ساہِت رتن جسوںتّ سِںگھّ کںوّل 27 جُۄن 2019 نُۄں سَۄ سالاں دا ہۄ گِیا ہَے۔ اُس نیں اسّی سال لِکھݨ تے سَۄ سال جِئۄُںدے رہِݨ دا رِکارڈ رکھّ دِتّا ہَے۔ وِشو بھر دِییاں بھاشاواں وِچّ شائِد ہی کۄئی نامی ساہِتکار ہۄوے جِس نیں اسّی ورہے لگاتار لِکھِیا ہۄوے تے سَۄ سال جِیوِیا ہۄوے۔ وڈئُمرے برنارڈ شاء٬ برٹرںڈّ رسّل تے کھُشوںتّ سِںگھّ جِہے نامور لیکھک سَیںچری ماردے ماردے رہِ گئے۔ آخر اِہ سَیںچری مارنی اِکّ پںجّابی لیکھک دے ہِسّے آئی۔ آلۄچک تے لیکھک٬ سبھ منّدے ہن کِہ کںوّل نیں پںجّابی دے سبھ تۄں ودھ پاٹھک پَیدا کِیتے ہن۔ پںجّابی ساہِت تے بھاشا نُۄں اُس دی بڑی وڈّی دیݨ ہَے۔

جے سںتّ سِںگھّ سیکھۄں پںجّابی ساہِت دا بۄہڑ سی تاں جسوںتّ سِںگھّ کںوّل سرُۄ دا رُکھّ ہَے۔ اُہ وگدِییاں ’واواں دے ویگ وِچّ جھُۄمدا ہَے۔ کدے کھبّے لہِرائُںدا٬ کدے سجّے تے کدے واورۄلے واںگ گھُمّدا ہَے۔ اُہدا تݨا مذبُۄت ہَے تے جڑھاں ڈُۄںگھِییاں جِس کرکے جھکھّڑ تُۄفان وی اُس نُۄں دھرتی تۄں نہِیں ہِلا سکے۔ اُہ ویگمتّا لیکھک ہَے تے لۄہڑے دا جذباتی۔ اُہدے رُماںچِک رئۄں وِچّ لِکھے واک سِدھّے دِلاں ’تے وار کردے ہن۔ اُس نیں ہذاراں سںوّاد رچے جۄ نَۄجوان کُڑِییاں مُںڈِّیاں دِییاں ڈائِرِییاں اُتّے چڑھدے رہے۔ اُہدی پْرِیت بھِجّی رُماںچِک شَیلی نیں لکھّاں پاٹھک پٹّے۔ ڈا. جسوںتّ گِلّ اُہدے ناول ’رات باکی ہَے‘ دی پٹّی ڈھُڈِّیکے آ بَیٹھی سی۔

اُہدے بچپن دے دۄست مہِںگّے دے دسّݨ مُۄجب اُہدی مُڈھّلی پچھاݨ ’ماہلے کا بںتّا‘ سی۔ ماہلے کا بںتّا نِکّا ہُںدّا مال چاردا٬ کَۄڈی کھیڈدا٬ چھالاں لائُںدا٬ شرارتاں کردا٬ باتاں پائُںدا تے ہِیر دِییاں بَیںتاں گائُںدا سی۔ آںڈھ گواںڈھ تے آئے گئے دا جِیء پرچائُںدا سی۔ کدے کدے ڈُۄںگھِییاں سۄچاں وِچّ ڈُبّ جاںدا سی۔ سِر تۄں باپ دا سائِیا جُ اُٹھّ چُکّا سی۔ اُدۄں کِسے دے خاب کھِیال وِچّ نہِیں سی کِہ اُہ پںجّابی دا نامور ناولکار بݨیگا تے اُہدے ناں نال اُہدا پِںڈّ ڈھُڈِّیکے ہۄر مشہُۄر ہۄویگا۔

