۄں پُچھّدی ہَے کِہ اُسنے اِہ کارا کِئۄں کِیتا؟

“تُۄں میرے ’تے کۄئی ججّ بݨ کے بَیٹھی آں کِہ تیرے مُۄہرے مَیں بِیان دیواں۔” جنمِیت دا جواب ہَے۔

“مَیں ججّ تاں نہِیں پر مَینُۄں آپݨی گۄلی وی ناں سمجھ رکھِّئۄ۔ تُہاڈے برابر دا درجا رکھّدی ہاں۔ تے تُہانُۄں پُچھّݨ دا ہکّ وی… ۔” بلبِیر ’تے کنیڈِیئن اَۄرت دی سُتںتّر ہۄںد دا پْربھاو ہَے۔

پتی دے وِوہار ’چ کۄئی پھرک ناں دیکھدی ہۄئی بلبِیر آکھدی ہَے٬ “ایداں نہِیں گھر وسدے ہُںدّے۔”

“نہِیں وسدے ناں وسݨ, مَیں کۄئی ٹھیکا نہِیں لِیا ہۄئِیا۔” جنمِیت دی ہئۄں جِئۄں دی تِئۄں ہَے۔

“گھراں–پرِواراں دے سِلسِلے ٹھیکے ’تے نہِیں اسُۄلاں ’تے چلدے آ۔ اُہ اسُۄل جے تُہانُۄں نہِیں منذُۄر تاں پاسے ہۄوۄ۔” بلبِیر آپݨے سٹَیںڈ ’تے دْرِڑ ہَے… آکھر تلاک ہۄ جاںدا ہَے۔

جنمِیت نِیلُۄ نالھ پْریمِکا دا رِشتا ہی رکھّݨا چاہُںدّا ہَے۔ پر نِیلُۄ نُۄں اُسدی پھالتُۄ اَۄرت بݨنا پْروان نہِیں۔ اُہ نَۄجوان شائِر ہرپال ولّ جھُک جاںدی ہَے۔

بلبِیر تے نِیلُۄ کنیڈِیئن اَۄرت دے مرد نالھ برابری دے ہکّاں بارے جاگرُۄک ہن۔ پر اُنہاں دے ذِںدّگی جِئۄُݨ دے ڈھںگّاں وِچ اںتّر ہَے۔ نِیلُۄ مرداں نالھ رِشتِیاں دے جۄڑ–تۄڑ وِچ کھُلّہ ورتدی ہَے۔ پر بلبِیر تلاک تۄں بائد آپݨے سُپنے دھی–پُتّ نالھ جۄڑ لَیںدی ہَے۔ اُنہاں نُۄں پڑھائُںدی ہَے٬ دھی دا وِیاہ کردی ہَے۔ اُہ تاں آپݨی بذُرگ سسّ نالھ وی جُڑی رہِںدّی ہَے۔

’دۄ ٹاپُۄ‘ تۄں ’پرچھاویں‘ تکّ دِییاں 6 کہݨِییاں نُۄں مَیں وار–وار سۄدھِیا۔ اِہ کہاݨِییاں سِرجݨا٬ سمدرشی تے کہاݨی پںجّاب پرچِیاں وِچ چھپِییاں سن۔ پرچِیاں وِچ چھپݨ تۄں بائد وی مَیں سۄدھاں کردا رِہا۔

اِنہاں کہاݨِییاں بارے مَیں آپݨے دۄست کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دی رائ لئی۔ اُسدے جِہڑے سُجھائۄ ٹھِیک لگّے٬ اُہ مَیں پْروان کِیتے۔ کہاݨِییاں نُۄں نِیجھ نالھ ٹائیِپ کرکے کِتاب ’دۄ ٹاپُۄ‘ دا ڈھاںچا وی کمپِّئۄُٹر دے وِشیشگ پنُّۄں ہُراں نیں ہی تِیار کِیتا سی۔

کِتاب 1999 ’چ چھپی۔ چھپدِیاں سار ہی چرچا شُرُۄ ہۄ گئی… ۔ کئی پرچِیاں تے اکھباراں وِچ پاذِٹِو رِیوِیئۄُ چھپے۔

دۄ ٹاپُۄ دے پْرسںگّ وِچ جرنَیل سِںگھّ دی رچنا دْرِشٹی

اِہ آلۄچنا-پُستک ڈا. گُرمِیت کلّرماجری نیں 2001 وِچ سمپّادِت کِیتی۔ اِس وِچ 14 نامور وِدواناں دے لیکھ شامل ہن۔ کُجھ وِدواناں دے مُکھّ وِچار اںکِّت کر رِہاں:

ڈا. کرمجِیت سِںگھّ نیں میرے پہِلے تِنّ کہاݨی سںگّْرِہاں ’تے وی پرچے لِکھے سن۔ آپݨے لیکھ وِچ اُسنے پہِلاں اُنہاں سںگّْرِہاں ’تے جھات پُیائی ہَے تے پھِر ’دۄ ٹاپُۄ‘ دِییاں کہاݨِییاں دے وِشا وستُۄ٬ پیشکاری تے شِلپ نُۄں پڑچۄلݨ بائد آکھِیا ہَے٬ ’جرنَیل سِںگھّ نیں ’دۄ ٹاپُۄ‘ کہاݨی سںگّْرِہ راہِیں اِک وڈّی پُلاںگھ پُٹّی ہَے تے اُسنے پںجّابی کہاݨی ساہِت وِچ آپݨا تھاں سُرکھِّئت کر لِیا ہَے۔‘

