پںچھّی ویکھݨے دی جے کر لۄڑ ہۄوے٬ پَیلاں پائُںدا باغ وِچّ مۄر ویکھۄ٬

کُشتی ویکھݨے دی جے کر لۄڑ ہۄوے٬ کِکّر سِںگھّ-گُلام دا جۄڑ ویکھۄ٬

اَیسا کِہڑا جہان ’تے جمِّیا ہَے٬ کِکّر سِںگھّ جِہا ملّ ہۄر ویکھۄ … …۔

مہامبلی کِکّر سِںگھّ ہِںدّ مہاںدِیپ دا لاسانی پہِلوان سی۔ بیشک اُہ کدے وِدیش نہِیں سی گِیا پر اُہدی کُشتی دِییاں دھُمّاں کُلّ دُنِییا وِچّ پَیںدِییاں رہِییاں۔ ہاتھی جِنّا ذۄر سی اُہدے جُسّے وِچّ۔ اُہدا رںگّ کِکّر ورگا ساںولا٬ نَیݨ نکش مۄٹے ٹھُلّہے٬ کدّ ستّ پھُٹّ تے سرِیرک وذن ستّ مݨ سی۔ ویکھݨ نُۄں دِئۄ لگدا سی۔ اُہدے پٹّ مُگدراں ورگے سن تے چھاتی دا گھیرا اسّی اِںچ سی۔ اَیسّ ماذُمدار نیں اُہدے بارے لِکھِیا: مَیں 1910 وِچّ الاہاباد دی نُمائِش ویکھݨ گِیا۔ اُتھّے پہِلوان کِکّر سِںگھّ دے درشن ہۄئے۔ برتانِییا سرکار نیں اُس نُۄں دیو-اے-ہِںدّ دا خِتاب دِتّا ہۄئِیا سی۔ اُہ بھلواناں دی ٹۄلی وِچّ کھڑھا سبھناں تۄں ہتھّ اُچّا دِسدا سی۔ سِر ’تے سپھَید پگّ٬ ململ دا کھُلّہا کُڑتا تے تیڑ تمبّا لائِیا ہۄئِیا سی۔ دسمبّر وِچّ وی اُہ کھجُۄر دے پتِّیاں دی پکھّی جھلّ رِہا سی۔ اِئۄں لگدا سی جِویں اُہ وی نُمائِش دا اِکّ اںگّ ہۄوے۔ مَیں اُہدی چھاتی مِݨنی چاہی تاں مسِیں آگِیا مِلی۔ اسِیں اُہدی چھاتی دُیالے پھِیتا ولِیا۔ مِݨتی ویکھی تاں 80 اِںچ نِکلی! مَیں ہَیران رہِ گِیا تے اُہدے اکھّڑ سُبھاء تۄں ڈردا پیٹ٬ ڈَۄلھے تے پٹّ ناں مِݨ سکِیا۔

اکھّڑ سُبھاء دا ہۄݨ کرکے ہی اُہ پںڈّت مۄتی لال نہِرُۄ نال 1900 وِچّ پَیرِس دی نُمائِش وِچّ ناں گِیا۔ اُہ لکھّ رُپئے اگائۄُں لَیݨ ’تے اڑ گِیا۔ مۄتی لال نیں پھِر پہِلوان غُلام نُۄں پَیرِس جاݨ لئی منا لِیا جِس نیں رُستمے-ذماں دا خِتاب جِتِّیا جۄ کِکّر سِںگھّ نیں سہِجے ہی جِتّ جاݨا سی۔ کُشتِییاں دِییاں جِتّاں ’تے راجے مہاراجِیاں تۄں مِلے نکد اِنام اُہ بَیںک وِچّ جمہاں نہِیں سی کرائُںدا۔ مِلے پَیسے ٹرںکّاں وِچّ رکھّ کے جِںدّے لا دِںدّا۔ جدۄں اُہ مرِیا تاں اُہدے پُتّراں نُۄں رُپئِیاں نال بھرے بھرائے ٹرںکّ مِلے۔

