لِئۄ ٹالسٹائے دی اِکّ بڑی مشہُۄر کہاݨی ہَے۔ کہاݨی دا مُکھّ پاتر آپݨی تھۄڑھی جِہی ذمِین ویچ کے سائِبیرِییا جاںدا ہَے۔ اُس نُۄں اُس دے دَۄست نیں کِہا سی کِہ سائِبیرِییا وِچّ ذمِین بڑی سستی ہَے۔ اُتھّۄں دے لۄکاں نُۄں ذمِین دے مُلّ دا کُجھ وی پتا نہِیں٬ اَیویں ہی ذمِین دے دِںدّے ہن۔ لالچ وسّ ہۄ کے اُہ سائِبیرِییا ذمِین لَیݨ چلا گِیا۔ اِکّ پِںڈّ وِچّ گِیا٬ پِںڈّ دے لۄکاں نیں کِہا٬ اِتھّے کُجھ وکھّرا ہِساب کِتاب ہَے٬ تُسِیں آپݨے پَیسے پھِلہال آپݨے کۄل رکھّۄ٬ ہُݨ رات ہۄݨ والی ہَے آرام کرۄ۔ سویرے سُۄرج دے چڑھن سار تُسِیں اِس جگہا تۄں یاترا شُرُۄ کرنی ہَے٬ سُۄرج دے چھِپݨ تۄں پہِلاں اِسے جگہا ’تے آ جاݨا ہَے۔ جِنّی ذمِین دا تُسِیں چکّر کڈھّ لِیا٬ اُنّی ذمِین تُہاڈی ہۄویگی۔
اُہ رات بھر اُہ سۄچدا رِہا۔ لالچ سِر ’تے سوار ہۄ گِیا۔ اِکّ مِںٹّ وی نِیںد ناں آئی۔ اُس نیں سویرے اُٹھّدِیاں سار آپݨی پَیسِیاں والی پۄٹلی٬ رۄٹی-پاݨی نال لِیا تے سُۄرج نُۄں دیکھدِیاں سار بھجّ اُٹھِّیا۔ دِن بھر ندِییاں نالِیاں٬ گھٹّے مِٹّی نال بھرے تے پتھرِیلے رستِیاں٬ جُۄہاں وِچّ بھجّدا رِہا۔ رۄٹی وی بھجّدِیاں بھجّدِیاں کھادھی۔ پاݨی وی جدۄں پِیاس لگدی تاں بھجّدا بھجّدا ہی پی لَیںدا۔ شام ہۄ رہی سی۔ پِںڈّ دے لۄک پِںڈّ دے باہروار جِتھّۄں اُہ تُرِیا سی٬ اُس نُۄں اُڈِیک رہے سن۔ پر اُہ آئِیا ناں۔ اُس دی کۄشِش سی٬ ذمِین ودھّ تۄں ودھّ گھیر لئی جاوے۔ اِس لئی گھیرا وڈّا ولھ لِیا۔ آکھِر جدۄں سُۄرج لال بھاء مارن لگِّیا٬ ڈُبّ ہی چلِّیا سی تاں اُہ بڑی ناذُک ہالت دُۄرۄں لۄکاں نُۄں آئُںدا دِسِیا۔ اُہ دِن بھر بھجّدِیاں بھجّدِیاں اِنا بیہال ہۄ گِیا سی کِہ مِتھی تھاں تے پہُںچّݨ تۄں پہِلاں ہی ڈِگ پِیا تے ڈِگدِیاں سار اُہدی جان نِکل گئی۔ جِس لالچ وسّ ہۄ کے اُہ ودھّ تۄں ودھّ ذمِین لَیݨ دی کۄشِش وِچّ سی٬ اُہ لالچ اُس دی مَۄت دا کارن بݨ گِیا۔
ساڈی سبھ دی ہالت وی کُجھ کُجھ کہاݨی دے اُس پاتر ورگی ہَے۔ پُۄری ذِںدّگی منُکھّ آپݨِییاں چَۄدھراں٬ اِچھاواں اتے لالچاں دے دائِرے ہۄر وِشال کرن لئی بھجّدا ہَے اتے آکھِر اِکّ دِن اُہدی ذِںدّگی دا سُۄرج چھِپ جاںدا ہَے۔ اُہ اِس دھرتی تۄں اِںج وِدا ہۄ جاںدا ہَے٬ جِویں کدے اِتھّے آئِیا ہی ناں ہۄوے۔ اُہدا استِتو سمیں دی گرد وِچّ گواچ جاںدا ہَے۔ اِہۄ بہُگِݨتی سماج دے جِیون دا سچّ ہَے۔
