پںجّابی کہاݨی دے اِتِہاس وِچّ جِتھّے وِدھا پکھّۄں جٹِل-بِرتاںت والی لمّی کہاݨی لِکھݨا میری وِشیشتا گِݨی گئی اۄتھے کِرساݨی جِیون دے پْرماݨِک چِتر پیش کرن اتے راجنِیتک چیتنا دی کہاݨی لِکھݨ دے نال ’پںجّاب سںکّٹ‘ بارے لِکھی کہاݨی نیں وی مَینُۄں وِشیش پچھاݨ دِتّی۔ میرِییاں اِہناں کہاݨِییاں دی بھاویں کُجھّ کُ ’کمِئۄُنِسٹ ہلکِیاں‘ ولّۄں پہِلاں-پہِلاں٬ کُجھ-کُجھ آلۄچنا وی ہۄئی پر پاٹھکاں دی مِلی بہُت وڈّی پرسںسّا نیں میری کہاݨی دے نال نال میرا کدّ وی اُچّا کر دِتّا۔ اِہ کہاݨِییاں مَیں آپݨے لہُۄ نُۄں کشِید کرکے لِکھِییاں سن۔ مَیں ہر ساہ نال اُس دَۄر دے آتںکّ اتے بھَیء دے نال نال تُرِیا ساں۔ اِہناں کہاݨِییاں وِچّ واپرن والا سبھ کُجھّ میرے آس پاس ہی واپر رِہا سی۔ میری شاہ-رغ تۄں وی نیڑے۔

میرا اِلاکا اتے میرا پِںڈّ دۄ-پاسڑ کالے آتںکّ دا ڈںگِّیا ہۄئِیا سی۔ ہَے تاں وِڈمبّناں ہی کِہ کدی مہان دیش-بھگت سُۄربِیراں نُۄں جنم دیݨ والا اتے پںجّاب دے کِسے وی پِںڈّ نالۄں گِݨتی وِچّ سبھ تۄں ودھّ سُۄرمے غدر-لہِر نُۄں سمرپِت کرن والا اِہ پِںڈّ اِس دَۄر وِچّ پںجّاب دے کِسے وی ہۄر پِںڈّ نالۄں ودھّ ’سٹیندھاری‘ پَیدا کرن وِچّ وی ’باذی‘ لَے گِیا۔ اِہ تتھّ سماجشاشترِییاں ولّۄں بائد وِچّ کِیتے ادھِئَناں تۄں پتا چلّے ہن۔ سی آر پی دا نِرںتّر پہِرا ہۄݨ دے باوجُۄد کۄئی دِن اجِہا نہِیں سی ہُںدّا جِس دِن پِںڈّ والِیاں نیں کدی ’مُںڈِّیاں‘ دی گۄلی دی آواذ ناں سُݨی ہۄوے۔

جدۄں جِیء کردا پُلِس تے سی آر پی والے سارے پِںڈّ دے پگّ-بنّہ بںدّے کئی کئی گھںٹّے پِںڈّۄں باہر کھُلہے مَیداناں وِچّ بِٹھا چھڈّدے تے پِںڈّ وِچّ ’اتّوادِییاں‘ نُۄں لبھّݨ لئی تلاشِییاں لَیںدے رہِںدّے۔ کالے شِیشِیاں والی کِسے کار وِچّ بَیٹھے سُۄہِیئے دِییاں نذراں اگّۄں سارے پِںڈّ دے لۄکاں نُۄں کتاراں بنّہ کے لںگھّائُںدے۔ ’مُںڈّے‘ تاں پِںڈّ وِچّ آئُںدے تے پھِردے ہی رہِںدّے سن۔ لۄکاں نُۄں مِلدے وی سن۔ کالے شِیشِیاں والی کار اگّۄں لںگھّدِیاں ہر کِسے دا ساہ سُۄتِیا ہُںدّا کِہ پتا نہِیں کَۄݨ اںدّر بَیٹھا ہۄئِیا ہَے تے اُسنے کدۄں اُسدا ناں لَے دیݨا ہَے! ناں لَیݨ لئی کِسے کۄل رات کٹّی ہۄݨ, رۄٹی کھادھی ہۄݨ تۄں اِلاوا اُس نال ’سِرف ساہِب-سلام‘ ہۄئی ہۄݨ دا گُناہ ہی کافی سی۔ باہر مرد سُۄلی تے ٹںگّے ہُںدّے تے گھراں وِچّ اَۄرتاں تے بچّے-بچِّییاں۔ اُہناں نُۄں آپݨی جان تے اِذّت دۄواں دا خترا بݨِیاں رہِںدّا۔

