گُرمُکھی اتے شاہمُکھی لِپّی نالھ سمبّںدھِّت کمپِّئۄُٹرِیکرن دِییاں سمسِّیاواں

کِرپال سِںگھّ پنُّۄں

 

آم وِیاکھِیا

سُۄچنا وٹاںدرے لئی٬ بۄلی دی اُساری اِکّ کراماتی کارج منِّیاں گِیا ہَے۔ پر اِس وِچّ بۄل چال والھِیاں دی٬ اِکّ ہدّ تِیکر لۄڑِیںدی آپسی نیڑتا اتے ہرکارے وجۄں اُس وِچّ ہوا دا ہۄݨا ذرُۄری ہَے۔ سماں پا کے٬ لِکھتاں راہِیں سُۄچنا وٹاںدرا ہۄݨ لگِّیا۔ پہِلۄں پہِل اِہ وٹاںدرا چٹاناں٬ سپُۄتاں اُتّے ہۄݨ کارن اِکّ ستھانی رہِ گِیا پر ’اِکّ سمیں‘ تۄ مُکت ہۄ گِیا۔ اتے پھِر بھۄج پتّر تے کلم دُیات اتے کاغذ دے آ جاݨ نالھ سُۄچنا وٹاںدرے لئی سما٬ ستھان آدِ دی مجبُۄری کھتم ہۄ گئی۔ تے کیول کاغذ نُۄں لَے جاݨ, لَے آئُݨ دی پابںدّی رہِ گئی۔ کمپِّئۄُٹر نیں آ کے سُۄچنا وٹاںدرے نُۄں اِس تۄں وی مُکت کر دِتّا ہَے۔ ہُݨ کھلاء وِچّ چںدّ تۄں وی دُراڈے مِںٹّاں سکِںٹّاں وِچّ سُۄچنا وٹاںدرا ہۄ رِہا ہَے اتے ہُکم سُݨائے تے منّیں جا رہے ہن۔ جاپدا تاں اِہ ہَے کِہ کمپِّئۄُٹر نیں سُۄچنا وٹاںدرے پکھّۄں ستّ سمُںدّراں دی دُۄری ہُݨ 17 سَیںٹِّیمِیٹراں تے لَے آںدی ہَے۔

گُرمُکھی شاہمُکھی دے کمپِّئۄُٹرِیکرن دی لۄڑ

اِہ ہُݨ کۄئی لُکی چھِپی گلّ نہِیں ہَے کِہ ہر کھیتر دِییاں ہی نوِییاں پراپتِییاں دی کُںجّی کمپِّئۄُٹر دے ہتھّ وِچّ ہَے۔ بھارت وِچّ اجے کمپِّئۄُٹر دی ورتۄں کۄئی بہُتی نہِیں ہۄݨ لگّی اتے یُۄنِیورسِٹِییاں دے کئی پرۄپھَیسّر کمپِّئۄُٹر نُۄں اِکّ بیلۄڑی جِہی چِیذ سمجھدے ہن اتے آپݨے مَۄلک کارج کاگج اتے کلم نالھ ہی کرنا ٹھِیک سمجھدے ہن۔ پر پچھّمِیں دیشاں وِچّ کمپِّئۄُٹر ہر کھیتر وِچّ پُۄرن تَۄر تے چھا چُکِّیا ہَے۔ اِس دی ورتۄں دی سارتھکتا دیکھ کے اِہ یکِین نالھ کِہا جا سکدا ہَے کِہ ہُݨ اُہ دِن دُۄر نہِیں جدۄں بھارت وِچّ وی کمپِّئۄُٹر ہر کھیتر وِچّ ہی آپݨے پَیر پُۄری ترہاں نالھ پسار لئیگا۔

اسل وِچّ کمپِّئۄُٹر کی ہَے؟ اِہ ہۄر کُجھّ وی نہِیں ہَے٬ کیول منُکھّ دی اِکّ سہائِک مشِین ہَے۔ پر اِس دے کمّ کرن دی سمرتھّا بیئںتّ اتے اتھکّ ہَے۔ اِہ چانݨ دی رپھتار نالھ چانݨ کھِلاردا ہَے۔ سۄ اجّ اِہ کہِݨ وِچّ کۄئی اتّ کتھنی نہِیں ہۄویگی کِہ جِہڑا وی دیش٬ بھاشا٬ کَۄم٬ مذہب آدِ کمپِّئۄُٹر دی ورتۄں وِچّ پچھڑ جائیگا اُہ سںسّار وِچّ ہر پکھّ تۄں ہی دُۄسرِیاں تۄں پچھڑ جائیگا۔ جۄ اِس دی ورتۄں وِچّ مۄہری ہۄویگا اُہ سںسّار وِچّ ہر پکھّ تۄں ہی اِکّ مۄہری وجۄں پروانِیاں جائیگا۔

ساڈے کۄلھ اِس دی سبھ تۄں ودھِییا اتے پرتکھّ اُدھارݨ مِسٹر بِلگیٹ دی ہَے۔ جۄ کُجھّ دہاکے پہِلۄں یُۄنِیورسِٹی دا اِکّ آم جِہا وِدِیارتھی سی اتے اجّ اُہ اِس کمپِّئۄُٹر اتے بِجنس مَینیجمَیںٹّ دے سدکا ہی دُنِییاں دے پہِلے نمبّر دے امِیراں وِچّۄں اِکّ ہَے۔ بِلِیئن ڈالراں تِیکر تاں اُہ دان ہی کر دِںدّا ہَے۔

اِس لئی جے اجّ پںجّابی بھاشا آپݨی ہۄںد بݨائی رکھّݨ اتے ہۄراں بھاشاواں تۄں مۄہری ہۄݨ دا سںکّلپ رکھّدی ہَے تاں اِس نُۄں کمپِّئۄُٹر دی ورتۄں وِچّ سمیں دے ہاݨی ہی نہِیں سگۄں اِکّ مۄہری وجۄں اُبھّرنا ہۄویگا۔

 

 

ہر شَیء بدلݨہار ہَے

اِہ بھلی بھاںت جاݨِیاں جاںدا ہَے کِہ بۄلِییاں اتے اُنہاں نُۄں پرگٹائُݨ والھے لِپّی-چِنّہ بۄلݨ والھے لۄکاں دے سبھِّیاچار اتے اُنہاں دے کِتِّیاں دے نالھ-نالھ بدلݨہار ہُںدّے ہن۔ اِسے نِئم دے ادھِین پںجّابی بۄلݨ والھے لۄکاں دے نالھ-نالھ پںجّابی بھاشا اتے گُرمُکھی لِپّی وی بدلدی آئی ہَے تے جِیوت رہِݨ تِیکر بدلدی رہیگی۔ اِہ وی اِکّ سرو پروانِت نِئم ہَے کِہ جۄ سمیں اتے واتاورݨ انُسار بدل جاںدا ہَے٬ اُہ ہۄںد وِچّ رہِںدّا ہَے تے باکی سبھ کُجھّ بھُۄت کال دے کھاتے وِچّ جا پَیںدا ہَے۔

کِئُںکِہ اساڈا مُکھّ مںتّو گُرمُکھی اتے شاہمُکھی لِپِّییاں دے کمپِّئۄُٹرِیکرن دِییاں سمسِّیاواں اُتّے سۄچ وِچار کرن دا ہَے۔ اِس لئی مُکھّ تَۄر تے اِنہاں دۄہاں لِپِّییاں دے اُتّے ہی دھِیان دا کیںدرت رہِݨا اُچِّت رہیگا۔

کمپِّئۄُٹرِیکرن اتے اکھّر

کمپِّئۄُٹری تکنِیک نیں اکھّر نُۄں رہِݨ بھاویں ا-کھر ہی دِتّا ہَے پر اِس نُۄں ترل پدارتھ دا رُۄپ دے دِتّا ہَے۔ اِس اِلَۄکٹرَۄنِک پربںدھّ نیں کِسے لِکھت نُۄں کٹّݨ’ میٹݨ چیپݨ دا جھگڑا ہی کھتم کر دِتّا ہَے۔ کِسے وی اکھّر جاں شبداں دے بھاگ نُۄں کِتۄں چکّۄ اتے کِتے رکھّۄ اُہ اُتھّے ہی پھِٹّ ہۄ جاںدا ہَے۔ ٹبّ دے اِکّ پاسے تۄں پاݨی دا جگّ کڈھّݨ اتے اُسے ٹبّ دے دُۄسرے پاسے جگّ کھالی کر دیݨ واںگ۔ کۄئی اکھّر کِسے تھاں تۄں کڈھّ لوۄ تاں اُس تھاں تۄں اگلے سارے ہی اُتنی تھاں اُس ولّ نُۄں چلّ پَیںدے ہن۔ کۄئی شبد کِتے وی گھسۄڑ دِئۄ تاں اُس تھاں تۄں اگلے سارے اکھّر اُسنُۄں تھاں دیݨ لئی آپݨی اُتنی ہی تھاں اگّے کر لَیںدے ہن۔ ہۄر تاں ہۄر کِسے وی دستاویذ نُۄں ستّ سمُںدّرۄں پار ہتھِّیں لَے جاݨ دے کشٹ دی وی اِسنے کائِیا کلپ کر دِتّی ہَے۔ ہُݨ گھںٹِّیاں٬ دِناں٬ مہِینِیاں دی تھاں پلاں وِچّ ہی سارے سںسّار وِچّ کِسے دستاویذ نُۄں بھیجِیا جا سکدا ہَے۔

