اِکّ کھامۄش چُپّ ہمیشا اُسدے اںگّ-سںگّ رہِںدّی۔ پر اِس چُپّ دا راذ اُسنے کدے وی آپݨے ساتھِییاں نال ساںجھا نہِیں سی کِیتا۔ ہاں٬ بَیںک دے مَینیجر ہُںدِّیاں اُہ لۄکاں دے کمّ آئُݨ دی ہر سمبھّو کۄشِش کردا٬ نَۄجواناں دی مدد لئی ہمیشا یتنشِیل رہِںدّا۔ بِردھ آشرم وِچّ جاکے بذُرگاں دی سیوا کرنا٬ آشرم لئی لۄڑِیںدے سمان دا پْربںدھّ کرنا٬ واتاورݨ نُۄں سُکھاواں اتے ہرِیا-بھرِیا بݨائُݨ لئی بُۄٹے لوائُݨے اتے اُنہاں دی دیکھ-بھال کرنی٬ گرِیباں٬ مذدُۄراں اتے لۄڑوںدّاں دے پسرے ہتھّاں لئی اُہ آپݨا پرس کھالی کرن لگِّیا دیر نہِیں سی لائُںدا۔ تِنّ-چار رُجھیوِیاں وِچّۄں اُہنُۄں کدے وِہل نہِیں سی مِلِیا۔ آپݨی ڈِئُٹی تندیہی٬ اِمانداری اتے سمرپِت بھاونا نال کرنا٬ آشرت اتے لۄڑوںدّاں دی کھُلّہکے مدد کرنا٬ اُسارُۄ ساہِت پڑھن دے نال نال اگاںہودھُۄ اتے سیدھمئی ساہِت لِکھݨا اُسدا نِتّ نیم سی۔ بَیںک وِچّ اُہدا ٹیبل جِتھّے لَیݨ-دیݨ والِییاں پھائیِلاں نال بھرِیا رہِںدّا٬ اُتھّے ہی اِکّ دۄ ساہِتک پُستکاں وی پئیِیاں ہُںدِّییاں۔ وِہلے پلاں وِچّ اُہ پُستکاں دے پنّے وی پھرۄلدا رہِںدّا۔

بَیںک اتے شہِر وِچّ اُہ اِکّ درویش دانِشمںدّ وِئکتی وجۄں جاݨِیا جاںدا سی۔ ساہِت دے کھیتر وِچّ اُسدِییاں پںجّ پُستکاں نُۄں وی پاٹھکاں ولّۄں بھرواں ہُںگّارا مِلِیا سی۔ دپھتر دا اِکّ وڈّا ٹیبل اتے گھر دے شۄء رُۄم وِچّ اُس نُۄں مِلے مان سنمان اُسدے نیک کمّاں دی گواہی بھردے سن۔ کرۄنا کال وِچّ لاشاں دا سںسّکار اتے جھُگِّییاں جھَۄمپڑِییاں وِچّ راشن پہُںچّائُݨ وِچّ وی اُہ آپݨے ساتھِییاں دی اگوائی کردا سی۔ ذِںدّگی دے 40-42 سال گُذارن اُپرںتّ وی اُسنے وِیاہ نہِیں سی کروائِیا۔ اُسدے ماتا-پِتا آپݨی نُۄںہ دا مُۄںہ دیکھݨ اتے پۄتے پۄتِییاں دِییاں کِلکارِییاں سُݨن نُۄں ترسدے ہۄئے چلّ وسے سن۔ بسّ ہُݨ شہِر دا چار کمرِیاں والا مکان٬ پُستکاں٬ ساہِتک کِرتاں جاں پھِر لۄکاں دِییاں اسِیساں ہی اُہدا سرمائِیا سن۔ کدے کۄئی دۄست جدۄں اُہدے وِیاہ دی گلّ چھیڑدا تاں اُہ سۄگی جِہا ہاسا ہسّ کے گلّ ٹال دِںدّا۔ اِکلَۄتی وڈّی بھَیݨ دی مۄہ-بھری ذِد اگّے وی اُہنے ہامی نہِیں بھری۔ آخر نُۄں بھَیݨ-بھݨۄئیِئے نیں وی کہِݨا چھڈّ دِتّا۔ اُںج کئی کئی دِن اُہدی بھَیݨ اُہدے کۄل رہِ جاںدی سی۔

