لیکھک اِکّ بہُ-ارتھ رکھّدا شبد ہَے۔ پںجّاب یُۄنِیورسِٹی دے شبد-کۄش دے پنّا 1029 انُسار٬ لیکھک شبد ناںو ہَے اتے اِسدا ارتھ ہَے: کِسے وی لِکھت دا کرتا٬ کِتاب دا رچݨہار٬ گْرںتھّکار٬ مُنشی جاں کلرک۔ *لیکھݨی* دا ارتھ ہَے: کلم دا سٹائیِل٬ لِکھݨ دا سادھن۔ اِستۄں اگّے وِستھارِت ارتھاں لئی ہۄر وِچار کرنی بݨدی ہَے۔ پر ہتھّلے مںتّو لئی اسِیں *لیکھک* شبد دا ارتھ کِسے وی لِکھت دا کرتا٬ کِتاب دا رچݨہار اتے گْرںتھّکار ہی لواںگے بھاویں کِہ اِتہِاس٬ بھُۄگۄل٬ سماج وِگِیان٬ ارتھ-شاشتر٬ راجنِیتی آدِ وِشِیاں دے لیکھک وی اِہناں ارتھاں ادھِین ہی آئُںدے ہن۔ پھِر وی اسِیں آپݨی وِچار دا سرۄکار سِرجݨاتمِک جاں ساہِتک لِکھتاں دے لیکھکاں تکّ ہی سِیمت رکھاںگے۔ اُںجھ اسِیں اِس گلۄں سُچیت ہاں کِہ سِرجݨاتمِک لیکھک وی آپݨے *سبکَۄنشِش* وِچ آپݨے آلے دُیالے دے ہر اِکّ وِشے نُۄں کِسے ناں کِسے رُۄپ وِچ سمۄئی رکھّدے ہن اتے آپݨِییاں لِکھتاں وِچ سہِج-سُبھا ورنݨ وی کردے رہِںدّے ہن۔

لیکھک٬ لِکھݨ کارݨ ہی لیکھک ہُںدّا ہَے۔ لِکھݨا٬ لیکھک دا اِکّ ذرُۄری کرم ہَے۔ لِکھݨا کی ہَے؟ سبھ تۄں پہِلی گلّ: لِکھݨا اِکّ مکانکی/مشِینی (مکَینِیکل) کلا ہَے۔ دُۄجی گلّ: مکانکی لِکھݨا (اکھّراں دی بݨتر اتے شبد/واک لِکھݨے آئُݨ اُپرںتّ) اِس لِکھݨ وِچ وِچار سمأںدے ہن۔ وِچاراں دی پیشکاری لِکھݨ کلا دا اِکّ اںگّ ہَے۔ اِںجھ لِکھݨا٬ *مکَینِیکل* اتے وِچاراں نُۄں وِئکت کرن دی کلا ہَے۔ مکانکی لِکھݨا جاں لِکھݨا سِکھّݨا وی کٹھِن کارج ہَے پر مُڈھّلا لِکھݨا سِکھّݨ اُپرںتّ وِچاراں دی ساںجھ پائُݨ اتے لِکھت نُۄں سِرجݨا دا رُۄپ دیݨا ہۄر وی کٹھِن کارج ہَے۔

لِکھݨ دے نال نال ہی پڑھن دا وی آپݨا ستھان ہَے۔ اُںجھ تاں لِکھݨ دے نال نال ہی پڑھن دا کارج وی چلدا ہی رہِںدّا ہَے پر لِکھݨ دا کارج٬ پڑھن نالۄں وی اَۄکھا اتے اکاء دیݨ والا ہُںدّا ہَے۔ لِکھݨا اتے پڑھنا اِکّ دُۄجے دے پُۄرک ہی ہن۔ اِس لئی جیکر کۄئی لیکھک٬ پڑھن دے نال نال لِکھݨ دی پْرکِرِیا نُۄں وی سُچجّتا نال سپنّ کرے تاں اُس لیکھک دا لِکھݨا سُیادلا٬ لابھدائِک اتے سارتھک بݨدِیاں ستھِر رہِݨا ہۄ جاںدا ہَے۔ اُںجھ لیکھک دی اِہ تھاں سہِجے ہی نہِیں بݨدی۔ پر جیکر اِکّ لیکھک ’مکَینِیکل‘ تَۄر تے کلم پھڑ کے آپݨی مانسِکتا نُۄں لِکھݨ لئی تِیار کر لوے تاں سمجھ لِیا جاݨا چاہِیدا ہَے کِہ ’لیکھک دی رچنا‘ دے کارج نُۄں رستا مِل گِیا۔