پہِلوان غُلام٬ کلُّۄ دا وڈّا بھرا سی جۄ اِنا نِمر سی کِہ ہر آئے گئے نُۄں کہِںدّا: مَیں تُہاڈا غُلام آں٬ سیوا دسّۄ۔ کشمِیری پِچھۄکڑ دا اُہ امبّرسرِییا پہِلوان دںگّل ’تے جاݨ تۄں پہِلاں دربار ساہِب متھّا ٹیکدا سی تے مُڑ کے شُکرانا کرن لئی پھِر دربار ساہِب آئُںدا سی۔ غُلام دے اُلٹ کلُّۄ چکّوِیں گلّ کردا سی۔ اُس نیں پیلڑے پہِلوان دے پُتّر کرِیم بخش نُۄں تنذ ماری سی٬ اَۄہ پیلڑے دی بُلبُل چلّی اے! پھِر اُسے کرِیم بخش نیں اِنی مِہنت کِیتی کِہ اِںگلَیںڈ دے ٹَۄم کَینن نُۄں ڈھاہ کے رُستمے-ذماں بݨِیا۔

بلبِیر سِںگھّ کںوّل دی لِکھت انُسار: کِکّر سِںگھّ سابتا بکّرا کھا جاںدا سی پر کھاںدا اُہلے نال سی۔ اُںج اُہدی رۄذانا کھُراک وِچّ اِکّ سیر (کِلۄ) بداماں دی سردائی سویر نُۄں٬ پںجّ سیر ماس دی یکھݨی دُپہِر نُۄں٬ اِکّ سیر بھُنِّیا مِیٹ اتے کُجھ مُربّے تے کُشتے بغَیرا ہُںدّے سن۔ اِس تۄں بِناں اُہ دُدھّ-دہِیں تے مکھّݨ-گھِئۄ دی کھُلّہی ورتۄں کردا سی۔ اَینی کھُراک پچائُݨ لئی اُہ پہِر دے تڑکے اُٹھّ کھڑھدا تے پہُ پھُٹّدی تک ڈںڈّ بَیٹھکاں کڈھّدا ذۄر کردا رہِںدّا۔ پہُ پھُٹالے دا چانݨ ہُںدِّیاں دۄ مݨ بھارا کھراس دا پُڑ گلھ وِچّ پا کے گھݨِیئیکے تۄں کرباٹھ پِںڈّ وِچکار چھے مِیل دَۄڑدا۔ کدے کدے کھراس دی گادھی جُڑ کے مݨ مݨ داݨے پِیہ دِںدّا تے کھُۄہ دی گادھی جُڑ کے وِگھا پَیلی سِںجّ دِںدّا۔ کھراس دا پُڑ گلھ وِچّ پائُݨ نال اُہدی دھَۄݨ ’تے کنّہا پَے گِیا سی۔ کنّہے ’تے ماس دِییاں تِنّ تَیہاں بجھّ گئیِیاں سن۔ اُہدے ہتھّاں ’تے وی رٹّݨ سن جۄ کھُردرے ہۄ گئے سن۔ جدۄں اُہ وِرۄدھی دے دھَۄل ماردا تاں اگلے دی چمڑی اُدھیڑ دِںدّا۔

دںدّ کتھا ہَے کِہ اِکّ وار اُس نیں بھُۄترے ہۄئے مارنکھںڈّے سانہ دے سِںگّ پھڑ لئے۔ پھیر کی سی٬ کدے سانہ اُس نُۄں دس کدم پِچھّے دھکّ لِجاںدا کدے کِکّر سِںگھّ۔ چراںد دی مِٹّی سانہ دے کھُراں نال اِئۄں پُٹّی گئی جِویں کہی نال اکھاڑا پُٹِّیا ہۄوے۔ پِںڈّ دے لۄک لامبھے کھڑھے تماشا ویکھدے رہے۔ دھکّۄ-دھکّی ہُںدِّیاں کِکّر سِںگھّ نیں ہںکّارے ہۄئے سانہ دی مۄک وگا دِتّی۔ اخِیر لۄکاں دے کہِݨ ’تے کِکّر سِںگھّ نیں سانہ دے سِںگّ چھڈّے۔ سِںگّ چھُٹّدِیاں ہی سانہ اَیسا دَۄڑِیا٬ مُڑ کے گھݨِیئیکی دی جُۄہ وِچّ ناں وڑِیا۔