بھارت سرکار ولّۄں اُس کرمیۄگی نُۄں اُسدِییاں شاندار سیواواں کارن پدم شْری دا کھِتاب دِتّا گِیا۔ بَیںک دے کرمچاری٬ سماج سیوی سںسّتھاواں اتے ہۄر مِلݨ گِلݨ والے اُسدی اِس پْراپتی ’تے جشن منا رہے سن۔ ودھائیِیاں دِییاں چِٹھِّییاں اتے ٹَیلِیپھۄن کالاں دا وی تاںتا لگّ گِیا سی۔ پھِر اِکّ دِن اُس نُۄں ڈاک راہِیں اِکّ سرکاری لِپھاپھا مِلِیا۔ لِپھاپھے ’تے لگّی مۄہر نُۄں ویکھکے اُہ تْربھک پِیا۔ من چھلک وی پِیا۔ لِپھاپھے ’تے لگّی مۄہر اُسدے کالج دی سی٬ جِتھّے اُسنے ذِںدّگی دے پںجّ سال گُذارے سن۔ دھڑکدے دِل نال اُسنے لِپھاپھا کھۄلہِیا۔ کالج دے پْرِںسِّیپل نیں مُبارکاں دے نال کالج وِچّ آئُݨ دا آدر نال سدّا دِںدِّیاں لِکھِیا سی٬ “سںسّتھا نُۄں اِس گلّ دا ماݨ ہَے کِہ تُسِیں ساڈی سںسّتھا دے اِکّ پْرتِبھاشِیل وِدِیارتھی رہے ہۄ اتے آپݨی ذِںدّگی دے سںدّلی پَیڑاں دے سپھر نال ستِکاریۄگ مُکام ہاسل کِیتا ہَے۔ سںسّتھا ولّۄں سنمانِت کرن دے نال نال وِدِیارتھِییاں دے رُبرُۄ کروائُݨ لئی بینتی کِیتی جاںدی ہَے۔ آپݨی سہِمتی دے نال سماں اتے مِتی نِشچِت کرکے سُۄچِت کرن دی کھیچل کرنی۔”

پتّر پڑھ کے اُسدِییاں اکھّاں وِچّۄں بدۄبدی اتھّرُۄ آ گئے۔ اُس کۄلۄں آپݨے دپھتر وِچّ بَیٹھِیا نہِیں گِیا۔ اچّوی جِہی لگّ گئی اُہنُۄں۔ اُہ سہائِک مَینیجر نُۄں ذِمّیواری سمبھّال کے تھۄڑھی دیر لئی گھر چلا گِیا۔ نَۄکر نُۄں چاہ دا کپّ بݨائُݨ لئی کہِکے اُہ مںجّے ’تے بہِ گِیا۔ اتِیت دے پنّے بدۄبدی اُہدِییاں اکھّاں ساہمݨے آ گئے۔ اُس نُۄں آپݨے جماتی٬ پْرۄپھَیسر یاد آئُݨ دے نال نال رادھِکا دا مایُۄس اتے مُرجھائِیا چِہرا وی ساہمݨے آ گِیا۔ کالج دے تِیجے سال دے وِدِیارتھی ہُںدِّیاں رادھِکا ناں دی کُڑی اُہدی ذِںدّگی وِچّ آ گئی سی۔ پڑھن وِچّ ہُشِیار٬ لِکھݨ کلا٬ بھاشݨ کلا اتے بۄلݨ-چالݨ دے سلِیکے کارن کالج دی سبھ تۄں سۄہݨی کُڑی نیں اُہنُۄں مُہبّتی ہُںگّارا بھرِیا۔ دۄ چار مِلݨِییاں وِچّ ہی اُہ اِکّ دُۄجے دے ہۄ گئے۔ اُہنے رادھِکا نُۄں کُجھ سمیں بائد ہی دسّ دِتّا سی کِہ اُہ مدھّ ورگی پرِوار نال سمبّںدھّ رکھّدا ہَے۔ کمائی دے سادھن سِیمت ہن۔ کِتے تُہاڈی امِیری ساڈی گُربت دا مذاک اُڈائُݨ دے نال نال آپݨی مُہبّت دا جناذا ناں کڈھّ دیوے۔ اِہ وی سپشٹ کہِ دِتّا کِہ مُہبّت مںذّل پْراپتی لئی سہائی ہۄݨی چاہِیدی ہَے٬ رُکاوٹ نہِیں۔ رادھِکا نیں بڑے ہی مۄہ نال اُہدا ہتھّ گھُٹّ کے پھڑدِیاں کِہا٬ “تیری گُربت وِچّۄں مَینُۄں بیپناہ مُہبّت وِکھائی دِںدّی ہَے اتے امِیری گرِیبی دا اِہدے نال کۄئی سمبّںدھّ نہِیں۔”