گُرمُکھی لِپّی دا وِرسا

جدۄں اسِیں گُرُۄ-کال دی گُرمُکھی لِپّی نُۄں پرکھدے ہاں تاں ساڈے ساہمݨے اِہ سپشٹ رُۄپ وِچّ اُبھّر کے آئُںدا ہَے کِہ اُس ویلھے پَیر اکھّر اِکّ درجن دے کرِیب ( ہ  ْر    ْو  ْء  ْء  ہ  ْچ  ْت  ْن  ْٹ آدِ) سن۔ جۄ جاپدا ہَے کِہ دیوناگری اتے گُرمُکھی دے آپسی سہِیۄگ کارن سن۔ پر اجۄکی گُرمُکھی لِپّی وِچّ دیکھدے ہاں کِہ پَیر اکھّراں دی ورتۄں کیول پَیر ہ٬ ر اتے و تِیکر ہی سِیمت ہۄ کے رہِ گئی ہَے۔ اِنہاں وِچّۄں وی ہُݨ پَیر ر اتے و دی ورتۄں گھٹ رہی ہَے اتے پَیر ہ دی ورتۄں دُۄہری آواذ دا نواں سوال کھڑھا کر رہی ہَے۔ دُۄسرے پاسے دیوناگری وِچّ پَیر (جُڑویں) اکھّراں دی ورتۄں دی بھرمار اجّ وی پرچلت ہَے۔ اُس وِچّ جُڑویں اکھّراں دی گِݨتی دے گھٹݨ دی پروِرتی دِکھائی نہِیں دِںدّی۔

پںجّاب وِچّ اِسلامِک سبھِّیاچار دے رچمِچ جاݨ نالھ پھارسی ولّۄں بہُت سارِییاں نوِییاں آواذاں پںجّابِییاں دا اںگّ بݨ گئیِیاں۔ اُنہاں وِچّۄں کُجھّ کُ نُۄں پرگٹائُݨ لئی گُرمُکھی لِپّی وِچّ پَیر بِںدّی دی کاڈھ کڈھّی گئی۔ جِس نالھ گُرمُکھی لِپّی وِچّ مُۄل آواذ دے پَیر وِچّ بِںدّی پا کے ش٬ خ٬ غ٬ ذ اتے ف دِییاں آواذاں دا پرگٹاوا کِیتا گِیا۔ ش پَیر بِںدّی دی ہۄںد بیشکّ دیوناگری وِچّ پہِلۄں ہی ہَے سگۄں اِہ دۄ آواذاں (21 ورگا اتے پیٹ لکِیر والھا ش) دے رُۄپ وِچّ ہَے۔ پر اِہ گُرمُکھی لِپّی وِچّ نہِیں سی۔ اِس دا وڈّا سبُۄت سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی دی باݨی وِچّ پَیر بِںدّی والھے اکھّراں اتے ادھک دی ورتۄں نہِیں ہۄئی۔ پَیر بِںدّ دی ورتۄں گُرُۄ کال تۄں پِچھّۄں آ کے پھارسی ولّۄں ہی ہۄںد وِچّ آئی جاپدی ہَے۔

آم گُرمُکھی پھَۄںٹاں وِچّ پَیر بِںدّی والھے 6 اکھّر کِیء بۄرڈ دِییاں 6 کِییاں رۄکدے ہن۔ پر ڈِییارچاترِکوَیبّ وِچّ پَیر بِںدّی لئی اِکّ ہی کِیء ’شِپھٹ للّا‘ رکھّی گئی ہَے۔ اِس ترہاں کرن نالھ 5 کِییاں دی بچّت ہۄ گئی ہَے۔ اِہ پَیر بِںدّی وِشیش اکھّر بنائُݨ لئی گُرمُکھی دے کِسے وی اکھّر دے پَیر وِچّ پائی جا سکدی ہَے۔ جِویں اُ٬ اِ اتے ہ آدِ۔ اِس مُدّے اُتّے وی وِدّواناں دی سۄچ وِچار دی لۄڑ ہَے۔

گُرمُکھی لِپّی وِچّ ادھک دی ورتۄں وی پھارسی وِچّۄں ہی آئی جاپدی ہَے جۄ اِکّ چمتکاری کاڈھ ہَے۔ اِس نالھ دُۄہری آواذ والھے اکھّراں دا پرگٹاوا وی سَۄکھا ہۄ گِیا اتے دیوناگری والھے جُڑویں اکھّراں دی آواذ دے کھلجگݨ تۄں وی کھہِڑا چھُٹّ گِیا۔

لھ دی آواذ نِرۄل پںجّابی دی آواذ ہَے۔ اِہ ناں دیوناگری وِچّ مِلھدی ہَے اتے ناں ہی شاہمُکھی لِپّی وِچّ۔ پںجّابی شُبھا وِچّ تاں شائِد اِس دی ورتۄں ل دی آواذ نالھۄں وی بہُتی ہَے۔

بھارت وِچّ مُسلمان بادشاہاں دے پربھاو کارن پھارشی لِپّی نیں سرکاری درباری کارجاں وِچّ لگّپگّ پُۄرا اکھتِیار پراپت کر لِیا سی۔ پںجّاب وِچّ تاں مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دے سمیں وِچّ وی اِہ کارج پھارسی وِچّ ہی ہُںدّا رِہا۔ اںگّریجاں دے پںجّاب وِچّ آئُݨ نالھ بھاویں کِہ اُپّرلا کارج اںگّریجی وِچّ ہۄݨ لگّا پر آم لۄک پھارسی لِپّی دی ہی ورتۄں کردے رہے۔ جِس دا سِٹّا اِہ نِکلھِیا کِہ پںجّاب وِچّۄں گُرمُکھی لِپّی پِچھّے پَے گئی اتے پھارسی لِپّی اگّے آ گئی۔ مُسلماناں دی پںجّاب وِچّ جنمی دُۄجی تِیجی پِیہڑی لِکھدی تاں پھارسی لِپّی وِچّ ہی رہی پر اِس دے نالھ-نالھ آم لۄکاں دی بۄل چال وِچّ پںجّابی وی آپݨا پربھاو پائُںدی گئی۔ شاہمُکھی وِچّ پںجّابی لِکھݨ والھِیاں لئی نوِیں اڑچݨ اِہ آئی کِہ پںجّابی دِییاں کُجھّ کُ آواذاں شاہمُکھی وِچّ نہِیں سن جِویں کِہ کھ٬ گھ٬ چھ٬ جھ٬ ٹ٬ ٹھ٬ ڈ٬ ڈھ٬ ݨ, تھ٬ دھ٬ پھ٬ بھ٬ لھ٬ ڑ٬ ڑھ آدِ۔ شاہمُکھی وِچّ پَیر اکھّر پائُݨ دا کۄئی پربںدھّ نہِیں ہَے۔ سۄ شاہمُکھی نُۄں وی پںجّابی دے لگّپگّ سمانانتر ہۄݨ لئی کُجھّ کُ نویں چِنّ گھڑنے پئے جِویں کِہ دۄ-چشمی ہے (ھ), (جۄ ادھک واںگ اِکّ کراماتی کرج کردی ہَے۔ اِسدی ٹیک لَے کے شاہمُکھی گُرمُکھی دِییاں لگّپگّ درجن تۄں ودھّ آواذا پرگٹائُݨ دے یۄگ ہۄ گئی) ٹے (ٹ), ڈال (ڈ), اتے ڑے (ڑ) آدِ۔

جِویں کِہ اُپّر ورنݨ کِیتا جا چُکِّیا ہَے کِہ بھاشاواں اتے لِپِّییاں آپݨی لۄڑ انُسدار بدلݨ ہار ہن٬ سۄ اجّ کمپِّئۄُٹری یںتّر دی ورتۄں دے آ جاݨ نالھ لِپِّییاں دِییاں نوِییاں لۄڑاں-تھۄڑاں اُجاگر ہۄ رہِییاں ہن اتے ہۄر ہۄݨگِییاں۔ سمیں اتے کمپِّئۄُٹر نیں اُنہاں نالھ وی دۄ چار ہۄݨا ہَے اتے ہر ٹِبّے ٹۄئے نیں آکھر نُۄں ہموار ہۄݨا ہَے۔

لِکھݨ ڈھںگّ دے بدلدے سرُۄپ

کلّہ تِیکر کِسے وی لِپّی دے چِنّہ جاں اکھّر لِکھتی رُۄپ وِچّ ہی مِلھدے رہے ہن۔ بھاویں کِہ اِہ چٹاناں٬ ستُۄپا٬ ستمبھّاں٬ اِمارتاں اُتّے لِکھے ہۄئے ہۄݨ جاں پھِر اِہ اُس تۄں پِچھّۄں پرچلت ہۄئے بھۄج پتّراں اتے کاغجاں اُتّے ہۄݨ۔ اُس ہالت وِچّ چِنّہاں دے نَیݨ-نکشاں وِچّ وِئکتی وِشیش دی لِکھݨ شَیلی دی مۄہر لگّی ہۄئی ہُںدّی سی۔ اتے اُہ آپݨی اِچھّا انُسار کُجھّ کھُلّہاں وی لَے لَیںدا سی تے آپݨے وِچار نُۄں چںگّی ترہاں درسائُݨ لئی نویں رُۄپ وی گھڑ لَیںدا سی۔ پر پہِلۄں ٹائیِپ رائیِٹر دے آئُݨ نالھ اتے ہُݨ کمپِّئۄُٹر جُگّ دے آئُݨ نالھ اِہ ستھِتی بدل گئی ہَے۔

