کِسے وی بۄلی وِچ چھپݨ والے دَینِک٬ ہفتاوار٬ پںدّرا-رۄذا٬ ماسِک جاں تْرَے-ماسِک پرچِیاں دے پاٹھک٬ اِہناں پرچِیاں وِچۄں کِہۄ جِہی سامگّری پڑھنا پسںدّ کردے ہن اتے کِئۄں؟ پاٹھک کِہۄ جِہِییاں پُستکاں پڑھنا پسںدّ کردے ہن اتے کِئۄں؟ پاٹھک پڑھدے ہی کِئۄں نیں؟ اِہناں سارے پْرشناں دا نِربھر اِس گلّ تے ہَے کِہ پاٹھک دی رُچّی کی ہَے۔ اُسدی پڑھن-لۄڑ کی ہَے۔ اُسدی مںگّ کی ہَے۔ اِہ کِہا جا سکدا ہَے کِہ لیکھک کِسے ناں کِسے مںتّو نُۄں مُکھّ رکھّکے ہی لِکھدے ہن۔ تاں پھِر نِرسںدّیہ پاٹھک وی آپݨی پاٹھ سامگّری وِچۄں کُجھ وِشیس گلّاں لبھّݨ دا یتن کردے ہن اتے اُہناں دِییاں مںگّاں دا وِشیش ستھان ہَے۔ اُںجھ کِسے وی لیکھک دی سفلتا اِس گلّ وِچ نہِیں کِہ اُہ گِنݨاتمِک تَۄر تے کِنّا کُ چھپّدا ہَے۔ سگۄں لیکھک دی سفلتا تاں اِس گلّ تے نِربھر کردی ہَے کِہ اُسنُۄں ودھّ تۄ ودھّ کِنّے کُ پاٹھک پڑھدے ہن۔ تاں پھِر مُڑکے اُہی پْرشن اُٹھاںدے ہاں کِہ پاٹھک پڑھدے کِئۄں نیں؟

پاٹھک کِئۄں پڑھدے ہن؟ اِس پْرشن دا جواب آپݨی آپݨی سمجھ تے سُۄجھ انُسار وکھّۄ-وکھّ ڈھںگّ نال دِتّا جا سکدا ہَے۔ بہُت ہی سادھارن تے سرل رُۄپ وِچ آم-کرݨ کردِیاں اسِیں اِہ کہِ سکدے ہاں پاٹھک: منۄرںجّن جاں جِیء پرچاوے لئی پڑھدے ہن٬ پاٹھک جاݨکاری دی پراپتی جاں گِیان وِچ وادھا کرن لئی پڑھدے ہن٬ پاٹھک آپݨے نِتّ-دِن دے لابھ-ہِتّ اُپیۄگ وِچ لِیائُݨ لئی پڑھدے ہن٬ بھاوُکتا وس مرم سپرشتا دا انُبھو کرن لئی اتے ساہِتک/کرتاری کِرتاں دا آنںدّ مانݨ لئی پڑھدے ہن اتے اکادمِک لۄڑاں دی پُۄرتی لئی جِویں سکُۄلاں٬ کالجاں جاں یُۄنِیورسِٹی دی پڑھائی لئی پڑھدے ہن۔

ہر پاٹھک دی آپݨی آپݨی لۄڑ ہُںدّی ہَے پر سمُچّے تَۄر تے اِںجھ آکھِیا جا سکدا ہَے کِہ پاٹھک نُۄں مُکھّ رُۄپ وِچ اجِہی رچنا دی بھال رہِںدّی ہَے جِہڑی رچنا اُسدے پْرتِیدِن دے کارج لئی لابھدائِک ہُںدِّیاں اُسدے گِیان وِچ وادھا کرے اتے نال ہی بھاوُکتا نُۄں ٹُمبّدِیاں سِرجݨا اتے سِرجݨہارے نال ساںجھ پَیدا کرے۔ پر اِکّ گلّ تاں سپشٹ ہَے کِہ پاٹھک٬ لیکھک پاسۄں آپݨی دِلچسپی جاں منۄرںجّن جاں جی-پرچاوے لئی آسوںدّ ہُںدّا ہَے۔ اکھباراں٬ رسالے جاں پُستکاں پڑھکے جیکر پاٹھک نُۄں اِہ کہِݨا پوے: اَیویں سماں ہی برباد کِیتا۔ لیکھ/رچناواں نِرجِںدّ ہن۔ پتھّر جِہے٬ گمبھِّیرتا دا پرگٹاوا کردے نِیرس شبد۔ تاں سمجھۄ لِکھت اسفل رہِ گئی۔