اُہ ہر رۄذ کالج تۄں تھۄڑھی جِہی وِتھّ ’تے بݨے پارک وِچّ اِکّ سںگھّݨے پِپّل تھلّے بَیٹھ کے گھںٹِّیاں بدھّی گلّاں کردے۔ پر اُنہاں نیں پاک مُہبّت ’تے پہِرا دِںدِّیاں جِسماں دی ساںجھ تۄں کۄہاں دُۄری رکھّی۔ جِس درخت ہیٹھاں بَیٹھ کے اُہ مُہبّتی رںگّ بِکھیردے سن٬ اُس درخت دا ناں اُنہاں نیں ’ربّی رُۄہ‘ رکھِّیا سی۔

پھِر اِکّ دِن رادھِکا دے گھرۄں اُنہاں دا نَۄکر اُہنُۄں لَیݨ آئِیا٬ “تُہانُۄں ساہِب نیں گھر بُلائِیا ہَے٬ ذرُۄری گلّ کرنی ہَے۔” اُہ رادھِکا دے پِتا دے سُنیہے نُۄں گمبھِّیرتا نال لَیںدے ہۄئے اُسدے نال تُر پِیا۔ اِس سمبّںدھّی اُسنے رادھِکا نال کۄئی گلّ نہِیں کِیتی۔ اُس نُۄں نَۄکر نیں ڈرائِںگ رُۄم وِچّ چھڈّ دِتّا۔ ساہمݨے سۄپھے تے رادھِکا دا پِتا بَیٹھا سی۔ اُسنے اُس نُۄں بَیٹھݨ لئی نہِیں کِہا۔ سگۄں رۄئب نال مُچھّاں نُۄں تاء دِںدِّیاں کِہا٬ “مَینُۄں پتا لگِّئَے بئی تُۄں میری کُڑی نُۄں بھرمائی پھِردَیں۔ اُہدا کھہِڑا چھڈّدے۔ نہِیں پھِر … …”اُسنے ساہمݨے ٹںگّی رائیِپھل ولّ اکھّاں دا اِشارا کردِیاں کِہا۔

اُسدے مُۄںہۄں مساں ہی اِہ شبد نِکلے٬ “ٹھِیک اےَ جی۔ اجّ تۄں … …”

اُس دِن اُہ کالج نہِیں گِیا۔ کمرے وِچّ جاکے بھُبِّیں رۄ پِیا۔ اُہدا اُڈِیا مُۄںہ اتے رۄ رۄ کے لال ہۄئیِیاں اکھّاں ویکھکے اُسدے رُۄم میٹ نیں کارن پُچھِّیا تاں اُسدی بھُبّ نِکل گئی٬ “مَیتھۄں میری رادھِکا کھۄہی جا رہی ہَے۔ نال ہی اُہدے باپ نیں مَینُۄں مارن دی دھمکی وی دِتّی ہَے۔”

