اِس دُنِییاں نُۄں اُہناں کُجھ کُ لۄکاں نیں بدلِیا جِنہاں نیں پُراݨِییاں روائِتاں دا تِیاگ کرکے نویں راہاں دی تلاش کِیتی۔ اِس دُنِییاں نُۄں سۄہݨا بݨائُݨ وِچّ سبھ تۄں ودھّ رۄل اُہناں ادا کِیتا جۄ دھرم-کرم دے نام ’تے اِکٹھِّییاں ہۄݨ والِییاں بھِیڑاں دے ہِسّیدار نہِیں سن۔ بھِیڑ دا ہِسّا بݨن والے پرمپّراواں انُسار چلدے ہن اتے بݨِییاں بݨائیِیاں روائِتاں نُۄں جاری رکھّݨ لئی مرن مارن لئی تِیار ہۄ جاںدے سن۔ اِہۄ لۄک سن جِنہاں نیں جدۄں ریل گڈّی اِجاد ہۄئی تاں اِسدا اِنہاں نیں ڈٹ کے وِرۄدھ کِیتا تے مگرۄں اِس وِچّ جھُۄٹے وی لئے۔ اِہۄ ہی سن جِنہاں نیں مُردا سرِیراں دی چِیڑ پھاڑ کرکے اِسدے رۄگاں نُۄں لبھّݨ والے ڈاکٹراں٬ سرِیر وِگِیانِییاں نُۄں جِئۄُںدِیاں نُۄں جلا دِتّا۔ جدۄں بِجلی دی کھۄج ہۄئی تاں بھِیڑ نیں کِہا کِہ جدۄں پاݨی وِچّۄں بِجلی ہی کڈھّ لئی تاں اِہ پاݨی ساڈے کِس کمّ دا؟ اِسے بِجلی نیں پھِر پُۄری دُنِییاں دِییاں راتاں نُۄں رَۄشن کر دِتّا۔ کِسے جۄتِشی نیں کدے اِہ نہِیں دسِّیا کِہ اے آئی نُۄں کِویں اِیذاد کِیتا جا سکدا ہَے پر جدۄں اے آئی اِیذاد ہۄئی تاں اے آئی جۄتِشی وی ساڈا بھوِکھّ دسّݨ لئی پْرگٹ ہۄ گئے۔

ہر دَۄر وِچّ ذمانے نُۄں نوِیں سۄچ اتے جِیون دی نوِیں کھۄج دی لۄڑ مہِسُۄس ہُںدّی ہَے۔ نوِیں کھۄج کرن اتے نوِیں سۄچ رکھّݨ والِیاں نُۄں بھِیڑ کدے پسںدّ نہِیں کردی پر جدۄں اِنہاں ولّۄں نویں راہ کھۄج لئے جاںدے ہن تاں اِنہاں دا لاہا لَیݨ لئی اِہ بھِیڑاں اِنہاں راہاں ’تے چلّ کے آپݨے آپ نُۄں آدھُنِک ہۄݨ دا وِکھاوا کردِییاں ہن۔

دُنِییاں نُۄں بدلݨ والے کُجھ کُ اِنساناں وِچّ اِکّ بڑا وِلکھّݨ نام ہَے تھامس الوا اَیڈِیسن۔ اُس نُۄں سکُۄل وِچّۄں اِس لئی کڈھّ دِتّا گِیا کِہ ادھِیاپک نیں مہِسُۄس کِیتا کِہ اِہ بچّا پڑھن لِکھݨ دے کابل نہِیں۔ ادھِیاپک نیں اِکّ چِٹھّی لِکھی٬ ماسُۄم اَیڈِیسن دی جیب وِچّ پائی اتے سکُۄل وِچّۄں سدا لئی اِسدی چھُٹّی کر دِتّی۔ چھۄٹا جِہا بچّا سی٬ اُہ اجے پڑھنا لِکھݨا سِکھّ رِہا سی۔ اُہنے سکُۄلۄں گھر جا کے چِٹھّی آپݨی ماں نُۄں دے دِتّی۔ چِٹھّی پڑھدِیاں سار ماں دے پَیراں ہیٹھۄں ذمِین نِکل گئی۔ چِٹھّی وِچّ لِکھِیا سی٬ “اِس بچّے دا دِماگ پڑھائی وِچّ دُۄجے بچِّیاں واںگ کمّ نہِیں کردا٬ اِہ مںدّبُدھّی ہَے اتے پڑھن دے لائِک نہِیں۔ اِس لئی اسِیں اِس نُۄں سکُۄل وِچّ نہِیں رکھّ سکدے۔”

