1960وِیاں وِچ جدۄں مَیں دِلّی تۄں پِںڈّ گیڑا ماردا تاں گھرے ’کلِیاݨ’ تے ’پی بی 18’ دے بِیج دِییاں گلّاں ہُںدِّییاں۔ مَینُۄں کِہا جاںدا٬ “دِلِّیئۄں بی مِلے تاں لِیائیِں۔” کِسے نیں دسّ پا رکھّی سی کِہ دِلّی دے پُۄسا اِںسٹِیچِئۄُٹ تۄں بِیج مِل سکدَے۔ کلِیاݨ دے داݨے مۄٹے تے رںگّ شربتی سی جد کِہ پی بی 18 دے برِیک تے رںگّ دے گھسمَیلے سن۔ جھاڑ دۄہاں ہی بِیجاں دا پہِلِییاں دیسی کݨکاں نالۄں دُگّݨا سی۔ دیسی کݨکاں کِلّے وِچّۄں مساں وِیہ بائی مݨ نِکّلدِییاں سن پر مَیکسِیکن کݨکاں بارے کِہا جاںدا سی کِہ کِلّے وِچّۄں چالی مݨ تۄں اُتّے نِکلدِییاں ہن۔

1960وِیاں وِچ پںجّاب دے کِساناں دِییاں گلّاں دا دھُرا مَیکسِیکن کݨکاں دے بِیج ہی رِہا۔ ستھّاں٬ بسّ اڈِّیاں٬ ریلوے سٹیشناں٬ ڈیرِیاں٬ گُردُیارِیاں٬ راہ کھہِڑے اتے کھیتاں-بنِّیاں ’تے جدۄں کِسان اِک دُۄجے نُۄں مِلدے تاں کلِیاݨ اتے پی بی 18 دِییاں گلّاں کردے۔ اُہ کھِیسِیاں وِچّۄں نویں بِیج دے داݨے کڈھّ کے وِکھائُںدے تے اِک دُۄجے نال نِرکھدے۔ اسلی نکلی بِیج دی پچھاݨ کردے۔ کۄئی کہِںدّا دِلّی دے پُۄسا اِںسٹِیچِئۄُٹ تۄں لِیاںدَے تے کۄئی کہِںدّا ذرائِتی یُۄنِیورسِٹی لُدھِیاݨے تۄں۔ کسِیراں تۄں گھۄنی اِک کݨک دا ناں کِسے نیں ’گیبۄ‘ رکھّ لِیا سی جد کِہ اںگّریذی وِچ اُس دا ناں کُجھ ہۄر سی۔ اَین اُویں جِویں آئِشر ٹْرَیکٹر نُۄں آشا ٹْرَیکٹر کہِݨ لگّ پئے سن۔

پِںڈّ داکھے دا پْرِں. ہربںتّ سِںگھّ دِلّی آئُںدا جاںدا سی۔ اُہ پْرۄ. جسوںتّ سِںگھّ پھُلّ کۄل ٹھہِردا سی۔ میرا وی جسوںتّ پھُلّ کۄل آئُݨ جاݨ سی۔ اُتھّے میری ڈا. ہربںتّ سِںگھّ نال سِیاݨ ہۄ گئی۔ پِچھّۄں نیڑے تیڑے دے پِںڈّاں دے جُ ہۄئے۔ اُدۄں اُہ گُرُۄ کاشی کالج تلوںڈّی سابۄ دا پْرِںسِّیپل سی تے کالج دا سمان لَیݨ لئی دِلّی گیڑا ماردا رہِںدّا سی۔ پْرۄ. پھُلّ رُجھِّیا ہُںدّا تاں مَیں اُہدا ساتھ دِںدّا۔ اُہدی اُمر بھاویں سٹھّ سال دے نیڑ سی پر دِکھّ جُیاناں ورگی سی۔ اِک دِن کناٹ پلیس گھُمّدِیاں کہِݨ لگّا٬ “سروݨ سِیاں٬ اۄڈِیئن سِنمے ’چ پھِلم ’سںگّم‘ لگّی اےَ۔ جے ٹِکٹاں دا ہلّا مار لویں تاں دیکھ ای لئیِئے۔”

مَیں ہلّا مارِیا تے دھکّۄدھکّی ہُںدّی لائیِن وِچّۄں مُۄہرے نِکل کے دۄ ٹِکٹاں لَے آئِیا۔ پْرِںسِّیپل نیں مَینُۄں شاباشے دِتّی کِہ جُیان ہۄوے تاں تیرے ورگا ہۄوے جِہڑا دھکّے نال اگّے نِکل سکے۔ اسِیں پھِلم ویکھی٬ جِیہدا اِک گاݨا مَینُۄں اجے تک وی یاد ہَے - تیرے من کی گںگّا٬ میرے من کی جمنا کا٬ بۄل رادھا بۄل سںگّم ہۄگا کِہ نہِیں ...۔”

ڈا. ہربںتّ سِںگھّ بَۄٹنی دا پی اَیچّ. ڈی. سی۔ پہِلاں اُہ خالسا کالج امّْرِتسر دا پْرِںسِّیپل لگّا سی۔ اُنہاں دِناں وِچ ہی پںجّابی سُۄبے دا مۄرچا لگّ گِیا تے کَیرۄں سرکار نیں ’پںجّابی سُۄبا ذِںدّاباد‘ دے ناہرے اُتّے پابںدّی لا دِتّی۔ اُس نیں اِک لیکھ لِکھ کے اِس پابںدّی دا وِرۄدھ کِیتا تاں کالج دی مجِیٹھِییا کاںگرسی کمیٹی نیں اُس نُۄں پْرِںسِّیپل دے اہُدے تۄں ہٹا دِتّا۔ نَۄکرِیئۄں کڈھّے بَۄٹنی دے وِدوان نُۄں سںتّ پھتِہ سِںگھّ اتے سںتّ چنّݨ سِںگھّ نیں اُسے گریڈ وِچ شْرۄمݨی گُردوارا پْربںدھّک کمیٹی دا سکتّر لا لِیا۔ کالج دا پْرِںسِّیپل رہے ڈا. ساہِب نیں جدۄں شْرۄمݨی کمیٹی نُۄں کالج دے ہِساب نال چلائُݨا چاہِیا اتے پْرشاد لئی گھِئۄ دے پِیپے اتے لںگّر لئی آٹے دال دِییاں بۄرِییاں دی گِݨتی مِݨتی کِیتی تاں سںتّاں نیں سمجھ لِیا کِہ اِہ بھائی شْرۄمݨی کمیٹی دی سکتّری دے ’لَیک‘ نہِیں۔ اِہنُۄں کۄئی نواں کالج ای کھۄلہ کے دیݨا پئۄُ!