اُسدے دۄست نیں اُسدے مۄڈھے ’تے ہتھّ رکھّدِیاں کِہا٬ “اِہۄ جِہے وِگڑے چَۄدھرِییاں دا کۄئی پتا نہِیں اَیویں … … تُۄں ماں-باپ دا اِکلَۄتا پُتّ ہَے۔ آپݨے بذُرگ ماں-باپ اتے بھَیݨ ولّ ویکھ۔ کِتے ذِںدّگی تۄں ہتھّ ناں دھۄ بَیٹھِیں۔ ہُݨ تُۄں اِہ سبھ کُجھ بھُلّ کے پڑھائی ’تے پھۄکس کر۔ سۄچ لَے٬ مُہبّت گُمّ ہۄ گئی ہَے۔ رادھِکا نال بۄل چال بںدّ کردے۔ بسّ اِکّ چُپّ دا رِشتا رکھّ اُہدے نال۔ کِویں ناں کِویں اُہنُۄں آپے پتا لگّجُۄ تیری مجبُۄری دا۔”

اُسنے اِںج ہی کِیتا۔ رادھِکا اُہدے ساہاں وِچّ وسی رہی۔ پر اُسنے سِسکدی مُہبّت دے اتھّرُۄ جگّ ذاہر نہِیں ہۄݨ دِتّے۔ رادھِکا جدۄں وی اُہدے ساہمݨے آئُںدی اُہ تیذی نال اگاںہ لںگھّ جاںدا جاں پھِر کِسے ہۄر دۄست نال گلِّیں لگّ کے رادھِکا کۄلۄں لںگھّ جاںدا۔ اُہنُۄں اِںج لگدا جِویں اُہ ہر رۄذ مُہبّت دی لاش ’تے پَیر رکھّ رِہا ہۄوے۔ رادھِکا ہَیران پریشان ہۄکے اُہدے ولّ وِہںدّی٬ پر اُہدے چِہرے ’تے چھائی کھامۄشی دی کںدھّ نُۄں پار کرن دا ہَۄسلا اُہدا وی ناں ہۄئِیا۔ ’ربّی رُۄہ‘ والا پِپل وی اُنہاں دی آمد بِناں اُداس جِہا لگدا سی۔ دۄ سال اُسنے اِںج ہی کٹھِن تپسِّیا٬ جذباتاں دی اُتھل-پُتھل٬ سِسکدے سُپنِیاں اتے اُنِیںدرِییاں راتاں سںگّ گُذارے۔ آکھری سال دے پیپر دیکے اُہ بھرے من نال گھر آ گِیا۔ دۄ کُ مہِینِیاں بائد رِذلٹ آئِیا۔ اُہ کالج وِچّۄں پھسٹ پُذِیشن وِچّ پاس ہۄ گِیا۔ رادھِکا وی چںگّے نمبّراں نال پاس ہۄ گئی۔ رادھِکا دے پاس ہۄݨ ’تے اُسدے چِہرے ’تے مُسکراہٹ چھا گئی۔

رادھِکا نیں اُتھّے ہی یُۄنِیورسِٹی وِچّ اَیمّ.اے٬ اںگّریذی دی کلاس وِچّ داکھلا لَے لِیا۔ پر اُسنے اُس یُۄنِیورسِٹی دی تھاں ہۄر یُۄنِیورسِٹی وِچّ ارتھ شاستر دی اَیمّ.اے. وِچّ داکھلا لَے لِیا۔ سماں آپݨی چال تُردا رِہا۔ پر رادھِکا اتے ربّی رُۄہ پِپّل اُہدے اںگّ سںگّ رہے۔ اَیمّ.اے. کرن اُپرںتّ اُس نُۄں بَیںک وِچّ سہائِک مَینیجر دی نَۄکری مِل گئی۔ سخت مِہنت٬ دِیانداری اتے کمّ پْرتی لگن اُہدے اںگّ سںگّ رہی۔ آپݨے آپ نُۄں رُجھیویں وِچّ رکھّݨ لئی اُسنے سماج سیوا٬ لِکھݨ پْرکِرِیا اتے پڑھن لِکھݨ دا کارج جاری رکھِّیا۔ اِنہاں کمّاں وِچّ اُس نُۄں اتھاہ سکُۄن مِلدا سی۔ کدے-کدے اُسدی بھَیݨ آ جاںدی اتے کدے کۄئی کُلِیگ٬ کدے کۄئی پھرِیادی جاں پھِر پَینّ٬ کاپی اتے کِتاباں اُہدے اںگّ-سںگّ رہِںدِّییاں۔

