مارچ 18, 2024 دی پھیسبُکّ اُتّے کُلوِںدّر کھہِرا ولّۄں دِتّی سُۄچنا پڑھکے تن من ڈُۄںگھے سدمے وِچّ چلا گِیا۔ سُداگر براڑ لںڈّے نُۄں یاد کرنا میری رُۄہ دا ہُلارا سی۔ بِناں پتے اُسدا تُر جاݨا میرے لئی ڈُبّ کے مر جاݨ والی گلّ ہَے۔ اُہ سورگواس ہۄئِیا نومبّر 2022 وِچّ اتے مَینُۄں پتا لگِّیا مارچ 2024 نُۄں٬ میرے لئی اِس تۄں وڈّی نمۄشی والی کِہڑی گلّ ہۄ سکدی ہَے۔ اگلے دِن مَیں سُداگر دی سُپتنی سردارنی گُرچرن کَۄر نال درد ساںجھا کرن لئی پھۄن کِیتا تاں اُنہاں دی بیٹی نِرملجِیت کَۄر نیں دسِّیا کِہ اُہ تاں اِںڈِییا گئے ہۄئے نیں۔ اُسنے اِہ وی دسِّیا کِہ براڑ دے سُرگواس ہۄݨ دی جاݨکاری سمیں سِر پُۄرن سِںگھّ پاںدھی نُۄں دے دِتّی گئی سی۔ اِہ سُݨکے سدمے دا دُۄہرا جھٹکا لگِّیا۔

پاںدھی وی میرے پُۄرا نیڑے ہَے اتے کِتے وی ہۄئیِئے٬ اُہ میرے نال پل پل دی جاݨکاری دا آدان پردان کردا رہِںدّا ہَے۔ پُچھّݨ اُتّے پاںدھی نیں دسِّیا کِہ اِہ بھِئںکّر گلتی پتا نہِیں کِویں ہۄ گئی۔ مَیں اُنہاں دِناں وِچّ چار کُ مہِینے اِںڈِییا گِیا ہُںدّا ہاں۔ شائِد اِہ خبر اِنہاں چار مہِینِیاں وِچّ ہی اُڈ پُڈ گئی۔ پر میرے لئی اِہ اِس ترہاں نہِیں ہۄ سکدا۔

میرا سُداگر براڑ لںڈّے نال پہِلا میل ’کلماں دے کافلے‘ دی اِکّ مہِینیوار مِیٹِںگّ وِچّ ہۄئِیا۔ پہِلے میل وِچّ ہی سُداگر نیں میری رُۄہ دا ہر کۄنا ملّ لِیا۔

“براڑ کی تے لںڈّے کی٬ اِہ کُمیل کِئۄں؟” مَیں اُس نُۄں پُچھِّیا۔

“آپۄ آپݨی سۄچ ہُںدّی ہَے”, اُہ بۄلِیا٬ “چںگِّییاں چِیذاں دا میل کدے وی کُمیل نہِیں ہُںدّا۔ آپݨے ناں تۄں پِچھّۄں ماں-باپ٬ کبِیلے دا ناں اتے پِںڈّ دا ناں سدا ہی ماݨیۄگ ہۄئِیا کردے نیں۔” اُس نیں وِیاکھِیا دِتّی۔ اُہ پل تے اِہ پل سُداگر میرے ہۄر نیڑے ہۄر نیڑے ہُںدّا چلا گِیا۔