سںتّاں نیں ڈا. ہربںتّ سِںگھّ نُۄں پھِر پْرِںسِّیپل لائُݨ لئی تلوںڈّی سابۄ دے گُردوارے دی ذمِین وِچ گُرُۄ کاشی کالج کھۄلہ دِتّا۔ اُنہاں نیں سۄچِیا نالے کالج چلائی جائۄُ٬ نالے بییاباد پئی ذمِین وِچ بُۄٹے لائی جائۄُ۔ ناں اُہ شْرۄمݨی کمیٹی وِچ دکھل دیئۄُ تے ناں کمیٹی اُہدے کالج بارے پُچھُّۄ۔ اُہ کالج پھِر ڈا. ہربںتّ سِںگھّ نیں آپݨی مرذی نال چلائِیا۔ جدۄں اُہ دِلّی جاںدا تاں مَینُۄں ہر وار کہِںدّا٬ “کدے میرا کالج دیکھݨ آئیِں۔”­­

مئی 67 وِچ مَیں پْرِں ہربںتّ سِںگھّ نُۄں مِلݨ چلا گِیا۔ سۄچِیا٬ نالے کالج دیکھ لواںگا نالے دمدما ساہِب دے درشن کر لواںگا۔ لُۄیاں وگ رہِییاں تے دھُۄڑاں اُڈّ رہِییاں سن۔ گُردوارا دمدما ساہِب دے سپھَید گُمبّد چڑھی ہۄئی کھکھّ وِچ گھسمَیلے جِہے دِسدے سن۔ کالج دا راہ پُچھّ کے مَیں دپھتر گِیا تاں اُہ مَینُۄں بڑے تپاک نال مِلِیا۔ چاہ پاݨی پِیݨ پِچھّۄں مَیں کالج اتے گُردوارا ویکھ کے واپس جاݨ دی آگِیا مںگّی تاں اُس نیں کِہا٬ “ایڈی دُۄرۄں آئِئَں۔ اجّ دی رات ایتھے ای رہِ۔ نالے تَینُۄں کلِیاݨ تے پی بی 18 دا بی دے کے تۄراںگے۔”

دِلّی دی اِک پھیری سمیں ڈا. ہربںتّ سِںگھّ نیں دسِّیا سی کِہ اُس نیں کالج دے پھارم وِچ مَیکسِیکن کݨک بِجائی ہَے۔ اُس نیں مَینُۄں پںجّ کِلّۄ کلِیاݨ دا بِیج تے وِیہ کِلّۄ پی بی 18 دا بِیج دیݨ دا لالچ دے دِتّا۔ اِک کِسان دے پُتّر لئی ایدُۄں وڈّا لالچ ہۄر کی ہۄ سکدا سی؟ مَیں رُک گِیا۔

دِن چھِپے اسِیں باہر کھُلّہے تھاں مںجّے ڈہا لئے تے وِچکار پاݨی دا گھڑا رکھوا لِیا۔ پْرِںسِّیپل دی پتنی کِسے رِشتیداری وِچ گئی ہۄئی سی۔ اُس نیں سیوادار نُۄں گُردوارے تۄں لںگّر لَیݨ بھیج دِتّا تے مَینُۄں دسّݨ لگّا٬ “لںگّر دا دال-پرشادا بڑا سُیاد ہُںدَّے۔ تُۄں مَینُۄں دِلّی کاکے دے ڈھابے دی رۄٹی کھُیائی سی٬ اجّ اِہ وی کھا کے دیکھِیں۔”

سیوادار نُۄں لںگّر لَیݨ گِیاں اجے تھۄڑھا ہی سماں ہۄئِیا سی کِہ کالی بۄلی ہنہیری آ گئی۔ گھںٹّا کُ بِیت جاݨ ’تے پْرِںسِّیپل نیں کِہا٬ “سروݨ سِیاں٬ لگّدَے سیوادار راہ بھُلّ گِیا۔ لںگّر دے پرشادے اجّ آپݨے کرماں ’چ نی۔ ائیں کردے آں٬ بِسکُٹ کھا کے سَۄں جانے آں۔ سویرے اُٹھّ کے پرَۄںٹھے چھکاںگے۔”

سویرے اُٹھّے تاں ساڈے مُۄںہ سِر مِٹّی گھٹّے نال اٹّے پئے سن۔ مَیں ڈاکٹر ساہِب دی داڑھی ویکھ کے ہسّی جاواں تے اُہ میرا سِر ویکھ کے ہسّی جاوے۔ نہا دھۄ کے اسِیں پرائُںٹھے کھادھے تے رات دی کسر کڈھّی۔ پھِر کالج دے کَیمپس دا چکّر لائُںدِیاں سٹۄر تۄں بِیج دا پتا کِیتا۔ پتا لگّا کِہ کلِیاݨ دا بِیج تاں مُکّ گِئَے پر پی بی 18 دا پِئَے۔ اُس نُۄں اپھسۄس ہۄئِیا کِہ اُہ مَینُۄں ہُݨ کلِیاݨ دا بِیج نہِیں سی دے سکدا۔ اُہدے مُۄںہۄں نِکل گِیا٬ “کلِیاݨ دے بی دی کسر تُۄں پی بی 18 دا بی ودھّ لِجا کے پُۄری کر-لِیں۔” مَیں کھڑھا کھڑھا ای مݨ دۄ مݨ بِیج لَیݨ بارے سۄچ گِیا تے کِہا٬ “ڈا. ساہِب اجّ مَیں کِتے ہۄر جاݨَے۔ بھلکے آواںگا تے بی لَے جاواںگا۔”