سدّا پتّر اُسنے دۄ-تِنّ وار پڑھِیا۔ یاداں دے جھُرمٹ وِچّ گھِرے ہۄئے نیں آدر نال آئُݨ دی سہِمتی دے نال مِتی اتے سماں لِکھکے خت پۄسٹ کر دِتّا۔

نِشچِت سمیں ’تے اُہ کالج دے گیٹ ’تے پُجّ گِیا۔ کالج دے پْرِںسِّیپل نیں اُہدا سواگت کِیتا۔ اگاںہ کُجھ کدماں ’تے سٹاپھ وی اُسدے سواگت لئی کھڑۄتا سی۔ اُسنے نذر بھر کے ویکھِیا۔ سٹاپھ وِچّ رادھِکا وی شامل سی۔ اُسنے پِیار نال اُہدے ولّ ویکھِیا۔ اِںج لگِّیا جِویں رادھِکا دِییاں نذراں اُہنُۄں کہِ رہِییاں ہۄݨ, “اجّ وی آپݨی چُپّ نہِیں تۄڑیںگا؟” اتے پھِر اُسنے پِیار بھرے لہِذے وِچّ کِہا٬ “مَیں اِتھّے اںگّریذی دی لَیکچرار ہاں۔”

اُسنے وِدِیارتھِییاں نُۄں سمبّۄدھن کِیتا۔ اُسنے ذۄر دیکے کِہا کِہ مںذّل پْراپتی لئی سخت مِہنت تۄں بِناں ہۄر کۄئی شارٹکٹّ نہِیں ہَے۔ آپݨے اتِیت اتے ورتمان جِیون دِییاں کئی گلّاں اُسنے ساںجھِییاں کِیتِییاں۔ جدۄں اُسنے اِہ کِہا٬ “مَینُۄں اِس گلّ دا ماݨ ہَے کِہ تُہاڈی اںگّریذی دی پْرۄپھَیسر رادھِکا جی میرے کلاس پھَیلۄ ہن۔” اُسنے نذر بھر کے رادھِکا ولّ ویکھِیا٬ اُسدے چِہرے ’تے لالی چھا گئی سی۔

کالج وِچّ پْرِںسِّیپل اتے سٹاپھ نال چاہ پِیݨ تۄں بائد اُسنے اُنہاں کۄلۄں وِدائِگی لَے لئی۔ اُس تۄں رِہا ناں گِیا اتے اُسنے آپݨا سٹیئرِںگّ ربّی رُۄہ والے پِپّل ولّ مۄڑ دِتّا۔ کار رۄک کے اُسنے پِپّل نُۄں رِیجھ نال ویکھِیا۔ پِپّل دی چھاں ہۄر وی سںگھّݨی ہۄ گئی سی اتے اُہ دُۄر تک آلے دُیالے پھَیل چُکِّیا سی۔ اُہ گُمّ-سُمّ درخت ہیٹھاں کھلۄتا رِہا٬ اکھّاں بںدّ کرکے اتِیت دے پلاں دا آنںدّ ماݨ رِہا سی۔ اُسدے ہتھّاں نُۄں جدۄں پِیارے جِہے ہتھّاں نیں چھۄہِیا تاں اُسنے اکھّاں کھۄلہِییاں۔ ساہمݨے رادھِکا کھڑھی سی۔