اِتھّے اِہ گلّ کہِݨی کُتھاںہ نہِیں ہۄویگی کِہ ’مکَینِیکل‘ لِکھݨا آئُݨ اُپرںتّ٬ جِویں کِہ وِچار کِیتی ہَے کِہ لِکھݨا اُںجھ ہی اَۄکھا اتے تردّد دا کمّ ہَے پر کِسے وی سوَے سِرجے جاں اُپلبھّد بںدھّن تۄں بِناں سُتںتّرتا نال جۄ وی من وِچ آئے اتے چںگّا لگّے٬ اجِہا٬ لِکھݨا بہُت ہی کٹھِن اتے گمبھِّیر کارج ہَے۔ ساڈے مُۄںہ آئے بۄلاں اُتے لگّے نِئںتّرݨ واںگ ہی لیکھک دی لِکھت اُتے وی کئی ترہاں دِییاں رۄکاں-ٹۄکاں جاں نِئںتّرݨ ہُںدّے ہن۔ اِتھّۄں تکّ کِہ نِجّی اتے آپݨے ساک-سمبّںدھِّییاں وِچکار وِچار-وٹاںدرے (پتّر آدِ) لئی ورتِییاں جاںدِییاں لِکھّتاں وی اکسر بہُت دھِیان مںگّدِییاں ہن اتے لیکھک *جۄ من آوے* نہِیں لِکھدا بھاویں کِہ اُس اُتے کۄئی رۄک وی ناں لگائی گئی ہۄوے۔ پر ہتھّلے مںتّو لئی ساڈا دھِیان اجِہِییاں لِکھّتاں سمبّںدھّی بݨدا ہَے جِہناں دی پرکاشنا کارن ’لیکھک‘ آپݨی لِکھت لئی اُتّردائی ہُںدّا ہَے۔

اسل وِچ اِس گلّ نُۄں چںگّی ترہاں لڑ بنّہ لَیݨا چاہِیدا ہَے کِہ جدۄں تکّ اِکّ لیکھک نیں کلم نال کُجھ نہِیں لِکھِیا٬ ساری وِچار اتے لِکھت دی رُۄپ-ریکھا اُُسدے دِلّ-دِماگ اںدّر سِمٹی پئی رہیگی پر جدۄں اتے جِئۄں ہی لیکھک نیں کلم دی ورتۄں کر لئی تاں لیکھک پاس ’لِکھت دی پُۄرتی‘ دی تسلّی تۄں بِناں کُجھ وی باکی نہِیں بچّدا اتے اِستۄں وی اگّے جیکر لِکھݨ اُپرںتّ لیکھک نُۄں تسلّی ناں ہۄئی اتے بدکِسمتی نال لیکھک دی لِکھت چھںّپ گئی تاں پھِر لیکھک ولۄں لِکھے گئے ہر اِکّ اکھّر-شبد لئی کیول ’لیکھک‘ ہی ذِمّیوار ہُںدّا ہَے٬ ہۄر کۄئی نہِیں۔ پاٹھکاں دی کچہِری وِچ پھِر لیکھک دی کۄئی وی وکالت نہِیں کر سکدا۔