سچّی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ اُہ سدِیوی دُۄر جا کے وی میرے جِئۄُںدے جِیء میرے تۄں دُۄر ہۄݨ والھا نہِیں۔ اُہ اِکّ بہُ گُݨی اِنسان سی۔ ادھِیاپکاں دی یُۄنِیئن وِچّ اُہ سدا سرگرم رِہا۔ مہان اِنکلابی تیجا سِںگھّ سُتںتّر دے کئی وار رُۄبرُۄ ہۄ کے اُہ آپݨے شںکّے دُۄر کردا رِہا۔ اُسدے پُرکھے مہِکما مال وِچّ رہے اتے اُس کۄلھ مال مہِکمے دی جاݨکاری دا اِکّ وِشال بھںڈّار سی۔ اِتِہاس وِچّ اُسدی پُۄری رُچی اتے مُہارت سی۔ سِہت کدی وی ودھِییا ناں رہِݨ ’تے وی اُہ کبڈّی دا اِکّ تِکھّا کھِڈاری سی۔ جِس اِنسان دِییاں اکھّاں اتے کنّ سدا کھُلّہے ہۄݨ اتے اُہ ترک بِترک بِرتی دا مالک ہۄوے٬ اُسدے گِیان وسِیلے سدا سترک رہِںدّے ہن۔ وِچاراں دے مۄتی چُݨدِیاں-چُݨدِیاں اُس کۄلھ جاݨکاری دا اسِیم خذانا اِکٹھّا ہۄ جاںدا ہَے۔ مَیں تے میری پتنی نیں اُس کِیمتی بھںڈّار دے انیک وار درشݨ کِیتے ہن۔ اُسدا ساڈے گھر اتے ساڈا اُسدے گھر آئُݨا جاݨا وگدی وا دے نِگھّے-مہِکدے بُلّے سمان بݨِیا رِہا ہَے۔ جدۄں اسِیں کیول دۄویں ہی ہُںدّے تاں بہُتی ویراں آپݨِییاں ڈھکِییاں رِجھّدِییاں دے ڈھکّݨ چُکّدے تے ملُۄک جاݨکاری دا آدان پردان بھرۄسے دے ریشمی پڑدِیاں پِچھّے مُڑ ڈھکِیا جاںدا۔

سُداگر نیں مَینُۄں آپݨے انگِݨت سُہِرد جاݨکاراں نال مِلھا کے میرِییاں باہاں ہۄر لمبِّییاں کِیتِییاں٬ میرے وِئکتِیتو نُۄں ہۄر پاسار دِتّا۔ کلاکار ملکِیت سِںگھّ٬ لال سِںگھّ ڈھِلّۄں٬ پْرۄپھَیسّر کںوّلجِیت ڈھِلّۄں آدِ دا مَیں سدا ماݨمتّا ساتھ ماݨدا رِہا ہاں۔ مَینُۄں تے میری پتنی نُۄں اَیڈمِںٹّن اتے کَیلگری دی یادگاری سَیر کرائُݨ دا ماݨ وی سُداگر نُۄں ہی جاںدا ہَے۔ گلّ کی٬ اُسدی اِہ سمُچّی دیݨ ورنݨۄ باہری ہَے۔

میری پتنی نُۄں آپݨا نواں گھر کھرِیدݨ لئی 25 کُ ہذار کَینیڈِیئن ڈالراں دی لۄڑ پئی تاں پُۄرن سِںگھّ پاںدھی نیں اتے سُداگر نیں ادھّ بۄل پُۄری کر دِتّی۔ سمیں پِچھّۄں مَیں پُچھِّیا کِہ اُدھار کِتھّے اتے کِویں مۄڑاں؟ تاں سُداگر دا کہِݨا سی کِتے وی تے کِویں وی مۄڑ دیوِیں تے کۄئی کاہلھی نہِیں ہَے۔ اِںڈِییا تۄں مَیں آپݨی نوِیں چھپی کِتاب کَینیڈا لَے کے آئُݨی سی۔ براڑ نُۄں مَیں پُچھِّیا کِہ اُہ کِنِّییاں کُ کِتاباں لِجا سکدا ہَے؟”

“اِکّ پُۄرا سُۄٹکیس تیرِییاں کِتاباں لئی ہَے۔” اُسدی اُدارتا بۄلی۔ سُداگر نیں جۄ وی کِہا٬ اُہ سدا پُۄرا نِبھائِیا۔