اِسدا ارتھ کُجھ اِںجھ لَیݨ دا ہِییا کِیتا جا سکدا ہَے کِہ اسِیں سبھ منُکھّ ہاں۔ منُکھّ اکیوِیاں٬ رُجھیوِیاں اتے تھکیوِیاں دی لپیٹ وِچ نِرجِںدّ جِہا ہۄ رِہا ہَے۔ گلّ بہُ-گِݨتی دے پاٹھکاں دی کِیتی جا رہی ہَے۔ (اُںجھ پںجّابی دے پاٹھک ہَے ہی کِنّے کُ ہن؟) اِس لئی جدۄں وی کۄئی پرچا پھرۄلدے ہاں٬ پڑھدے ہاں٬ پنّے اُلدّدے ہاں تاں سانُۄں سہِج سُبھائِکے اجِہی رچنا ہی آپݨے ولاں کھِچہݨ وِچ سفل ہُںدّی ہَیَے جِہڑی آپݨے آپ وِچ ہر ترہاں نال مُکمّل ہۄݨ دے نال نال دِلچسپ وی ہۄوے۔ کئی وار اِہ پْرشن اُٹھّ سکدا ہَے کِہ سارِییاں ہی رچناواں نُۄں دِلچسپ نہِیں بݨائِیا جا سکدا جاں سارے ہی لیکھک اِس دائِرے وِچ نہِیں لِیاںدے جا سکدے۔ نِرسںدّیہ اِہ گلّ وی درُست ہۄ سکدی ہَے۔ پر اِکّ کِںتُّۄ کرن دی کھُلہ لَیݨا چاہاںگا کِہ سدا ہی٬ گمبھِّیرتا نال ہی٬ رچنا کِئۄں کِیتی جاوے؟ جِہناں کِرتاں وِچ منۄرںجّݨ دیݨ دا مںتّو ناں وی ہۄوے٬ جِویں کِہ پْریرنادائِک٬ گِیان-وادھے والِییاں رچناواں آدِ وِچ ہُںدّا ہَے۔ کی اِہناں کِرتاں نُۄں دِلچسپ نہِیں بݨائِیا جا سکدا؟ اِہناں نُۄں منۄرںجّن دی پُٹھّ نہِیں دِتّی جا سکدی کِہ پاٹھک پڑھ سکݨ, ماݨ سکݨ? لیکھک نُۄں سدا ہی ساودھانی ورتݨی پویگی جیکر اُسنے پاٹھک دی درگاہ وِچ کبُۄل ہۄݨا ہَے تاں۔ رچنا کرن دا وِدھان٬ وِدھی دی سِیما وِچ رہِںدِّیاں اجِہی کۄئی بںدّش تاں نہِیں لگائُںدا کِہ کۄئی سِرجک/لیکھک آپݨی لِکھت دی شَیلی اجِہی ناں ورت سکے جِس نال پاٹھک دے سُہج-سُیاد دی تْرِپتی آنںدّمئی ڈھںگّ نال ناں ہۄ سکے۔ کی کۄئی اجِہی بںدّش ہَے؟