مَیں ہۄر کِتے جاݨ دی تھاں پِںڈّ نُۄں چلّ پِیا تے برنالے دے مِتّراں نُۄں مِلدا دِن چھِپاء نال بَۄڈِیاں دے بسّ اڈّے ’تے اُتّرِیا۔ اُتھّۄں مِینِییاں وِچ دی چکر ستّ کِلۄمِیٹر ہَے۔ واٹ مارن لئی ٹھیکے تۄں سَۄمپھِیئے دا پئۄُیا لَے لِیا۔ کُچھ پی لِیا تے باکی وِچ پاݨی پا کے نیفے وِچ ٹُںگّ لِیا۔ تُرن نال سرُۄر چڑھن لگّا۔ مَیں مݨ دۄ مݨ بِیج لَیݨ بارے سۄچِیا سی پر نشے دی چڑھائی نال مَیں کُئِںٹل بِیج لِیائُݨ بارے سۄچݨ لگّ پِیا۔ ہۄر گھُٹّ لائی تاں ڈُۄڈھ کُئِںٹل اتے ہۄر گھُٹّ نال دۄ کُئِںٹل ’تے پہُںچّ گِیا۔ میرا من کہی جاوے٬ “پْرِںسِّیپل نیں ساپھ کِہَے کِہ کلِیاݨ دی کسر تُۄں پی بی 18 دا بی ودھّ لَے کے پُۄری کر-لِیں۔ آپاں ہُݨ کسر کاہنُۄں چھڈّݨی اَیں؟ ’کٹھّا دۄ کُئِںٹل لِیاواںگے تے اگلے سال دبّ کے ویچاںگے۔”

پِںڈّ تک پہُںچّݨ تک مَیں سارا پئۄُیا پی گِیا تے گھر دے سارے کھیت پی بی 18 نال بِیجݨ بارے سۄچ گِیا۔ شراب سہُری چِیذ ہی اَیسی ہَے کِہ سِدھّی پَے-جے تاں پَۄں باراں٬ جے پُٹھّی پَے-جے تاں تِنّ کاݨے۔ اِہ سۄچاں نُۄں ذرباں دے دِںدّی ہَے۔ مَیں سۄچ گِیا کِہ سارے ہی کھیتاں وِچ مَیکسِیکن کݨک بِیج کے ساڈی کݨک پِچھلے سال نالۄں دُگّݨی ہۄ جاویگی تے بِیج وی مہِںگّے مُلّ وِکیگا۔ گھر دی مالی ہالت سُدھر جاویگی۔ پئۄُئے دے ہُلارے نیں میری کلپݨا نُۄں اجِہا ہُلارا دِتّا کِہ مَیں شیکھ چِلی بݨِیا گھر پہُںچِّیا۔

کُرلِییاں مَیں نلکے تۄں کر لئیِیاں پئی پِیتی دا گھر دِیاں نُۄں پتا ناں لگّے۔ پر گلّاں میرِییاں پِیتی ورگِییاں ہی رہِییاں۔ رۄٹی کھاںدِیاں مَیں پھڑھ مار بَیٹھا٬ “تلوںڈّی سابۄ والا پْرِںسِّیپل ہربںتّ سِںگھّ آپݨا گھر دا بںدَّے۔ بھلکے مَیں سارے چَۄداں کِلِّیاں واستے پی بی 18 دا بی لِیائۄُں تے دِلّی تۄں اَیمّ. اے. کرائی دا مُلّ مۄڑ-دُۄں۔ مَیں دمدمے جائۄُں تے بی بسّ اُتّے رکھّی آئۄُں۔ تُسِیں گڈّا لَے کے بدھّنی پہُںچّ جِئۄ۔” گھر دے ہَیران کِہ اگّے تاں اِہنے دِلّی تۄں پںجّ کِلّۄ بی لِیائُݨ دی ہامی نی بھری تے اجّ دِلّی دا نواب بݨِیا بَیٹھَے! پی بی 18 دا بی تاں بںدّا مارِیاں نی مِلدا٬ اِہ چَۄداں کِلّے بِیجݨ دے پھَیںٹر ماری جاںدَے!

سویرے جاگ آئی تاں چاہ دے نال کھالی بۄرِییاں وی آ گئیِیاں۔ کہِںدّے٬ “چلّ تَینُۄں بَۄڈِیاں تۄں بسّ چڑھا آئُنے آں۔” چاہ پِیںدِیاں مَیں سُرت سِر ہۄئِیا٬ “رات مَیتھۄں وڈّا ای پھَیںٹر وجّ گِئَے! چلۄ دیکھدے آں کی بݨدَے؟” مَیں پَیسے جیب وِچ پائے تے بۄرِییاں لَے کے بَۄڈِیاں نُۄں چالے پا لئے۔ بسّ چڑھن لگّا مَیں ٹھیکے ولّ جھاکِیا کِہ اِس ٹھیکے نیں ای پںگّا پائِیا۔ ناں اِہ اِتھّے ہُںدّا٬ ناں مَیں پئۄُیا پِیںدا تے ناں مَیتھۄں ایڈی وڈّی پھڑھ وجّدی۔ مݨ دۄ مݨ بِیج تاں منِّیا پر نَۄں دس مݨ بِیج کِویں لِیاواںگا؟ پھِر وی جاںدا جاںدا من وِچ سکِیماں لائُںدا گِیا۔

من وِچ بݨائی سکِیم مُتابِک مَیں مَۄکا ویکھ کے ارذ گُذاری٬ “ڈا. ساہِب ساڈے سارے ای رِشتیدار تے سکے سۄدرے کِلّے کِلّے دا بی مںگّدے اےَ۔ سارِیاں نُۄں چَۄداں کِلِّیاں دا بی چاہِیدَے۔ جے کِلّے وِچ پچّی کِلّۄ ای پائیِئے تاں وی ساڈھے تِنّ کُئِںٹل بݨدَے۔” ڈا. ہربںتّ سِںگھّ درِیا دِل بںدّا سی تے میری دِلّی دی سیوا دا وی اہِسانمںدّ سی۔ اُس نیں سٹۄر کِیپر نُۄں ساڈھے تِنّ کُئِںٹل کݨک تۄلݨ دا ہُکم دے دِتّا۔

مَیں پَیسے جمہاں کرائے تے ستّ بۄرِییاں وِچ پںجّاہ پںجّاہ کِلّۄ بِیج پُیا لِیا۔ پاݨی دی ریڑھی والا سیوادار بۄرِییاں بسّ اڈّے ’تے پُچا گِیا۔ دمدما ساہِب تۄں سِدھّی برنالے نُۄں جاݨ والی بسّ آئی تاں مَیں ڈرائیِور نُۄں پُچھِّیا٬ “بائی جی٬ کݨک دے ستّ گٹُّۄ برنالے لِجاݨے آں۔ چڑھوا لاں؟” اُس نیں کِہا٬ “چڑھوا لَے۔” پر سُرما پا کے شُکِین بݨِیا کںڈّکٹر کہِݨ لگّا٬ “اسِیں بسّ دی چھتّ نی تُڑائُݨی۔” مَیں نرمی نال کِہا٬ “وِیر٬ مَیں گٹُّۄیاں دا کِرائِیا دیواںگا۔” کںڈّکٹر کہِݨ لگّا٬ “کِرائِیا تاں ہریک ای دِںدّا۔ اسِیں اِک سواری دا اینا بھار نی لِجا سکدے۔”