اِس ہالت وِچّ لِپّی گھاڑا کۄئی ہۄر ہُںدّا ہَے اتے ورتۄںکار کۄئی ہۄر۔ جِس وِچّ جے من مرجی کرن دا ہکّ ہَے تاں کیول لِپّی اکھّراں دے گھاڑے کۄلھ ہی ہَے۔ ورتۄںکار تاں مِلݨ والھِییاں پھَۄںٹاں وِچّۄں آپݨی اِچھّا دی پھَۄںٹ دی کیول چۄݨ ہی کر سکدا ہَے۔ اسل وِچّ تاں اُسنے کِیء بۄرڈ دی کۄئی کِیء پںچھّی دے اِکّ-اِکّ داݨا کرکے چۄگ چُگݨ واںگ ہی دبّݨی ہُںدّی۔ اُنہاں اکھّراں دے نَیݨ-نکش تاں پہِلۄں ہی بݨے ہۄئے ہُںدّے ہن۔ اِس ورتارے نیں سُںدّر لِکھائی کرن والھِیاں دی ماݨیۄگ آبھا نُۄں جِتھّے اِکّ بھاری سٹّ ماری ہَے٬ اُتھّے گھِیچُۄ-مِیچُۄ لِکھݨ دی تھاں ہر رچنا نُۄں ہی پڑھنیۄگ بݨا دِتّا ہَے۔

 

آدرش

کِسے وی بھاشا دی لِپّی دے آدرشک کمپِّئۄُٹری کرن وِچّ دۄ تِنّ پرمُکھّ پکھّ ہُںدّے ہن۔ جِویں کِہ:

پہِلا: لِپّی اجیہی ہۄوے جۄ اُس لِپّی دی ورتۄں کرن والھے لۄکاں دِییاں سارِییاں آواذاں نُۄں آسانی نالھ پرگٹا سکے اتے سمبّںدھِّت بھاشا دے بھُۄت٬ ورتمان اتے بھوِکھّ دِییاں رچناواں نُۄں ٹھِیک-ٹھِیک درسا سکے۔

دُۄجا: لِپّی اجیہی ہۄوے اِکّ دُۄجِییاں لِپِّییاں دے بدلائۄ دے انُکُۄل ہۄوے۔

تِیجا: لِپّی کمپِّئۄُٹری سِسٹم دے انُکُۄل ہۄوے آدِ۔

 

اِتھّے اِہ وی ورنݨ کرنا ذرُۄری ہۄ جاںدا ہَے کِہ بھاویں آم لۄکاں دا اِکّۄ ہی سبھِّئچار ہۄوے٬ اُنہاں دا اِکّۄ ہی کھِتّا تے کِتّا ہۄوے پھِر وی اِکّۄ ہی اکھّر لئی کڈھّی گئی کںٹھّ آواذ ہر وِئکتی دی آپۄ آپݨی ہۄئِیا کردی ہَے۔ اِس دا بھاو اِہ ہَے کِہ اِکّۄ بۄلی وِچّ تھۄڑے جاں بہُتے پھرک نالھ ہر وِئکتی دی آپݨی ہی وِلکھّݨ آواذ ہُںدّی ہَے۔ اِس سچّ تۄں اِہ وِچار سپشٹ ہۄ جاںدا ہَے کِہ کۄئی بۄلی اتے اُس دی لِپّی نِجّ وِچّ نہِیں سگۄں سمُچّ وِچّ ہۄئِیا کردی ہَے۔ جاں اِس ترہاں وی کِہا جا سکدا ہَے کِہ کۄئی وی بۄلی جاں لِپّی کِسے جن سمُۄہ دے اِکلّے-اِکلّے وِئکتی دِییاں آواذاں نُۄں نہِیں درسا سکدی سگۄں سمُچّ دے رُۄپ وِچّ ہی درسا سکدی ہَے۔ سۄ اگّے جۄ سۄچ وِچار کِیتی جائیگی اُہ لِپّی دے سمُچّ دے رُۄپ وِچّ ہی کِیتی جائیگی۔

1. گُرمُکھی دے کمپِّئۄُٹرِیکرن سمبّںدھّی سمسِّیاواں

گُرمُکھی لِپّی٬ کمپِّئۄُٹرِیکرن دے مُدّے سمبّںدھّی٬ کُجھّ کُ سُۄجھوان نِس-سوارتھ وِدّواناں نُۄں چھڈّ کے٬ آم تَۄر تے اناڑِییاں٬ سوارتھِییاں اتے شرارتِییاں دے ہتھّ پئی ہۄئی ہَے۔ جۄ اراجکتا دے دَۄر کارن مَۄکا مِلھدے ہی اِس دا ناں سہارے جاݨ والھا اتے ناں پُۄرے جاݨ والھا نُکسان کر رہے ہن۔ اِنہاں وِچّۄں اناڑِییاں دی اِچھّا تاں سہی ہَے پر اُنہاں دا گِیان ادھُۄرا ہَے پھِر وی اُہ دھڑا-دھڑا ادھُۄرِییاں گُرمُکھی پھَۄںٹاں بݨائی جا رہے ہن۔ سوارتھی کیول آپݨا ناں اتے دھن کمائُݨ دی اِچھّا نالھ گلت-ملت جاں ترۄڑ-مرۄڑ کے جاں ہر نوِیں ٹھِیک پھَۄںٹ دے ناں وِچّ آپݨے ناں دا کۄئی اکھّر گھسۄڑ کے گُرمُکھی پھَۄںٹاں دی گِݨتی وِچّ بیلۄڑا وادھا کردے جا رہے ہن۔ شرارتی٬ گُرمُکھی لِپّی دے کِیء بۄرڈ نُۄں جاں تاں ہِںدّی نالھ نرڑ کے نوِیںیاں دُشوارِییاں کھڑھِییاں کر رہے ہن جاں پھِر آپݨے آکا دے ہُکم انُسار انّہیواہ چںگّے کارجاں دی بدکھۄئی اتے غلت کارجاں لئی ارجۄئی کری جا رہے ہن۔ گُرمُکھی لِپّی وِچّ اراجکتا دا دَۄر اِس لئی چلّ رِہا ہَے کِہ لۄک ہِتُۄ سرکار دا مُکھّ کارج ہُںدّا ہَے کِہ آپݨے لۄکاں دِییاں بھوِکھّ دِییاں لۄڑاں دا دھِیان رکھّݨا اتے سماں آئُݨ اُتّے اُنہاں دی پُۄرتی کرنا۔ پر پںجّاب سرکار٬ اُسدا بھاشا وِبھاگ٬ پںجّاب دِییاں سارِییاں ہی یُۄنِیورسِٹِییاں اِس مُدّے اُتّے گھُۄک سُتِّییاں ہۄئیِیاں جاپدِییاں ہن جاں پھِر آپݨے سوارتھی ہِتاں دی پُۄرتی وِچّ سِر سُٹّ کے جُڑِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ نہِیں تاں اُنہاں دا اِہ پہِلا پھرذ بݨدا ہَے کِہ اُہ گُرمُکھی دے لئی اتی ڈھُکوِیں پھَۄںٹ تِیار کروائُݨ۔ جۄ بھُۄت٬ ورتمان اتے بھوِکھّ دے ودھّ تۄں ودھّ انُکُۄل ہۄوے۔ اتے جِتھّۄں تِیکر اُنہاں دا آپݨا کںٹّرَۄل ہَے٬ اُسنُۄں رۄل ماڈل وجۄں پںجّابی جگت وِچّ لاگُۄ کروائُݨ۔ سۄ پںجّابی پِیارِیاں نُں اُپرۄکت وِئکتِییاں تۄں بچ کے چلّݨ اتے سُتّے پھرذاں نُۄں جگائُݨ دی بہُت لۄڑ ہَے۔

گُرمُکھی پھَۄںٹاں دی اُساری اتے وِئۄںت لئی ڈا: کُلبِیر سِںگھّ تھِںدّ دا ناں بڑے ہی ستِکار نالھ لِیا جا سکدا ہَے۔ اُنہاں نیں پںجّاب اتے پںجّابی دے سچّے سپُۄت واںگ سبھ تۄں پہِلۄں اِس وںگّار دا بِیڑا چُکِّیا اتے لۄڑ انُسار آپݨِییاں گُرمُکھی پھَۄںٹاں وِچّ لۄڑِیںدی سُدھائی کِیتی۔ راڑا ساہِب والھے بابا بلجِںدّر سِںگھّ نیں وی آپݨے یتن کرکے مہان-کۄش دِییاں لۄڑاں پُۄردی ’شْری اںگّد‘ پھَۄںٹ تِیار کروائی۔ پںجّاب سرکار دا اِہ پھرذ بݨدا ہَے کِہ سبھ تۄں ودھّ ڈھُکوِیں گُرمُکھی پھَۄںٹ نُۄں مانتا دیوے اتے آپݨے سارے ادارِیاں وِچّ اُسنُۄں لاگُۄ کروائے۔ سرکاری ادارِیاں دا اِہ دھرم بݨدا ہَے کِہ اِمانداری نالھ سبھ تۄں ڈھُکوِیں گُرمُکھی پھَۄںٹ دی سرکار نُۄں سلاہ دیݨ اتے اُسنُۄں لاگُۄ کرن لئی بار-بار بینتی کرن۔ تاں کِہ پںجّاب وِچّ پھَۄںٹ دی ورتۄں دی ایکتا آئے اتے اِس بہُرںگّی بہُتات دے کۄہڑ تۄں چھُٹکارا مِلھے۔ سرکار نُۄں کِسے کمپّنی دا پِچھلگّ نہِیں ہۄݨا چاہِیدا سگۄں سمُچّ دی نِرنئی اتے نِئںتّری شکتی ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ کمپّنِییاں سرکار دے پِچھّے آپݨے آپ لگّ جاݨگِییاں۔