تاں پھِر کی کِیتا جا سکدا ہَے؟ آپݨی رچنا نُۄں آنںدّمئی اتے مںگّلمئی بݨاکے٬ پاٹھکاں دی رُچّی کائِم رکھّݨ لئی٬ آپݨِییاں کِرتاں وِچ اجِہے نویں تتھّ-ویروے دِتّے جا سکدے ہن جِہناں سبںدھّی جاں تاں بِلکُل ہی ناں اتے جاں پھِر بہُت ہی تھۄڑا لِکھِیا گِیا ہۄوے۔ آپݨی گلّ نُۄں٬ آپݨے دْرِشٹِیکۄݨ نُۄں نویں ڈھںگّ نال پیش کِیتِیاں وی وِشے وِچ جان پَے جائِیا کردی ہَے۔ وِشے وِچ جان پائُݨ دا ارتھ ہَے کِہ لیکھک ولۄں چُݨِیا وِشا بھاویں مَۄلِک اتے اچھُۄتا ناں وی ہۄوے تاں وی اِس نُۄں کِسے اَیسے نویں تے انۄکھے دْرِشٹِیکۄݨ نال پیش کِیتا جاوے کِہ پاٹھک دی اُتسُکتا کائِم رکھّدِیاں جی-پْرچاوے دا سادھن وی بݨے اتے پاٹھک دے دِل-دِماگ دے بںدّ کھِڑک-درواذے وی کھُلہ سکݨ۔ کئی وار سادھارن گلّ نُۄں وی نویں ڈھںگّ نال لِکھکے رَۄچکتا پَیدا کِیتی جا سکدی ہَے۔ اِکّ اُداہرݨ پیش کر رِہا ہاں:

“اجّ 22 جُلائی 1998 ہَے اتے شام دے چھے وجے ہن۔ مَیں اِہ ستّراں٬ بھاو ہتھّلا اِہ لیکھ والسال (برمِںگھّم٬ یُۄکے) وِکھے٬ وَیسٹ مِڈّلَیںڈذ کالج دی لائِبریری دے کِئۄُبِیکل نمبّر 3 وِچ بَیٹھ کے آپݨے لَیپ-ٹَۄپ (کمپِّیئۄُٹر) اُتے لِکھّ رِہا ہاں۔ (تُسِیں کہۄگے تاں پھِر اسِیں کی کرِیئے؟)”

لِکھݨا جاری ہَے: “جیکر مَیں اِس کالج دے پُستکالے وِچ پئیِیاں پُستکاں دی گِݨتی آپ نُۄں دسݨی چاہاں تاں بڑی سُگمتا نال لائِبریرِیئن نُں پُچھّ کے دسّ سکدا ہاں۔ گِݨتی ہَے: شائِد اِکّ لکھّ پُستکاں۔ جاݨکاری آپ نُۄں پُجّ گئی۔ کِسّا کھتم۔ پر جیکر اِہ جاݨکاری مَیں ہۄر ڈھںگّ نال پیش کراں تاں کی ہۄویگا؟ پُستکاں دی گِݨتی دا پتا ہَے۔ پُستک دی لمبّائی اتے مۄٹائی دی اَۄست نُۄں جیکر پُستکاں دی گِݨتی نال گُݨا کرکے اِسے ہی تتھّ نُۄں اِںجھ دِتّا جاوے تاں شائِد گلّ ’چ کُجھ کُ رَۄچکتا آ جاوے۔ ہُݨ مَیں آکھدا ہاں: والسال وِکھے٬ وَیسٹ مِڈّلَیںڈذ کالج دی لائِبریری وِچ اِتنِییاں پُستکاں ہن کِہ جیکر اِہناں پُستکاں نُۄں اِکّ دُۄجی دے اگّے اگّے رکھّدِیاں اگّے اگّے تُرِیا جاوے تاں اِہ پُستکاں برمِںگھّم تۄں لںڈّن تک وِچھ جاݨگِییاں۔ بھاو اِہناں دی لمبّائی اِکّ سَۄ چالی مِیل اتے پُستکاں دی گِݨتی اِکّ لکھّ۔” ہۄ سکدا ہَے کِہ اِہ بِئُرا وی تُہانُۄں دِلچسپ ناں لگِّیا ہۄوے۔