مَینُۄں نہِیں سی پتا کِہ اِک سواری کِنّا بھار لِجا سکدی ہَے؟ مَیں پھِر ڈرائیِور کۄل گِیا۔ ڈرائیِور کہِݨ لگّا٬ “تُۄں ایس شُکِین دی پرواہ ناں کر تے چُپّ کر کے بۄرِییاں بسّ ’تے رکھوا لَے۔” مَینُۄں ڈرائیِور نر بںدّا لگّا۔ کںڈّکٹر سی وی مُںڈُّۄ جِہا جد کِہ ڈرائیِور چالی کُ سالاں دا ہںڈھِّیا بںدّا سی۔ اُہدے کھاکی وردی پائی سی تے کھاکی پگّ بنّہی سی۔ مَیں بۄرِییاں بسّ ’تے چڑھوائُݨ لئی کُلی لبھّݨ لگّا پر اُنہِیں دِنِیں بسّ اڈّے ’تے کۄئی کُلی نہِیں سی۔ ہار کے مَیں آپ ہی پںجّاہ کِلّۄ دی بۄری مۄڈھے ’تے چُکّی تے بسّ دِییاں پَۄڑِییاں چڑھن لگّا۔ بۄری بسّ دی چھتّ ’تے اُلٹائُݨ لگّا تاں اُہ اُلٹ کے بھُںجّے ڈِگّ پئی۔ مَینُۄں لگّا کِہ اِہ مَیتھۄں اِکلّے تۄں نہِیں چڑھنِییاں۔ آپݨے آپ نُۄں کۄسݨ لگّا کِہ ایڈا پںگّا کِئۄں لِیا؟

ڈرائیِور نیں مَینُۄں پُچھِّیا٬ “تُۄں بۄرِییاں کِئۄں نی چڑھوائُںدا؟ ساڈا تاں چلّݨ دا ٹَیم وی ہۄ گِیا۔” مَیں مجبُۄری وِچ آکھِیا٬ “ایتھے بائی جی کۄئی بۄرِییاں چڑھوائُݨ والا ای ہَے نی۔ اِکلّے تۄں مَیتھۄں چڑھدِییاں نی۔” اُس بھلے پُرش نیں کِہا٬ “آ مَیں چڑھوائُنا۔” اسِیں دۄہاں نیں بۄری چُکّی تاں میری پۄچوِیں شُکِین پگّ ویکھدِیاں مَیتھۄں پہِلاں اُس نیں آپݨا کھاکی پگّ والا سِر بۄری ہیٹھاں دے دِتّا۔ اِک اِک کر کے ستّے بۄرِییاں بسّ دی چھتّ اُتّے رکھِّییاں گئیِیاں۔ میرا دِل اُہدے لئی شُکرانے نال بھر گِیا۔ گرمی نال اسِیں مُڑھکۄ مُڑھکی ہۄ گئے ساں۔ اُس نیں پگّ جھاڑدِیاں کِہا٬ “لَے اَیس ماڑے جے کمّ بدلے کُلی نیں پںجّ رُپئے لَے لَیݨے سی۔” اُہ اجے بسّ دے پِچھلے پاسے ہی سی کِہ مَیں ملک دیݨے پںجّاں دا نۄٹ اُہدی جیب وِچ تُنّدِیاں کِہا٬ “اِہ تُہاڈے بچِّیاں دی مٹھِیائی لئی ہن۔” اُس نیں بتھیری ناںہ نُکّر کِیتی پر مَیں اُہدی پیش ناں جاݨ دِتّی۔

بسّ چلّ پئی۔ کۄٹ شمِیر دا بسّ اڈّا آئِیا تاں اِک سواری بتّا پِیݨ اُتّر گئی۔ ڈرائیِور ہارن ماری گِیا پر سواری مِجاذ نال بتّا پی کے بسّ چڑھی۔ ڈرائیِور نیں کِہا٬ “بھائی ساہب آپاں اگّے ای لیٹ آں تے تُسِیں ہۄر لیٹ کر دِتَّے۔” اگّۄں سواری نیں سلۄک سُݨائِیا٬ “لیٹ تاں تُۄں آپ بۄرِییاں چڑھائُںدا ہۄئِئَں تے سِر میرے لائُنَیں۔ پہِلاں آپݨی پگّ تاں جھاڑ لَے۔” اُس دی اِہ گلّ مَینُۄں بہُت چُبھّی تے ڈرائیِور نُۄں تاں چُبھّݨی ہی سی۔ پر اسِیں چُپّ رہے۔

مَیں ڈرائیِور دی سِیٹ تۄں دۄ تِنّ سِیٹاں پِچھّے بَیٹھا ساں تے اُپّر لگّے شِیشے وِچ ساڈی نذر مِل جاںدی سی۔ جد نذر مِلدی تاں پںجّ رُپئے دی کاݨ کارن اسِیں نذراں پھیر لَیںدے متاں اِک دُۄجے نُۄں شرمِںدّگی ہۄوے۔ مَیں مہِسُۄس کر رِہا ساں کِہ میرِییاں بۄرِییاں چڑھائُݨ کرکے اُس دیوتے ڈرائیِور نُۄں بیئِذّت ہۄݨا پِیا سی۔

برنالے مَیں کُلی دی مدد نال بۄرِییاں لُہا لئیِیاں تے بدھّنی والی بسّ ’تے چڑھوا لئیِیاں۔ بسّ چلّݨ وِچ ہالے ٹائیِم سی۔ مَیں ڈرائیِور نُۄں کِہا٬ “آئۄ بائی جی چاہ پِیئیِئے۔” اُس نُۄں چاہ پِیا کے مَیں اُہدا دِلی دھنّواد کرنا چاہُںدّا ساں تے کۄٹ شمِیر دے اڈّے ’تے ہۄئی بدمغذی بھُلائُݨی چاہُںدّا ساں۔ اُس نیں کِہا٬ “بسّ اڈّے ’تے چاہ پِیائُݨی ساڈا پھرذ اےَ۔” تے اُس نیں دُکاندار نُۄں چاہ بݨائُݨ تے نال کُجھ کھاݨ لئی دیݨ دا آرڈر دے دِتّا۔ اُس تۄں پہِلاں کپّ کھالی کر کے مَیں پَیسے دیݨے چاہے تاں اُس نیں بڑے ہمّہے نال دُکاندار نُۄں رۄک دِتّا٬ “اِہناں تۄں پَیسے نی لَیݨے۔ جے لئے تاں مَیں پِچھلے وی نی دیݨے۔” دُکاندار نیں میرے پَیسے ناں پھڑے۔