“تُۄں … …” اُہدا ہتھّ گھُٹّ کے پھڑدِیاں اُہدی بھُبّ نِکل گئی۔

کُجھ دیر دۄناں درمِیان کھامۄشی چھائی رہی۔ پھِر رادھِکا نیں چُپّ تۄڑی٬ “پِتا جی سخت بِمار ہۄ گئے سن۔ کَیںسر تۄں پِیڑت سن اُہ۔ اُہ مَینُۄں کُجھ کہِݨا چاہُںدّے سن۔ پر کہِ نہِیں سکے۔ آخر ماں نیں راج دی گلّ دسّی کِہ کِس ترہاں تَینُۄں میرے راہ وِچّۄں ہٹائُݨ لئی مارن دی دھمکی دِتّی سی اتے پھِر تُۄں بِلکُل ہی درویشی دھار لئی۔ میرے باپ نُۄں آخری دم تک تیرے نال کِیتے ورتائۄ دا پچھتاوا رِہا۔ کُجھ سمیں بائد ماں وی چلّ وسی اتے مَیں … …”

“تُۄں وِیاہ کروا لِیا ہۄݨا ہَے؟ کِنّے بچِّیاں دی ماں ہَے؟”

اُسنے اُہدے ولّ رِیجھ نال وِہںدِّیاں کِہا٬ “وِیاہ کِیہدے نال کروائُںدی؟ تیرے نالۄں ودھِییا کۄئی ہۄ ہی نہِیں سی سکدا۔ مَیں تیرِییاں یاداں دے سہارے جِئُںدی ہاں۔” اتے پھِر اُسنے اتھّرُۄ پُںجھّدِیاں کِہا٬ “تُۄں آپݨے بارے کُجھ نہِیں دسِّیا؟ کِہۄ جِہی چلّ رہی ہَے وِیاہُتا ذِںدّگی؟”

اُہ پھِکی جِہی ہاسی ہسّدِیاں بۄلِیا٬ “پہِلاں تَینُۄں مَیں آپݨے گھر دی پھۄٹۄ وِکھائُںدا ہاں۔” اُسنے پرس وِچّۄں پھۄٹۄ کڈھّی اتے رادھِکا ولّ ودھا دِتّی۔ گھر دے گیٹ تے مۄٹے اکھّر وِچّ لِکھِیا سی٬ “رادھِکا نِواس”۔ پھِر اُسنے مُسکراکے کِہا٬ “بھلا رادھِکا نِواس وِچّ تیرے بِناں کَۄݨ آ سکدا سی؟”

پھِر دۄنۄں کھِڑکھِڑاکے ہسّ پئے۔ پھِر شُہنے رادھِکا دے چِہرے ’تے نذراں گڈّدِیاں کِہا٬ “رادھِکا نِواس بڑی دیر تۄں تیری اُڈِیک کر رِہا ہَے۔ آئُݨ لئی تِیار ہَے ناں؟”

رادھِکا نیں اُہدا ہتھّ گھُٹّ کے پھڑدِیا کِہا٬ “اِنہاں بۄلاں لئی تاں مَیں ترس گئی ہاں۔ بۄل٬ اجّ ہی تیرے نال چلّاں؟”

اُسنے مُسکرائُںدِیاں کِہا٬ “جِتھّے آپاں 20-22 سال بِناں مِلِیاں گُذار دِتّے٬ اُتھّے کُجھ دِن ہۄر گُذار لئیِئے۔ تَینُۄں شان نال لَیکے جاواںگا۔

اُنہاں دا سںدّلی ہاسا اِںج لگدا سی جِویں بںسّری وادھن ہۄ رِہا ہۄوے۔

وِداء ہۄݨ ویلے چھیتی مِلݨ دے وائدے نال اُہ کار وِچّ بہِ گِیا۔

رادھِکا رِیجھ نال جاںدی کار ولّ وِہںدّی رہی اتے اُہ سٹیئرِںگّ ہتھّ وِچّ پھڑِیں مُسکُرائُںدِیاں گا رِہا سی٬ “اجّ دا دِن مہِک بھِجّا ہۄ گِیا٬ سجّݨا دے نَیݨاں وِچّۄں مِلِئَے سلام۔”

راہ وِچّ جاںدِیاں اُہ رادھِکا نِواس نُۄں پُری ترہاں سجائُݨ لئی وِئُںتبںدّی کر رِہا سی۔

* * * * *