اِکّ وار مَیں جلںدھّرۄں بائد-دُپہِر پِںڈّ اپّڑِیا۔ بسّ اڈّے ’تے اُتّر کے ویکھِیا پِںڈّ دے لۄک پِںڈّۄں باہروار سکُۄل دی گرائۄُںڈ وِچّ بھیڈاں-بکّرِییاں واںگ اِکٹھّے کر کے بِٹھائے ہۄئے سن۔ سارے پِںڈّ نُۄں پُلِس نیں گھیرا پائِیا ہۄئِیا سی۔ پِںڈّ وِچّ پُلِس تے سی آر پی تلاشی لَے رہی سی۔ اُہناں نُۄں پِںڈّ وِچّ اتّوادِییاں دے ہۄݨ دی ’اُچیچی‘ سُۄہ مِلی سی۔ بسّاں تۄں اُتّرن والِییاں پِںڈّ دِییاں میرے ورگِییاں سوارِییاں پہِلاں واںگ ہی کُجھّ گھںٹِّیاں پِچھّۄں گھیرا چُکّے جاݨ تے گھر جاݨ دی آس وِچّ بَیٹھِییاں ہالات-اے-ہاذِرا ’تے ٹِپّݨِییاں کر رہِییاں سن۔ کُجھّ کُ بںدّے اجِہے وی سن جِہڑے گھیرا پائُݨ تۄں کُجھّ چِر پہِلاں باہر نِکل آئے سن۔ کھیتاں تۄں گھراں نُۄں مُڑن والے وی ساڈے نال ہی ٹںگّے ہۄئے سن۔

ایسے ویلے پِںڈّ وِچّ گۄلِییاں چلّݨ دا ذبردست کھڑاک ہۄئِیا تے پھِر کِنہا چِر گۄلِییاں چلّدِییاں رہِییاں۔ اُٹھّدے دھُۄڑ تے دھُۄںئے نُۄں ویکھ کے ہر کۄئی گۄلی چلّݨ والے تھاں دا انُمان لائُݨ لگّا۔ مَینُۄں جاپِیا گۄلی میرے گھر دے آس پاس ہی کِدھرے چلّی سی۔ ایسے ویلے ’گھۄسِییاں‘ دا تاری آکھݨ لگّا٬ “چھِںدُّۄ ہُرِیں مارے گئے! مَیں اجے اُہناں نُۄں مِل کے ہی آئِیا ساں۔ مَینُۄں لگّدَے اُہ اۄتھے ہی لُکے کابُۄ آ گئے نیں٬ گھیرے ’چۄں نِکل نہِیں سکے۔”

اُہ ٹھِیک ہی کہِ رِہا سی شائِد۔ جِتھّے اُہ اِکّ اُجاڑ مکان وِچّ اُہناں نُۄں مِلݨ دی گلّ کردا سی٬ اُہ میرے گھر تۄں پںجّ-دس مکان ہی پرہاں سی۔ شام اُتّر رہی سی تے ہُݨ نہِیں سی لگّدا کِہ گھیرا چُکِّیا جاویگا تے سانُۄں گھرۄ-گھری جاݨ دی اِجاذت مِل سکیگی۔ کِسے نیں سی آر پی دے ہوالے نال اِہ وی آ دسِّیا کِہ سارے لۄکاں نُۄں پُلِس آپݨے پہِرے وِچّ پِںڈّ دے چھائُݨی ساہِب والے گُردوارے وِچّ رات کٹّݨ لئی لَے کے جاݨ لگّی ہَے۔ کِسے نُۄں نہِیں سی پتا کِہ پِںڈّ دی تلاشی ساری رات جاری رہیگی جاں گھیرا مذبُۄت کر کے تلاشی دا کمّ سویر تکّ مُلتوی کر دِتّا جاویگا۔ سارے لۄک آپݨے جاݨکاراں دِییاں بہِکاں ’تے رات کٹّݨ لئی آپۄ آپݨا جُگاڑ کرن دی سۄچݨ لگّے۔ اُتّۄں بدّل وی گھِر آئے سن تے وِچّ وِچّ کدی کدی بھُۄر جِہی وی پَیݨ لگّی سی۔