اُہدا جنم 27 جُۄن 1919 نُۄں ڈھُڈِّیکے دی کپُۄرا پتّی وِچّ ماہلا سِںگھّ گِلّ دے گھر ماتا ہرنام کَۄر دی کُکھّۄں ہۄئِیا سی۔ اُہ پںجّ سال دا سی جدۄں اُہدے باپ دا دیہاںت ہۄ گِیا۔ اُس دے دادے دا ناں پںجّاب سِںگھّ سی جۄ اُچّے لمّے کدّ دا سِرڑی کِسان سی۔ اُہ تڑکے اُٹھّ کے ہل جۄڑدا٬ پٹھّا دتھّا کردا تے سارا دِن مِٹّی نال مِٹّی ہُںدّا رہِںدّا۔ کھیتاں دی وِراست٬ کِرت تے کِرسانی کںوّل نُۄں وِرسے وِچّ مِلی۔ اُہدِییاں لِکھتاں وِچّ وی کِرسانی اُہدے ہڈِّیں رچی دِسدی ہَے۔ اُہدِییاں لِکھتاں دے بہُتے پاتر کِسان ہن۔

جدۄں جسوںتّ سِںگھّ کںوّل دا جنم ہۄئِیا ڈھُڈِّیکے کچّے کۄٹھِیاں والا پِںڈّ سی۔ کچّے راہ سن تے وِںگِّییاں ٹیڈھِییاں پہِییاں تے پگڈںڈِّییاں۔ ٹاویں ٹلّے کھُۄہ سن جِنہاں اُتّے ہلٹ چلدے۔ ہلٹاں دے کُتّے ٹِکِییاں راتاں وِچّ ٹِچّ ٹِچّ کردے۔ نیڑلے شہِر جگرائۄں تے مۄگا سن جِتھّۄں سَۄدا سُۄت لِیاںدا جاںدا۔ نیڑلا ریلوے سٹیشن اجِیتوال دۄ کۄہ دُۄر سی۔ آئُݨ جاݨ لئی گڈّے جاں یکّے دی سواری ہُںدّی سی۔ سردے پُجّدے بںدّے اُۄٹھ گھۄڑے دی سواری وی کر لَیںدے۔ بہُتے کھیتاں وِچّ سال وِچّ اِکّۄ پھسل ہُںدّی۔ چراگاہاں کھُلّہِییاں سن۔ گھراں وِچّ لویرا آم سی۔ کںوّل نیں بچپن وِچّ آپݨے پِںڈّ وِچّۄں جۄ پْربھاو لِیا اُہی اُہدِییاں لِکھتاں وِچّ وار وار پرگٹ ہُںدّا رِہا۔

اُہدے ناول ’پُۄرنماشی‘ وِچلا ’نواں پِںڈّ‘ کںوّل دا بچپن تے جُیانی وِچّ ویکھِیا آپݨا پِںڈّ ڈھُڈِّیکے ہی ہَے۔ ناول دے آرمبھّ وِچّ جِہڑا کھُۄہ چلدا وِکھائِیا گِیا ہَے اُہ اُہدے گھر نیڑلا کھُۄہ سی جۄ ہُݨ پُۄرِیا جا چُکّا ہَے۔ ورہِیاں دی گرد نال بییاباد ہۄئِیا اُہ کھُۄہ اُہدے ناول پُۄرنماشی وِچّ آباد ہَے جِس دی مَۄݨ اُتّے کدے بلراج ساہنی وی بہِںدّا رِہا۔

ڈھُڈِّیکے اُدۄں ذِلہا پھِرۄذپُر دا پِںڈّ سی۔ پںجّاب اُتّے اںگّریذاں دا راج سی۔ آرتھِک مںدّواڑے کرکے کِرتی کِسان پھَۄج وِچّ بھرتی ہۄݨ اتے ملائِیا سِںگّاپُر نُۄں نِکلݨے شُرُۄ ہۄ گئے سن۔ سۄکے پَیݨ کارن کال پَیݨے آم گلّ سی۔ آئے سال چھۄٹِییاں وڈِّییاں پلیگاں پَیںدِییاں جۄ چںگّے بھلے بںدِّیاں نُۄں نِگل جاںدِییاں۔ کںوّل دے جنم ویلے جلّہِیاںوالے باغ دا ساکا ورتے نُۄں اجے ڈھائی مہِینے ہی ہۄئے سن۔ اُس تۄں پںجّ کُ سال پہِلاں گدری بابِیاں نیں دیش دی آذادی لئی گدر لہِر چلائی سی۔ اُس لہِر وِچّ ڈھُڈِّیکے دے وی کُجھ گدری بابے شامل سن۔ ڈھُڈِّیکے گدر لہِر دا سب سَیںٹر بݨ گِیا سی جِتھّے گدرِییاں دِییاں گُپت مِیٹِںگّاں ہُںدِّییاں۔ ڈھُڈِّیکے وِچّ ہی 28 جنوری 1865 نُۄں لالا لاجپت رائے دا جنم ہۄئِیا سی۔ کںوّل دے جنم سمیں ڈھُڈِّیکے تے چُۄہڑچکّ اںگّریذ سرکار دِییاں نذراں وِچّ خترناک پِںڈّ سن جِتھّے تاجِیری چَۄکی بِٹھائی گئی سی۔