ڈا. دھنوںتّ کَۄر انُسار٬ ’پچھّم دے وِئکتِیواد ولّۄں اَیلانی آذادی ساہویں رِشتِیاں دی تِڑک رہی ساںجھ دا پْرتکھّݨ جرنَیل سِںگھّ دی کہاݨی چیتنا نُۄں کُجھ اہِم مُدِّیاں ’تے کیںدْرِت کردا ہَے:’

(1)ساںجھ تے سُتںتّرتا دا کِہڑا اںدّاذ٬ کِہڑا انُپات ساویں سںتُّلِت رِشتِیاں دا جنمداتا ہۄ سکدا ہَے؟

(2)بںدّے دا سوَیماݨ کِس اۄڑک ’تے پہُںچّ کے بںدّے نُۄں بںدّے نالھۄ تۄڑ دِںدّا ہَے؟

(3)اِک سںتُّلِت شکھسِیئت دی اُساری لئی کِنّا کُ وِشواس٬ کِنّا کُ ماݨ, کِنّی کُ کھُلّہ جاں کِنّی کُ اِیمۄشنل ٹیک لۄڑِیںدی ہَے؟

اِہ پْرشن اُسدے کالپنِک ویروِیاں دے آرپار پھَیلے وِکھائی دِںدّے ہن۔

ڈا. بلدیو سِںگھّ دھالِیوال کہاݨِییاں دا وِستْرِت وِشلیشݨ کردِیاں آکھدا ہَے٬ ’جرنَیل سِںگھّ دِییاں کہاݨِییاں سمُچّے رُۄپ وِچ اِہ رچنا–وِویک سِرجدِییاں ہن کِہ وڈّا مسلا پُۄربی جاں پچھّمی سںسّکْرِتی دے سروۄتم جاں تُچھّ ہۄݨ دا نہِیں بلکِہ اتی وِکسِت پُۄںجِیوادی پْربںدھّ وِچ منُکھّ دے کِسے وی ترہاں دے سبھِیاچار نالھۄ ٹُٹّ کے وستُۄ رُۄپ وِچ پرِورتت ہۄ جاݨ دا ہَے۔‘

ڈا. سربجِیت سِںگھّ نیں کہاݨِییاں دی بارِیکی نالھ پُݨ–چھاݨ کِیتی ہَے۔ اُسدا کتھن ہَے٬ ’وِکسِت پُۄںجِیواد دی جِس آذادی دا وِشو بھر وِچ رام رَۄلھا کھڑا کِیتا گِیا ہَے٬ اُس نُۄں جرنَیل سِںگھّ نیں پرِستھِتِییاں دے سںدّربھ وِچ سمجھݨ لئی سںوّاد اُتپنّ کِیتا ہَے… بھاشا دے پْرتِیکِیکرن راہِیں اُسنے جِیون دی سُۄجھ تے سُہج نُۄں سہِج تے سُۄکھم بݨا دِتّا ہَے۔ بھاشا دے پکھّۄں سُچیچتا تے اُسدی گمبھِّیر تے سںجِّیدگی نالھ ورتۄں٬ بدیشی پںجّابی کہاݨی دے سُگھّڑ ہۄ جاݨ دی گواہی بھردی ہَے۔

ڈا. سُکھپال سِںگھّ تھِںدّ: ’کہاݨی ’دۄ ٹاپُۄ‘ دی کتھا–چیتنا سمُچِّییاں جُگتاں دے سںدّربھ وِچ سمُۄہمُکھی بںدھّیجی بݨتراں اتے نِرۄل نِجّمُکھتا دے آپسی ٹکرائۄ اتے تݨائۄ وِچ آپݨا سںتُّلن تلاشدی جاپدی ہَے۔‘

ڈا. جگبِیر سِںگھّ انُسار ’دۄ ٹاپُۄ‘ پرواسی ساہِت دی پْرماݨِک ٹَیکسٹ ہۄݨ دے نالھ–نالھ وِشو پںجّابی سہِت دی وی مُلّوان پْراپتی ہَے۔‘

پاکِستان دے نامور کہاݨِیکار اِلِیاس گھُمّݨ نیں ’دۄ ٹاپُۄ‘ کِتاب شاہمُکھی ’چ لِپِییاںتر کرکے ’پںجّابی بھاشا اتے سبھِیاچار وِبھاگ٬ لاہَۄر‘ راہِیں چھپوائی۔

ہِںدّی ’چ انُواد ساہِتکار سۄما سبلۄک نیں کِیتا۔ کِتاب چھاپی سی ’چیتنا پْرکاشن٬ لُدھِیاݨا‘ نیں۔