اِکّ ہۄر گلّ۔ رچنا وِچ سِدھاںت جاں وِیاکھِیا پڑھ پڑھ کے آم پاٹھک اکّ جاںدے ہن۔ سِدھاںت اتے وِیاکھِیا دی آپݨی تھاں ہَے۔ سِدھاںت جاں وِیاکھِیا اکادمِک پاٹھکاں٬ چِںتّکاں جاں کھۄجِییاں لئی لۄڑِیںدِییاں اتے لابھدائِک سِدھّ ہۄ سکدِییاں ہن پر آم پاٹھک کھِجھّہ جاںدا ہَے۔ آم پاٹھک نُۄں سِدھاںت دی تھاں گھٹناواں جِیادا بھائُݨگِییاں۔ لیکھاں وِچ وی اِکّ دۄ تھاواں تے وارتالاپ دِتِّیاں رَۄچکتا پَیدا کِیتی جا سکدی ہَے۔

پاٹھک٬ گِیان وِچ وادھے لئی وی پڑھدے ہن۔ درئسل٬ گِیان دی پراپتی تاں ہر اِکّ رچنا وِچ تھۄڑی-بہُت ہُںدّی ہی ہَے۔ پر گِیان وِچ وادھے لئی٬ اُچیچ کرکے لِکھے لیکھاں وِچ دِلچسپی دی تاں گھاٹ ہُںدّی ہی ہَے پر اجِہے لیکھ اکسر اکائۄُ وی ہُںدّے ہن۔ گِیان ودھائۄُ لیکھ کئی وار اِکّ تۄں ودھّ وار پڑھن تے وی سمجھ نہِیں پَیںدے۔ دارشنِک اتے دھارمِک گُںجھّلاں کھۄلہدے لیکھ٬ وِشے دی وِشالتا اتے گمبھِّیرتا کارن گُۄڑھ اتے جٹِل شبداولی دی مںگّ کردے ہن۔ اجِہِییاں رچناواں نُۄں اکادمِک رچناواں وی کِہا جا سکدا ہَے جاں گمبھِّیر پاٹھکاں لئی رچِییاں رچناواں وی۔ اُںجھ تاں اجِہِییاں رچناواں نُۄں وی دِلچسپ اتے منۄرںجّک بݨائِیا جا سکدا ہَے پر نِرسںدّیہ اجِہا کرن لئی لیکھک نُۄں بہُت سادھنا کرنی پَیںدی ہَے۔

منۄرںجّن اتے گِیان پراپتی دے نال نال٬ پاٹھک اِہ وی چاہیگا کِہ پڑھِیا جاݨ والا لیکھ کِسے ناں کِسے ترہاں اُپیۄگی بھاو لابھدائِک وی ہۄوے۔ پاٹھک٬ لِکھتاں تۄں کئی ترہاں دے لابھ پراپت کرنا لۄڑدا ہَے۔ شائِد اُہ چاہیگا: اُسنُۄں سُکھّ تے شاںتی کِویں پراپت ہۄوے؛ چںگّی سِہت دی پراپتی لئی اُہ کی کرے؛ امِیر بنݨ جاں دھن پراپتی لئی اُہ کِہڑے کِتّے اپناوے؛ پرسںسّا اتے جسّ کھٹّݨ لئی اُہ کی کرے اتے کی ناں کرے اتے اِںجھ ہی٬ سجّ-سجاوٹ٬ سُںدّرتا اتے آرام پراپتی لئی اُسنں کِہڑے سادھن اپنائُݨے چاہِیدے ہن۔ پاٹھک دی اجِہی لۄڑ وِچ ہۄر وی بہُت سارے وادھے کِیتے جا سکدے ہن۔ اُسدی آرتھِکتا نال جُڑے مسلے٬ ماپِیاں تۄں دُۄر ہُںدّی سںتّان کارن پرِوارک اَۄکڑاں اتے پِیڑھی پاڑے دِییاں سمّسِیاواں سبںدھّی وی گلّ ہۄ سکدی ہَے۔ پاٹھک دی اُمر٬ وِدِئک یۄگتا٬ کِتِّیاں اتے رُجھیوِیاں دے انُبھو اتے راجسی چیتنا آدِ دِییاں لۄڑاں دی تْرِپتی لئی وی لِکھتاں دی مںگّ ہۄ سکدی ہَے۔ لیکھک نُۄں آپݨے پاٹھکاں دِییاں سبھ رُچِّییاں دا دھِیان ہۄݨا لۄڑِیںدا ہَے۔ کئی کِںتُّۄ کر سکدے ہن کِہ اجِہے وِشِیاں دی ساہِتّک کِیمت کی ہَے؟ بہُت کُجھ ناں کہِںدِّیاں سِرف اِہ کہِݨا چاہُںدّا ہاں کِہ سِرجک دا کمّ جاں مںتّو٬ سِرجݨا راہِیں پاٹھک دا کُجھ سںوّارنا ہی ہُںدّا ہَے۔ جِہڑا سِرجک اِس وِچ سفل ہَے اُہی پاٹھکاں وِچ جِئُںدا ہَے ارتھات ساہِت وِچ وی۔