ڈھُڈِّیکے پہِلاں وَیلِییاں بدماشاں دا پِںڈّ وجّدا سی۔ پھِر ڈھُڈِّیکے دی پچھاݨ گدری بابِیاں دے پِںڈّ وجۄں بݨی جۄ دیش آذاد ہۄݨ پِچھّۄں لالا لاجپت رائے دے جنم ستھان وجۄں اُبھاری گئی۔ جسوںتّ سِںگھّ کںوّل نیں ڈھُڈِّیکے نُۄں لیکھکاں دے پِںڈّ وجۄں پچھاݨ دِتّی۔ ڈھُڈِّیکے نُۄں ہُݨ پںجّاب تے بھارت دا اِتِہاسک پِںڈّ کِہا جاںدا ہَے۔

کںوّل چار جماتاں ڈھُڈِّیکے تۄں پڑھ کے اٹھّوِیں جمات تک آپݨے نانکے پِںڈّ چُۄہڑچکّ پڑھِیا۔ اُتھّے ہی چُۄہڑچکّ دا جمّپل لچھمݨ سِںگھّ گِلّ پڑھدا سی جۄ اُس تۄں دۄ سال وڈّا سی۔ اُہ پںجّاب دا سِکھِّیا مںتّری تے پھِر مُکھّ مںتّری بݨِیا جِس نیں دسمبّر 1967 وِچّ وِدھان سبھا تۄں پںجّاب راج بھاشا اَیکٹ پاس کروا کے پںجّابی نُۄں پںجّاب سرکار دے سارے دپھتراں وِچّ املی تَۄر ’تے لاگُۄ کِیتا۔ لچھمݨ سِںگھّ گِلّ دا اِہ کارناما پںجّابی جگت وِچّ سدا سلاہِیا جاںدا رہیگا۔ اُہ پںجّابی لئی جۄ کر گِیا اُس تۄں بائد پںجّاب کۄئی ہۄر مُکھّ مںتّری پںجّابی لئی نہِیں کر سکِیا۔ پںجّابی سُۄبے دے اِکّ مُکھّ مںتّری نیں تاں اہُدے دی سہُں وی پںجّابی دی تھاں اںگّریذی وِچّ چُکّی!

لچھمݨ سِںگھّ گِلّ تے جسوںتّ سِںگھّ کںوّل دا سمکالی گِیانی لال سِںگھّ گُیاںڈھی پِںڈّ دَۄدھر دے پْرائِمری سکُۄل وِچّ پڑھِیا سی۔ اِس نُۄں سببّ کہِ لوۄ جاں کُجھ ہۄر کِہ ڈھُڈِّیکے٬ چُۄہڑچکّ تے دَۄدھر دے اُہ تِنّے وِدِیارتھی پںجّابی بھاشا دے وڈّے تھمّہ بݨے۔ لچھمݨ سِںگھّ گِلّ نیں پںجّابی نُۄں پںجّاب دی راج بھاشا دا درجا دِوائِیا٬ گِیانی لال سِںگھّ نیں پںجّاب دے سرکاری دپھتراں وِچّ پںجّابی بھاشا لاگُۄ کرن دا کارج نِبھائِیا اتے جسوںتّ سِںگھّ کںوّل نیں پںجّابی سبھاواں٬ کنوَینشناں تے پںجّابی کانپھرںسّاں کروا کے اتے پںجّابی ساہِت رچ کے پںجّابی ساہِت تے بھاشا نُۄں امِیر بݨائِیا۔ کدے اُس نُۄں 'پُۄرنماشی' والا کںوّل٬ کدے 'رات باکی ہَے' والا ناولکار تے کدے 'لہُۄ دی لۄء' والا لیکھک کہِ کے وڈِیائِیا جاںدا رِہا۔ کدے ناولکار نانک سِںگھّ دا وارس تے کدے پںجّاب دے پیںڈُۄ جِیون٬ خاس کر کے کِسانی جِیون دا مۄڈھی ناولکار منِّیا جاںدا رِہا۔