ٹُر گِیا مِتّر پِیارا لَیری ہائیِن لَیری ہائیِن نالھ سمپّرک ٹُٹّ چُکّا سی۔ تکرِیبن سال بائد اِک دِن اُسدی پتنی نۄوا دا پھۄن آئِیا۔ اُسنے دسِّیا کِہ اُنہاں نیں رِہائِش بدل لئی سی۔ “پر تُسِیں اینا چِر پھۄن کِئۄں ناں کِیتا؟” میرے پْرشن دے اُتر وِچ نۄوا نیں جۄ دسِّیا٬ سُݨ کے میرا ساہ سُۄتِیا گِیا۔ لَیری نُۄں کَیںسر سی۔ اُہ بِماری نالھ جُۄجھِیا سی پر ہار گِیا۔ ہُݨ اُہ کُجھ دِناں دا مہِمان سی۔ میرے کہِݨ ’تے نۄوا نیں پھۄن لَیری نُۄں پھڑا دِتّا۔ کمذۄری کارن اُسنُۄں بۄلݨ وِچ تکلِیپھ ہۄ رہی سی۔ اُس ولّۄں آکھے ’ہائ سمال بردّر‘ دے شبداں وِچلے سنیہ نُۄں مہِسُۄسدِیاں مَیں بھاوُک ہۄ گِیا… اُسدا دُکھّ مہِسُۄس کردِیاں مَیں ہمدردی دے شبد آکھے۔ کُجھ کُ دِناں بائد دُکھدائی کھبر آ گئی۔ نۄوا نیں مَینُۄں پھِئۄُنرل (سسکار) دا پْرۄگرام نۄٹ کروا دِتّا۔ پھلُۄ ہۄݨ کرکے میری سِہت ٹھِیک نہِیں سی۔ پر مَیں جاݨ دا اِرادا بݨا لِیا تے آکھ دِتّا٬ “ذرُۄر آواںگا۔”

پر تِیجے دِن سویرے جدۄں پھِئۄُنرل ’تے جاݨ لئی تِیار ہۄݨا سی٬ من نیں ہۄر ہی دلِیل گھڑ لئی٬ ’دۄ گھںٹّے جاݨ, دۄ گھںٹّے آئُݨ, ڈھائی–تِنّ گھںٹّے دا پھِئۄُنرل پْرۄگرام٬ میرا پھلُۄ ودھ جائیگا… ۔‘ مَیں جاݨ دا پْرۄگرام کَیںسل کر دِتّا۔ من وِچ لَیری نالھ جُڑِییاں یاداں گھُمّدِییاں رہِییاں… کُجھ گھںٹِّیاں بائد میری آتما مَینُۄں کۄس رہی سی٬ ’بںدِّیا! پھلُۄ دی تُۄں دوائی لَے رِہاں۔ اِہ کںٹّرۄل ’چ اےَ۔ تیری سِہت نُۄں کُجھ نہِیں سی ہۄݨا۔ اجّ جدۄں اُس پِیارے اِنسان دی آتما دی شاںتی بابت ارداس وِچ شامل ہۄݨا سی٬ اُس نالھ گُۄڑھی دۄستی دِییاں یاداں٬ اُسدے رِشتیداراں تے دۄستاں–مِتّراں نالھ ساںجھِییاں کرنِییاں سن٬ تُۄں گھیسل وٹّ گِئَں۔ تُۄں بہُت وڈّی گلتی کِیتی اےَ۔‘

اگلے دِن مَیں پھۄن ’تے نۄوا تۄں مُیاپھی مںگّی۔ “پر تُۄں تاں کِہا سی ذرُۄر آواںگا۔” نۄوا دی ٹۄن اُلابھاں دیݨ ورگی سی۔

“پھلُۄ کارن میری سِہت ڈائۄُن ہَے۔” مَیں سپھائی دِتّی۔

“اِذ دَیٹ رائیِٹ؟”

نۄوا دی آکھی اِس گلّ دے دۄ بھاو-ارتھ ہن: دُۄجے بںدّے دی گلّ نُۄں ’اۄ اچھّا‘ کہِݨ واںگ پُشٹ کرنا جاں اُسدی گلّ ’تے شکّ ذاہر کرنا۔

ہۄ سکدَے اِیوا دا بھاو میری گلّ نُۄں پُشٹ کرنا ہی ہۄوے۔ پر جۄ بھاو میری آتما نیں سمجھِیا اُہ شکّ والھا سی۔ مَیں گلت جُ ساں۔

میرِییاں کُجھ گلتِییاں چیتِیاں وِچّۄں وِسر گئیِیاں ہن۔ پر کُجھ گلتِییاں من دِییاں ڈُۄںگھائیِیاں ’چ اُتّرِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ اُنہاں دا چیتا آئُݨ ’تے میری آتما مَینُۄں کۄسݨ لگّ جاںدی ہَے۔ لَیری ہائیِن دی پھِئۄُنرل ’تے ناں جاݨ دی گلتی اِس کِسم دی ہَے۔