دِئۄ ورگے اِس پہِلوان دا جنم ماجھے دے پِںڈّ گھݨِیئیکے٬ ذِلہا لاہَۄر وِچّ ہۄئِیا سی۔ اُہ گدر والے سال 1857 وِچّ جوالا سِںگھّ سںدھُّۄ دے گھر ماتا ساہِب کَۄر دی کُکھّۄں کتّے دے مہِینے جمِّیا سی۔ کِسان پرِواراں وِچّ کتّے وِچّ جمّے بال بدشگنے سمجھے جاںدے ہن۔ اِہ مہِینا سائُݨی سامبھݨ تے ہاڑھی بِیجݨ دا ہُںدّا ہَے۔ کِساناں کۄل سِر کھُرکݨ دی وی وِہل نہِیں ہُںدّی۔ کہاوت ہَے ’کتّے دی بِجائی٬ جٹّ ماں بھڑۄلے پائی‘ بئی بِیج بِجائی کر کے ہی بُڑھی دا سسکار کراںگے!

پچھّمی پںجّاب دے کھۄجی لیکھک اِلِییاس گھُمّݨ نیں لِکھِیا: کِکّر سِںگھّ بارے ہۄر جاݨکاری اُہدی جنم بھُۄمی تۄں لبھّی۔ اِس سِلسِلے وِچّ اسِیں لاہَۄر تۄں کۄئی 34 کِلۄمِیٹر دی واٹ اُتّے وسے پِںڈّ گھݨِیئیکی گئے۔ کِکّر سِںگھّ دے اُجّڑے ہۄئے جنم ستھان ’تے اُہدی تباہ ہال سمادھ دے درشناں دَۄران ساڈی مُلاکات مُہمّد تفَیل بھُٹّا ناں دے وڈیری اُمر دے بذُرگ نال ہۄئی۔ اِہ اُہی بںدّا سی جِہڑا کُجھ سال پہِلاں سرکاری کرِںدِّیاں نُۄں کِکّر سِںگھّ دی سمادھ تۄں سںگّمرمر دی چَۄگاٹھ اُکھاڑدے ویکھ اُہناں اگّے ڈٹ گِیا سی تے اُس نیں چھاتی نںگّی کر کے آکھِیا سی٬ ’مَینُۄں گۄلی مار دِئۄ پر ساڈے مہامبلی بھلوان دی یادگار نُۄں نُکسان ناں پُچائۄ۔‘