چڑھدی جُیانی وِچّ اُس نیں ملائِیا وِچّ چَۄکِیدارے دی نَۄکری کِیتی۔ پھِر شْرۄمݨی گُردوارا پْربںدھّک کمیٹی دی کلرکی کِیتی۔ 1947 دے اُجاڑے پِچھّۄں کِرسانی کردِیاں تے کِتاباں لِکھدِیاں دۄ وار پِںڈّ دا سرپںچّ بݨِیا۔ ڈھُڈِّیکے وِچّ اُچّ سِکھِّیا تے سِہت سمبھّال دے ادارے بݨوا کے پِںڈّ دا مِسالی وِکاس کِیتا۔ بھاشا وِبھاگ پںجّاب دا سلاہکار٬ کیںدری پںجّابی لیکھک سبھا دا جنرل سکتّر٬ پْردھان تے سرپْرست رِہا۔ اُہدے ستھاپت کِیتے پںجّابی ساہِت ٹْرسٹ ڈھُڈِّیکے نیں سَۄ تۄں ودھ لیکھکاں نُۄں باوا بلوںتّ٬ بلراج ساہنی تے ڈا. جسوںتّ گِلّ یادگاری اوارڈ دِتّے۔ اُہ پںجّابی کنوَینشناں دا کنوِینر تے اِںگلَیںڈ وِچّ پہِلی وِشو پںجّابی کانپھرںسّ کرائُݨ دا مۄہری رِہا۔ اُس نیں پںجّابی نُۄں دیوناگری لِپّی وِچّ لِکھݨ تے ہِںدّی سںسّکْرِت دی شبداولی وِچّ کھچت ہۄݨ تۄں بچائُݨ وِچّ اہِم رۄل نِبھائِیا۔ اُہ پںجّاب سکُۄل سِکھِّیا بۄرڈ دا مَیمبر وی رِہا۔

اُہدِییاں پُستکاں دا لیکھا جۄکھا لمّا چَۄڑا ہَے۔ کیول ناولاں دی گِݨتی ہی تِیہاں تۄں اُپّر ہَے۔ پہِلا ناول 'سچّ نُۄں پھاںسی' 1944 وِچّ چھپِیا جد کِہ آخری ناول 'لدھّا پری نیں چنّ اُجاڑ وِچّۄں' 2006 وِچّ پْرکاشِت ہۄئِیا۔ اِنہاں وِچکار پالی٬ پُۄرنماشی٬ رات باکی ہَے٬ سِول لائیِنذ٬ رُۄپ دھارا٬ ہاݨی٬ بھوانی٬ ہُنر دی جِتّ٬ دیوداس (انُواد), مِتّر پِیارے نُۄں٬ تارِیخ ویکھدی ہَے٬ جیرا٬ برف دی اگّ٬ جںگّل دے شیر٬ لہُۄ دی لۄء٬ سُۄرمے٬ منُکھّتا٬ مۄڑا٬ مُۄمل٬ سُر ساںجھ٬ اَینِیاں وِچّۄں اُٹھّۄ سُۄرما٬ اہِساس٬ خُۄبسُۄرت دُشمݨ, نواں سنِّیاس٬ تَۄشالی دی ہںسّۄ٬ کالا ہںسّ٬ جھِیل دے مۄتی٬ کِیڑی دا ہںکّار٬ ہال مُرِیداں دا٬ کھُۄن کے سۄہِلے گاوِیئہِ نانک٬ رُۄپوتی٬ مُکتی مارگ اتے سُںدّراں آد ناول چھپے۔