اِس لئی ’گلّ‘ بِلکُل سچّ اتے سپشٹ ہَے۔ جِتنا چِر گلّ تُہاڈے-ساڈے بُلہاں دے دراں اںدّر بںدّ ہَے٬ گلّ ساڈی ہَے٬ تُہاڈی ہَے۔ پر جدۄں اتے جِویں ہی بُلہ کھُلہے٬ جِیبھ ہِلّی٬ گلّ مُۄںہۄں تِیر واںگ نِکل گئی تاں گلّ ساڈی جاں تُہاڈی ناں رہی۔ ٹھِیک اِویں ہی جِس پلّ کلم رُۄپی جِیبھ ہِلّی اتے کلم نیں کاگذ اُتے گلّ اُگلی تاں اِہ گلّ (لِکھت) لیکھک دی ناں بݨ کے پاٹھک دی بݨ جاںدی ہَے۔ اتے پھِر یتن کرن تے وی کہی ہۄئی گلّ واپس لَیݨی کٹھِن ہۄ جاںدی ہَے اتے کئی وار لیکھک لئی آتمگھاتی وی سابت ہُںدّی ہَے۔ نِسچَے ہی لیکھک اتے اُسدی لِکھت اُتے بڑی وڈّی ذِمّیواری آئُںدی ہَے۔ پر لیکھک لِکھدا ہَے اتے لِکھݨا چاہُںدّا ہَے۔

ہر اِکّ لیکھک٬ لِکھݨ اُپرںتّ چھپݨا لۄڑدا ہَے اتے چھپّدا وی ہَے۔ لیکھک اِس لئی لِکھدا ہَے کِہ اُس پاس لِکھݨ لئی٬ کہِݨ لئی کُجھ ناں کُجھ ہُںدّاا ہَے۔ اُسدی چھاتی وِچ تپدِکّ دے کِیٹاݨںُۄّیاں واںگ کۄئی ’کہِݨ جۄگی گلّ‘ کُربل کُربل کردی تںگّ کر رہی ہُںدّی ہَے۔ لیکھک دا من-دِماگ اشاںت ہُںدّا ہَے۔ اجِہی ہالت وِچ جیکر اُہ چاہے تاں اِس ساری اُتھّل-پُتھّل نُۄں جھٹّ-پٹّ ہی کاگذ اُتے اُتار سکدا ہَے۔ پر جیکر اُہ کیول پتّرکار نہِیں اتے اِکّ لیکھک ہَے تاں اُہ اجِہا نہِیں کریگا۔ اُسنُۄں آپݨے دْرِشٹِیکۄݨ, سماج پْرتی آپݨے کرتوّ کارن اتے کلم پْرتی آپݨی اِیمانداری نُۄں مُکھّ رکھّدِیاں کُجھ بںدھّناں وِچ رہِںدِّیاں آپݨی لِکھت وِچ کاںٹ-چھاںٹ٬ سۄدھ-سُدھائی٬ وادھے-گھاٹے کرنے پَے سکدے ہن۔ اِستۄں وی ودھّ جیکر اُسنے چھپّݨا ہَے تاں اُسنُۄں چھپّݨ ہِتّ چُݨے گئے پرچِیاں دِییاں لۄڑاں دا جائِذا لَے کے٬ نِئماں-اُپنِئماں دی پالنا کردِیاں٬ کُجھ بںدھّناں وِچ بجھّہدِیاں آپݨی لِکھت نُۄں کٹّݨا٬ ودھائُݨا اتے سںوّارنا پویگا۔ کئی وار اِہ کاںٹ-چھاںٹ ناں کیول باہری تَۄر تے لِکھے گئے پَیرِیاں٬ واکاں جاں شبداں دی ہی ہۄویگی سگۄں کئی واری لیکھک دے وِچاراں دی دِکھّ نُۄں وی ودھّݨا-گھٹّݨا پویگا۔ اُںجھ اِسدا اِہ ارتھ ہرگِذ نہِیں کِہ لیکھک آپݨے دِلّ-دِماگ دی اِیمانداری تۄں مُنکر ہۄ کے آپݨا سہی مںتّو لُکا کے جھُۄٹھ بۄلے۔ اِسدے اُلٹ٬ سگۄں اُہ اجِہے یۄگ شبداں دی چۄݨ کریگا جِہناں راہِیں اُہ بیباکی نال آپݨی چھاتی ٹھۄک کے آپݨی وِچاردھارا پاٹھکاں دے رُۄبرُۄ پیش کر سکے۔ اِہ سمبھّاونا وی ہۄ سکدی ہَے کِہ چھاپݨ والے پرچے دِییاں نِیئت ہدّاں-مدّاں کارن ہالاں وی لیکھک دی لِکھت ناں چھپّ سکے اتے اُسنُۄں آپݨی لِکھت وِچ ہۄر کاںٹ-چھاںٹ کرن لئی مجبُۄر ہۄݨا پوے۔ پُستک رُۄپ وِچ وی آئُݨ والی لِکھت وِچ لیکھک نُۄں پاٹھکاں دی منۄدشا اتے منۄ-دِشا دا گِیان ہۄݨا لۄڑِیںدا ہَے۔ اِںجھ لیکھک اُتے کئی بںدھّن ہن۔