کنیڈا دے لمّیرے آرتھِک مںدّواڑے کارن دیش دا بجّٹ بہُت گھاٹے وِچ چلا گِیا سی۔ 1993 دِییاں پھَیڈرل چۄݨاں وِچ بہُمت لِبرل پارٹی نُۄں مِلھِیا۔ جَۄں کریچِیئن پْردھان مںتّری بݨِیاں۔ ارتھچارے دی گھاٹا–پُۄرتی لئی سرکاری مہِکمِیاں دے کھرچِیاں ’تے کٹَۄتِییاں لگّ گئیِیاں۔ باکی مہِکمِیاں ’تے تاں تھۄڑھِییاں ہی سن پر پھَۄج دے مہِکمے ’تے وڈِّییاں کٹَۄتِییاں لگِّییاں۔ پھَۄج دی نپھری گھٹائُݨ دی کاروائی وی شُرُۄ ہۄ گئی۔ کنیڈا دی بھاشا وِچ اِسنُۄں ’ڈائۄُنسائیِذِںگّ‘ کِہا جاںدا ہَے۔ جِہڑے پھَۄجی رِٹائِرمَیںٹ دے لاگے سن٬ اُنہاں نُۄں سمیں تۄں پہِلاں ہی رِٹائِر کر دِتّا گِیا۔ سَیںکڑے پھَۄجی اِکٹھّی رکم جاں تھۄڑھی رکم دے کے پھارگ کر دِتے گئے۔

ساڈی ڈِٹَیچمَیںٹ ’تے جۄ اسر پِیا٬ اُہ بائد ’چ دسّاںگا۔ پہِلاں پڑھۄ پْردھان مںتّری کریچِیئن دے کارج–کال دَۄران کنیڈا دی سِیاست وِچ واپری وِکۄلِتری گھٹنا:

کنیڈا دے سُۄبے کِئُبَیکّ وِچ وڈّی گِݨتی پھراںسِیسی مُۄل دے کنیڈِیئناں دی ہَے۔ سُۄبے دی سرکاری بھاشا پھرَیںچ ہَے۔ تکرِیبن 85% لۄک پھرَیںچ بۄلدے ہن۔ سرکاری بھاشا ہۄݨ کرکے گَیر–پھراںسِیسی مُۄل دے لۄکاں نُۄں وی پھرَیںچ سِکھݨی پَیںدی ہَے۔ پھراںسِیسی مُۄل دے سِیاستاندان چِراں تۄں کِئُبَیکّ واستے ’ڈِسٹِںکّٹ سۄسائِٹی‘ یانِ نِویکلا سماج دی مںگّ کر رہے سن۔

پِچھلے پْردھان مںتّری برائِن ملرۄنی (کںذّرویٹِو پارٹی) نیں کِئۄُبَیکّ سرکار نالھ سمجھَۄتا کِیتا سی۔ اِسنُۄں ’مِیچ لیک اکارڈ‘ کِہا جاںدا ہَے۔ اِس سمجھَۄتے وِچ کنیڈا دی پھَیڈرل سرکار نیں کِئُبَیکّ سُۄبے دی ’ڈِسٹِںکّٹ سُسائِٹی‘ دی مںگّ پْروان کر لئی سی۔ سمجھَۄتے انُسار پھرَیںچ بھاشا تے کلچر نُۄں مہتّو دیݨ تۄں اِلاوا کِئُبَیکّ سُۄبے نُۄں کُجھ ودھّ ادھِکار وی مِلھ جاݨے سن۔

اُس سمیں پارلِیمَیںٹ وِچ لِبرل پارٹی ’وِرۄدھی پارٹی‘ سی۔ اِس پارٹی دے نیتاواں وِشیش کرکے جَۄں کریچِیئن تے لمّا سماں کنیڈا دے پْردھان مںتّری رہِ چُکّے ٹرُۄڈۄ (اجۄکے پْردھان مںتّری جسٹِن ٹرُۄڈۄ دے پِتا) اتے کُجھ سُۄبِیاں دے نیتاواں نیں ’مِیچ لیک اکارڈ‘ دی وِرۄدھتا شُرُۄ کر دِتّی۔ اُنہاں دا ترک اِہ سی کِہ کنیڈا بہُسبھِیاچاری دیش ہَے٬ اِس کرکے پھراںسِیسِییاں نُۄں نِویکلی/ وِشیش سُسائِٹی دا درجا دیݨا واجب نہِیں۔ اکارڈ سارے سُۄبِیاں دِییاں اسَیمبلِییاں وِچ پاس ہۄ کے ہی سِرے چڑھنا سی۔ پر کُجھ پْرِیمِیئر (مُکھّ مںتّری) اِس دے ہکّ وِچ نہِیں سن۔ سمجھَۄتا پھِہل ہۄ گِیا۔