کہاݨی سںگّْرہِ 'کںڈّے' تۄں 'جسوںتّ سِںگھّ کںوّل دِییاں سْریشٹ کہاݨِییاں' تک درجن تۄں ودھ کہاݨی سںگّْرہِ ہن جِنہاں دے ناں٬ ذِںدّگی دُۄر نہِیں٬ سںدھُّۄر٬ رُۄپ دے راکھے٬ پھُلّاں دا مالی٬ پھُلّاں دی راݨی٬ رُۄہ دا ہاݨ, ہئُکا تے مُسکاݨ, مائی دا لال٬ گواچی پگّ٬ جںڈّ پںجّاب دا٬ چِکّڑ دے کںوّل تے لمّے والاں دی پِیڑ آد ہن۔ دۄ کاوِ سںگّْرہِ 'بھاونا' تے 'سادھنا' کںوّل دے ناں ہن۔ گۄرا مُکھّ سجّݨا دا٬ مرن مِتّراں دے اگّے اتے جُۄہُۄ دا مۄتی تِنّ ریکھا چِتّراں دے سںگّْرہِ ہن۔ 'جِیون کݨِییاں' کاوِ کھِیالاں دی پُستک ہَے۔ 'پُنِّیا دا چانݨ' اتے 'دھُر درگاہ' جِیون یاداں تے نِجّی انُبھو دِییاں پُستکاں ہن۔ کںوّل دے اخباری لیکھاں دی گِݨتی سَیںکڑِیاں وِچّ ہَے جِنہاں نُۄں درجن دے کرِیب کِتاباں وِچّ اِکٹھّے کِیتا گِیا ہَے۔ اُنہاں دے ناں٬ جِتّ ناما٬ دُۄجا جفرناما٬ سِکھّ جدۄجہِد٬ جدۄجہِد جاری رہے٬ کںوّل کہِںدّا رِہا٬ آپݨا کَۄمی گھر٬ ہال مُرِیداں دا٬ ساڈے دۄست ساڈے دُشمݨ, پںجّاب دا سچّ٬ سچُ کی بیلا٬ پںجّابِیئۄ جِیݨا ہَے کِہ مرنا٬ کَۄمی للکار٬ پںجّاب تیرا کی بݨُۄں اتے رُڑھ چلِّیا پںجّاب آد ہن۔ اُہدے ناولاں تے لیکھ سںگّْرہِیاں دِییاں درجن تۄں ودھ اَیڈِیشناں چھپدِییاں رہِییاں۔ اُہدِییاں اسّی کُ کِتاباں دِییاں کُل کاپِییاں دس لکھّ تۄں وی ودھّ چھپ چُکِّییاں ہۄݨگِییاں۔ اِکّ کاپی دی رائِلٹی دس وِیہ رُپئے وی مِلی ہۄوے تاں ہِساب لا لئۄ کِنّی رائِلٹی مِلی ہۄویگی؟ پںجّابی وِچّ شائِد ہی کِسے ہۄر لیکھک نُۄں اُہدے جِنّی رائِلٹی مِلی ہۄوے۔

پہِلی پُستک ’جِیون کݨِییاں‘ تۄں آخری پُستک ’دھُر درگاہ‘ تک پُجّدِیاں کںوّل نیں جِیون دے انیکاں رںگّ ویکھے تے پاٹھکاں نُۄں وِکھائے ہن۔ چڑھدی جوانی وِچّ اُہ ہِیر گائُںدا٬ کوِتا لِکھدا٬ سادھاں سںتّاں تے وَیلِییاں بدماشاں دی سںگّت کردا٬ ویداںت تے مارکسواد پڑھدا٬ سجّے کھبّے کامریڈاں تے نکسلِییاں دا ہمدرد بݨدا٬ پْرۄ. کِشن سِںگھّ دے مارکسی نذرِیئے تۄں سِکھّ اِنکلاب ولّ مۄڑا پائُںدا٬ سِکھّ ہۄملَیںڈ دا سمرتھݨ کردا٬ کھاڑکُۄیاں دا ہمدرد بݨ گِیا سی۔ بھارت دے ہُکمراناں تے سِیاسی نیتاواں نُۄں کھُلّہِییاں چِٹھِّییاں لِکھدا پںتھّ-پںتھّ تے پںجّاب-پںجّاب کُۄکݨ لگّ پِیا سی۔ اخِیر اُہ ’پںجّاب تیرا کی بݨُۄں؟‘ دے جھۄرے جھُرن لگّ پِیا ہَے۔ ہُݨ پںجّاب دۄکھِییاں دے وَیݨ پا رِہا ہَے!