نِکھّڑݨ سمیں مَیں ڈرائیِور نال بگلگِیر ہۄئِیا تاں اُس نیں اُہی تلوںڈّی سابۄ والا پںجّاں دا نۄٹ میری جیب وِچ پا دِتّا٬ جِس دا مَینُۄں پتا لگّ گِیا۔ مَیں اُویں ہی نۄٹ کڈھِّیا تے اُہدے لکھّ رۄکݨ دے باوجُۄد اُہدی جیب وِچ تُنّدِیاں کِہا٬ “اِہ تُہاڈے لئی نِیں٬ اِہ تاں بچِّیاں دے کھںڈّ کھیلہݨِیاں لئی اےَ۔” پتا نہِیں کِئۄں اُہدِییاں اکھّاں بھر آئیِیاں تے نال ہی میرِییاں وی بھر گئیِیاں۔ بسّ دے شِیشے واںگ سانُۄں پھِر اِک دُۄجے تۄں نذراں چُرائُݨِییاں پئیِیاں تاں کِہ ساڈے ہںجھُّۄ ناں دِس جاݨ تے اسِیں آپۄ آپݨِییاں بسّاں ولّ ڈۄلدے جِہے تُر پئے۔ مَیں آپݨِییاں سِمِّییاں اکھّاں وِچّۄں ویکھِیا٬ اُہ میرا انۄبھڑ بائی بۄرِییاں دے بھار ہیٹھاں اۄنا نہِیں سی لِپھِیا جِنّا پںجّاں رُپِیاں دے بھار ہیٹھاں جھُکِیا جا رِہا سی!

بائد وِچ مَیں اِس گھٹنا بارے کہاݨی لِکھی جۄ ڈھُڈِّیکے دی ساہِت سبھا وِچ پڑھی گئی تے کںوّل دے سُجھاء اُتّے ’بھار‘ ناں ہیٹھ ’آرسی‘ وِچ چھپی

1975-76 دی گلّ ہَے۔ اُہنِیں دِنِیں پںجّاب کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی نیں کݨک دا نواں بِیج ڈبلیُۄ اَیلّ 711 کڈھِّیا سی۔ اُس بارے پْرچار سی کِہ اِس دے داݨے مۄٹے شربتی ہن اتے جھاڑ پی بی 18 تے کلِیاݨ تۄں ودھّ ہَے۔ کُدرتی سی کِہ کِسان اِس بِیج ولّ کھِچّے گئے۔ مَیں اُہ بِیج وڈّی ماترا وِچ ہاسل کرن دی کلپنا کر گِیا جِویں 1967 وِچ بَۄڈِیاں تۄں چکر نُۄں جاںدے ہۄئے پی بی 18 کݨک دے بِیج دی کِیتی سی۔ اُدۄں مَیں دمدما ساہِب تۄں ساڈھے تِنّ کُئِںٹل بِیج بسّ ’تے لدّ لِیائِیا ساں جِس نیں ساڈے کھیتاں دا جھاڑ دُگّݨا کر دِتّا سی۔ اُس نال ساڈے گھر دی آرتھِک ہالت بِہتر ہۄ گئی سی۔

مَینُۄں اَیمّ. اے؛ بی. اَیڈّ. کرائُݨ اُتّے گھر دِیاں دا کاپھی کھرچا ہۄئِیا سی۔ اُنہاں دِناں وِچ اِک سادھارن کِسان دا آپݨے مُںڈّے نُۄں دِلّی یُۄنِیورسِٹی وِچ پڑھائُݨا سادھارن گلّ نہِیں سی۔ مَیں مہِسُۄس کردا ساں کِہ میری پڑھائی ’تے کھاسا کھرچ ہۄݨ کرکے گھر وِچ مَینُۄں کھاسے پَیسے کما کے دیݨے چاہِیدے ہن۔

مَیں لَیکچرار لگّ گِیا ساں جِس کرکے میرا وِیاہ پڑھی لِکھی کُڑی نال ہۄ گِیا سی جۄ سکُۄل وِچ ادھِیاپکا سی۔ اجِہی ہالت وِچ بہُتے گھراں دے پڑھے لِکھے نویں جۄڑے ساںجھے پرِوار وِچّۄں اڈّ ہۄ جاںدے ہن پر اسِیں اڈّ ناں ہۄئے۔ مَیں آپݨے آپ نُۄں ساںجھے پرِوار دا دیݨدار سمجھدا ساں۔ میرا باپ اتے میرے بھرا کھیتاں وِچ مِٹّی نال مِٹّی ہُںدّے سن۔ مَیں بھراواں دے برابر رہِݨا جاں اِئۄں کہِ لئۄ کِہ اُنہاں نُۄں آپݨے برابر رکھّݨا چاہُںدّا ساں۔