مُہمّد تُفَیل تے گھݨِیئیکی دے بذُرگاں تۄں پتا لگّا کِہ اکبر دے ذمانے وِچّ ترن تارن لاگِئۄں بستی دُدھِیر تۄں جبُّۄ ناں دا سںدھُّۄ جٹّ آپݨے پُتّراں گھݨِییا٬ ڈاگاں تے گَۄݨِییا نُۄں لَے کے سُر سِںگھّ تۄں اگّے بھڑاݨے جا وسِیا۔ سببّ دی گلّ ہَے کِہ پںجّابی کہاݨی دے رُستم دا پِچھۄکڑ وی بھڈاݨے دا ہَے۔ اُتھّے جبُّۄ نیں کھُلّہی پئی کاپھی ساری ذمِین ولھ لئی۔ جبُّۄ دے مرن پِچھّۄں گھݨِیئے نیں ذمِین دے آپݨے ہِسّے وِچّ گھݨِیئیکے پِںڈّ وسا لِیا۔ پِیڑھی اگّے تُری تاں گھݨِیئے دی اٹھّوِیں پِیڑھی وِچّ کاہما ہۄئِیا۔ کاہمے دا پُتّر سِںگھّ سج گِیا جِسدا نام دھرم سِںگھّ رکھِّیا گِیا۔ دھرم سِںگھّ دی پِیڑھی اگّے تُردی دِیوان سِںگھّ٬ وذِیر سِںگھّ٬ کرتار سِںگھّ٬ الۄپ سِںگھّ تے جوالا سِںگھّ تک اپّڑی۔ اُس ویلے تک پِیڑھِییاں وِچّ وںڈِّیدی ذمِین تھۄڑھی تھۄڑھی رہِ گئی جِس ’تے گُذارا کرنا مُشکل ہۄ گِیا۔ جُیالا سِںگھّ نیں اُۄٹھ پال لئے تے اُۄٹھاں اُتّے لاہَۄر تے امّْرِتسر وِچکار بھاڑا ڈھۄݨ لگّا۔ جِنہاں رُکھّاں تھلّے اُہ اُۄٹھاں نُۄں دم دُیائُںدا اُتھّے رات براتے ڈاکُۄ وی آ بہِںدّے۔

اُہنِیں دِنِیں امّْرِتسر کِسے وپاری دے گھر ڈاکا پَے گِیا۔ پُلِس نیں ڈاکُۄیاں نُۄں پھڑن دی تھاں جُیالا سِںگھّ نُۄں پھڑ لِیا۔ اُس نُۄں ستّ سال دی سذا ہۄ گئی۔ لاہَۄر دی جیلہ وِچّ سذا کٹّدِیاں اُہ اِکّ گۄرے ساہِب دے بںگّلے وِچّ واڑی دا کمّ کرن چلا جاںدا۔ اِکّ دِن اچانک بںگّلے نُۄں اگّ لگّ گئی۔ میم تے بچّے اگّ وِچّ گھِر گئے۔ بںگّلے اںدّرلِییاں چِیکاں سُݨ کے جُیالا سِںگھّ اگّ وِچّ کُدّ پِیا اتے میم تے بچِّیاں نُۄں سُرکھِّئت باہر کڈھّ لِیائِیا۔ پھِر کھُۄہ جُڑ کے پاݨی کڈھّݨ لگّا تے لۄک پاݨی دِییاں بالٹِییاں بھر کے اگّ بُجھائُݨ لگّے۔ ساہِب دَۄرے تۄں واپس آئِیا تاں دُرگھٹنا بارے جاݨ کے اُس نیں جُیالا سِںگھّ نُۄں بُلائِیا۔ جدۄں اُس نُۄں ڈاکے دے جُرم بارے پُچھِّیا تاں جُیالا سِںگھّ نیں دسِّیا کِہ اُس نُۄں ڈاکے دا کُجھ وی پتا نہِیں۔ اُہ تاں اُۄٹھاں ’تے بھاڑا ڈھۄݨ والا سی۔ پُلِس نیں مَینُۄں اَیویں پھڑ لِیا تے ادالت نیں گرِیب نُۄں سذا دے دِتّی۔ میری گھر والی تے بچّا رُلدے پھِردے نیں۔ بھرا پُلِس تۄں ڈردے بھجّے ہۄئے نیں۔ گۄرے اپھسر نیں دُبارا تپھتِیش کروائی تاں جُیالا سِںگھّ سچّمُچّ نِردۄش نِکلِیا۔ ساہِب نیں ناں سِرف اُس نُۄں بری کِیتا بلکِہ چار سَۄ رُپئے دا اِنام دے کے گھر تۄرِیا۔