کِئۄُبَیکّ دے چِڑے ہۄئے نیتاواں نیں ’آذاد کِئُبَیکّ‘ دی مںگّ اُبھار دِتّی۔ کِئُبَیکّ وِچ سرکار ’پارٹی کِئُبَیکّوا‘ دی سی۔ پْرِیمِیئر یاک پرِسۄ نیں آذاد کِئُبَیکّ دی مںگّ بارے رَیپھرَیںڈم یانِ رائ شُماری کروائُݨ دا اَیلان کر دِتّا۔ اتے اِس مںگّ دے ہکّ وِچ لۄکاں تۄں ‘YES’ (ہاں) وۄٹ لئی مُہِمّ شُرُۄ کر دِتّی۔ مُہِمّ دی اگوائی کِئۄُبَیکّ دی پھَیڈرل پارٹی ’بلاک کِئۄُبَیکوا‘ دے پْربھاوشالی بُلارے لُۄسِیئۄ بُشیارڈ نیں سامبھ لئی۔ اُسدے چُمبّکی بھاشݨاں تۄں پْربھاوِت ہۄئے آم لۄک آذاد کِئُبَیکّ دے ہکّ وِچ بھُگتݨ لئی تِیار ہۄ گئے۔

اِسے ترہاں دی رائ شُماری 1980 ’چ وی ہۄئی سی۔ اُدۄں ’ناںہ (No) وۄٹ دی وڈّے پھرک نالھ جِتّ ہۄئی سی۔ پْردھان مںتّری جَۄں کریچِیئن اَیتکِیں وی ’نۄ‘ وۄٹ دی جِتّ دی آس لائی بَیٹھا سی۔ پر اُلٹے رُکھّ دی ہوا نیں اُسدے تے اُسدی سرکار دے ہۄش اُڈا دِتّے۔ پھَیڈرل سرکار ولّۄں کِئُبَیکّ دے شہِر ماںٹرِییال وِکھے وڈّی رَیلی کِیتی گئی۔ پر کۄئی کھاس پھرک ناں پِیا۔ اُدۄں ستھِتی ہۄر وی ڈاواںڈۄل ہۄ گئی جدۄں پھراںس نیں اَیلان کر دِتّا کِہ جے کِئُبَیکّ وکھّرا دیش بݨ گِیا٬ پھراںس مانتا دیویگا تے یَۄرپ دے ہۄر دیشاں نُۄں وی اجِہا کرن دی اپِیل کریگا۔ کریچِیئن نیں اںدّرکھاتے امرِیکا دے تتکالی راشٹرپتی بِلّ کلِںٹّن نُۄں سںیُّکت کنیڈا دے ہکّ وِچ سٹیٹمَیںٹ دیݨ لئی گُذارِش کِیتی۔ بِلّ کلِںٹّن نیں اِک ٹی. وی اِںٹروِئۄُ وِچ کنیڈا دی پھَیڈرل سرکار دا پکھّ پُۄردِیاں اِہ وی آکھ دِتّا کِہ آذاد کِئُبَیکّ نُۄں امرِیکا٬ کنیڈا تے مَیکسِیکۄ دے ’پھری ٹریڈ اَیگرِیمَیںٹ‘ دا مَیمبر نہِیں منِّیاں جاویگا۔

پر کِئُبَیکّ دے لۄک آپݨی مںگّ ’تے تُلے ہۄئے سن۔ 30 اکتُۄبر٬ 1995 نُۄں رائ شُماری دِییاں وۄٹاں پئیِیاں۔ 49. 42% وۄٹر آذاد کِئُبَیکّ دے ہکّ وِچ بھُگتے اتے 50. 58% وۄٹر وِرۄدھ وِچ۔ ٹُٹّݨ کِنارے پہُںچِّیا کنیڈا مامُۄلی جِہے پھرک نالھ بچ گِیا۔

پارٹی کِئُبَیکّوا دے نیتا مُڑ رائِشُماری کروائُݨ دِییاں گلّاں کرن لگّ پئے۔ پھَیڈرل سرکار نیں٬ رَیپھرَیںڈم بارے کانُۄنی اُچِّتتا پڑتالݨ لئی٬ ماملا کنیڈا دی سُپرِیم کۄرٹ دے ہوالے کر دِتّا۔ سُپرِیم کۄرٹ نیں پھَیسلا دے دِتّا کِہ کِئُبَیکّ نُۄں کنیڈا نالھۄں اِکترپھا وکھّ ہۄݨ دا کۄئی ادھِکار نہِیں۔

پھَۄج دے مہِکمے ’تے لگِّییاں کٹَۄتِییاں دا اسر ساڈے والھے بیس ’تے وی پِیا۔ سپلائی ڈِپّۄ نُۄں ماںٹرِییال شِپھٹ کرن دے آرڈر ہۄ گئے۔ بیس تۄں باہرلِییاں یُنِٹاں دا آسے پاسے رلیواں شُرُۄ ہۄ گِیا۔ پھلسرُۄپ کمِشنیئرذ دِییاں پۄسٹاں گھٹ گئیِیاں تے ڈِٹَیچمَیںٹ چھۄٹی ہۄ گئی۔ شَیری دی بدلی کِسے ہۄر ڈِٹَیچمَیںٹ ’چ ہۄ گئی۔ وِہلے ہۄئے کمِشنیئرذ کِتے ناں کِتے اَیڈجسٹ ہۄ جاݨے سن۔