ماسُۄم اَیڈِیسن نیں جدۄں آپݨی ماں نُۄں پُچھِّیا٬ “ادھِیاپک ساہِب نیں چِٹھّی وِچّ کی لِکھِیا ہَے؟” تاں اُسنے جۄ جواب دِتّا اُس نُۄں سُنہِری اکھّراں وِچّ لِکھِیا جاݨا چاہِیدا ہَے۔ اُہناں بۄلاں نیں اَیڈِیسن نُۄں ہی مہان نہِیں بݨائِیا سگۄں اُہناں دۄ واکاں وِچّ اِس دُنِییاں نُۄں سۄہݨی بݨائُݨ دا ہُنر چھُپِیا ہۄئِیا سی۔ اُس کِہا٬ “ادھِیاپک نیں لِکھِیا ہَے کِہ تُہاڈا بچّا بڑا جِینِیئس ہَے۔ اِس نُۄں پڑھن لئی کِسے وڈّے سکُۄل دی لۄڑ ہَے۔ اِہ اِنا ذِیادا بُدھِّیمان ہَے کِہ ساڈے کۄل اِس نُۄں سِکھِّئت کرن دی سمرتھّا نہِیں۔ اِس لئی اِس نُۄں کِسے وڈّے سکُۄل وِچّ داکھل کروائۄ۔ اِہ اِکّ دِن بہُت وڈّا بںدّا بݨیگا۔” اِنہاں شبداں نیں اَیڈِیسن دی ہی تکدِیر نہِیں بدلی بلکِہ کہِ سکدے ہاں کِہ اِس دُنِییاں دی وی تکدِیر بدل دِتّی۔ اِس مگرۄں اَیڈِیسن کِسے سکُۄل کالج نہِیں گِیا٬ اُسدی ماں نیں اُس نُۄں گھر وِچّ ہی پڑھنا لِکھݨا سِکھائِیا٬ جِس نال اُہ کِتاباں پڑھن وِچّ رُچی لَیݨ لگّا۔ کِتاباں پڑھن وِچّ اُہدی رُچی ودھدی گئی اتے اُہ ہر دِن اِنہاں نُۄں پڑھن نہِیں بلکِہ سِکھّݨ لگّ پِیا۔ نوِیں چِیذاں نُۄں سِکھّݨ دی پْروِرتی تۄں ہی اُس نُۄں دُنِییاں تۄں کُجھ ہٹ کے نواں سۄچݨ سمجھݨ اتے کُجھ کرن دا ہُنر آئِیا۔

اِس ترہاں اَیڈِیسن کیول تِنّ مہِینے سکُۄل گِیا۔ آپݨی ماں کۄلۄں کِتاباں پڑھنِییاں سِکھّ کے اَیڈِیسن چانݨ دی اُہ لاٹ بݨ گِیا جِس نُۄں سکُۄلاں کالجاں اتے یُۄنِیوسِٹِییاں وِچّ پڑھائِیا جاݨ لگّا۔ دُنِییاں دا اِہ سِیاݨا بںدّا٬ جِس نُۄں اُسدے ادھِیاپک نیں مُۄرکھ آکھ کے سکُۄل وِچّۄں کڈھّ دِتّا سی٬ نیں 1879 وِچّ بلب دی کھۄج کرکے دُنِییاں نُۄں ہَیران کر دِتّا۔ اُسنے پھۄنۄگْراپھ اواذ نُۄں رِکارڈ کرن والا جںتّر تِیار کِیتا جۄ گِیت سںگِّیت٬ اواذ نُۄں رِکارڈ کرن دی کھۄج دا ذرِییا بݨِیا۔ اجّکل دا سِنیما مۄشن پِکچر جِس نُۄں کِنیٹۄسکۄپ کِہا جاںدا ہَے ,کِسے دْرِش دی رِکارڈِںگّ اتے پْردرشن کرن والی مشِین بݨا کے اَیڈِیسن نیں دُنِییاں وِچّ وڈّی تبدِیلی لَے آںدی۔ اُسنے کاربن مائیِکرۄپھۄن ٹَیلِیپھۄن دی اواذ وِچّ سُدھار کرن والا جںتّر بݨائِیا جِس نال اِکّ تھاں تۄں دُۄجی تھاں ’تے آواذ نُۄں سپشٹ سُݨِیا جاݨ لگّا۔

اَیڈِیسن دی ماں٬ جِسدا نام نَیںسی مَیتھِئۄُذ اَیلِیئٹ سی٬ دُنِییاں دِییاں کُجھ کُ سۄہݨِییاں اتے سُۄجھوان ماواں وِچّۄں اِکّ سی جِسنے آپݨی سمجھ نال آپݨے پُتّر نُۄں مہان وِگِیانی بݨائُݨ وِچّ وڈّی بھُۄمِکا ادا کِیتی۔