دھرتی ’تے وِچردِیاں منُکھّ دا وِہار اِںج ہَے٬ جِویں اِس نیں کدے اِتھّۄں جاݨا ہی نہِیں۔ منُکھّ اِیرکھا٬ دُشمݨِییاں تے نپھرتاں دے بھامبڑ بال بال کے سیکدا ہَے۔ دھرتی اتے کُدرت پْرتی اُہدے اںدّر کۄئی کْرِتگّتا نہِیں۔ کۄئی دھنّواد دا بھاو نہِیں بلکِہ اُہدا وِہار اِہ ہَے اِس دھرتی دے کُدرتی کھذانِیاں تۄں ودھّ تۄں ودھّ کِویں کُجھ ہاسل کرنا ہَے۔ اِس لئی اُس نُۄں آپݨی جان دی کِیمت وی بھاویں کِئۄں ناں چُکائُݨی پوے٬ اُہ اِس لئی تِیار ہَے۔ اسِیں اِس دھرتی نُۄں نرک بݨائُݨ لئی جِیء جان نال کۄشِش کر رہے ہاں۔ مُناپھِیاں٬ کھُدگرذِییاں اتے لالچاں لئی وہِںدّے پاݨِییاں نُۄں پلِیت کر دِتّا ہَے۔ درِیاواں٬ ندِییاں وِچّ اِنی گںدّگی سُٹّی جا رہی کِہ اِہناں دے کل کل وگدے پاݨی سُپنا بݨ گئے ہن۔ پںجّاب دے بُڈھّے درِیا دا کالا ذہِرِیلا پاݨی لکھّاں لۄکاں دِییاں ذِںدّگِییاں برباد کر رِہا ہَے پر اُس دے پاݨی نُۄں گںدّا ہۄݨ تۄں نہِیں رۄکِیا جا رِہا کِئُںکِہ اُس پِچھّے منُکھّ دے لالچاں٬ مُناپھِیاں دا دُۄر تک پھَیلِیا پاسار ہَے۔ دُۄجے پاسے لکھّاں لۄک گںدّا پاݨی پی کے مر رہے ہن٬ بِمار ہۄ رہے ہن٬ سرکاراں بیکھبر ہن۔ اِہ کِسے اِکّ درِیا دی گلّ نہِیں٬ جمنا٬ گںگّا تے بھارت دِییاں ہۄر بہُت سارِییاں ندِییاں ہن٬ جِہناں دا پاݨی لۄک پِیںدے ہن٬ بِمار ہُںدّے ہن٬ تِل-تِل مردے ہن پر اِہناں وِچّ پائِیا جاݨ والا ذہِرِیلا مادا وی ہر دِن ودھ رِہا ہَے۔ اجِہے مسلِیاں ’تے منُکھّ دی سُۄجھ سِیاݨپ نُۄں لکوا کِئۄں ہۄ جاںدا ہَے؟ لالچاں مُناپھِیاں اتے کھُدگرذِییاں دی مانسِکتا مَۄت دے اِس ورتارے دی سِرجݨا کر رہی ہَے پر سرکاراں چُپّ ہن۔
دُنِییاں دے کِسے ناں کِسے کھِتّے وِچّ کِسے ناں کِسے رُۄپ وِچّ جںگّ-یُدھّ چلّ ہی رِہا ہُںدّا ہَے۔ دھرماں-مجہباں٬ جاتاں-پاتاں٬ رںگّاں-نسلاں٬ پھِرکِیاں اتے دیشاں دِییاں ہدّاں-سرہدّاں لئی منُکھّتا دا کھُۄن دُنِییاں دے کِسے ناں کِسے کھِتّے وِچّ ڈُلّ ہی رِہا ہُںدّا ہَے۔ منُکھّتا دا گھاݨ ہُںدّا ہَے٬ نِکّے نِکّے ماسُۄم بچِّیاں نُۄں بمبّاں مِذائِلاں نال اُڈائِیا جاںدا ہَے۔ ہُݨ تک دُنِییاں دی سبھِّئتا دَۄران کۄئی چار ہذار جںگّ-یُدھّ لڑے گئے۔ ہر جںگّ-یُدھّ دے بائد منُکھّتا نُۄں اِہ اہِساس ہُںدّا ہَے کِہ اِس تۄں بگَیر وی سر سکدا سی۔ چںگّیذ کھان٬ مُسۄلِنی اتے ہِٹلر ورگے شاسکاں کرکے لکھّاں لۄک جںگّ دی بھٹھّی وِچّ جھۄک دِتّے گئے۔ جیکر اِہناں لکھّاں لۄکاں نُۄں دھرماں٬ جاتاں٬ نسلاں دے نام ’تے ناں لڑائِیا٬ مروائِیا اتے مارِیا جاںدا تاں منُکھّ دا اِتِہاس ماݨ کرن والا ہۄݨا سی۔ اجّ وی پھسلتِین٬ اِذرائِل اتے یُکرین٬ رشِییا دے یُدھّ وِچّ ماسُۄم بیدۄشے لۄکاں نُۄں مارِیا جا رِہا ہَے۔ اِس سبھ کُجھ پِچھّے چَۄدھراں دے شملے اتے لالچاں دی منۄبِرتی ہَے٬ جۄ ہذاراں لۄکاں دے کتل اتے اُجاڑے دا کارن بݨ رہی ہَے۔ سمیں دے بِیتݨ نال منُکھّ سِیاݨا نہِیں ہۄئِیا٬ بیشک اُہ اکل دے بلبُۄتے ’تے گِیان وِگِیان دی دُنِییاں وِچّ پْرویش کر گِیا ہَے۔ منُکھّ دِییاں لالچی منۄبِرتِییاں دا کلّہ وی کۄئی پاراوار نہِیں سی٬ اجّ وی نہِیں ہَے۔ منُکھّ ترکّی کرے٬ وِکاس کرے پر اِہ وی ٹھِیک نہِیں کِہ اُہ آپݨی اکل نُۄں جِںدّرے ماری رکھّے۔ منُکھّ اںدّرۄں جیکر ماونتا مر جاںدی ہَے تاں منُکھّ منُکھّ نہِیں رہِںدّا۔
دُنِییاں دے ہر کھِتّے وِچّ پْردُۄشݨ دا پْرکۄپ ہر دِن ودھ رِہا ہَے۔ پُۄرا نومبّر مہِینا پںجّاب اتے اِسدے آس پاس دے اِلاکے سںگھّݨے دھُۄںئیں دی لپیٹ وِچّ آ جاݨگے۔ اِس وِچّ پشُۄ-پںچھِّییاں٬ ماسُۄم بچِّیاں دا جِیݨا دُبھّر ہۄ جاویگا۔ سںگھّݨے دھُۄںئیں وِچّ ساہ لَیݨ نال ساڈی سبھ دی اُمر گھٹّ ہۄ رہی ہَے۔ اِہناں دِناں دے بِیتدِیاں ہی پںجّاب وِچّ پر ہر سال دمے٬ ہارٹ اٹَیک اتے چھاتی دے رۄگاں نال ودھّ مَۄتاں ہۄݨ لگّ پَیںدِییاں ہن۔ اِسدے باوجُۄد وی ہر سال اجِہا ماہَۄل سِرجِیا جاںدا ہَے۔ اِہ جاݨدِیاں سمجھدِیاں کِہ اِہ پلِیت ہوا ساڈے اتے ساڈی اَۄلاد دے پھیپھڑِیاں لئی ذہِر ہَے٬ اِسدے باوجُۄد وی ہر سال اِہناں دِناں دی اسِیں مَۄت دے دِناں دے رُۄپ وِچّ سِرجݨا کردے ہاں۔ دُۄجے پاسے سچّ اِہ وی ہَے کِہ اجّ تۄں چالی پںجّاہ سال پہِلاں ساڈے وڈّے وڈیرے وی اِسے دھرتی ’تے وِچردے سن۔ اُہ کُدرت دا ستِکار کردے سن۔ کھیتاں نُۄں اگّاں دے بھامبڑاں دے ہوالے نہِیں کردے سن۔ رِذک اُہناں نُۄں وی مِلدا سی۔ سگۄں ساڈے نالۄں ودھیرے پَۄشٹِک کھُراک کھاںدے سن۔ وکھّ-وکھّ دِناں٬ تِئُہاراں ’تے اسِیں سربتّ دا بھلا مںگّدے ہاں۔ سڑکاں چَۄراہِیاں ’تے لںگّر لائُںدے ہاں۔ اِہ سبھ چںگِّییاں سرگرمِییاں ہن۔ اِہناں نال ساڈے وِچّ مانوتا دے بھلے دا سںکّلپ پَیدا ہُںدّا ہَے پر جِتھّے جِیون دا مسلا ہۄوے٬ اُتھّے اِہ سںکّلپ پِچھّے کِئۄں چلا جاںدا ہَے؟ کی پْردُۄشݨ دے سںتّاپ تۄں نِجات نہِیں پائی جا سکدی؟ کی دھرتی دے ہوا٬ مِٹّی٬ پاݨی دی تںدّرُستی لئی سانُۄں یتنشِیل نہِیں ہۄݨا چاہِیدا؟ سگۄں جِیون نال جُڑے مسلِیاں پْرتی تاں سانُۄں ودھیرے چِںتّت ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔
بںدّے دے لالاچاں٬ کھُدگرذِییاں اتے اِچھّاواں دا کۄئی پاراوار نہِیں۔ ٹھِیک ہَے ہر اِنسان نُۄں آپݨا وِکاس تے ترکّی کرن دا ہکّ ہَے اتے اُس نُۄں اجِہا کرنا وی چاہِیدا ہَے۔ جِیون نُۄں چںگّا بݨائُݨ لئی نٹھّ-بھجّ کرنی چاہِیدی ہَے پر اِہ نٹھّ بھجّ اِس ترہاں دی نہِیں ہۄݨی چاہِیدی کِہ سُۄرج دے چھِپݨ تۄں پہِلاں ہی ساڈی ذِںدّگی دا سُۄرج چھِپ جاوے۔ اِہ ذِںدّگی بڑی چھۄٹی ہَے۔ سانُۄں اِہ چھۄٹی جِہی ذِںدّگی مُناپھے نُۄں ہی سمرپِت نہِیں کر دیݨی چاہِیدی۔
جے بںدّا ہی ناں رِہا تاں اُہدا سُۄرج چڑھن تۄں سُۄرج دے چھِپݨ تک نٹھّ بھجّ کرن دا کی پھائِدا؟ اِس دُنِییاں نُۄں ہَیںکڑباذ اتے کُٹِل نِیتِییاں والے شاسکاں دی لۄڑ نہِیں بلکِہ چںگّے اِنساناں دی ودھّ لۄڑ ہَے٬ جۄ اِس نُۄں منُکھّاں دے رہِݨیۄگ بݨائُݨ لئی یتنشِیل ہۄݨ۔ کِسے کھِتّے٬ کِسے دیش جاں پُۄری دُنِییاں نُۄں چلائُݨ والِییاں تاکتاں دا منۄرتھ مانوتا دا بھلا نہِیں بلکِہ ودھّ تۄں ودھّ تاکت ہاسل کرنا بݨ گِیا ہَے۔ پَیسا٬ ستّا اتے ہتھِیاراں دی انّہی تاکت دُنِییاں دے لکھّاں منُکھّاں لئی کھترناک ہالات پَیدا کردی ہَے۔ اِس دھرتی ’تے بیرُذگاری دا سںتّاپ بھۄگدے اِسدے پُتّر دھِییاں ہن٬ بچِّیاں دے اِلاج کھُݨۄ وِلکدِییاں ماواں ہن٬ گرِیبی دا سںتّاپ بھۄگدے رۄٹی دی بُرکی-بُرکی دے مُتھاج بدکِسمت لۄک ہن٬ گںدّا پاݨی پِیݨ لئی مجبُۄر لکھّاں لۄک ہن۔ اِس سبھ کُجھ دا کارن کیول مُٹھّی بھر لۄکاں دا لالچ ہَے۔ اِہ دھرتی دُنِییاں دے ہر منُکھّ واستے رجّوِیں رۄٹی اتے چںگّا رہِݨ سہِݨ پَیدا کرن وِچّ سمرتھّ ہَے پر لالچاں٬ کھُدرگِییاں اتے ہَیکڑاں نیں اِس دھرتی دے کُجھ کھِتِّیاں نُۄں نرک بݨائِیا ہۄئِیا ہَے۔ سانُۄں سمجھݨ دی لۄڑ ہَے کِہ جیکر دُنِییاں منُکھّاں دے رہِݨیۄگ نہِیں بݨ سکی تاں اِسدا کارن دُنِییاں نُۄں چلائُݨ والِییاں تاکتاں دِییاں چَۄدھراں٬ ہَیکڑاں لالچ اتے کھُدگرذِییاں ہن۔ منُکھّ نُۄں اُس سِکھِّیا دی سبھ تۄں ودھّ لۄڑ ہَے٬ جِس سِکھِّیا نال اُس نُۄں چںگّا منُکھّ بݨائِیا جا سکے۔ اِس دُنِییاں وِچّ وِچردِیاں سانُۄں مِلی دھن دَۄلت ساڈے لئی ہَے٬ ناں کِہ اسِیں دھن دَۄلت لئی ہاں۔ کُدرت اتے منُکھّاں دی تباہی کرکے اُہناں دی سِہت نال کھِلواڑ کرکے پَیدا کِیتے سادھناں٬ جائِداداں اتے پَیسے دا کی پھائِدا٬ جِس نال منُکھّ آپ سرِیرک اتے مانسِک رُۄپ وِچّ تںدّرُست ناں رہے۔ سانُۄں آپݨے اںدّر جھاتی مارن دی لۄڑ ہَے٬ سۄچݨ وِچارن دی لۄڑ ہَے اتے کُجھ چںگّا سِرجݨ لئی یتنشِیل ہۄݨ دی لۄڑ ہَے۔
* * * * *