اِنام لَے کے جُیالا سِںگھّ گھݨِیئیکی پہُںچّا تاں کِکّر سِںگھّ دی دادی مائی دَییاں بڑی کھُش ہۄئی کِہ اِہ پَیسے سانُۄں ربّ نیں گھلّے نیں۔ اِنہاں وِچّۄں مَیں آپݨے پۄتے لئی چںگّے دُدھّ والی مجھّ لِیاواںگی جِسدا دُدھّ پی کے اُہ تکڑا بھلوان بݨُۄگا۔ اِئۄں کِکّر سِںگھّ نُۄں چۄکھی کھُراک مِلݨ لگّی جِس نال اُہ ہۄر تکڑا ہۄ گِیا۔ کِکّر سِںگھّ دی ماتا دا ناں ساہِب کَۄر سی۔ جوالا سِںگھّ دے جیلہ جاݨ پِچھّۄں اُہ پُتّر نُۄں آپݨے پیکِیں نُۄرپُر لَے گئی سی٬ جِتھّے پُتّر نُۄں غُلامی گھُمار دا پٹھّا بݨا دِتّا۔ بری ہۄݨ پِچھّۄں جُیالا سِںگھّ پتنی تے پُتّر نُۄں گھݨِیئیکی لَے آئِیا تے اُہ پِںڈّ دے پہِلوان وساوا سِںگھّ نال ذۄر کرن لگّ پِیا۔ اُڈار ہۄئِیا تاں لاہَۄر دے اُستاد بُۄٹے پہِلوان رُستمے ہِںدّ دا شگِرد بݨا دِتّا۔ اُہدا کدّ-کاٹھ کَۄڑی ویل واںگ ودھِیا تے اُہ کہِںدّے کہائُںدے بھلواناں نُۄں ڈھاہُݨ لگّا۔

اِکّ وار اُہ جمُّۄ تۄں کُشتی جِتّ کے گھر مُڑِیا تاں ماں چُلّہے وِچّ پھُۄکاں مار رہی سی۔ اُس نیں ماں نُۄں کُشتی جِتّݨ دی کھُشخبری سُݨائی تاں اکّی کھِجھی ماں دے مُۄںہۄں نِکلِیا٬ “گھر وِچّ تاں بالݨ وی نہِیں٬ مَیں تیری کُشتی نُۄں اگّ لاواں؟” اُنہِیں پَیرِیں اُہ کھیتاں ولّ گِیا تے کِکّر دے رُکھّ نُۄں سبُۄتا ہی جڑھاں تۄں دھُۄہ لِیائِیا۔ اُہدا جماںدرُۄ ناں پْریم سِںگھّ سی۔ کِکّر پُٹّݨ کرکے پِںڈّ دے لۄک اُس نُۄں کِکّر سِںگھّ کہِݨ لگّ پئے تے بچپن دا ناںء پْریم سِںگھّ بھُلّ بھُلا گِیا۔

کِکّر سِںگھّ نیں آپݨے جِیون وِچّ سَیںکڑے کُشتِییاں لڑِییاں تے جِتِّییاں۔ بھارت دِییاں جِہڑِییاں رِیاستاں وِچّ اُہ ذِیادا جاںدا تے رہِںدّا رِہا اُنہاں وِچّ اِںدَۄر٬ گوالِیئر٬ جۄدھپُر٬ بڑَۄدا٬ دتِّییا٬ مگدھ٬ مہُۄ تے ٹَۄںک سن۔ اُس نال ٹکّر لَیݨ والے اسل وِچّ دۄویں بھرا گُلام تے کلُّۄ ہی سن۔ گُلام نال کِکّر سِںگھّ دِییاں چار یادگاری کُشتِییاں ہۄئیِیاں۔ پہِلی کُشتی لاہَۄر شاہدرے دی سراں وِچّ ہۄئی۔ غُلام نیں کِکّر سِںگھّ دے نکّ ’تے مُکّی ماری تاں کِکّر سِںگھّ نیں غُلام دے اِنے ذۄر دی ٹھِبّی لائی کِہ اُہ مُۄدھے مُۄںہ جا ڈِگّا۔ ڈِگدے ہی کِکّر سِںگھّ نیں غُلام دی گردن ’تے گۄڈا رکھِّیا تاں غُلام دِییاں چِیکاں نِکل گئیِیاں۔ 26 مِںٹّ بیشک کِکّر سِںگھّ دا ہتھّ اُپّر رِہا پر کُشتی برابر چھُڈوا دِتّی گئی۔