کِسے ہدّ تِیکر اِس سمسِّیا دا ہلّ یُۄنِیکۄڈ پھَۄںٹاں نیں کِیتا ہَے پر اُنہاں دے لاگُۄ ہۄݨ وِچّ اجے کِتنا ہۄر سماں لگّیگا٬ کِہا نہِیں جا سکدا۔

ہُݨ تاں تکنِیک اِس ہالت وِچّ وی پہُںچّ چُکّی ہَے کِہ ’پھۄنَیٹِک‘ اتے ’رمِںگّٹن‘ کِیء بۄرڈ دا رپھّڑ وی کھتم ہۄ گِیا ہَے۔ اِکّۄ آسکی پھَۄںٹ نُۄں پھۄنَیٹِک وِدھی نالھ اتے رمِںگّٹن وِدھی نالھ بِناں پھَۄںٹ وِچّ بدلائۄ لِیاںدِیاں سَۄکھِیاں اتے سپھلتا نالھ ٹائیِپ کِیتا جا سکدا ہَے۔

(1) چِنّہاں دا دُۄہرے کارج کرنا

ہر اِکّ لِپّی لئی چںگّا تاں اِہۄ ہی ہَے کِہ اِکّ ہی چِنّہ اِکّۄ ہی کمّ کرے۔ بھاو٬ ناں اِکّ چِنّہ دۄ کمّ کرے اتے ناں ہی دۄ چِنّہ اِکّۄ کارج کرن۔ گُرمُکھی لِپّی ترک دی اِس کسوٹّی اُتّے پُۄری تاں اُتردی ہَے پر کِدھرے-کِدھرے اُس لئی ٹیڈھا ترک اپنائُݨا پَیںدا ہَے۔ کِہا جا سکدا ہَے کِہ اِہ ستھِتی تاں رۄمن٬ ہِںدّی اتے شاہمُکھی آدِ لِپِّییاں وِچّ وی ہَے۔ پر چںگّا اِہۄ ہی ہَے کِہ جے گُرمُکھی لِپّی سمُچّے تَۄر اُتّے سِدھّا ترک نِبھا سکے۔ اِس لیکھک دے وِچار انُسار اِہ سمبھّو ہَے۔

گُرمُکھی لِپّی وِچّ بِںدّی٬ ٹِپّی اتے ادھک تِنّ وکھّۄ وکھّ چِنّہ ہن۔ گُرمُکھی وِچّ ’ادھک جۄڑۄ بِںدّی برابر ہَے ٹِپّی‘ دا سُۄتر اِکّ اُتّم اتے سہی سُۄتر اُسارِیا جا سکدا ہَے۔ پر دیکھِیا گِیا ہَے کِہ آم ورتۄں وِچّ اِہ لاگُۄ نہِیں ہُںدّا۔ شائِد گُرمُکھی لِپّی نیں اِہ اُکائی دیوناگری تۄں پائی ہَے۔ اُس وِچّ ادھک اتے ٹِپّی نہِیں ہن تے اُس دی تھاں اُتّے بہُت سارے جُڑِت اکھّر ہن۔ اُس وِچّ اِکلّی بِںدّی ہی کِدھرے-کِدھرے بِںدّی اتے ٹِپّی دا ارتھ ساردی ہَے۔

گُرمُکھی دی تُۄں نُۄں دیوناگری وِچّ तूं گُرمُکھی دے چںدّ نُۄں دیوناگری وِچّ चन्द لِکھِیا جاںدا ہَے۔ ترک انُسار لِکھݨا تاں گُرمُکھی وِچّ وی تُۄں نُۄں تُۄں ہی چاہِیدا ہَے پر اِہ دیکھݨ نُۄں کُجھّ اۄپرا جِہا جاپدا ہَے۔ لِپِّیکاراں نُۄں اِس سمسِّیا دا وی کۄئی سرو پروانِت ہلّ لبھّݨا چاہِیدا ہَے۔ تاں کِہ دُلَیںکڑے نالھ ٹِپّی ناں پائُݨی پوے۔

ہۄر دیکھۄ٬ ’لںڈا (لںڈّا نہِیں) چِڑا باگاں وِچّ کھیڈھے‘ اتے ’لںڈِّیکۄتل‘ لِکھݨ لئی بِںدّی اتے ٹِپّی دی سہی ورتۄں اِہۄ ہی بݨدی ہَے۔

(2) ٹِپّی اتے ادھک دی اُ اتے دُلاواں نالھ ورتۄں

جدۄں گُرمُکھی وِچّ کُںدّ٬ گُںدّ٬ بُںدّے آدِ لِکھِیا جاںدا ہَے پھِر اُںگّلھ دی تھاں اُںگلھ کِئۄں لِکھِیا جاںدا ہَے؟ اِس دا اُتّر پرمپّرا جاں پرچلت ہۄݨا کِہا جا سکدا ہَے۔ پر اِہ دۄویں ہی بدلݨہار ہن۔ ہتھّ نالھ اُںگّلھ لِکھݨ وِچّ کۄئی اَۄکڑ نہِیں ہَے۔ ہاں ٹائیِپ رائیِٹر وِچّ جاں پھِر کمپِّئۄُٹری پھَۄںٹ وِچّ ڈھُکوِیں ٹِپّی ناں ہۄݨ دا کارن وی ہۄ سکدا ہَے۔ پر ہُݨ تاں گُرمُکھی پھَۄںٹا وِچّ اِس وِشیش ٹِپّی دا پربںدھّ ہَے اتے یُۄنِیکۄڈ وِچّ اِکّۄ ٹِپّی آپݨے آپ ہی آپݨی سہی تھاں بݨا لَیںدی ہَے۔ ہُݨ دیکھݨا اِہ ہَے کِہ سِدھّے ترک انُسار اۄں اتے اُں وِچّۄں کِہڑا ڈھُکواں ہَے اتے کِہڑا اگّے نُۄں اپنائُݨا چاہِیدا ہَے۔

اِسے ترہاں نالھ اُتم نُۄں اُتّم لِکھݨا ہی ترک پُۄرن ہَے۔

دیکھݨ وِچّ آئِیا ہَے کِہ پںجّابی وِچّ اجیہے ناں ماتر ہی شبد ہۄݨگے جدۄں کِہ دُلاواں نالھ ادھک جاں ٹِپّی پَیںدی ہۄوے۔ پر پںجّابی دا اںگّریذی سبھِّیاچار نالھ سِدھّا سمبّںدھّ جُڑ جاݨ نالھ ہُݨ پںجّابی وِچّ وی بہُت سارے شبد آ گئے ہن جِنہاں وِچّ دُلاواں نالھ ادھک اتے ٹِپّی دی ورتۄں دی لۄڑ ترک پُۄرن وی ہَے اتے ذرُۄری وی ہَے۔ دُلاواں نالھ ادھک پائُݨ نُۄں پُۄرن رُۄپ وِچّ پروانگی مِلھ چُکّی ہَے۔ جِویں ہَیڈّماسٹر٬ رَیڈّ لائیِٹ٬ شَیڈّ بنائُݨا آدِ پر دُلاوا نالھ ٹِپّی نُۄں اجے بݨدا ستھان نہِیں مِلھِیا جۄ ترک پُۄرن ذرُۄری ہَے۔ جۄ بِناں کِسے کھاس یتن دے پائی جا سکدی ہَے۔ وِیکئَںڈّ نُۄں وِیکئَںڈ لِکھݨا ٹھِیک نہِیں ہَے۔ جِویں  And اَیںڈ اتے End اَیںڈّ وِچلا اںتّر دُلاواں نالھ ٹِپّی پا کے ہی سہی درسائِیا جا سکدا ہَے۔ سۄ سہی ارتھ درسائُݨ لئی سانُۄں دُلاواں نالھ ٹِپّی دی ورتۄں اپݨا لَیݨی چاہِیدی ہَے۔

اِہ وی دیکھݨ وِچّ آئِیا ہَے کِہ اساڈے لِکھارِییاں نیں شاہمُکھی دی اِکّ بھَیڑی آدت اپݨا لئی ہَے۔ اِس نیں ساڈی ادھک دی ورتۄں اُتّے کُہاڑا چلا کے وِچّ٬ اِکّ کِتّا (وِچ٬ اِک٬ کِتا) آدِ وِچّۄں اِس نُۄں ساںگ دِتّا ہَے۔ اُنہاں دا آپݨا ہی ترک ہَے کِہ جدۄں ادھک پائے بگَیر ہی اُسنُۄں پڑھِیا سمجھِیا جا رِہا ہَے پھِر ادھک پائُݨ دا جۄکھم اُٹھائُݨ دی کی لۄڑ ہَے۔ شاہمُکھی والھِیاں نیں تاں آپݨی مذبُۄری ہتھّ ہۄر وی بہُت سارِییاں لگاں ماتراں تِیاگ دِتِّییاں ہن۔ اُنہاں نُۄں گُرمُکھی وِچّ تِیاگِیاں گُرمُکھی لِپّی٬ گُرمُکھی لِپّی ہی نہِیں رہیگی سگۄں کُجھّ ہۄر ہی لںڈی جِہی لِپّی بݨ جائِگی۔ سِٹّا اِہ کِہ جِہڑی وی ماترا جِتھّے وی پَیںدی ہَے اتے اُس ماترا دی ہۄںد ہَے اُہ ذرُۄر ہی پائُݨی چاہِیدی ہَے۔

