جے کۄئی وِدوان سوال اُٹھاوے٬ “پنُّۄں کَۄݨ ہُںدّا ہَے اِس مسلے اُتّے وِچار کرن والھا؟” اُس وِدوان دا کِںتُّۄ کِسے ہدّ تِیکر ٹھِیک ہَے۔ کِئُںکِہ مَیں اُردُۄ دا کۄئی ماہر وِدوان نہِیں ہاں۔ اسل وِچّ اِس مسلے سبںدھّی میرا کۄئی وی کِںتُّۄ پْرںتُّۄ نہِیں ہَے۔ ہاں تِیبر جگِیاسا ذرُۄر ہَے۔

اجّ دا وِچار ’سرۄکار‘ وِچّ چھپے 2 جُۄن 2018 وِچّ ’مُہمّد اِرفان ملِک‘ دا لیکھ ’پںجّاب وِچّ اُردُۄ سِکھِّیا‘ پڑھکے اُتپن ہۄئِیا ہَے۔ سارا لیکھ اِتھّے دیݨا تاں اَۄکھا ہَے۔ کیول چۄݨویں دۄ بھاگ ہی دِتّے جاںدے ہن:

(1)

اُردُۄ دِییاں وِدِّئک سںسّتھاواں مالیرکۄٹلا تکّ ہی سِیمت نہِیں بلکِہ اِہ پںجّاب دے وکھّ-وکھّ شہِراں جِویں لُدھِیاݨا٬ جلںدھّر٬ سںگّرُۄر٬ جَیتۄ مںڈّی٬ پٹِیالا٬ گۄبِںدّگڑھ٬ کپُۄرتھلا٬ گُرداسپُر٬ چںڈِّیگڑھ٬ امّْرِتسر٬ فتِہگڑھ ساہِب٬ آدِ وِچّ وی ستھپِت ہن۔ کَۄمی کَۄںسل برائے فرۄغ اُردُۄ ذُبان٬ نوِیں-دِلّی ولّۄں وی پںجّاب دے وکھّ-وکھّ شہِراں وِچّ اُردُۄ سِکھِّیا دے کیںدر ستھاپِت کِیتے گئے ہن۔ اِسیں ترہاں ’پںجّاب وکف بۄرڈ‘ اِکّ اجِہی سںسّتھا ہَے جِس دے سکُۄل ناں کیول مالیرکۄٹلا بلکِہ پٹِیالا٬ لُدھِیاݨا اتے راجپُرا وِچّ وی ستھاپِت ہن۔

(2)

اُردُۄ بھاشا دی جنم بھُۄمی اُس جمانے دا پںجّاب ہی ہَے۔ اںگّریذاں دے آئُݨ تۄں پہِلاں پںجّاب دی دفتری بھاشا فارسی سی پرںتُّۄ اںگّریذی راج وِچّ پْربںدھّکی بھاشا اُردُۄ نُۄں بݨائِیا گِیا۔ پںجّاب اُردُۄ بھاشا اتے ساہِت دا کیںدر سی۔ سکُۄلاں٬ کالجاں وِچّ سِکھِّیا دا مادھِئم اُردُۄ سی اتے سارے سرکاری درباری کمّ وی اُردُۄ وِچّ ہی کِیتے جاںدے سن۔ اِہ بھاشا رۄذگار دا مُکھّ سادھن سی۔ ذِیاداتر اخبار اتے رسالے اُردُۄ وِچّ ہی چھپدے سن۔ مَۄجُۄدا سمیں وِچّ پںجّاب دِییاں ادالتاں وِچّ پِیا سرکاری رِکارڈ وی اُردُۄ بھاشا وِچّ ہی مِلدا ہَے۔ پںجّابی بھاشا اتے ساہِت وِچّ اُردُۄ شبداں دی بھرمار تۄں اُردُۄ بھاشا دے پْربھاو نُۄں سپشٹ رُۄپ وِچّ دیکھِیا جا سکدا ہَے۔

**

میری جگِیاسا اِس لئی ہَے کِئُںکِہ شاہمُکھی (اُردُۄ سکْرِپٹ) گُرمُکھی اتے گُرمُکھی شاہمُکھی پْرِیورتن دا سبھ تۄں پہِلا نِرماتا ہۄݨ دا ماݨ مَینُۄں جاںدا ہَے۔ شاہمُکھی بھاو اُردُۄ سکْرِپٹ نالھ مَیں پۄٹا-پۄٹا جُڑِیا ہۄئِیا ہاں۔ میرا واہ-واستا گُرمُکھی٬ دیوناگری اتے اُردُۄ سکْرِپٹ نالھ ہر رۄذ ہی پَیںدا ہَے۔ مَیں انُبھو کِیتا ہَے کِہ سمیں نالھ سارِییاں ہی لِپِّییاں وِچّ سُدھار ہُںدّا رہِںدّا ہَے اتے ہُںدّا رِہا ہَے۔ گُرمُکھی اتے دیوناگری سکْرِپٹاں وی اجّ کُجھّ ہۄر سُدھار مںگّدِییاں ہن۔ پر اِس ویلے جے سبھ تۄں ودھّ سُدھاراں دی لۄڑ ہَے تاں لۄڑ ہَے شاہمُکھی٬ اُردُۄ سکْرِپٹ نُۄں ہَے۔