اَیتکِیں کَینیڈا تۄں پںجّاب آ کے 9 دسمبّر 2018 نُۄں مَیں اُہنُۄں مِلݨ گِیا تاں اُہ دھاء کے مِلِیا۔ سرِیر بھاویں کُجھ جھںوِّیاں لگّا پر ’مَیں کائِم ہاں‘ دے بۄل گڑھکویں لگّے۔ پڑھن لِکھݨ والے کمرے وِچّ اُہدِییاں پھۄٹۄیاں وِچکار ڈا. جسوںتّ گِلّ دی پھۄٹۄ وی لگّی ہۄئی سی۔ کۄٹھی اُویں ہی سی پر ڈا. جسوںتّ گِلّ دی جی آئِیاں کہِݨ والی مُسکراہٹ اُتھّے نہِیں سی۔ آلا دُیالا وَیراگِیا جِہا لگّا۔ 98 سال دی اُمر وِچّ لِکھی اُہدی آخری پُستک ’دھُر درگاہ‘ میذ اُتّے پئی سی۔ اُہدے سرورک اُتّے ستراں چھپِییاں ہن: دِل دے تارِئۄ! رُۄہ دے پِیارِئۄ! وِچھڑن دا ویلا دھکّا دے کے آ گِیا اے۔ دھکّے ماردے میلے نیں اِکّ دِن کھِلرݨا ہی ہَے۔ آئۄ رل مِل کے اِس میلے نُۄں یادگاری بݨائیِئے۔ یاراں دۄستاں٬ پاٹھکاں٬ لیکھکاں تے انادی میل مِلاپِییاں نُۄں٬ گھُٹّ گھُٹّ جپھِّییاں پا کے مِلِیئے تے پِیار دِییاں پکِّییاں لِیہاں نُۄں یادگاری بݨائیِئے ...۔

پُستک دا سمرپݨ ہَے:

اُنہاں رُۄہاں نُۄں دِل گھُٹّواں دھرواس۔

وِچھڑے جِنہاں دے پھِر مِلے ناں یار۔

جگدی رکھّۄ سدا جِیݨ دی چاہ۔

میل ہۄئیگا یارۄ دھُر درگاہ۔

-پاٹھک مِتّراں دا بیلی

جسوںتّ سِںگھّ کںوّل

پُستک دا اںتّ اِنہاں شبداں نال کِیتا ہَے: میرے پاٹھکۄ! تُہاڈا دۄست ہتھّ جۄڑ٬ سِر نِوا کے خِما مںگّدا ہَے۔ میری آخری خاہِش نُۄں ہسّ کے وِدائِگی دیݨ دی کِرپا کرۄ۔ تُہاڈی مِلورتݨ دا جپھِّییاں گھُٹّ کے بیہدّ دھنّواد۔ پِیار در نِگھّا پِیار۔

پںجّابی پِیارِئۄ! تُہاڈے پِیار دا ہالے وی دیݨدار کرذائی٬

تُہاڈا آپݨا پِیارا دۄست٬ ہاݨی-ساتھی تے ہمراہی بھرا٬

-ڈا. جسوںتّ سِںگھّ کںوّل

اُںج کںوّل دی سِہت ہالے ٹھِیک ٹھاک ہَے۔ دِسدا ساپھ ہَے پر سُݨدا کاپھی اُچّا ہَے۔ کۄئی ہال چال پُچھّے تاں آکھدَے٬ “میرا تاں چںگّا پر پںجّاب دا ماڑَے۔”

5 جنوری 2019 نُۄں مَیں پھِر مِلݨ گِیا تاں اُہ اِکّۄ شِئر وار وار دُہرائی گِیا:

ہم جۄ گئے تۄں راہ گُذر ناں تھی

تُم جۄ آئے تۄں مںذّلیں لائیں...