کِس گھر وِچّ سمسِّیاواں نہِیں ہُںدِّییاں؟ سُداگر اُتّے وی سِرے دِییاں سمسِّیاواں جھُلِّییاں۔ مَیں اُنہاں دا ورݨن کر کے اُنہاں نُۄں مُڑ ہرِییاں نہِیں کرنا چاہُںدّا۔ براڑ نیں آپݨا سنمان برکرار رکھّدِیاں سِیاݨپ٬ دھِیرج اتے بھوِکھّ دی اکھّ وِچّ دیکھدِیاں اُنہاں نال سمیں سِر ٹھِیک-ٹھِیک سِجھِّیا۔ سُداگر سِںگھّ براڑ میرا سہارا سی٬ پْریرنا سْرۄت سی تے رہِبر سی۔ میرے ولّۄں اُسدی شردھا وِچّ بۄلݨ لئی اجے بڑا کُجھ باکی ہَے۔

سُداگر نُۄں اِشنان کرن ویلے (بھارت وِچّ) دِماگی ہلّا ہۄئِیا۔ سمیں سِر سمبھّالھِیا وی گِیا تے بٹھِںڈّے چںگّے ہسپتالھ پہُںچّائِیا وی گِیا پر اُسدی پُۄری سِہت واپسی ناں ہۄ سکی اتے لمّے سمیں لئی اُہ وِیل چیئر نال جُڑِیا رِہا۔ اُسدی پتنی سْرِیمتی گُرچرن کَۄر نیں اتھکّ شردھا نال پُۄری سامبھ سمبھّالھ کِیتی۔ اِس وڈمُلّے یۄگدان لئی اُسدے ستِکار وِچّ میرا سِر سدا جھُکِیا رہیگا۔ سردارنی براڑ نیں سُداگر دی ادھُۄری پئی پُستک دا کھرڑا کمپِّئۄُٹر وِچّۄں لبھّ کے آپ تِیار کروائِیا اتے ودھِییا چھپوائِیا۔ براڑ دی بِماری سمیں سارے پرِوار نیں ہی سمیت اُسدے پُتّر٬ پُتّری اتے جُیائی نیں پُۄری سیوا نال سامبھ سمبھّالھ کِیتی۔ سُداگر دی نُۄںہ راݨی تیذ بُدھّی دی مالک ہَے۔ ہر پڑھائی وِچّ ہی اُہ چںگّے گْریڈ وِچّ پاس ہۄئی ہَے۔ پر دُکھّ دی گلّ اِہ ہَے کِہ اُسدی بُدھّی پرِوارک جِیون وِچّ سہائی نہِیں ہۄ سکی۔ کئی وار بہُتی سِیاݨپ ہی سِکھر دی وِرۄدھتا دا کارن بݨ جاںدی ہَے۔

اِتھّے سُداگر دے کُجھ سجّݨاں مِتّراں ولّۄں بھیٹ کِیتی گئے شردھا دے پھُلّ پیش کِیتے جاںدے ہن:

“کِںجھّ دھۄواںگے اِہ نمۄشی؟ - اجّ دِل اُس ویلے شرم اتے افسۄس نال چھلݨی ہۄ گِیا جدۄں ساڈے ستِکاریۄگ کہاݨِیکار اتے ادھِیاپک یُۄنِیئن وِچّ رہے دھڑلّیدار گھُلاٹِیئے سُداگر براڑ ساہِب دی بیٹی نُۄں مَیسج کرکے براڑ ساہِب دی سِہت دا پتا کرن اتے اُنہاں نُۄں مِلݨ دی اِچھّا پْرگٹائی تاں بھَیݨ جی نیں دسِّیا کِہ اُنہاں نُۄں وِچھّڑِیاں تاں سوا سال تۄں ودھّ ہۄ گِیا ہَے۔ دِل شرمسار ہَے کِہ اسِیں آپݨے بِمار پئے ساتھی دا پتا تاں کی لَیݨا سی٬ اُسدے تُر جاݨ دی خبر وی نہِیں رکھّ سکے۔” -کُلوِںدّر کھہِرا۔