(3) ن تے ݨ دی ورتۄں

دیکھݨ وِچّ آئِیا ہَے کِہ ن اتے ݨ دی ورتۄں وی دۄ میل دی ہۄ رہی ہَے۔ اُس دۄ میل وِچّۄں نِسچے ہی اِکّ گلت ہَے۔ دیکھۄ: ورنݨ بنام ورݨن٬ چانݨ بنام چاݨن٬ منّݨا بنام مںݨّنا آدِ اجیہا کرن وِچّ ہِںدّی دا اتے شاہمُکھی دا بھرواو پَیںدا دِکھائی دِںدّا ہَے۔ ہِںدّی والھے ݨ دی تھاں ن دی بہُتی ورتۄں کردے ہن۔ جدۄں کِہ شاہمُکھی وِچّ ݨ پرچلت نہِیں ہۄئِیا۔ پر پںجّابی دی رُچی ورنݨ, چانݨ, منّݨا آدِ واںگ ہی سہی ہَے۔ بھاو جِتھّے ن اتے ݨ دی آواذ اِکٹھّی ہۄوے اُتھّے ن پہِلۄں اتے ݨ پِچھّۄں آئیگا۔

 

 

(4) ادھّے ہاہے جاں پَیر ہاہے دی ورتۄں

جاپدا اِہ ہَے کِہ پَیر ہاہا دی آواذ دیوناگری ولّۄں پںجّابی نُۄں مِلھی ہَے اتے ادھّے ہاہے دی آواذ شاہمُکھی ولّۄں آئی ہَے۔ پر گُرمُکھی لِپّی اجّ تِیکر اِنہاں دۄہاں آواذاں نُۄں نویکلھے رُۄپ وِچّ نہِیں درسا سکی۔

پرچلت نِئم اِہ ہَے کِہ پَیر اکھّر مُکھّ اکھّر تۄں پِچھّۄں بۄلِیا جاںدا ہَے اتے ادھّا بۄلِیا جاںدا ہَے۔ پَیر اکھّر دی ستھِتی وِچّ جۄ وی ماترا لگّدی ہَے اُہ پَیر اکھّر نالھ لگّدی ہَے۔ جِویں کِہ ’اُنہاں٬ جِنہاں٬ گڑھی٬ پھڑھاں‘ آدِ نالھ۔ پر جدۄں اسِیں ’اُہناں٬ جِہناں تے پِیہڑا‘ لِکھدے ہاں تاں ہ دی آواذ ہَے تاں ادھّی پر اِسنُۄں پُۄرا لِکھِیا جاںدا ہَے۔ ’پہِلا٬ کہِݨا٬ ساہن‘ وِچّ ادھّی آواذ نُۄں کِویں درسائِیا جاوے؟ اِہ سۄچݨ وِچارن دا مُدّا ہَے۔ جدۄں کِہ گُرمُکھی دے باکی سارے اکھّر جدۄں مُکتے جاں ماترا نالھ پَیںدے ہن تاں اُنہاں دی آواذ پُۄری ہُںدّی ہَے٬ تاں پھِر ہ دی آواذ وی پُۄری ہی ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔

پَیر ہ دی ہالت وِچّ ’اُہناں٬ جِہناں٬ ساہن‘ نُۄں کرم انُسار ’اُنہاں٬ جِنہاں اتے سانہ‘ لِکھݨا گلت جاپدا ہَے۔ پِچھلے تِنّے شبد کوِتا دا تۄل پُۄرا رکھّݨ لئی تاں ورتے جا سکدے ہن پر آم وارتک وِچّ لِکھݨے گلت ہی ہۄݨگے۔ اِس ہالت وِچّ اِس ویلھے تاں ہ دے پَیر وِچّ ہلںتّ پائُݨا ہی ہلّ جاپدا ہَے جِویں کِہ ’پہِلا٬ کہِݨا٬ ساہن‘ آدِ۔ ہۄ سکدا ہَے کِہ وِدّوان لِپّی اُسرئیِّئے اِس دا کۄئی اِس تۄں وی ودھّ ڈھُکواں ہلّ کڈھّ لَیݨ۔

(5) پَیر اکھّر والھے شبد نالھ دۄ ماتراواں دی لۄڑ

پَیر اکھّر دی ستھِتی وِچّ جۄ وی ماترا لگّدی ہَے اُہ پَیر اکھّر نالھ لگّدی ہَے۔جِویں کِہ کْرِ باربر ہَے ک جۄڑۄ ْرِ اتے پْری برابر ہَے پ جۄڑۄ  ْری اتے کِسے وی اکھّر نالھ دۄ مُکھّ ماتراں نہِیں لگدِییاں۔ ہاں کِسے مُکھّ ماترا نالھ سہائِک ماترا لگّ سکدی ہَے اُہ وی جے لائُݨ دی لۄڑ پئے تاں٬ جِویں کِہ کُتّا٬ جِتّ٬ چِںتّا٬ نِیںد٬ وِچّ   ُ٬ّ ِ ,ّ  ِ ں٬ ی ں ۔ مُکھّ ماترا دا بھاو کنّاں٬ سِہاری٬ بِہاری٬ اَۄںکڑ٬ دُلَیںکڑے٬ لام٬ دُلام٬ ہۄڑا اتے کنَۄڑا تۄں ہَے اتے سہائِک ماترا دا بھاو بِںدّی٬ ٹِپّی اتے ادھک تۄں ہَے۔ پر شِری نُۄں لِکھݨ دا ڈھںگّ شْری ہَے اتے شِرِیمان نُۄں شْرِیمان ہی لِکھِیا جاںدا ہَے۔ اِس دے پِچھّے اِہ نِئم کمّ کردا جاپدا ہَے کِہ پَیر اکھّر والھے اکھّر نُۄں لگّی ماترا پَیر اکھّر نُۄں ہی ہُںدّی ہَے اتے اِکّ اکھّر نُۄں دۄ مُکھّ ماتراں نہِیں پَے سکدِییاں۔

دۄ ماتراں پائُݨ دی ہالت وِچّ٬ کِئۄں ناں پائیِیاں گئیِیاں اِنہاں دۄ ماتراں دا نواں نِئم اِہ سوِیکار کر لِیا جاوے کِہ پہِلی ماترا پہِلے مُکھّ اکھّر نالھ لگّی اتے دُۄسری مُکّ ماترا پَیر اکھّر نُۄں لگّی ہۄئی سمجھی جاوے۔ پھِر اُپرۄکت شبداں نُۄں پرمپّرا بدل کے شْرِی اتے شْرِِیمان لِکھِیا جا سکدا ہَے۔ اِس وِچّ کۄئی وی کمپِّئۄُٹری سمسِّیا نہِیں آویگی۔

(6) سِہاری دی تھاں اکھّر تۄں پِچھّۄں

آسکی (پرچلت) پںجّابی پھَۄںٹاں وِچّ کیول سِہاری اجیہی اِکّۄ اِکّ ماترا ہَے جۄ اکھّر تۄں پہِلۄں پَیںدی ہَے۔ جۄ ہر لِہاج نالھ سہی ہَے۔ پر کمپِّئۄُٹری پربںدھّ وِچّ کِسے سُۄچی نُۄں a b c دی ترتِیب وِچّ کرن ویلھے اِہ اِکّ بھاری اَۄکڑ بݨدی ہَے۔

 

 

کمپِّئۄُٹر سِہاری والھے سارے اکھّراں نُۄں اِکّ تھاں تے ہی اِکٹھّے کر دِںدّا ہَے جِویں:

امرجِیت سِںگھّ

بلجِںدّر کَۄر

دِیال کَۄر

نِہال سِںگھّ

وِملا دیوی

کرنَیل کَۄر

ورِیام سِںگھّ

بھاویں کِہ ورتۄںکاراں نیں کمپِّئۄُٹر وِچّ سِہاری پہِلۄں آئُݨ دی سمسّیا نُۄں دُۄر کرن لئی کۄئی ناں کۄئی ٹیڈی وِدھی اپݨائی ہۄئی ہَے۔ پر چںگّا اِہۄ ہی ہَے کِہ اِہ سمسِّیا آوے ہی ناں۔ یُۄنِیکۄڈ پھَۄںٹاں وِچّ اِس دا ہلّ کِیتا گِیا ہَے۔ اُنہاں وِچّ سِہاری پَیںدی آپݨی اِسے اسلی تھاں اُتّے ہی ہَے پر ٹائیِپ اکھّر تۄں پِچھّۄں کِیتی جاںدی ہَے۔ کُجھّ اِہۄ جِہی وِدھی ہی بییُۄنِیکۄڈ پھَۄںٹاں وِچّ وی اپݨائی جاݨ دی لۄڑ ہَے۔ اںگّریذی والھِیاں نیں وی آپݨی لِکھݨ وِدھی نُۄں کمپِّئۄُٹر اتے آپݨی لۄڑ دے انُکُۄل بدلِیا ہَے۔ جِویں کِہ جے سال وار سُۄچی بنائُݨی ہَے تاں مِتی لِکھݨ دی وِدھی 2010 01 15 (سال٬ مہِینا٬ تارِیکھ), اپݨائی گئی ہَے۔ اِویں مہِینا وار لئی جے 01 15 2010 (مہِینا٬ تارِیکھ٬ سال) اتے مِتی وار لئی 15 01 2010 (تارِیکھ٬ مہِینا٬ سال)۔