لیکھک دی لِکھت اُتے لگّدے بںدھّناں وِچ ’کلا کلا لئی‘ اتے ’کلا سماج لئی‘ دے بںدھّن وی آئُںدے ہن۔ اِتھّے بہُتے وِستھار دی گُںجّائِش نہِیں۔ کیول اِہ کہِݨا چاہاںگا کِہ ’لیکھک‘ دی ’لِکھت کلا‘ نیں کیول ’کلا‘ دا ہی رُۄپ نہِیں دھارن کرنا سگۄں اجِہی ’کلا‘ دا رُۄپ دھارن کرنا ہَے جِہڑی سماج لئی ہِتّکاری ہۄوے۔ اِہ ٹھِیک ہَے اتے اِس گلّ نال سہِمت ہۄئِیا جا سکدا ہَے کِہ ’لیکھک‘ آپݨے نِجّ دے آنںدّ اتے سںتُّشٹی لئی لِکھدا ہَے اتے پڑھدا ہَے۔ پر چںگّی لِکھت دا مںتّو نِجّ دی سںتُّشٹی جاں آنںدّ تۄں اگّے جاںدِیاں لۄکاں نال وی سمبّںدھّت ہَے۔ لیکھک اُتے اِہ بںدھّن٬ لیکھک ولۄں آپݨے آپ اُتے لگائیِیاں گئیِیاں نِردھارت کِیمتاں دا ہَے۔ لیکھک لئی اِہ گلّ دھِیان رکھّݨ والی ہَے کِہ ’لِکھݨ کلا‘ کۄئی ’آچار‘ نہِیں ہَے۔ اِس لئی لِکھݨ کلا وِچ سداچار لبھّݨ دی کۄشِش کرنی ٹھِیک اُویں ہی ہَے جِویں کۄئی ہِساب وِچ سداچار لبھّݨ دی کۄشِش کرے۔ اِس تتھّ اُتے کئی کِںتُّۄ-پرںتُّۄ اُٹھائے جا سکݨ دی گُںجّائِش ہَے۔ ہرگِذ اِہ ارتھ نہِیں کِہ لیکھک سداچاری نہِیں ہُںدّا جاں اُسنُۄں سداچاری نہِیں ہۄݨا چاہِیدا۔ اِسدا اِہ ارتھ وی نہِیں کِہ لیکھک نیں سداچار لئی نہِیں لِکھݨا۔ ’لیکھک‘ نُۄں آپݨی کلم پْرتی اِیمانداری ورتدِیاں آپݨے پاٹھکاں دی کچہِری وِچ آپݨا سہی رُۄپ لَے کے ہی آئُݨا چاہِیدا ہَے۔