مَیں سکِیماں لائُںدا رہِںدّا کِہ گھر دی آمدن کِویں ودھے؟ مَیں کھیتاں وِچ تاں کمّ نہِیں ساں کر سکدا پر پڑھِیا لِکھِیا ہۄݨ کارن سکِیماں تاں لا ہی سکدا ساں۔ 1970 دے آس پاس کںٹّرۄل ریٹ ’تے ٹْرَیکٹر بڑی مُشکل نال مِلدے سن۔ تُرت ٹْرَیکٹر لَیݨ وِچ کئی ہذار دی بلَیک دیݨی پَیںدی سی۔ پںجّاب اَیگرۄ-اِںڈسٹْرِیذ دی اِک سکِیم نِکلی کِہ کِساناں تۄں ذمِین دی جمہامبںدّی اتے سَۄ رُپئے دے بَیںک ڈراپھٹ نال ارذِییاں لَے کے ٹْرَیکٹراں دی لاٹری کڈھّی جاویگی۔ مَیں اخبار وِچ پڑھِیا تے سارے رِشتیداراں دی ذمِین دِییاں جمہامبںدِّییاں لا کے٬ کۄلۄں ہذار رُپِیا بھر کے٬ اِکٹھِّییاں دس ارذِییاں بھیج دِتِّییاں بئی کۄئی تاں نِکلُۄ۔ اُہناں وِچّۄں اِکّ نِکّل آئی تے اسِیں پُۄربی جرمنی دا گاڈرنُما ٹْرَیکٹر آر. اَیسّ. 09 سستے بھاء کھرِید لِیا۔ اُس ٹْرَیکٹر نیں ساڈے کھیتاں دا تے ٹرالی دے کِرائے دا بہُت کمّ کِیتا۔ پھِر اُہ ٹْرَیکٹر واپس لَے کے پںجّاب اَیگرۄ اِںڈسٹْرِیذ نیں ذِیٹر 2511 ٹْرَیکٹر اُسے بھاء دے دِتّا جِس دا سانُۄں بڑا پھائِدا ہۄئِیا۔ پی بی 18 کݨک دا بِیج لِیائُݨ دی کہاݨی تاں مَیں دسّ ای چُکّاں۔ پرِوار دے اِکٹھّے رہِݨ کرکے ساڈا کِرساݨا کمّ ترکّی دے راہ پَے گِیا۔ جے مَیں وِیاہ کرا کے اڈّ ہۄ جاںدا تاں کہاݨی ہی ہۄر ہۄݨی سی۔

گلّ مُڑ کے ڈبلیُۄ اَیلّ 711 بِیج دی کردے ہاں۔ ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا اُدۄں کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی دا وائیِس چاںسلر سی۔ اُہدے دِل وِچ جسوںتّ سِںگھّ کںوّل دی بڑی کدر سی۔ اُس نیں چںڈِّیگڑھ دا کمِشنر ہُںدِّیاں کںوّل نُۄں چںڈِّیگڑھ وِچ پلاٹ دے دیݨا سی پر کںوّل نیں آپݨے پِںڈّ وِچ رہِݨ نُۄں ہی ترجِیہ دِتّی۔ جے اُہ پلاٹ لَے لَیںدا تاں ہُݨ نُۄں کرۄڑاں دا ہُںدّا۔ اِہ وکھّری گلّ ہَے کِہ چںڈِّیگڑھ وِچ کںوّل کدۄں دا مُرجھا گِیا ہُںدّا! پِںڈّ ڈھُڈِّیکے وِچ اُہ اجے وی ٹہِک رِہَے۔ پہِلاں اُہ چُراسی سال جِئۄں کے چُراسی کٹّݨ نُۄں کہِںدّا ہُںدّا سی۔ چُراسی تاں کدۄں دی کٹّی گئی۔ 27 جُۄن 2016 نُۄں اُہ 97 سالاں دا ہۄ رِہَے۔ ساہِتکاری وِچ ڈی. لِٹّ دی آنریری ڈِگری مِل گئی ہَے تے شْرۄمݨی ساہِتکار دا پںجّ لکھّا پُرسکار وی مِل چُکَّے۔ لگّدَے سَیںچری ای مار جاویگا!

ڈبلیُۄ 711 دا بِیج وںڈّے جاݨ تۄں کُجھ دِن پہِلاں مَیں کںوّل ساہِب دا رُکّا لَے کے رںدھّاوا ساہِب نُۄں جا مِلِیا۔ ڈا. رںدھّاوے دا جواب سِدھّا سی٬ “اِکّ بںدّے نُۄں چار کِلّۄ دی اِکّۄ تھَیلی مِلݨی اَیں۔ تُۄں گھر دے ودھّ جِیء لائیِن وِچ لا دیئیِں تے ودھّ تھَیلِییاں لَے جائیِں۔” اُس نیں رُکّے دی لاج وی رکھّ لئی سی تے آپݨا اسُۄل وی نہِیں سی تۄڑِیا۔ مَیں گھرے کہِ دِتّا کِہ پِںڈّۄں پںدّراں وِیہ جݨے ٹرالی وِچ بہا کے لُدھِیاݨے چلّاںگے تے بِیج دِییاں پںدّراں وِیہ تھَیلِییاں لَے کے مُڑاںگے۔ مَیں مِتھے دِن ڈھُڈِّیکے تۄں دِن چھِپے پِںڈّ پُجّا تاں گھر دِیاں نیں لُدھِیاݨے جاݨ لئی کِسے نُۄں کِہا ہی نہِیں سی۔ اُلٹا کہِݨ لگّے٬ “جے شرِیکے وِچ کِسے نُۄں کِہا تاں اُہنے بی آپ بِیج لَیݨا۔ آپاں نُۄں کی پھائِدا؟”

اُنہاں دی گلّ سہی سی۔ شرِیکا بھائیِچارا بِیج لِیائُݨ دے کمّ نہِیں سی آ سکدا۔ مَیں کِہا٬ “گھر دے سارے بںدّے لَے چلّۄ۔ دِہاڑِیئے لَے چلّدے آں۔ املِییاں نُۄں نشا پتّا کھُیا پِیا کے بِٹھا لَینے آں۔ پںدّراں وِیہ جݨے تاں ہۄݨ۔ گھٹّۄ گھٹّ تِنّ چار کِلّے تاں بِیجے جاݨ۔ پھیر دیکھِئۄ بی کِنّے دا وِکدا؟ پی بی 18 دا تُسِیں دیکھ ای لِئَے۔ اِہ کِلّے دا پںجّاہ مݨ نِکلُۄ تے تِگّݨے بھاء وِکُۄ۔” میرِییاں شیکھچِلِییاں سُݨ کے اُہ ہسّی جاݨ, “کِتے پئۄُیا تاں نی لائِیا؟” اُہ میرا لائِیا ای ہۄئِیا سی۔ تاں ہی تاں مَیں بھَیروی پٹّی جاںدا سی۔

ادھّی رات اسِیں ٹرالی جۄڑی۔ وِچ پںجّ جݨے گھر دے بَیٹھے٬ تِنّ چار دِہاڑِیئے لئے تے دۄ تِنّ کھاݨ پِیݨ والے بِٹھائے۔ اسِیں پہُ پھُٹّدی نال یُۄنِیورسِٹی دے اِک ہاتے وِچ جا اُتّرے۔ اُتھّے رات دِییاں ہی لائیِناں لگِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ کئی پرنے وِچھائی تھاں رۄکی پئے سن۔ ڈا. رںدھّاوے دی ’اِک بںدّا اِک تھَیلی‘ والی گلّ دا پہِلاں ہی سارے پںجّاب وِچ ڈھںڈّۄرا پھِر گِیا سی۔ کِسان ٹرالِییاں بھر کے پہُںچّی جاںدے سن۔ اُتھّے بںدّے ’تے بںدّا چڑھِیا پِیا سی۔ ساڈے کُجھ بںدّے جںگّل پاݨی جاݨا چاہُںدّے سن پر مَیں کہِ رِہا ساں٬ “پہِلاں لائیِن ’چ لگّۄ۔ پھیر دیکھ لاںگے جںگّل پاݨی وی۔ اجّ بی لَیݨ آئے آں کِہ جںگّل پاݨی جاݨ? جِتھّے داء لگّدا کھڑھ-جۄ٬ مَیں چاہ لَے کے آئُنا۔”