“بہُت افسۄس والی گلّ! سُݨ کے بہُت دُکھّ ہۄئِیا۔ جدۄں مَیں کرۄنا تۄں پہِلاں اُُناں نُۄں مِلݨ گئی سی تاں اُنہاں دی وائیِپھ نیں پُچھِّیا٬ کی تُسِیں اِنہاں نُۄں پچھاݨِیا؟ دھِیمی جِہی اواذ وِچّ کہِݨ لگّے٬ “ہاں اسِیں اِکٹھّے کہاݨی مِیٹِںگّاں وِچّ جاںدے ہُںدّے سی۔” بھاویں مُشکل نال بۄل ہُںدّا سی٬ سرِیر دا اِکّ پاسا کمّ نہِیں سی کر رِہا۔ اِنے نُۄں جدۄں نرس آئی تاں اُس نُۄں میرے بارے دسّݨ دی تے آپݨِییاں لِکھتاں بارے دسّݨ دی کۄشِش کرن لگّے۔ اُہ سُݨ کے بہُت کھُش ہۄئی تے کہِݨ لگّی٬ “O you are a great writer” سُݨ کے اُسدے چِہرے ’تے مُسکراہٹ پھَیل گئی۔ نرس نیں اُس نُۄں نہائُݨا کرکے مَیں بہُتا چِر ٹھہِر ناں سکی۔ بہُت افسۄس!” - رچھپال کَۄر گِلّ۔

“یار٬ خبر کلیجے وِچّ برچھی واںگ وجّی۔ مَیں تَینُۄں کہِںدّا وی رِہا کِہ اُہناں نُۄں مِلݨ چلِّیئے٬ پر آپاں جا ہی ناں سکے۔ گُناہگار مہِسُۄس کر رِہا سی۔” - ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ۔

“بہُت اپھسۄس ہَے کاپھلے دے اہِم مَیمبر سُداگر براڑ دے ٹُر جاݨ دا۔ مَیں دۄ وار مِلݨ لئی گِیا ساں٬ اُہ پچھاݨ لَیںدا سی۔ اِہ پتا لگّݨ ’تے کِہ اُہ پچھاݨدا نہِیں٬ پھِر نہِیں گِیا۔” - جرنَیل سِںگھّ کہاݨِیکار۔

“2011 وِچّ کَیلگری آئے سن سُداگر براڑ جی٬ اُدۄں مِلے سن۔ افسۄس کِہ اِہ پتا نہِیں لگّا کِہ اُہناں نُۄں دُنِییاں تۄں گِیا وی سوا سال ہۄ گِیا ہَے۔” - بلجِںدّر سںگھّا۔

“سُداگر سِںگھّ دی مَۄت ہۄ جاݨ ’تے سۄشل مِیڈِیئے راہِیں اُنہاں دے بیٹے ولّۄں جاݨکاری دِتّی گئی سی۔ کُجھ سمیں باد اُنہاں دے جدّی پِںڈّ لںڈّے وِکھے آیۄجِت شردھاںجلی سماگم دِییاں کھبراں وی ساںجھِییاں کِیتِییاں گئیِیاں سن۔ کئی وار جاݨکاری ساںجھی کرن والے نال سِدھّے تَۄر ’تے جُڑے ناں ہۄݨ کارن کرکے اجِہا واپر جاںدا ہَے۔” - گُربچن براڑ٬ کَیلگری۔