اِتھّے اِکّ اُداہرݨ دے کے وِچار نُۄں اگّے ودھائُݨ دا یتن ہَے۔ بھارت وِچ وسّدے لۄکِیں آم کرکے اتے وِدیشاں وِچ وسّدے پرواسی وِشیش کرکے٬ وِیاہ-شادِییاں دے مَۄکِیاں اُتے جاں دِیوالی آدِ تِئُہاراں دے مَۄکِیاں اُتے آتِشباذی چلائُںدے ہن٬ پٹاکے وجائُںدے ہن اتے پھُلّجھڑِییاں کھِڑائُںدے ہن۔ ودھائی دے کارڈ وںڈّے جاںدے ہن۔ وِیاہ دے مَۄکِیاں تے ہُݨ تاں ولائِت وِچ وی بَیںڈ-واجے وجائے جاںدے ہن۔ کاراں دے ہُںدِّیاں سُںدِّیاں لاڑِیاں نُۄں گھۄڑِییاں اُتے چڑھائِیا جاںدا ہَے اتے پھِر وڈّے وڈّے ہۄٹلاں/ہالاں وِچ پْرِیتی بھۄجن دِتّے جاںدے ہن۔ اِسدے نال ہی بھاںت بھاںت دے ڈِسکۄ-ڈاںس اتے بھںگّڑا پارٹِییاں دا پربںدھّ کِیتا جاںدا ہَے۔ مُرگے بھُنّے جاںدے ہن اتے شراباں اُڈّدِییاں ہن۔ مذیدار گلّ اِہ ہَے کِہ اِہ سبھ کردِیاں کی بھارت اتے کی برتانِییاں جاں دُۄجے ہۄر دیشاں وِچ وسّدے بھارتی مُۄل دے واسی ’اِکّ کھاس کِسم دا آنںدّ جاں سںتُّشٹی‘ پراپت کردے ہن۔ اِہ سںتُّشٹی اتے آنںدّ پراپت کردِیاں لۄکِیں ہذاراں-لکھّاں رُپئے (پَۄںڈ اتے ڈالر) کُجھ گھںٹِّیاں وِچ ہی برباد کر دِںدّے ہن۔ ہڈّ تۄڑوِیں مِہنت نال جاں وِئُپار راہِیں کمائِیا پَیسا پلّ دۄ پلّ دی واہ واہ وِچ سُیاہ ہۄ جاںدا ہَے۔ اِتنا پَیسا برباد کردِیاں لۄکِیں آنںدّ لَیںدے ہن پر کِسے دا ہَۄسلا نہِیں پَیںدا کِہ کۄئی کِسے نُۄں مُۄرکھ کہِ سکݨ دی ہِمّت کر سکے اتے آکھے کِہ اِہ پَیسا کِسے لۄڑوںدّ لئی ورتِیا جاوے تاں کِنّا چںگّا ہۄوے۔ کئی وار اسِیں کھُدّ ہی اجِہی مُۄرکھتا وِچ شامل ہۄ کے آنںدّ ماݨدے ہاں۔ بھلا کِئۄں؟

اجِہی مُۄرکھتا وِچ اسِیں کھُدّ وی اتے دُۄجے لۄکِیں وی اِس لئی شامل ہُںدّے ہاں کِہ آنںدّ دا٬ سںتُّشٹی دا وی آپݨا اِکّ نویکلا مہتّو ہَے۔ اِںجھ ہی لیکھک دی ’لِکھت‘ وِچۄں وی آنںدّ مِل سکدا ہَے اتے مِلݨا وی چاہِیدا ہَے۔ کۄئی وی لِکھت جیکر آپݨی ہۄںد کارن ساڈے من نُۄں بھاء جاوے جاں آنںدِّت کر جاوے تاں بھاویں اُہ ’لِکھت‘ اُپر درج بربادی دے سادھناں واںگ جِیون نُۄں پتِت کرن دی سمرتھا وی رکھّے٬ تاں وی اُسدا آپݨا مہتّو ہَے۔ پر اِہ گلّ سُبھاوِکتا دی ہَے٬ لگاتار نِئمبدھّ لِکھت دی نہِیں۔ لیکھک سدا ہی اِکّ بںدھّن وِچ ہَے۔ لیکھک نُۄں سدا ہی اِس بںدھّن وِچ رہِݨا چاہِیدا ہَے کِہ اُسدی لِکھت نیں سُبھاوِک ہُںدِّیاں ہۄئِیاں وی لۄک کلِیاݨکاری ہۄ کے آاپݨا سدا-بہار سارتھک پْربھاو چھڈّݨا ہَے۔ اِکّ ہۄر ترہاں وی وِچار کرنی بݨدی ہَے۔