میرے چاہ لِیائُںدے نُۄں اُہ ذِلہا لُدھِیاݨے دی لائیِن وِچ لگّ گئے جۄ کاپھی لمّی سی۔ اُہدے نال ہی ذِلہا پھرِیدکۄٹ دی لائیِن کُجھ چھۄٹی سی۔ مَیں سۄچِیا٬ “ایتھے کِہڑا کِسے دے مُۄںہ ’تے لِکھِئَے بئی کۄئی کِتھّۄں دا اےَ؟ چکر دی تھاں ڈھُڈِّیکے دا ناں لَے لواںگے۔” تے مَیں آپݨے کُجھ بںدِّیاں نُۄں پہِلاں پھرِیدکۄٹ تے پھِر ہۄر وی چھۄٹی کپُۄرتھلے والی لائیِن وِچ لا دِتّا۔ نَۄں وجے تاکِییاں کھُلّہݨِییاں ’تے پرچِییاں کٹِّییاں جاݨِییاں سن۔ تھَیلِییاں سٹۄر تۄں مِلݨِییاں سن۔ بھِیڑ بہُت سی۔ ستمبّر مہِینے دا ہُمّس بھرِیا دِن سی۔ پشُۄیاں والے ہاتے وِچ پںجّاب دے اگاںہودھُۄ کِسان پشُۄیاں واںگ ہی ڈکّے ہۄئے سن۔ پِیݨ والے پاݨی دا کۄئی پْربںدھّ نہِیں سی۔ کئی کِسان پشُۄیاں دی کھَیل وِچّۄں پاݨی پی رہے سن۔ میرا کمّ لائیِناں دا جائِذا لَیݨا٬ آپݨے بںدِّیاں نُۄں چاہ پاݨی دیݨا تے بِیج ہاسل کرن دی کۄئی چۄر مۄری لبھّݨا سی۔

سِتم دی گلّ اِہ ہۄئی کِہ تاکِییاں کھُلّہݨ تۄں پہِلاں ہی لائیِناں وِچ دھکّا پَیݨا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ جِہڑے کِسان رات نُۄں ہی لائیِناں وِچ آ لگّے سن اُہ انِیںدرے وی سن تے بھُکھّے تِہائے وی سن۔ اُنہاں نُۄں جںگّل پاݨی دی وی ہاجت سی۔ جِہڑے سویرے آئے سن اُہ تاذا دم سن۔ تاذا دم بںدِّیاں نُۄں دھکّا پُگّدا سی۔ اُہ لائیِناں وِچ سبھ تۄں پِچھّے سن۔ اُہ اِکٹھّے ہۄ کے ذۄر دا دھکّا ماردے جِس نال بارِییاں مُۄہرلے بںدّے باہر جا ڈِگّدے تے کپّڑے جھاڑ کے جںگّل پاݨی لئی کھیتاں ولّ ہۄ تُردے۔ تکڑے دا ستِّیں وِیہِیں سَۄ سی۔ ساڈے بںدّے دھکّمدھکّے وِچ لُدھِیاݨے والی لائیِن وِچ کاپھی مُۄہرے آ لگّے سن تے پَیر جمائی کھڑھے سن۔ مَیں اُنہاں نُۄں ساباشے دِںدِّیاں آپ وی اُہناں وِچ ہی پھس گِیا۔ پگّ اُتّۄں دی ٹھاٹھی بنّہ لئی بئی آپ بھاویں ڈِگّ پئیِئے پر پگّ ناں ڈِگّے!

جدۄں دھکّے رُکے ہی ناں تاں گھۄڑِیاں والی پُلِس مںگّائی گئی۔ پُلِس نیں گھۄڑے پھیر کے لائیِناں سِدھِّییاں کِیتِییاں تاں دھکّے پَیݨے بںدّ ہۄ گئے۔ جِتھّے مَیں اڑِیا کھڑھا ساں میرے برابر ہی نال دی لائیِن وِچ اِک بذُرگ پھسِیا کھڑھا سی۔ اُہ ستّر اسّی سال دا بِردھ سی جِس نیں مۄٹے شِیشِیاں والی اَینک لائی ہۄئی سی۔ اُس دسّ رِہا سی کِہ اِک وار تاں اُہ دھکّے نال ڈِگّ وی پِیا سی پر ہَۄںسلا کر کے پھیر لائیِن وِچ آ لگّا سی۔ دھنّ سی اُہ سِرڑی بابا جِہڑا جُیاناں دے دھکِّیاں وِچ وی ڈٹِیا کھڑھا سی۔ مَینُۄں اُہدی ہالت ’تے ترس آ رِہا سی پر مَیں کر کُجھ نہِیں ساں سکدا۔ سارِیاں نُۄں آپۄ آپݨی پئی ہۄئی سی۔

کھڑھا کھڑھا مَیں سۄچݨ لگّا کِہ بابا تاں سِوِیاں نُۄں جاݨ والا ہَے تے اُہنے نویں بِیج دا کی کرنا ہَے؟ اُہدے کپڑے گھسمَیلے سن٬ مۄڈھے جھۄلا سی٬ داڑھی بگّی سی تے جٹُۄرِییاں پگّ دے پیچاں وِچّۄں باہر نِکّلِییاں ہۄئیِیاں سن۔ آسے پاسے کھڑھے بںدّے مشگُۄلے کر رہے سن کِہ اِہنے مُںڈّے نُۄں نی آئُݨ دِتّا ہۄݨا بئی اُہنُۄں نویں بی دا کی پتا؟ نالے کہِںدّا ہۄئۄُ بئی مُںڈّا باہلے پَیسے کھرچدُۄ۔ کۄئی کاناپھُۄسی کردا٬ “بابے دا وی چِتّ کردا ہۄݨا لُدھِیاݨے دی یُۄنِیورسِٹی دیکھݨ نُۄں۔ لَے لوے سُیاد ہُݨ یُۄنِیورسِٹی دیکھݨ دا!” پر مَینُۄں بابے دی مریڑی ہالت اُتّے ترس آ رِہا سی۔ اُہدِییاں اکھّاں وِچ بیوسی سی۔