ملِک دے اُپْرۄکت لیکھ نُۄں مَیں بہُت ہی دھِیان نالھ اِںچ-اِںچ کرکے واچِیا ہَے۔ اُس وِچّ ورنݨ کِیتے گئے اُردُۄ دے گُݨاں نالھ مَیں پُۄری ترہاں سہِمت ہاں۔ پر لیکھک اُردُۄ سکْرِپٹ دِییاں کمِییاں خُۄبِییاں نُۄں مُۄلۄں ہی اکھّۄں اُہلے کر گِیا ہَے۔ شائِد لیکھ دا اِہ مُدّا ہی ناں ہۄوے۔ میری اِچھّا ہَے کِہ اُردُۄ٬ شاہمُکھی سکْرِپٹ دا مُکھّ تَۄر اُتّے اِہ لیکھک جاں کۄئی ہۄر ہِمّتی وِدوان ماہر اِس لِپّی دِییاں کمِییاں خُۄبِییاں دی پُݨچھاݨ کر کے پاٹھکاں دے ساہمݨے لِیاوے اتے خاس کرکے کمِییاں نُۄں دُۄر کرن دے سارتھک اُپاء وی دسّ٬ جۄ اگّے ہِمّتِییاں ولّۄں پُۄرے کِیتے جاݨ۔

اُردُۄ سکْرِپٹ وِچّ مۄٹِییاں-مۄٹِییاں کمِییاں جۄ میرے دھِیان وِچّ آئیِیاں ہن اُہ اِہ ہن:

1. کئی چِنّہاں دا بہُت مںتّوی ہۄݨا۔ جِویں الپھ اُ٬ ا اتے اِ دا کمّ تاں کردی ہی ہَے نال کنّے دا کمّ وی کردی ہَے۔ نُۄن ننّے٬ بِںدّی٬ ٹِپّی اتے ݨاݨے دا کمّ کردی ہَے۔ وائۄ واوے٬ اَۄںکڑ٬ دُلَیںکڑ٬ ہۄڑے اتے کنَۄڑے دا کمّ کردا ہَے۔ سبھ تۄں وڈّی گھاٹ اُردُۄ لِکھارِییاں وِچّ اِہ ہَے کِہ اُہ آپݨِییاں لِکھتاں وِچّ لۄڑ انُسار ذیر٬ ذبر٬ پیش آدِ دی پُۄری ورتۄں نہِیں کردے۔ اِس نُۄں ناں کیول اُہ انپڑھاں دا کمّ سمجھدے ہن٬ سگۄں اِنہاں دی ورتۄں ناں کرن کارن آپݨے آپ نُۄں بڑے وڈّے وِدّمان ہۄݨ دا بھرم وی پالھدے ہن۔ ماہِر کہِںدّے ہن کِہ اُتّم رچنا اُہ ہُںدّی ہَے جۄ سادا اتے سپشٹ ہۄوے۔ اِس سُہج نُۄں اِکّ سمرتھّ لِپّی ہی پُۄری کر سکدی ہَے۔ جے ماں آپݨے گُںگّے بچّے دِییاں سارِییاں سَینتاں نُۄں سمجھݨ وِچّ ہی آپݨی مہانتا سمجھے تاں اُسنُۄں کی کِہا جاوے۔ کِسے واک دے سںدّربھ وِچّ تاں ادھُۄرے سںکّیتاں دی پھِر وی سمجھ پَے جاںدی ہَے٬ پر اِکلّے اِکہِرے لِکھے شبد نُۄں کۄئی کی سمجھے؟ اِس سںکھّیپ لِپّی وِچّ لڑکِیاں تے لڑکِییاں نُۄں ’لڑکیاں‘ ہی لِکھِیا جاںدا ہَے۔ اُپلبدھ ڈِکشنرِییاں وِچّ وی بہُتے شبداں دا اِہۄ ہی ورتارا ہَے۔

شاہمُکھی دی اِہ سںکھّیپ-لِپّی دی کالھی-بۄلھی ہنیری شاہمُکھی گُرمُکھی دے پرورتن وِچّ انیک اڑچݨاں پَیدا کردی ہَے۔ جے شاہمُکھی وِچّ اِکّ اکھّر اِکّ آواذ لئی نِسچت ہۄوے اتے لِکھݨ ویلے بۄلِیںدِییاں پُۄرِییاں لگاں-ماتراں لائیِیاں جاݨ پھِر پرورتن دا ہِمالِییا پربت پْرۄگرامراں لئی کیول رائی دا داݨا ہی بݨ کے رہِ جاںدا٬ جِس نُۄں سَۄکھِیاں ہی سر کِیتا جا سکدا ہَے۔

شاہمُکھی٬ اُردُۄ ورگی سمرتھّ بھاشا ادھُۄرے سںکّیتاں نالھ رُۄہانی رمذاں دا آدان پردان کرے٬ کۄئی بہُتی ماݨ والھی گلّ نہِیں ہَے٬ کھاس کرکے اُسدی لِپّی لئی۔ ماݨ تاں٬ تاں ہَے جے آم آدمی وی اُسنُۄں سہی-سہی پڑھ سکے٬ سمجھ سکے اتے ماݨ سکے۔ ہَے کۄئی مائی دا لال جِہڑا اِس اتی ذرُۄری مسلے نُۄں ہتھّ پاوے! …