ایئرپۄرٹ ’تے پۄسٹِںگّ

اسِیں برَیمپٹن وِچ گھر کھرِید لِیا سی۔ اُتھّۄں ایئرپۄرٹ لاگے سی۔ سۄ میری دِلچسپی ایئرپۄرٹ دی ڈِٹَیچمَیںٹ ’چ سی۔ اپریشنذ اپھسر کہِݨ لگّا کِہ اتھّے وارںٹّ اپھسر دی کھالی جگہا ہَے نہِیں۔ مَیں آکھ دِتّا کِہ جدۄں کھالی ہۄئی اُدۄں بݨا دِئۄ وارںٹّ اپھسر۔ میری دِلچسپی اِس کرکے وی سی کِہ ایئرپۄرٹ ’تے کمِشنیئراں دی تنکھاہ دا ریٹ ذِیادا سی۔ شِپھٹاں باراں–باراں گھںٹِّیاں دِییاں سن۔ چار دِن کمّ تے تِنّ دِن آپھ۔ مَینُۄں لِکھݨ–پڑھن واستے ذِیادا سماں مِلھ سکدا سی۔ ایئرپۄرٹ ’تے ساڈی وڈّی ڈِٹَیچمَیںٹ سی۔ لَیپھٹِینَیںٹ گَۄرڈن ڈِٹَیچمَیںٹ کماںڈر سی۔ چار وارںٹّ اپھسر سُپروائِذری ڈِئۄُٹِییاں نِبھائُںدے سن۔

ٹراںٹۄ اِںٹرنَیشنل ایئرپۄرٹ کنیڈا دی سبھ تۄں وڈّی تے بِذی ایئرپۄرٹ ہَے۔ پْربںدھّ گریٹر ٹراںٹۄ ایئرپۄرٹ اتھارِٹی دے ہتھّاں وِچ ہَے۔

ایئرپۄرٹ ’تے دۄ ترہاں دے ایرِیئے سن— آم ایرِییا تے بںدّشی ایرِییا (Restricted Area)۔ مُساپھراں دی سکرِینِںگّ ’گرُپّ 4’ ناں دی سکِئُرٹی کمپّنی کردی سی۔ کمِشنیئرذ بںدّشی ایرِیئے نُۄں جاںدے راہاں ’تے بݨِییاں پۄسٹاں ’تے تائِنات سن۔ ہر پۄسٹ تے میذ٬ کُرسی اتے ٹَیلِیپھۄن ہُںدّا سی۔ بںدّشی ایرِیئے وِچ سِرپھ پاس والے ہی جا سکدے سن۔ چھۄٹے تۄں وڈّے ہر کرمچاری نُۄں پاس دِکھائُݨ تے کمِشنیئراں ولّۄں چںگّی ترہاں چَیکّ کرن دِییاں سکھت ہدائِتاں سن۔ ایئرپۄرٹ دی مَینیجمَیںٹ دے وڈّے ادھِکاری وی پاس دِکھائُݨا آپݨا پھرج سمجھدے سن۔ کمِشنیئراں ولّۄں پاس چَیکّ کرن ’چ کِیتی اݨگہِلی وڈّی کُتاہی منّی جاںدی سی۔

مَینُۄں ٹرمِینلاں اںدّر پَیٹرۄلِںگّ دی ڈِئۄُٹی دِتّی گئی۔ میرے نالھ اِک ہۄر کمِشنیئر وی پَیٹرۄلِںگّ کردا سی۔ پر ساڈے پَیٹرۄلِںگّ–رُۄٹ وکھّ–وکھّ ہُںدّے سن۔ دۄناں کۄلھ واکی–ٹاکی سن۔ پَیٹرۄلِںگّ دَۄران٬ ہمیشا بںدّ رکھّے جاںدے٬ درواذِیاں نُۄں چَیکّ کرنا٬ شکّی بںدِّیاں ’تے نِگہا رکھّݨا اتے کِسے کمِشنیئر دے کمّ وِچ نذر آئُںدی ڈھِلّ-مٹھّ بارے ڈِٹَیچمَیںٹ کماںڈر نُۄں دسّݨا٬ ساڈے مُکھّ کمّ سن۔ ایئرپۄرٹ اتھارِٹی دے کرمچاری وی سکِئۄرٹی کںٹّرۄل سَیںٹر ’چ لگّے وڈِّییاں سکرِیناں والھے مَۄنِیٹراں راہِیں ایئرپۄرٹ دے ہر کۄنے ’تے نِگہا رکھّدے سن۔ کِسے وِئکتی ولّۄں جاݨے-اݨجاݨے ہمیشا بںدّ رکھّے جاݨ والھا کۄئی درواذا کھۄلہݨ دی کۄشِش جاں کِسے پاسے کۄئی شکّی ہرکت دیکھ کے اُہ سانُۄں واکی-ٹاکی ’تے سُۄچِت کر دیںدیں۔ مَیں جاں دُۄجا پَیٹرۄلمَین ستھِتی نُۄں پڑتالݨ لئی دسّی ہۄئی لۄکیشن ’تے پہُںچّ جاںدے۔