(7) اکھّراں دی گھٹ رہی ورتۄں

گُرمُکھی وِچّ گ اتے ج دی ورتۄں اجۄکی پںجّابی وِچّ ناںہ دے برابر رہِ گئی ہَے۔ پر اِنہاں دی لۄڑ پُراتن گرںتھّاں نُۄں سمجھݨ, لِکھݨ اتے ہوالے دیݨ لئی پَے جاںدی ہَے۔ کِیء بۄرڈ لییائۄُٹ وِچّ اِنہاں نُۄں دُراڈی تھاں اُتّے رکھِّیا جا سکدا ہَے۔ جِویں کِہ ڈِییارچاترِکوَیبّ وِچّ اِنہاں نُۄں سِمبّل چارٹ وِچّ رکھِّیا گِیا ہَے۔

(8) ٹائیِپ کرن دِییاں نِجّی گلتِییاں

کِئُںکِہ کمپِّئۄُٹر اُتّے ٹائیِپ کرن والھے بہُتے وِئکتی سوَے-سِکھّئت ہُںدّے ہن۔ جاں کِسے لِپّی دی سَیٹِںگّ دا پُۄرن گِیان ناں ہۄݨ کارن اُہ ٹائیِپ کرن لگّے نِردھارت وِدھی اپنائُݨ دی تھاں آپݨی نِجّی سۄچ ورت لَیںدے ہن۔ جِس کارن ٹائیِپ کِیتے شبد اِکّۄ جیہے دِکھائی دیݨ اُتّے وی وکھّۄ وکھّ ہُںدّے ہن۔ جۄ کمپِّئۄُٹرِیکرن دِییاں اگلِییاں سہُۄلتاں جِویں شبد جۄڑ چَیکّ٬ سمئرتھے شبد دیکھݨ دے رںگّ وِچّ بھںگّ پائُںدے ہن۔ دیکھۄ (نۄٹ: اںتّر دِکھائُݨ لئی گُرمُکھی اکھّراں نُۄں اںگّریذی وِچّ بدلِیا گِیا ہَے۔) رُۄں٬ رںُۄّ٬ (rUM, rMU), سُںدّر٬ سںُّدر  (suMdr, sMudr) اتے تُہانُۄں٬ تُُہانُۄں٬ (quhf nUM, quuhf nUM) کُۄںڈا٬ کُۄُںڈّا٬ (kUMzf, kUuMzf) لِکھݨ دا اںتّر۔ اجیہے کیساں وِچّ اِکّ ’آم سُدھار‘ لئی بݨائِیا ہۄئِیا پرۄگرام چلا لَیݨ نالھ اُس سمسِّیا دا اںتّ کِیتا جا سکدا ہَے۔

(9) اِکّۄ آواذ لئی ودھّ اکھّر

پںجّابی وِچّ اُ٬ ا٬ اِ اتے اۄ دے چار اکھّر اِکّۄ ا آواذ نُۄں پرگٹ کردے ہن۔ اِنہاں وِچّ کیول سںسّکْرِت دی ترہاں وکھّۄ وکھّ ماترا لائُݨ دا ہی پھرک ہَے۔ جے:

 

ا آ اِ ای اۄ اُۄ اے اےَ اۄ اَۄ آئِیا نُۄں ا آ اِ ای اُ اُۄ اے اےَ اۄ اَۄ آئِیا جاں اِ اا اِ ای اُ اُۄ اے اے اۄ اَۄ اائِٔا جاں اُ اا اِ ای اۄ اُۄ اے اَے اۄ اَۄ اأِٔا لِکھ دِتّا جاوے تاں اِنہاں اکھّراں دِییاں آواذاں وِچّ کۄئی پھرک نہِیں پَیںدا۔ دیکھݨ ورتݨ نُۄں وی اُ والھی ستر ہی بہُتی اۄپری لگّدی ہَے۔ بھوِکھّ دی ورتۄں لئی جے اِکلّے ا جاں اِ نُۄں سوِیکار کر لِیا جاوے تاں کِویں رہیگا؟ ہُݨ وی اُ اتے اِ گُرمُکھی پھَۄںٹ وِچّ ہن۔ اِنہاں اِکلِّیاں دی ورتۄں نہِیں دے برابر ہَے اتے یُۄنِیکۄڈ وِچّ تاں اِہ کیول دیکھݨ لئی ہی ہن اِنہاں دی ورتۄں ہَے ہی نہِیں۔

اِکّ اکھّر کرن نالھ کِیء بۄرڈ دِییاں تِنّ کِییاں کِسے ہۄر مںتّو لئی ورتِییاں جا سکدِییاں ہن۔

پُراتن دستاویذاں دے سہی رُۄپ وِچّ ہوالے دیݨ لئی باکی دے تِنّ اکھّر سِمبّل چارٹ وِچّ رکھّے جا سکدے ہن۔

2. شاہمُکھی دے کمپِّئۄُٹرِیکرن سمبّںدھّی سمسِّیاواں

گُرمُکھی دے مُکابلے وِچّ شاہمُکھی دے کمپِّئۄُٹرِیکرن دِییاں سمسِّیاواں بہُت ذِیادا ہن۔ کارن؛ شاہمُکھی دا نِکاس اُردُۄ٬ پھارسی راہِیں اربی لِپّی وِچّۄں ہۄئِیا ہَے۔ اربی لِپّی آپݨے آواذ چِنّہاں نُۄں نالھ لَے کے چلّی۔ بھاویں اُہ بیلۄڑے ہی ہن پھِر وی اربی لِپّی نیں پھارسی لِپّی وِچّ آ کے وی آپݨے اُہ آواذ چِنّہاں نُۄں آپݨے وِرسے وِچّ سمبھّالھ رکھِّیا ہَے اتے پھارسی دِییاں لۄڑِیںدِییاں آواذاں دے چِنّہ اُنہاں وِچّ ہۄر جۄڑ لئے ہن۔ شاہمُکھی لِپّی نیں اربی٬ پھارسی تۄں وِرسے وِچّ مِلھے آواذ چِنّہ اجّ وی سمبھّالھے ہۄئے ہن اتے آپݨی لۄڑ انُسار ہۄر وی گھڑ لئے ہن۔ سۄ شاہمُکھی وِچّ اجّ وادھُۄ آواذ چِنّہاں دی بھرمار ہَے۔ جِنہاں دی ناں تے شاہمُکھی وِچّ لۄڑ ہَے اتے ناں ہی اُردُۄ وِچّ۔ کِئُںکِہ اُردُۄ (چھئُݨی دی بھاشا) اتے ہِںدّی دا نِکاس اتے وِکاس سںسّکْرِت٬ پںجّابی٬ پرشِیئن آدِ آم لۄکاں (وِدّواناں دی نہِیں) دی اںگّریجاں دی چھئُݨی دی مِلگۄبھا بۄلی وِچّۄں ہۄئِیا ہَے۔

(1) شاہمُکھی لِپّی دے وادھُۄ چِنّہ

اِتھّے شاہمُکھی دے اُنہاں چِنہاں دا ورنݨ کِیتا جا رِہا ہَے کِہ جے اُہ اِس پھَۄںٹ وِچّ ناں وی ہۄݨ تاں کِسے وی پںجّابی رچنا دی سِہت اُتّے کۄئی وی پھرک نہِیں پَیںدا۔ جِویں کِہ گۄلھ ہے اُتّے دۄ نُکتے (ة) سے (ث) سُیاد (ص) تۄئے (ط) ذۄئے (ظ) ذُیاد (ض) تِنّ نُکتِیاں والھی ذے (ژ) دۄ نُکتی کاپھ (ق) آدِ۔ اِنہاں آواذاں دے چِنّہ پہِلۄں ہی اِس پھَۄںٹ وِچّ پئے ہۄئے ہن۔ اِنہاں اکھّراں دی آواذ دا اںتّر کیول اربی جاں پھارسی والھے ہی سمجھ سکدے ہن٬ اُردُۄ بۄلݨ لِکھݨ والھے وی نہِیں جاݨدے٬ شاہمُکھی بۄلݨ والھِیاں نُۄں تے کی پتا ہۄویگا۔ ہُݨ جے  تۄئے دے تۄتا (طوطا) نُۄں تے دے تۄتا (توتا) واںگ لِکھِیا جائے تاں کی لِکھݨ اتے سمجھݨ وِچّ کۄئی اںتّر آ جائیگا؟ نِشچے ہی نہِیں۔ اِہ جھگڑا کیول پرمپّرا دا ہَے٬ جۄ آپݨے آپ وِچّ سدا ہی ترل ہۄئِیا کردی ہَے۔ سُجھا وجۄں اُ٬ ا٬ ای نُۄں اَین برابر اتے الپھ نُۄں کنّے برابر سمجھِیا جا سکدا ہَے۔ دیکھۄ پنّاں 13

(2) شاہمُکھی دا بہُ مںتّوی چِنّہ –الپھ

 ’اِکّ چِنّہ تۄں کیول اِکّۄ ہی آواذ‘ دے سُۄتر تۄں شاہمُکھی پھَۄںٹ کۄہاں دُۄر ہَے۔ جۄ اِس دی بہُت وڈّی کمذۄری ہَے۔ پہِلا مُدّا الپھ دا ہَے۔ اِہ اُ٬ ا٬ اِ دی آواذ دا وی کمّ کردی ہَے اِس دے نالھ-نالھ کنّے دا وی کارج کردی ہَے۔ کِنّاں چںگّا ہۄوے جے الپھ کیول اُ٬ ا٬ اِ دی آواذ نُۄں پرگٹائے۔ کنّا والھی الپھ پہِلی نالھۄں تھۄڑھی بدلوِیں ہۄوے۔ گُرمُکھی واںگ ماترا نالھ سبںدھّت الپھ دا بدلواں اِکّ ہی چِنّہ مِلھدا ہَے۔ تے اُہ ہَے آ دی آواذ نُۄں درسائُںدا ’الپھ دے اُتّے المدّا’۔