“سُداگر سِںگھّ براڑ پںجّاب دی ادھِیاپک یُۄنِیئن تے کَینیڈا دے ’کلماں دے کافلے‘ دی جِںدّ جان سی۔ کئی ورہے پہِلاں اُس نُۄں پِںڈّ گئے نُۄں سٹرۄک ہۄ گِیا سی۔ پھِر پرِوار اُس نُۄں کَینڈا لَے آئِیا سی۔ ورہِیاں بدھّی سیوا سمبھّال کِیتی گئی۔ بڑے دُکھّ جھلّے گئے۔ جدۄں جاںدی وار دا سدّا آئِیا تاں کلماں دے کاپھلے وِچّۄں کِسے نُۄں وی پتا ناں لگّا۔ کیہی تراسدی ہَے سرگرم گھُلاٹِیئے تے پںجّابی لیکھک دی! پھیسبُکّ دے ذمانے وِچّ وی کِنّی دیر بائد پتا لگّا! آئۄ کلماں دے کافلے دی اگلی مِیٹِںگّ سُداگر سِںگھّ نمِتّ رکھِّیئے تے تُر گئے راںگلے سجّݨ نُۄں یاد کرِیئے۔” - پْرِںسِّیپل سروݨ سِںگھّ سںدھُّۄ۔

“کُلوِںدّر! تُہاڈی پۄسٹ پڑھ کے افسۄس اتے تُئجب ہۄئِیا کِہ اںکّل دے سرِیرک تَۄر ’تے ساڈے کۄلۄں وِدا ہۄݨ دا کِسے وی لیکھک نُۄں پتا ہی نہِیں سی لگّا۔ ساڈِییاں پرِوارک ساجھاں ہۄݨ کرکے اسِیں برَیمپٹن اتے سارنِییا کئی وار آپݨے پاپا جی نُۄں٬ بِماری سمیں اُہناں نُۄں مِلائُݨ لِجاںدے رہے سی۔ سسکار اُتّے وی گئے اتے بھۄگ اُتّے وی۔ اُہ میرے پاپا دے سںگّرامی ساتھی رہے سن۔ پرِواراں دِییاں اگلِییاں پِیڑھِییاں دی وی ساںجھ بݨی ہۄئی ہَے۔ میرے پِتا نُۄں اںکّل نیں ہی ٹِیچر یُۄنِیئن دا اِتِہاس لِکھݨ بارے پریرِیا ہی نہِیں سگۄں مجبُۄر کِیتا کِئُںکِہ میرے پِتا پںجّاب وِچّ ٹریڈ/ٹِیچر یُۄنِیئن دا مُڈھّ بنّہݨ والِیاں وِچّۄں سن/ہن۔ سُداگر اںکّل بہُت بائد وِچّ کاپھلے وِچّ شامِل ہۄئے۔ مَینُۄں ماݨ ہَے کِہ اِس کرکے اُہ میرے پاپا جی نُۄں آپݨے آگُۄ/رہِبر والا ستِکار دِںدّے رہے اتے سانُۄں پِیار نال نِواجدے رہے۔ مَیں اُنہاں دے سسکار اتے بھۄگ ویلے دۄناں مَۄکِیاں اُتّے سںگّرامی ساتھِییاں اتے ادِیباں دی گَیر ہاذری نُۄں شِدّت نال مہِسُۄس کِیتا سی۔ سُداگر اںکّل نُۄں بہُت ستِکار۔” -کںوّلجِیت ڈھِلّۄں۔

سُداگر براڑ بھاویں کئی سال دُۄجے بسّ پِیا رِہا پر اُسدے ٹھِیک ہۄ جاݨ دی مَینُۄں سدا ہی آس بݨی رہی۔ جدۄں وی مَیں تے گُربچن چِںتّک نیں اُس نُۄں مِلݨا بِیتے دِییاں پراپتِییاں دِییاں باتاں چلّݨِییاں٬ کھُشگوار واتاورݨ بݨِیا رہِݨا۔ دُۄر جا کے وی اُہ میرے من تۄں کدے وی دُۄر نہِیں ہۄ سکدا۔ اُسدے اِس سدِیوی ساتھ نُۄں لکھّ-لکھّ پرݨام! - کِرپال سِںگھّ پنُّۄں۔