جِیو وِکاس دی گُتھّی نُۄں سُلجھا کے دُنِییاں نُۄں ہِلا دیݨ والے چارلس ڈاروِن نُۄں سکُۄلی پڑھائی وِچّ کۄئی کھاس دِلچسپی نہِیں سی۔ اُسدے ادھِیاپکاں انُسار اُہ کِیڑے مکَۄڑے اتے پںچھّی پھڑن والا شکھس سی۔ شُرُۄ وِچّ اُہ آپݨی کھۄج لئی مذاک دا پاتر وی بݨدا رِہا پر اُسدی ذِںدّگی وِچّ اُدۄں اِکّ وِشیش مۄڑ آئِیا جدۄں اُسنے بِیگل جہاذ٬ جِسدے یاترِییاں نیں دھرتی دا نکشا بݨائُݨ لئی یاترا ’تے جاݨا سی٬ نال جاݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ اِس وِشیش سمُںدّری جہاذ راہِیں اُہ پںجّ سال یاترا ’تے رِہا۔ اُسنے دھرتی دے وکھّ وکھّ ٹاپُۄیاں دکھّݨی امرِیکا٬ آسٹریلِییا آدِ سمُںدّر دے نال نال لگدِییاں تھاںواں اتے اِنہاں وکھّ وکھّ تھاںواں ’تے رہِںدّے پںچھِّییاں پشُۄیاں دے آکار٬ رںگّ رُۄپ اتے سرِیرک بݨتراں دا ڈُںگھّائی نال ادھِئَنّ کِیتا اتے مگرۄں اِس نُۄں جِیو وِکاس اتے کُدرتی چۄݨ دی تھِئۄُری راہِیں آپݨے سِدھاںت نُۄں جدۄں دُنِییاں اگّے رکھِّیا تاں دُنِییاں نُۄں ہَیران کرکے رکھّ دِتّا۔ ڈاروِن آپݨی جِیو وِکاس دی کھۄج ’کُدرتی چۄݨ’ (نَیچرل سِلَیکشن) راہِیں پُۄری دُنِییاں وِچّ پْرسِدھّ ہۄئِیا۔ اُسدی کھۄج اِنی پْربھاوشالی سی کِہ اُسنے دھرتی اُتّے جِیون کِویں پنپِیا٬ اِسدا وِکاس کِویں ہۄئِیا؟ ہذاراں سالاں دی اِس گُتھّی نُۄں اُسنے آپݨی کھۄج راہِیں کھۄلہ کے رکھّ دِتّا۔ اُس سمیں دی ادھِیاتمِک جمات ولّۄں اُسدی اِس کھۄج دا ڈٹ کے وِرۄدھ ہۄئِیا۔ اُسدی کھۄج دِییاں کاپِییاں نُۄں گلِییاں بذاراں٬ چَۄراہِیاں وِچّ ساڑِیا گِیا۔ اِس سمیں ہُݨ اُسے ڈاروِن دی کھۄج نُۄں دُنِییاں بھر دے سکُۄلاں کالجاں اتے یُۄنِیورسِٹِییاں وِچّ پڑھائِیا جاںدا ہَے۔

مہان وِگِیانی جِئۄُناردۄ بُرۄنۄ٬ گلَیلِیئۄ آدِ وی اجِہے وڈّے وِگِیانی ہۄئے ہن جِنہاں نُۄں آپݨِییاں کھۄجاں کرکے گھۄر تسِیہے دے کے شہِید کِیتا گِیا۔ اِہ دُنِییاں دے کُجھ اجِہے مہان وِئکتی سن جِنہاں دے وِچار دُنِییاں وِچّ وڈِّییاں تبدِیلِییاں دے کارن بݨے۔ سِگمںڈّ پھرائِڈ نیں پہِلی وار دُنِییاں اگّے من دے رہسّ کھۄلہ کے آدھُنِک منۄوِگِیا دا مُڈھّ بنّہِیا۔ اُس تۄں پہِلاں مانسِک رۄگاں نُۄں بھُۄتاں پْریتاں اتے بُرِییاں آتماواں دا سائِیا منِّیا جاںدا سی۔ مانسِک رۄگِییاں٬ کھاس کرکے اَۄرتاں٬ جۄ مانسِک رۄگی ہۄ جاںدِییاں سن٬ اِنہاں نُۄں چُڑیلاں٬ کُچِیلاں سمجھ کے جِںدّا ساڑن دا منُکھّتا دا اِکّ لمّا اِتِہاس رِہا ہَے۔ پچھّمی مُلکاں وِچّ وی مانسِک رۄگی اَۄرتاں نُۄں چُڑیلاں سمجھ کے لۄہے دی کُرسی نال بنّہ کے ہیٹھاں اگّ بال دِتّی جاںدی سی۔ مانسِک رۄگِییاں دے من دی ویدنا سمجھݨ دی بجائے اِنہاں رۄگِییاں نُۄں گھۄر تسِیہے دے کے مارِیا جاںدا رِہا ہَے۔ اجّ وی اکھَۄتی سِیاݨے سادھ بھُۄت پْریت کڈھّݨ دے نام ’تے مانسِک رۄگِییاں اُتّے تشدّد کردے ہن٬ اُنہاں نُۄں کُٹّدے ماردے ہن۔ سِگمںڈّ پھرائِڈ دی من دِییاں گُںجھّلاں نُۄں جاݨن٬ سمجھݨ اتے کھۄلہݨ والی کھۄج نال مانسِک بِمارِییاں نُۄں سمجھِیا گِیا اتے اِنہاں دے ہلّ لبھّݨ ولّ دُنِییاں نیں پلاںگھ پُٹّی۔ اِسے دی بدَۄلت دُنِییاں وِچّۄں پاگلکھانے کھتم کر دِتّے گئے کِئُںکِہ پاگلپݨ دا ہُݨ پُۄری ترہاں اِلاج سمبھّو ہَے۔