کِکّر-غُلام دی دُۄجی کُشتی جمُّۄ وِچّ ہۄئی۔ دۄ گھںٹّے گھۄل چلدا رِہا جۄ برابری ’تے چھڈوائِیا گِیا۔ تِیجی کُشتی پھِر لاہَۄر وِچّ کرائی گئی جۄ پھِر برابر چھڈوائی گئی۔ کِکّر سِںگھّ تے غُلام دی چَۄتھی کُشتی اِںدَۄر وِچّ ہۄئی۔ اُتھّے اکھاڑے وِچّ اُتّردِیاں ہی کِکّر سِںگھّ نیں غُلام دے دۄ دھَۄلاں اجِہِییاں جڑِییاں کِہ غُلام بیہۄش ہۄ کے ڈِگ پِیا۔ غُلام دے سمرتھک بھجّے آئے تے گُلام نُۄں کِکّر سِںگھّ دے ہیٹھۄں کڈھّ کے لَے گئے۔ گُلام دے چھۄٹے بھرا کلُّۄ نال کِکّر سِںگھّ دِییاں ستّ کُشتِییاں کلکتّے٬ امّْرِتسر٬ بمبّئی٬ مدراس٬ لاہَۄر تے دِلّی وِچّ ہۄئیِیاں۔ اِنہاں وِچّ ہر تھاں کِکّر سِںگھّ دا ہتھّ اُچّا رِہا۔ آخری کُشتی جۄ 13 دسمبّر 1911 نُۄں دِلّی دربار وِکھے ہۄئی٬ اُس وِچّ کلُّۄ نُۄں رَۄلھے گَۄلھے وِچّ جیتُۄ کرار دے دِتّا گِیا۔ درئسل اُدۄں کِکّر سِںگھّ 54 سالاں دا ہۄ چُکّا سی تے کلُّۄ 48 سالاں دا سی۔ اُںج وی کوِیشر سردُۄل سِںگھّ ہۄراں دا کہِݨا ہَے کِہ اُہ کُشتی ساپھ نہِیں سی ہۄئی۔ مِلکھی رام نیں کِکّر سِںگھّ دِییاں کُشتِییاں دا کِسّا لِکھِیا:

کِکّر سِںگھّ تے کلُّۄ بھلوان دا جی٬ کِسّا جۄڑِیا نال دھِیان یارۄ,

رُستم ہِںدّ ہۄ اِس جہان وِچّۄں٬ مر گئِیا گُلام بھلوان یارۄ,

کلُّۄ اُس دا سکا بھرا ہۄوے٬ دِسے شیر دے واںگ جوان یارۄ٬

کِکّر سِںگھّ دے نال ہُݨ لڑاںگا مَیں٬ کلُّۄ آکھدا نال ذُبان یارۄ … …۔

پِڑ ہلِّیا تے واجا بںدّ ہۄئِیا٬ خلکت گئی سراں دے باہر واہوا٬

دھَۄل مار کے کلُّۄ نُۄں سِکھّ نیں جی٬ اگّے رکھِّیا نال بلکار واہوا,

اچھّی ترہاں اکھاڑے وِچّ نِسّل کر کے٬ اُتّے آپ ہۄئِیا اسوار واہوا۔

ہیٹھۄں ذرا وی کلُّۄ ناں نذر آوے٬ ہَے سی سِکھّ دا بڑا آکار واہوا۔

کلُّۄ دِل دے وِچّ اِہ آکھدا سی٬ اِذّت رکھِّیں تُۄں پروردگار واہوا۔

کِکّر سِںگھّ سی اُس تۄں بہُت تکڑا٬ اِہ جاݨدا سارا سںسّار واہوا۔

وِچّے کہِݨ لۄکِیں دِل چھڈّ گِیا٬ اِہ تکدِیر دِییاں گلّاں یار واہوا۔

مِلکھی رام مَۄلا جِسدی ولّ ہۄوے٬ اُس دا بیڑا ہۄ جاںودا پار واہوا۔

کِکّر سِںگھّ سکھی جِئۄُڑا سی۔ اُہ پِںڈّ وِچّ آئے سال بڑا وڈّا جگّ کردا اتے گئۄُیاں مݨسدا۔ گرِیب گُربے دی رجّ کے مدد کردا۔ اُہدے گھر باراں مہِینے لںگّر چلدا رہِںدّا٬ جِتھّے راہی پاںدھی پرشادے چھکدے۔ اُس نیں نانکے پِںڈّ نُۄرپُر وِچّ پہِلوان غُلام گھُمِیار دی لڑکی دا وِیاہ کِیتا تے گھݨِیئیکی وِچّ کِلے ورگی وڈّی ہویلی بݨوائی۔ اُہ ودھیرے سماں آپݨے کھیت والے چُبارے وِچّ رہِںدّا۔ اُہدے تِنّے مالشِیئے بھگتُۄ٬ کمالُۄ تے مَۄلا بخش سیوا وِچّ ہر سمیں تِیار رہِںدّے۔ اُہ بھاری کہی نال اکھاڑا گۄڈدا تے بھارے ڈمبّل پھیردا۔ پاکِستان بݨن مگرۄں اُہدی اُلاد گھݨِیئیکے تۄں اُجّڑ کے پِںڈّ گھگّا ذِلہا پھِرۄذپُر وِکھے آ گئی سی٬ جِتھّۄں پھِر سمیں دے گیڑ نال دیس وِدیش تھائۄں تھائیِں کھِلردی گئی۔ اُنہاں وِچّۄں اِکّ پٹِیالے وِکھے ڈاکٹر سی ’تے اِکّ پڑپۄتا لُدھِیاݨے اِںجنِیئرِںگّ کالج وِچّ پڑھِیا٬ جِس نال میرِییاں گلّاں ہُںدِّییاں رہِییاں۔ پرِوار دے کُجھ مَیمبر مُکتسر ساہِب رہِںدّے ہن۔

کِکّر سِںگھّ دی جدّی ذمِین تاں تھۄڑھی سی پر کُشتی دے سِرۄں چھے سَۄ وِگھے ہۄر کھرِیدی سی۔ اُس نیں اِکّ باگ وی لُیائِیا سی٬ جۄ بائد وِچّ اُجّڑ گِیا۔ اںتّلی اُمرے اُہ کُجھ وہِمی ہۄ گِیا سی٬ جِس نُۄں وی مِلدا ہتھّ جۄڑ کے ماڑا بۄلݨ دِییاں مُیافِییاں مںگّدا۔ پھِر 18 پھروری 1914 دا دِن آ گِیا۔ مہامبلی پہِلوان دا اںتّلا دِن۔ اُدّݨ دیوے-اے-ہِںدّ نیں آپݨے مہِرم مِییاں شاہ نُۄں دسّ دِتّا کِہ اجّ آپݨے آخری میلے ہن۔ کہِ دِتّا کِہ سائیِں جی٬ تُہاڈے پاسۄں میری مَۄت دا دُکھّ سہِیا نہِیں جاݨا٬ سۄ آپݨے پِںڈّ اُپّل چلے جائۄ۔ پر سائیِں دا دِل جانی یار کۄلۄں جاݨ نُۄں نہِیں سی منّدا۔ اُہ تُر تاں پِیا پر راہ وِچّ اِکّ رُکھّ تھلّے رُک گِیا تے ارداس کرن لگّا۔ پِچھّۄں کِکّر سِںگھّ دا سُنیہا آ گِیا٬ سائیِں جی نُۄں مۄڑ لِیاوۄ۔ سائیِں مُڑ آئِیا تے تھاپڑا دِتّا کِہ پہِلوان جی تکڑے ہۄوۄ٬ مَیں آ گِیاں۔ پر تکڑے ہۄݨ دی تھاں اگلے پل پہِلوان دی رُۄہ اُڈاری مار گئی۔