اجّ کل کیول بھارت وِچ ہی نہِیں سگۄں سںسّار دے ہر اِکّ دیش وِچ ہی اپرادھاں وِچ وادھا ہۄ رِہا ہَے۔ اجّ چۄری٬ ڈکَیتی٬ کتل٬ بلاتکار٬ جُۄیا٬ ویسوا-گمنی٬ اِسترِییاں اُتے ذُلم٬ ہائی جَیکِںگّ٬ وکھّ-واد٬ اتّواد٬ نشِیاں دی دُرورتۄں اتے دھرم دے ناں اُتے ٹھگِّییاں-وادھے آدِ کُرِیتِییاں دا بۄل بالا ہَے۔ اِکّ لیکھک ٹِیوی٬ ریڈِیئۄ٬ اکھباراں آدِ راہِیں پراپت اُپرۄکت دِتّی جاݨکاری دے پربھاو تۄں کِویں واںجھِیاں رہِ سکدا ہَے؟ ارتھات لیکھک وِچ سںوّیدنا ہَے۔ اِس لئی اِکّ لیکھک آپݨِییاں لِکھتاں وِچ اِہناں سبھ بھَیڑِییاں ہرکتاں دا ورنݨ تاں کریگا پر اُہ کِسے ہِیلے وی اِہناں دی پُشٹی نہِیں کریگا۔ ناںہ-واچک اتے ڈھاہُۄ گلّاں لئی اُہ کدے وی ہامی نہِیں بھریگا۔ لیکھک تاں واہ لگّدے اِہناں دی نِںدّا ہی کریگا پر کلامئی ڈھںگّ نال اتے کلا راہِیں سُبھائِکے ہی کۄئی سُجھا وی شائِد دے جاویگا۔ پر اِکّ لیکھک٬ لیکھک ہۄݨ دے ناتے اِہناں وِرُدھّ لڑن دی ہِماکت کردا شۄبھا نہِیں دیویگا۔ ہاں٬ لیکھک لئی تاں آپݨا سُنیہا لۄڑِیںدی تاکت —- بھاویں اُہ لۄک تاکت ہۄوے اتے بھاویں ستّا — تکّ پُچا دیݨا بݨدا ہَے۔ اِہ بںدھّن اُسدی کلم دی بںدھّیج دا ہَے۔ اِسدے اُلٹ٬ جیکر اُہ آپݨی لِکھت وِچ اِیمانداری نال اُپرۄکت اتے اجِہے ہۄر مسلِیاں ول سںکّیت نہِیں کردا تاں سہی ارتھاں وِچ اُہ دۄشی ہَے۔

اِس لئی٬ لیکھک لئی ذرُۄری ہَے کِہ اُہ لِکھے اُہی جۄ اُسدی آتما پروان کرے پر لِکھے سۄچ سمجھ نال اتے پاٹھک دے آنںدّ اتے ہِتّ نُۄں سدا ساہمݨے رکھّدِیاں ہی۔ کۄئی وی لیکھک٬ لۄکاں دے سمُّۄہک ہِتّاں تۄں باہری گلّ کرکے بہُتی دیر لیکھک نہِیں رہِ سکدا۔ اجِہے لیکھک دا اِکّ دِن نںگّے ہۄݨا نِسچت ہَے۔