لُۄئیِس پاسچر نام دے مہان وِگِیانی نیں دُنِییاں نُۄں پہِلی وار اِہ دسِّیا کِہ ساڈے آلے دُیالے جِواݨُۄیاں٬ کِٹاݨُۄیاں٬ وِشاݨُۄیاں دا اِکّ سںسّار ہَے جۄ دھرتی دے جِیو جںتُّۄیاں٬ رُکھّاں٬ درکھّتاں٬ بنسپتِییاں اتے منُکھّاں دے جِیون نُۄں پْربھاوِت کردا ہَے۔ اِس نال بِمارِییاں٬ دُشوارِییاں٬ مہامارِییاں پھَیلدِییاں ہن۔ اُسدی اِس کھۄج نال دُنِییاں بھر دے ڈاکٹری وِگِیان دے کھیتر وِچّ اِکّ وڈّا اِنکلاب آئِیا۔ ہذاراں سالاں تۄں پھَیلدِییاں آ رہِییاں بِمارِییاں دے کارناں نُۄں جاݨِیا٬ سمجھِیا جاݨ لگّا اتے اِنہاں دے اِلاج کھۄجے گئے۔ اِہۄ ہی مہان وِگِیانی سی جِسنے ریبِیذ دے ٹِیکے دی کھۄج کرکے دُنِییاں دے لکھّاں لۄکاں نُۄں ہلکاء نال ہۄݨ والِییاں مَۄتاں تۄں نِجات دِوائی۔

نِئۄُٹن٬ آئیِنسٹائیِن اتے بِجلی کھۄج دے مۄڈھی بَیجامِن پھرَیںکلِن اجِہے مہان وِگِیانی ہۄئے ہن جِنہاں دی بدَۄلت اِہ دُنِییاں تبدِیل ہۄئی۔ بھوِکھّ وِچّ اسِیں اِس دھرتی دے واسی اِکّ اجِہے پڑاء ’تے آݨ کھڑھے ہۄئے ہاں جِتھّے دُنِییاں اُکّا ہی تبدِیل ہۄ جاویگی۔ اگلے دس سالاں تک دُنِییاں وِچّ اے آئی دا پْربھاو وِیاپک ہۄ جاویگا۔ اِہ دُنِییاں بڑی وِلکھّݨ بݨ جاویگی۔ وِچارن والی گلّ اِہ ہَے کِہ منُکھّی سبھِّئتا نُۄں اے آئی دے دَۄر تک لَے کے آئُݨ وِچّ پڑاء در پڑاء کُجھ کُ لۄکاں نیں آپݨی مہتّوپُۄرن بھُۄمِکا ادا کِیتی۔ اِہ مہان لۄک سن٬ جِنہاں نیں بھِیڑ تۄں الگّ ہۄ کے سۄچِیا اتے کُجھ اسلۄں نواں کر وِکھائِیا۔

اِس کائِنات وِچّ سبھ کُجھ بدل رِہا ہَے۔ اِہ بدلاء سدِیوی ہَے۔ جۄ اجّ نہِیں اُہ کلّہ ہۄ سکدا ہَے۔ سمیں دے بدلݨ دے نال نال وِچاراں دا وِکاس وی بڑا ذرُۄری ہُںدّا ہَے۔ دُنِییاں دے جِہڑے جِہڑے کھِتِّیاں وِچّ بدلاء دا وِرۄدھ ہُںدّا ہَے٬ اُہ کھِتّے دُنِییاں نالۄں پچھڑ جاںدے ہن۔ وِچارشِیل اتے وِویکشِیل ہۄݨ دا اِکّۄ اِکّ راہ ہَے وِگِیانک سۄچ۔ وِگِیانک ڈھںگّ اتے وِگِیانک سۄچ نال ہی منُکھّ آپݨے دَۄر دِییاں مُشکلاں٬ سمسِّیاواں تۄں چھُٹکارا پا سکدا ہَے۔

* * * * *