(3) شاہمُکھی دا بہُ مںتّوی چِنّہ –وائۄ

وائۄ اِکّ اجیہا چِنّہ ہَے جۄ چار پںجّ مںتّواں واستے ورتِیا جاںدا ہَے۔ جِویں کِہ وائۄ واوے٬ وائۄ ہۄڑے٬ وائۄ کنَۄڑے٬ وائۄ دُلَیںکڑاں اتے وائۄ-مدُۄلا اَۄںکڑ لئی٬ جِس وِچّ شاہمُکھی والھِیاں نیں ہُݨ مدُۄلا پائُݨا ہی چھڈّ دِتّا ہَے۔ شاہمُکھی اتے اُردُۄ دے وِدّوان٬ آپݨی وِدوانی دا ماݨ کردے ہۄئے اِہ داہوا کردے ہن کِہ اُنہاں نُۄں ماترا بِناں لِکھے گئے وِچاراں نُۄں سہی سمجھݨ وِچّ کۄئی اَۄکڑ نہِیں آئُںدی۔ پہِلی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ سارے پڑھن والھے اُہناں جِتنے آلم پھاذل نہِیں ہُںدّے اتے وِچاراں نُۄں سہی ہالت وِچّ سمجھݨ دی اُنہاں نُۄں وی لۄڑ ہَے۔ جِویں (کول) کۄل٬ کَۄل٬ کُل٬ کُۄل وی اتے کول وی پڑھِیا جا سکدا ہَے۔ کیول اِس نُۄں ستر دے ہوالے انُسار بُدھّی لا کے ہی پڑھِیا جا سکدا ہَے۔

دُۄسرا اِہ وی سِدھّ ہۄ چُکّا ہَے کِہ کئی شبد اجیہے بھُلیکھا پائۄُ بݨ جاںدے ہن کِہ جِنہاں دے ارتھاں لئی وڈّے تۄں وڈّے وِدّوان وی آپݨا متھّا پھڑکے بہِ جاںدے ہن تے ارتھ پھِر آپۄ آپݨی سۄچ انُسار ہی کردے ہن۔ اجیہے شبد اِکّ نہِیں بہُت سارے ہن۔ اِکّ اُداہرݨ ہی کاپھی ہَے۔ کِلا٬ کِلّا٬ کلاہ کُلّاہ ارتھ کڈھّے جاںدے ہن (قلہ) دے۔ اِس ہالت وِچّ تاں شبد کھالی تھاں بھرن والھی اِکّ پہیلی ہی بݨ جاںدا ہَے۔

وائۄ نالھ وی کۄئی نِشان لا کے وکھرائِیا جا سکدا ہَے۔ سُجھا وجۄں دیکھۄ پنّاں 13

(4) شاہمُکھی دا بہُ مںتّوی چِنّہ –نُۄن

اِسے ترہاں ہی اِکلّا نُۄن وی چار آواذاں دی پْرتِینِدھتا کردا ہَے۔ جِویں ن٬ ݨ, بِںدّی اتے ٹِپّی۔  (نند)نُۄں نݨد٬ نند اتے نںدّ پڑھِیا جا سکدا ہَے۔ نُۄن دی ہالت وِچّ ن٬ ݨ, بِںدّی اتے ٹِپّی دے چِنّہ نِکھّڑویں ہۄݨے چاہِیدے ہن۔ جِنہاں دا سُجھا نالھ نتھّی کِیتے گئے اںتّکے چارٹ وِچّ دِتّا گِیا ہَے۔

(5) شاہمُکھی وِچّ ماتراں دا ناں لائُݨا

اِہ بڑی ہی ہَیرانی دی گلّ ہَے کِہ اُردُۄ٬ پھارسی اتے شاہمُکھی وِچّ لِکھݨ والھے آپݨی رچناواں وِچّ ماتراں بہُت ہی گھٹّ لائُںدے ہن۔ اِنہاں دے بہُت سارے وِدّواناں نالھ گلّ بات کر کے نِجّی تَۄر اُتّے اِہ جانݨ دی کۄشِش کِیتی گئی کِہ اِنہاں پھَۄںٹاں وِچّ کِیتِییاں رچناواں وِچّ ماترا لائُݨِییاں کدۄں٬ کِئۄں اتے کِویں بںدّ ہۄئیِیاں۔ اِس دا تسلّی بکھس اُتّر کۄئی نہِیں مِلھِیا۔ آپݨے تَۄر تے جۄ سِٹّا کڈھِّیا گِیا ہَے اُہ اِس پرکار ہَے:

اُ) اِسلام دِییاں دھارمک کِتاباں وِچّ پُۄرِییاں ماتراں لائیِیاں ہۄئیِیاں ہن۔ اِس لیکھک نیں کُران شرِیپھ وِچّ سارِییاں ماتراں لگِّییاں ہۄئیِیاں آپ دیکھِییاں ہن۔

ا) کۄرٹ کچہِرِییاں دی بھاشا ہۄݨ کرکے بۄلݨ والھے دے نالھ-نالھ لِکھݨ دی رُچی ولّۄں سمیں دی بچّت لئی ماتراں اُتّے کُہاڑا چلائِیا گِیا۔ اتے اِسنُۄں شارٹ ہَیںڈ ٹائیِپ بݨا دِتّا گِیا۔

اِ) کمپِّئۄُٹر دے آئُݨ تِیکر اُردُۄ دے پْرِںٹِّںگّ پْرَیسّ وِچّ اکھّر جۄڑن دا کۄئی وی پربںدھّ نہِیں سی۔ کِتاباں اتے اخبار٬ کاتِب ہتھِّیں لِکھِیا کردے سن اتے پھِر اُنہاں نُۄں چھاپِیا کردے سن۔ اِہ کاتِب وی آپݨا کمّ چھیتی پُۄرا کرن لئی ماتراں دی کُربانی دے دِںدّے سن۔

س) اجّ جدۄں کِہ اخباراں اتے کِتاباں دی چھپوائی کمپِّئۄُٹر راہِیں پھِلماں بݨا کے کرنی آرمبھّ ہۄ گئی ہَے تاں وی ماتراں اُتّے پرمپّرا دی تلوار اُسے ترہاں ہی چلّ رہی ہَے۔ اتے ماترا لائُݨ تے پڑھن والھے نُۄں انپڑھ ہی سمجھِیا جاںدا ہَے۔

ہ) لاہَۄر دے اِکّ لِکھاری نیں اِس لیکھک نُۄں اِہ وی دسِّیا کِہ شاہمُکھی دا اِکّ کوی (اُسدا ناں یاد نہِیں رِہا) آپݨی ہر رچنا وِچّ پُۄرِییاں ماتراں لا کے بھیجدا سی تاں کِہ اُس دی رچنا نُۄں ٹھِیک-ٹھِیک سمجھِیا جا سکے۔

اجّ دا سچّ اِہ ہَے کِہ شاہمُکھی دِییاں رچناواں وِچّ پُۄرِییاں ماتراں دا ناں ہۄݨا پرۄگرگامراں لئی اتے گُرمُکھی شاہمُکھی دے سُمیل لئی اِکّ بڑا ہی بھاری جںجّال بݨ کے رہِ گِیا ہَے۔ اِس نیں کمپِّئۄُٹر دا کمّ سَیںکڑے ہذاراں گُݨا اَۄکھا کر دِتّا ہَے تے پھِر وی کِسے ہدّ تِیکر ادھُۄرا۔ ہۄر تاں ہۄر گُرمُکھی تۄں شاہمُکھی ولّ پرِیورتن راہِیں جاںدِیاں جے رچنا نالھ سہی ماتراں لا دِتِّییاں جاݨ اُہ وی شاہمُکھی دے وِدّواناں نُۄں سوِیکار نہِیں ہُںدِّییاں۔ پتا نہِیں کِئۄں۔ شائِد اجیہا ہۄݨ نالھ اُنہاں دی پرمپّرا اتے ہئۄں نُۄں سٹّ وجّدی ہَے۔

پرۄگرامر گُلام ابّاس ملِک ماترا لائُݨ دی پُرذۄر پرۄڑھتا کردا ہَے دیکھۄ پنّا 15

3. گُرمُکھی شاہمُکھی دے پرِیورتن دی اَۄکھ سَۄکھ

گُرمُکھی شاہمُکھی پھَۄںٹاں دا پرِیورتن ہیٹھ لِکھِییاں تِنّ وِدھِییاں نالھ کِیتا جا سکدا ہَے:

ک) اکھّر دا اکھّر نالھ جاں اِکّ دۄ اکھّراں دے جۄڑ نالھ پرِیورتن کر کے۔

کھ) شبد دا شبد نالھ پرِیورتن کر کے۔

گ) پہِلۄں شبد دا شبد نالھ اتے پھِر اکھّر دا اکھّر نالھ پرِیورتن کر کے۔

سبھ تۄں سَۄکھا اتے سہی ک) والھی وِدھی اکھّر دا اکھّر نالھ پرِیورتن کرنا ہَے۔ پر دۄہاں پھَۄںٹاں دا اِکّ دُۄجے دے لگّ پگّ سمانانتر ناں ہۄݨ کرکے کِیتا گ) وِدھی والھے سِسٹم نالھ جا رِہا ہَے۔ جِس وِچّ لکھّاں شبداں دا سبںدھّت شبداں نالھ پرِیورتن کرن دی پہاڑ جِڈّی بیبسی ہَے۔