اںتّم درشناں لئی پِںڈّاں دے لۄک آئُݨے شُرُۄ ہۄ گئے۔ اُس دِن گھݨِیئیکے تاں کی٬ باراں کۄہاں دے چُلّہِیاں وِچّ اگّ ناں بلی۔ اُہدی مْرِتُۄ چُبارے وِچّ ہۄئی سی۔ اُس دی دیہ نُۄں اٹھّ پٹھِّیاں نیں رل کے مسِیں بھُںجّے لاہِیا تے جلُۄس سذا کے شمشان گھاٹ پہُںچّائِیا۔ جدۄں پہِلوان کِکّر سِںگھّ دی دیہ نُۄں اگن بھیٹ کِیتا گِیا تاں لاٹاں دے نال ہی لۄکاں دِییاں بھُبّاں وی اُچِّییاں ہۄ گئیِیاں۔ اتھّرُۄیاں نیں بنّہ تۄڑ دِتّے۔ کِکّر سِںگھّ دی یاد وِچّ اُدۄں دس ہذار رُپئِیاں دی سمادھ اُساری گئی جۄ ہُݨ وی اُجّڑی پُجّڑی ہالت وِچّ دیو-اے-ہِںدّ پہِلوان دی یاد تاذا کرا رہی ہَے۔ کِسّاکار سُرَیݨ سِںگھّ گھݨِیئیکے نیں لِکھِیا ہَے:

کِکّر سِںگھّ دے پِںڈّ دا رہِݨ والا٬ کراں اُس دی مَیں کی تارِیف بھائی۔

ماڑا ویکھ کے غرِیب دی مدد کِیتی٬ دِتّی کِسے نُۄں نہِیں تکلِیف بھائی۔

پہِلوان سی پِںڈّ وِچّ اِئۄں بہِںدّا٬ جِویں بادشاہ وِچّ وذِیر بھائی۔

بھائیِیاں وِچّ سی ادب اداب اُہدا٬ لۄک منّدے واںگ پِیر بھائی۔

بھَیݨ رۄںدڑی دا بُرا ہال ہۄئِیا٬ مر گِیا جِسدا اِکّۄ وِیر بھائی۔

کِہڑا مُلک جۄ نام تھِیں نہِیں واکف٬ کِہڑے شہِر ناں گلھی تسوِیر بھائی۔

اَیسا کَۄݨ جہان ’تے جمِّیا ہَے٬ کِکّر سِںگھّ جِہا ملّ وِیر بھائی۔

گھۄل-کھیڈ-گوںتّری دَۄڑ میلے٬ بجھّݨ ’کٹھّ اُئے ہسّݨ ہسائُݨے نُۄں٬

اُہ لَیݨ جہان ’تے کی آئِیا٬ تھاپی مارے ناں ذۄر اذمائُݨے نُۄں٬

جِئۄں لَے کرم سُنیہڑا بھیج کائی٬ وِہلے ہۄئے ہُݨ رںگّ رںگّائُݨے نُۄں٬

ڈںڈّ بَیٹھکاں باجھ ناں بݨے ملّی٬ جِئۄں ہِساب ناں باجھ پہاڑِیاں دے٬

مِتّراں باجھ ناں مہِفلاں سۄںہدِییاں نیں٬ جنّاں سۄںہدِییاں ناں باجھ لاڑِیاں دے۔

کِکّر سِںگھّ تے گاما کِدھرے نذر ناں آئُںدے نیں٬ مِہر دِین جِہے ملّ ہُݨ لبھّے ناں تھِیائُںدے نیں٬ گُلام٬ کلُّۄ تے گُںگّا دِلۄں بھُلا لئے دُنِییا نیں٬ رُلھدی پھِرے جوانِیب ودھا لئے دُنِییا نیں۔