رات مَیں اُہدے کۄل ہی رِہا۔ بڑِییاں کھُلّہِییاں گلّاں ہۄئیِیاں۔ سویرے اُٹھّے تاں اُہ ’ہم جۄ گئے تُم جۄ آئے‘ والا شِئر بھُلّ چُکّا سی۔ مَیں اُہدی ہتھّ لِکھت دی نِشانی وجۄں اِکّ کاگذ میذ تۄں چُکّ لِیا جۄ اُس نیں تاذا ہی لِکھِیا سی۔ اُہ پُراݨے پَیڈ دا ادھّا ورکا سی۔ مَیں تہِ کر کے بٹُۄئے وِچّ پا لِیا۔ اُس اُتّے لِکھی پہِلی ستر سی: کالی گانی مِتّراں دی٬ گلّ پا کے لکھّاں دی ہۄ جاہ۔ دُۄجی ستر سی: چھۄٹِییاں لڑائیِیاں بںدّ۔ چڑھدی کلا بُلںدّ! تے تِیجی ستر سی: شکتی بںدّے نُۄں للکاردی ہَے؛ تیری آئی مَیں مر جاں٬ تیرا وال وِںگّا ناں ہۄوے۔ کاگذ دے دۄہِیں پاسِیں وِیہ کُ ستراں سن جِنہاں دا اِکّ دُۄجی نال کۄئی تال میل نہِیں سی۔ مَینُۄں اُہ ستِیارتھی دے ’گھۄڑا بادشاہ‘ دِییاں ستراں ورگِییاں لگِّییاں!

اُس نُۄں لِکھݨ دی پْریرنا گُرباݨی٬ سُۄپھِیباݨی٬ لۄکباݨی تے وارس دی ہِیر تۄں مِلی سی۔ اُہ پْرۄ. پُۄرن سِںگھّ٬ وِکٹر ہِئۄُگۄ٬ چارلس ڈِکنذ٬ بالذاک تے ٹالسٹائے ورگے لیکھکاں تۄں پْربھاوِت ہۄئِیا۔ اُہ بھاویں الذبرا ناں آئُݨ کارن دسوِیں وِچّ اڑ گِیا سی پر لِکھݨ وِچّ اِنا اگّے ودھِیا کِہ اُس نُۄں گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی امّْرِتسر نیں ڈی. لِٹّ. دی آنریری ڈِگری دے کے سنمانِیا۔ پںجّاب سرکار نیں ساہِت رتن دا خِتاب دِتّا۔ پںجّابی ساہِت اکاڈمی تے بھارتی ساہِت اکاڈمی نیں وی آپۄ آپݨے اوارڈ دِتّے۔ اُس نُۄں سروسْریشٹ پُرسکار نال وڈِیائِیا گِیا۔ سَیمسںگّ کمپّنی نیں ساہِت اکاڈمی دِلّی راہِیں ٹَیگۄر یادگاری اوارڈ دِتّا۔

اُس نُۄں بتھیرے سِیاستدان تے سادھ سںتّ مِلدے گِلدے تے آپݨا سلاہکار بݨائُںدے رہے۔ اُہ دیس پردیس سَیر سپاٹِیاں ’تے وی جاںدا رِہا اتے مہِںجّۄداڑۄ دے کھںڈّر تے وِشو دے اجائِب گھر ویکھدا رِہا۔ اُہ دیس پردیس دے ساہِت سماگماں دِییاں پردھانگِییاں کردا رِہا تے میرے نال کَینیڈا دے کبڈّی میلے وی ویکھدا رِہا۔ اسِیں اِکٹھّے کدے وِسلاں پھڑ کے تے کدے مائیِک پھڑ کے کبڈّی دے مَیچ کھِڈائُںدے رہے۔ میرا اُہدے نال تِیہ سال بَیٹھݨ اُٹھّݨ رِہا۔ سٹھّ سالاں تۄں اُہنُۄں پڑھن تے مِلݨ گِلݨ دے سببّ بݨدے رہے۔ 1967 وِچّ اُس نیں مَینُۄں خالسا کالج دِلّی تۄں پٹّ کے ڈھُڈِّیکے کالج وِچّ لِیاںدا سی جِتھّے مَیں اُہدے کرکے تِیہ سال ٹِکِیا رِہا۔ اِہ لیکھ تاں ٹْریلر ماتر ہَے جِسدا وِستھار میری ہُݨے چھپی پُستک ’پںجّابِییاں دا بائی جسوںتّ سِںگھّ کںوّل‘ وِچّۄں پڑھِیا جا سکدا ہَے٬ جۄ پِیپلذ پھۄرم برگاڑی نیں پْرکاشِت کِیتی ہَے۔