پر جے شاہمُکھی وِچّ الپھ٬ وائۄ اتے نُۄن دے بہُمںتّوی اکھّراں دی تھاں اِکّ مںتّو اِکّ اکھّر ہۄوے اتے رچنا وِچّ پُۄرِییاں لگا ماتراں سہی رُۄپ وِچّ لائیِیاں ہۄئیِیاں ہۄݨ تاں شاہمُکھی تۄں گُرمُکھی دا پرِیورتن کرنا اسل وِچّ بچِّیاں دا اِکّ کھیہل بݨ جائے۔ پرۄگرامر نُۄں کیول ودھّ تۄں ودھّ سَۄ کُ کرَیکّٹراں دا پرۄگرام بنائُݨا پویگا اتے پںجّابی وِچّ سَۄ پْرتی سَیںکڑا سہی پرِیورتن ہۄ جاویگا۔ پر ہُݨ ماتراں دی اݨہۄںد وِچّ اتے تِنّ بہُ مںتّوی کرَیکّٹر ہۄݨ کرکے پرۄگرامر نُۄں لکھّاں شبداں دا پرۄگرام تِیار کرنا پویگا۔ اتے کرَیکّٹر تۄں کرَیکّٹر دا بدلائۄ وی کرنا پئِگا۔ تاں کِدھرے چںگّا کمّ چلائۄُ پرۄگرام تِیار ہۄ سکیگا۔ اُس وِچّ وی کئی پرکار دِییاں گلتِییاں رہِ جاݨ دی سمبھّاونا ہَے۔

4. گُرمُکھی شاہمُکھی دا بِلکُلّ سہی پرِیورتن

چاہے چِتنّ٬ گُرمُکھی ٹائیِپ کرن والھا ہۄوے اتے چاہے شاہمُکھی ٹائیِپ کرن والھا٬ اُسدی رچنا وِچّ گھٹّ جاں ودھّ گلتِییاں دا ہۄݨا کُدرتی ہَے۔ سادھارݨ ٹائیِپ کرن والھا تاں اِس تۄں وی ودھّ ٹائیِپ کرن دِییاں گلتِییاں کر سکدا ہَے۔ سۄ٬ جے اسِیں لگّ پگّ سہی پرِیورتن لۄڑدے ہاں تاں پہِلۄں مُۄل رچنا نُۄں ہی آپݨے پرۄگرام راہِیں درُست کرنا ہۄویگا۔ اُس لئی سانُۄں ہر مُۄل رچنا نُۄں سہی شبد جۄڑ چَیکّ اتے ٹائیِپِںگّ گلتِییاں دے آم سُدھار پرۄگرام راہِیں چھانݨا ہۄویگا۔ تاں ہی اُس رچنا دا سہی پرِیورتن ہۄ سکدا ہَے۔

اِس لئی ہر رچناکار نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ چِتنّ ہۄ کے آپݨی رچنا دی سُدھائی کرے۔ اُس وِچّ سارِییاں سہی ماتراں لاوے۔ اگّے پرِیورتن کرن والھے نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ اُس رچنا نُۄں آپݨی درُستی دی کسوٹّی اُتّے پرکھے اتے پھِر پرِیورتن کرے۔ اگّے پرِیورتن کِیتی ہۄئی رچنا نُۄں پھِر اُس پھَۄںٹ دی درُستی دی کسوٹّی اُتّے پرکھ کے ہی اُس کارج نُۄں سمپُّۄرن سمجھے۔

5. سِٹّا

اُپرۄکت وِچاراں دے چانݨ وِچّ اِہ آس کِیتی بݨدی ہَے کِہ ہُݨ اُہ دِن دُۄر نہِیں جدۄں گُرمُکھی شاہمُکھی پھَۄںٹاں وِچّ ٹائیِپ کرن والھے رچناکار آپݨے پھرذ نُۄں پچھانݨگے٬ پُۄرِییاں ماتراں لائُݨ دی مہتّتا نُۄں سمجھݨگے٬ اتے پرۄگرامر وی ایدھرۄں اۄدھرۄں تکنِیک چۄری کرن دی تھاں آپݨے کِتّے نالھ اِنساپھ کردے ہۄئے سچّی سُچّی مِہنت کرنگے۔ پھِر کۄئی کارن نہِیں رہِ جاںدا کِہ گُرمُکھی اتے شاہمُکھی پرِیورتن سَۄ پْرتی سَیںکڑا سہی ناں ہۄ سکے۔

 

 

جاݨکاری 1.

اِس لیکھک نیں گُرمُکھی شاہمُکھی اتے شاہمُکھی گُرمُکھی لِپّی اُتّے دہاکے تۄں ودھّ سمیں تِیکر کمّ کِیتا ہَے۔ اتے پںجّابی سںسّار وِچّ سبھ تۄں پہِلۄں سن 2000 وِچّ اِہ دۄویں پرِیورتن تِیار کرکے پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا سمیت بہُت سارِییاں سںسّتھاوا وِچّ اِس دی پیشکاری کر چُکِّیا ہَے۔ اُس پِچھّۄں اِس پاسے اگّے کمّ کرن والھے وی اِس دِییاں سمبھّاوناواں اتے سمسِّیاواں سمبّںدھّی انُبھوی ہۄݨ کارن اِس لیکھک نالھ آم ہی سلاہ مشورا کردے رہے ہن۔ اُنہاں وِچّ پںجّابی یُۄنِیورسِٹی دے ڈا: گُرپْرِیت سِںگھّ لہِل٬ اِںگلَیںڈ دے ڈا: ورِںدّر کالڑا٬ لاہَۄر دے ہُݨ پھراںس وِچّ اِسے وِشے وِچّ پی.اَیچّڈی کر رہے گُلام ابّاس ملِک آدِ شامِل ہن۔ سۄ اِس کھیتر وِچّ اِس لیکھک دا اِکّ امِیر انُبھو ہَے۔

جاݨکاری 2.

پںجّابی بھاشا دی لِپّی نُۄں گُرمُکھی لِپّی ناں دیݨ دا لابھ تاں اِہ ہۄئِیا ہَے کِہ پںجّابِییاں دا اِکّ ورگ دھارمِک بھاونا ادھِین اِس نالھ دھُر اںدّر تکّ پرنائِیا گِیا ہَے۔ پر پںجّابِییاں دا باکی دا ورگ اُسے بھاونا ادھِین اِس نالھۄں دُۄر وی چلِیا گِیا ہَے۔ جے گُرمُکھی لِپّی دا ناں پںجّابی لِپّی ہی رہے تاں آس کِیتی جا سکدی ہَے کِہ سماں پا کے سارے ہی پںجّابی اِس لِپّی نالھ مُڑ جُڑ جاݨگے۔ اجّ وِدّواناں وِچّ اِکّ پُرذۄر وِچاردھارا چلّ رہی ہَے کِہ بھوِکھّ وِچّ گُرمُکھی لِپّی نُۄں پںجّابی لِپّی لِکھِیا جاݨا پںجّابی بھاشا دے ہِت وِچّ رہیگا۔

 

اںتِّکا 1.

Table Gurmukhi Shahmukhi Fonts

نۄٹ: جِس اکھّر دے اگّے کاٹا لائِیا گِیا ہَے اُسدی لۄڑ نہِیں ہَے۔

 

اُ ا اِ ان	ا    اً
اُ ا اِ	ع
آ	آ
آں	آں
اِ	اِ
ای	اِی
اۄ	اُ
اُۄ	اُوْ
اے	اے
اےَ	اَے
اۄ	اوْ
اَۄ	اَوْ
اں	نْ
اں	انّ
ا<ّ/p>	اّ
س × ×	س ث ص
ش	ش
ہ×	ح
ہ ہے٬ دۄ اکھّی	هہہ ھ
ک ق×	ک ق
کھ	کھ
خ×	خ
گ	گ
غ×	غ
گھ	گھ
گ	گنّ
چ	چ
چھ	چھ
ج	ج
ذ × ×	ذ ض ظ
جھ	جھ
ج	جنّ
ٹ	ٹ
ٹھ	ٹھ
ڈ	ڈ
ڈھ	ڈھ
ݨ	نھ
ت   ت تن	ت ط ۃً
تھ	تھ
د	د
دھ	دھ
ن	ن
پ	پ
پھ	پھ
ف	ف
ب	ب
بھ	بھ
م	م
ی ×	ز ژ
ر	ر
ْر	ر
ل	ل
لھ	لھ
و	و
ْو	و
ڑ	ڑ
ڑھ	ڑھ
ا	ا
اں	اں
ِ	ِ
ی	ِی
ُ   وائۄ- مدُۄلا	ُ ؀و وْ
ُۄ	ُوْ
ے	ی
َے	ے
ۄ	وْ
َۄ	َوْ
ں	نّ
ں	نْ
<ّ/p>	ّ

 

اںتِّکا 2.

 

گُلام اباس ملِک اِنہاں اکھّراں دی سِپھارس کردا ہَے۔

 

Punjabi is traditionally written in Nastaleeq, a script rich in calligraphic content. Owing to complexities of rendering, the basic shapes identified above are unable to render the language in an acceptable form in Nasta'leeq. The characters of Punjabi also need diacritics to help in the proper pronunciation of the constituent word. The diacritics appear above or below a character to define a vowel or emphasize a particular sound. These diacritical marks are basis of the vowel system in Shahmukhi. There are a number of diacritics, the common ones being Zabar, Zer, and Pesh. Figure below shows the character Bey marked with these diacritics. Diacritics, though part of the language, are sparingly used. They are essential for removing ambiguities, natural language processing and speech synthesis.

 

-Gulam Abbas Malik