پاٹھک اجِہِییاں رچناواں وی پڑھنِییاں پسںدّ کردے ہن جِہڑِییاں رچناواں اُہناں دے اہِساساں نُۄں ٹُمبّدِییاں ہۄݨ۔ اُہناں دے منۄبھاواں نُۄں چھۄہݨ۔ اِتھّے گلّ کیول للِت نِبںدھّاں دی ہی نہِیں سگۄں اجِہی رچنا وی اِس وِچ سامل ہَے جِہڑی پْریم٬ ڈر٬ ہِںسّا٬ واسنا٬ کْرۄدھ٬ دئِیا٬ ساہس اتے ہاس-رسّ آدِ دی بھاونا جگائُںدی ہَے۔ منُکھّی بھاواں جاں وِچاراں دی ہلچل نُۄں سمُچّے سماج دے پِچھۄکڑ وِچ رکھّکے پْرگٹائُݨا ہی چںگّی رچنا دی نِشانی ہَے۔ پاٹھک اِسنُۄں پسںدّ کردا ہَے کِئُںکِہ اُسنُۄں اجِہی کِرت وِچۄں آپݨا جھائُلا پَیںدا ہَے٬ آپݨا پرچھاواں دِسّدا ہَے۔ اتے منُکھّ پڑھِییاں جاݨ والِییاں رچناواں وِچ اِک ترہاں نال آپݨا آپ ہی تاں ویکھݨا چاہ رِہا ہُںدّا ہَے۔

اںتّ وِچ اِہ گلّ وی کہِݨی کُتھاںہ نہِیں کِہ پاٹھک لئی اِہ کۄئی بہُتی مہتّتا والی گلّ نہِیں کِہ کۄئی لیکھک کِنّا کُ وڈّا وِدوان ہَے جاں اُس پاس کِنِّییاں کُ اکادمِک ڈِگرِییاں ہن۔ اِہ وی کۄئی بہُتی ہَیںکڑ والی گلّ نہِیں کِہ کِسے لیکھک نیں کِنّے کُ گْرںتھّاں دا پاٹھ کِیتا ہۄئِیا ہَے۔ سگۄں پاٹھک تاں٬ لیکھک دی لِکھت دا شَیدائی ہۄݨا لۄڑدا ہَے اتے اِہ گلّ تدۄں ہی سمبھّو ہۄ سکدی ہَے جیکر اِکّ لیکھک آپݨی لِکھّت وِچ دِلچسپی دے سادھن پَیدا کردِیاں٬ سہِج نال گِیان وںڈّدِیاں٬ اُپیۄگی سامگّری نُۄں پاٹھکاں تک پہُںچّاںدِیاں٬ پاٹھک دے جذبِیاں نُۄں وی ہلُۄݨ جاوے۔ اجِہا سہِج نہِیں۔ اِس لئی لیکھک نُۄں بڑی یۄگتا درکاری ہَے۔ لیکھک دی لِکھݨ یۄگتا ہی٬ لیکھک دی لِکھت نُۄں اُسدے پاٹھکاں لئی آنںدّمئی بݨائُںدی ہَے۔ لیکھک دی یۄگتا دے وِشیش ارتھ ہن۔ لیکھک دی وِشیس یۄگتا کارن ہی٬ پاٹھک لیکھک دی لِکھت نُۄں پڑھدے ہن۔