شُرُۄ دے دِناں ’چ اِک امرِیکن مُساپھر نیں مَینُۄں پُچھِّیا کِہ ’رَیسٹ رُۄم‘ کِتھّے ہن۔ ٹرمِینلاں وِچلِییاں تھاواں بارے مَینُۄں جاݨکاری تاں سی پر ’رَیسٹ رُۄم‘ پہِلی وار سُݨِیاں۔ مَیں دُۄجے پَیٹرۄلمَین نُۄں ریڈِیئۄ‘ تے پُچھِّیا۔ اُس تۄں پتا لگّا کِہ امرِیکن واشرُۄم نُۄں ’رَیسٹ رُۄم‘ آکھدے ہن۔ مَیں مُساپھر نُۄں پھاسلے ’تے ستھِت واشرُۄم ولّ تۄر دِتّا۔ واشرُۄم نُۄں ’رَیسٹ رُۄم‘ آکھݨا سارتھک نہِیں جاپدا۔ لگدا ہَے کِہ امرِیکناں نیں آپݨے–آپ نُۄں وکھّرا–وِشیش بݨائُݨ لئی اجِہا کِیتا ہَے۔

کنیڈا٬ امرِیکا تے یَۄرپ دے لۄک ہوائی سپھر ذِیادا کردے ہن۔ ایئرپۄرٹ ’تے میلے ورگا ماہَۄل ہُںدّا سی۔ مَینُۄں آپݨی ڈِئۄُٹی پسںدّ سی۔ اِک پۄسٹ ’تے بجھّے رہِݨ دی بجائ تُر پھِر کے میلا دیکھݨا چںگّا لگدا سی۔ انیکاں دیشاں دے کئی ترہاں دے رںگّاں٬ نسلاں تے اکِیدِیاں والھے لۄکاں نُۄں ویکھݨ–گَۄلݨ دے مَۄکے مِلھ رہے سن۔

اِک دِن پَیٹرۄلِںگّ کردِیاں مَیں دیکھِیا کِہ کمِشنیئر بَۄب سمِتھّ آپݨی پۄسٹ ’تے نہِیں سی۔ اُہ پۄسٹ اِک درواذے ’تے سی جِسدے اںدّرلے پاسے ایئر کنیڈا دے جہاذ آ-جا رہے سن۔ درواذے راہِیں ذِیادا آواجائی جہاذاں دے تکنِیشناں دی سی۔ ٹرمِینل دے آم ایرِیئے تۄں پۄسٹ تکّ آئُںدی گلھی دے اِک پاسے کَیپھیٹیرِییا (بھۄجنشالا) سی۔ آم ایرِیئے تۄں پۄسٹ تکّ دا پھاسلا 150 مِیٹر تے کَیپھیٹیرِییا تۄں 80 مِیٹر سی۔ بَۄب گلھی دے آم ایرِیئے ولّ کھلۄتا٬ آئُںدے-جاںدے لۄکاں ولّ دیکھ رِہا سی۔ مَینُۄں دیکھ کے اُہ پۄسٹ ’تے آ گِیا۔

اُسنُۄں ایئرپۄرٹ ڈِٹَیچمَیںٹ ’چ آئِیاں کُجھ کُ دِن ہی ہۄئے سن۔ “بَۄب! تَینُۄں اِس ترہاں پۄسٹ نہِیں چھڈّݨی چاہِیدی۔ کۄئی گلت بںدّا ایئرسائیِڈ ’چ جا سکدَے۔” مَیں سمجھائُݨ دے رئۄں ’چ آکھِیا۔

“ایدھر نُۄں ہر بںدّے نیں آٔݨا تاں اۄتھۄں دی ہَے جِتھّے مَیں کھلۄتا سی۔” اُہ بۄلِیا۔

“کۄئی بںدّا کَیپھیٹیرِییا وِچّۄں وی آ سکدَے۔ سبھ تۄں وڈّی گلّ٬ پۄسٹ- آرڈرذ مُتابِک تُۄں پۄسٹ نہِیں چھڈّ سکدا۔”

“مَینُۄں آپݨے کمّ دا پتَے٬ تیری سِکھِیا دی لۄڑ نہِیں۔” گلتی منّݨ دی بجائ اُسنے آکڑ دِکھائی۔

ذِیادا گلّ کرنی ٹھِیک نہِیں سی۔ اگاںہ آ کے مَیں پھۄن ’تے ساری گلّ ڈِٹَیچمَیںٹ کماںڈر لَیپھٹِینَیںٹ ہَینری گَۄرڈن نُۄں دسّ دِتّی۔

“جرنَیل کِیپ اے سپَیشل آئی اَۄن ہِم (اِہدے ’تے اُچیچی نِگہا رکھّ) جیکر اِہ پھِر ایہی گلتی کردا دِسِیا مَینُۄں اُسے پل پھۄن کرِیں۔” ہَینری نیں آکھِیا۔

مَیں بَۄب دی پۄسٹ ’تے جاݨ دی بجائ اُسنُۄں پھاسلے تۄں ہی واچݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ کُجھ دِناں بائد اُہ پھِر گلھی دے آم ایرِیئے ولّ کھلۄتا دِس پِیا۔ پھاسلے ’تے ہۄݨ کرکے مَیں اُسدی نِگہا نہِیں سی پِیا۔ مَیں ہَینری نُۄں پھۄن کر دِتّا۔ اُہ ڈیڈھ مِںٹّ ’چ ہی پہُںچّ گِیا۔ اُسنے بَۄب نُۄں اِک سُنّی جِہی پۄسٹ ’تے شِپھٹ کر دِتّا۔ مُڑ گلتی کرن ’تے جَۄب کھتم ہۄݨ دی وارنِںگّ وی دے دِتّی۔