اُدۄں ای پتا لگّا جدۄں پھیر ذۄر دا دھکّا پِیا۔ بابا لائیِن وِچّۄں نِکل کے گۄڈݨِیئیں جا ڈِگّا۔ اُُہدی اَینک وی ڈِگّ پئی۔ اُس نیں ذمِین ’تے ہتھّ پھیر کے اَینک چُکّی تے پرنے نال جھاڑ کے اکھّاں اُتّے لا لئی۔ مَیں اُس نُۄں اُٹھائُݨ وِچ مدد کِیتی تاں اُس نیں مُڑ لائیِن وِچ لگّدِیاں پُچھِّیا٬ “جُیانا٬ پھرِیدکۄٹ آلی لَین ایہۄ ای اےَ ناں؟” مَیں آکھِیا٬ “لائیِن تاں بابا ایہۄ ای اےَ پر مَینُۄں نہِیں لگّدا تُسِیں سِرے لگّۄںگے۔ اجے دھکّے ہۄر وی پَیݨگے۔” بابا بۄلِیا٬ “اِہ گلّ تُۄں میرے ’تے چھڈّ دے٬ مَیں بتھیرے دھکّے جرے نیں٬ بی مَیں لَے کے ای مُڑُۄں۔” مَیں من وِچ کِہا٬ “منّ گئے بابا تَینُۄں وی!”

گھۄڑِیاں والی پُلِس دے پاسے ہٹݨ دی دیر سی کِہ بھِیڑ وِچ پھِر آپا دھاپی پَے گئی۔ دھکِّیاں دے مارے کئی کمذۄر لائیِناں وِچّۄں نِکل گئے تے کئی ذۄراور لائیِناں وِچ آ لگّے۔ تاکِییاں کھُلّہِییاں تاں کئی پرچِییاں لَے گئے تے کئی رہِ گئے۔ ساڈے بںدِّیاں وِچّۄں دِہاڑِیئے تے کھاݨ پِیݨ والے دھکّے کھا کے باہر جا بَیٹھے پر اسِیں گھر دے بںدّے اڑے رہے تے بِیج دِییاں تھَیلِییاں لَے گئے۔ مَیں تھَیلِییاں کۄل بَیٹھ گِیا تے دُۄجِیاں نُۄں مُڑ لائیِن وِچ لا دِتّا۔ دُۄجا گیڑا وی کامیاب ہۄئِیا تاں مَیں تُرت ہی تِیجا گیڑا لائُݨ نُۄں کِہا۔ گیڑے لائُݨ والے مُڑھکۄ مُڑھکی ہۄئے پئے سن تے اُنہاں دا بُرا ہال سی۔ مَینُۄں اِک اِک تھَیلی وِچّۄں ہذار ہذار رُپئے دا بِیج اُگّدا دِس رِہا سی۔ میرے بھرا پھِر لائیِن وِچ جا لگّے۔ دِل چھڈّی بَیٹھے دِہاڑِییاں ولّ ویکھ کے مَینُۄں اُہ کتھن پھِر یاد آ رِہا سی٬ “بھاڑے دِییاں پھَۄجاں نہِیں لڑدِییاں ہُںدِّییاں۔”

مَیں بِیج لَیݨ دی اِک چۄر مۄری وی لبھّ لئی سی٬ جِتھّۄں مہِںگّے بھاء چھے تھَیلِییاں مِلِییاں۔ پںدّراں تھَیلِییاں دھکّے کھا کے ہتھّ آئیِیاں۔ کُلّ اِکّی تھَیلِییاں ہۄ گئیِیاں سن۔ بابے دا مَینُۄں پتا ناں لگّا کِہ اُہ کۄئی تھَیلی لَے سکِیا جاں نہِیں۔ کِتے دِس پَیںدا تاں مَیں اِک تھَیلی ذرُۄر اُس نُۄں دے دِںدّا تے اُس دے سِرڑ نُۄں وی سلام آکھدا۔ آپۄ دھاپی وِچ مَیں اُس نُۄں بھُلّ ہی گِیا سی۔ رستے وِچ اسِیں اُنہاں کھیتاں دی نِشاندیہی کردے آئے جِنہاں وِچ اِہ نواں بِیج بِیجݨا سی۔ اُس بِیج دا بہُت جھاڑ نِکلِیا٬ جِس نال بِیج ویچݨ دِییاں لہِراں بہِراں ہۄ گئیِیاں۔

اِک دِن اُہی بابا ساڈے گھرۄں بِیج لَیݨ آ گِیا جِہڑا لُدھِیاݨے لائیِناں وِچ دھکّے کھا آئِیا سی۔ مَیں اُہدا مُہاںدرا پچھاݨ لِیا تے کِہا٬ “تُسِیں تاں بابا جی پِچھلے سال ای اِہ بی لَے آئے سی ...۔” اُہ میری گلّ دے وِچّۄں ہی بۄل پِیا٬ “پُتّرا٬ پِچھلے سال مَیں ہٹھّ تاں بتھیرا کِیتا پر بُڈھّا جُسّا جۄراوراں دے دھکّے ناں سہِ سکِیا۔ دھکِّیاں وِچ میرا جھۄلا وی گُیاچ گِیا جِیہدے وِچ بی جۄگے پَیسے سی۔ ذۄر تاں بتھیرا لائِیا پر بُڈھّا سرِیر ساتھ ناں دے سکِیا۔ ہُݨ کُچھ کائِم آں۔ جدۄں یُۄنِیورسِٹی نیں پھیر نواں بی کڈھِّیا تاں اُہ جرُۄر لَے کے رہُۄں۔ اۄدۄں نی مُڑدا کھالی ہتھّ۔”

کِنّے ہی دِن اُہ بابا میرے من ’تے ہَیمِںگّوے دے ناول ’بُڈھّا تے سمُںدّر‘ دے نائِک واںگ چھائِیا رِہا۔ پھِر اُس بابے بارے مَیں کہاݨی لِکھی جِیہدا ناں ’بُڈھّا تے بِیج‘ رکھِّیا تے اُہ وی ’آرسی‘ وِچ چھپی۔