بَۄب ہُݨ پۄسٹ تۄں نہِیں سی ہِلدا۔ مَیں اُسدے روئیِّئے وِچ بدلاو دیکھݨا چاہُںدّا ساں۔ اِک دِن ہال-چال پُچھّݨ بیاد مَیں کِہا٬ “بَۄب! جے تُۄں میری گلّ ’تے امل کر لَیںدا تیری پۄسٹ بدلی نہِیں سی جاݨی۔”

“آئی ڈۄںٹ لِسن ٹُۄ دا آئۄُٹسائیِڈر۔” پۄسٹ تۄں پرے ہۄݨ والھے دِن وی مَینُۄں اُس وِچ نسلواد دی جھلک تاں پئی سی پر ہُݨ تاں کۄئی شںکّا ہی نہِیں سی رہِ گئی۔

“مَیں آئۄُٹسائیِڈر (باہرلا وِئکتی) نہِیں٬ تیرے واںگ کنیڈا دا سِٹِیذن ہاں”

“میرے واںگ کِویں؟”

“کنیڈا دے سںوِّدھان دے چارٹر اَۄپھ رائیِٹس اَیںڈ پھرِیڈم انُسار ہر رںگّ-نسل دے کنیڈِیئن برابر ہن۔”

سںوِّدھان دی گلّ سُݨ کے بَۄب اںدّرۄں کُجھ ڈھَیلھا پَیںدا جاپِیا پر اُسدی باہرلی آکڑ برکرار سی۔ کہِݨ لگّا٬ “جد میرا دِل ہی نہِیں منّدا٬ تَینُۄں مَیں آپݨے برابر کِویں سمجھ لواں۔”

“سمجھݨا پئیگا۔” آکھدِیاں مَیں ٹُر پِیا۔

اگاںہ جا کے اُسنُۄں پھۄن کردِیاں مَیں کِہا٬ “بَۄب! مَیں تیرِییاں گلّاں رِکارڈ کر لئیِیاں ہن۔ مَیں تیرے ’تے نسلواد دا کیس کراںگاں۔”

“اۄ نۄ٬ پھار گَۄڈ سیک٬ پلِیذ پھَۄرگِو می جرنَیل۔”

“مُیاپھی دِلۄں مںگّ رِہاں۔” اُس واںگ آکڑ دِکھائُںدِیاں مَیں پُچھِّیا۔

“دھُر اںدّرۄں جرنَیل٬ میرے ’تے وِشواس کر۔” بَۄب دی ٹۄن وِچ نِرماݨتا سی۔

“ تَینُۄں مُیاپھ کِیتا بَۄب پر اِہ ناں سمجھِیں کِہ گلّ مُکّ گئی اے۔ جے تُۄں کِسے نالھ وی نسلواد کِیتا٬ تیرا نسلوادی اَیٹِیچِئۄُڈ سابت کرن لئی اِہ رِکارڈِںگّ ورتی جائیگی… کنیڈِیئن سماج دی کھُشہالی نپھرت ’چ نہِیں آپسی پِیار وِچ ہَے۔”

“آئی اَیگری جرنَیل۔”

رِکارڈِںگّ دی گلّ سچّی نہِیں سی٬ مَیں بَۄب نُۄں ڈرائُݨ واستے گھڑی سی۔ رِکارڈِںگّ ہۄݨ دی سُۄرت وِچ بَۄب ’تے نسلواد دا دۄش سِدھّا سابت ہۄ سکدا سی کِسے گواہ دی لۄڑ نہِیں سی۔ ڈر نیں ہی اُس اںدّر بدلاو پَیدا کِیتا سی۔

کنیڈا دِییاں سارِییاں کمِئۄُنِٹِییاں نُۄں بھرویں رُۄپ ’چ ویکھݨ-جاچݨ دے ذِیادا مَۄکے گرمِییاں وِچ ہی مِلھدے ہن۔ آم کنیڈِیئناں واںگ اسِیں وی وِیک اَیںڈاں ’تے باہر گھُمّݨ–پھِرن جاںدے ساں۔ بھَیݨ گُردِیش کَۄر دے پرِوار تے ہۄر رِشتیداراں نالھ کدی اُنٹیرِیئۄ لیک٬ کدی سَیںٹر آئیِلَیںڈ اتے کدی نِیاگرا پھالذ ’تے پِکنِکاں دے پْرۄگرام بݨ جاںدے سن۔ اِنہاں تھاواں دے ہرے-بھرے گھاہ٬ نویں-پُراݨے دْرکھتاں٬ انیک بھاںتاں دے رںگّ-برںگّے پھلّاں دِییاں بگِیچِییاں اتے وِشال پاݨِییاں دے دْرِش ماݨدِیاں من ’چ چل رہی کہاݨی بارے وی سۄچ لَیںدا ساں۔