مَیں وی سۄچِیا باہر کھیتاں وِچّ بِیبی ہُراں کۄل چلے جاںدا ہاں۔ ایسے ویلے کِسے نیں دسِّیا کِہ میرا لڑکا سُپندِیپ وی پِںڈّ دے سکُۄل وِچّ اِکٹھّی کِیتی بھِیڑ وِچّ شامل سی۔ مَیں ہَیران ہۄئِیا کِہ اُسنُۄں کی لۄڑ سی باہر آئُݨ دی؟ اُہ گھر کِئۄں ناں رِہا؟ اُہ تاں اجے دساں سالاں دا وی نہِیں سی ہۄئِیا! مَیں باہر بہِک ’تے جاݨ دا اِرادا ترک کر دِتّا اتے آپ سکُۄل وِچّ گھیرے وِچّ گھِرے بَیٹھے لۄکاں ولّ تُر پِیا۔ چھۄٹے جِہے بچّے نُۄں بھِیڑ وِچّ اِکلّا مہِسُۄس کرکے مَیں چِںتّاتُر ہۄ گِیا۔ سُپن بارے مَیں اجے آپݨے آںڈھ-گُیاںڈھ دے لۄکاں نُۄں پُچھّ ہی رِہا ساں کِہ تائِیا لابھ چںدّ کہِںدّا٬ “پھۄرساں والِیاں نیں لائۄُڈ سپِیکر ’چ آکھِیا کِہ دس-باراں سال تۄں ودھّ دے سارے مرد گھراں ’چۄں باہر آ جاݨ۔ نِکّا کاکا کہِںدّا سی کِہ مَیں وی جاݨَے۔ مَیں دساں سالاں دا ہۄ گِیاں۔ اَیتھے ہی کِتے پھِردا سی۔”

اینے چِر وِچّ سُپن وی پتا لگّݨ ’تے بھِیڑ دِییاں لتّاں وِچۄں تھاں بݨائُںدا میرے کۄل آݨ پُجّا۔ سارے پِںڈّ واسی کتاراں بݨا کے گُردوارے دے اہاتے وِچّ لِجائے گئے۔ باراں پتِّییاں والے پِںڈّ دے اینے لۄکاں دی بھِیڑ لئی سِر لُکائُݨ واستے گُردوارے دی اِمارت تے ہۄر تھاں تھۄڑھی سی۔ بابے بِدھی چںدِّییاں نیں لںگّر تاں ناں تھُڑن دِتّا پر لۄڑ انُسار کمرے اتے براںڈے تھُڑ گئے سن۔ تِنّ-چار ہذار بںدِّیاں لئی رجائیِیاں وی کِتھّے پُۄرِییاں آئُݨِییاں سن! جِتھّے اڑتلا لبھّا٬ لۄک تھاں ملّ کے بہِ گئے۔ کئیِیاں نیں کھُلّہے مَیدان وِچّ پئی پرالی دے ڈھیراں ’تے ڈیرے لا لئے۔ رجائیِیاں دی تھاں آپݨے اُتّے پرالی دے تھبّے سُٹّ لئے۔ اُتّۄں کُدرت دی کرۄپی اِہ ہۄئی کِہ کدی مِیںہ ورہن لگّ پَیںدا تے کدی رُک جاںدا۔ لۄکاں نیں ساری رات بُرے ہالِیں کٹّی۔

دِن چڑھِیا تاں گُردوارے دے لںگّر وِچّ تِیار ہۄئی چاہ نیں نِگھّ دِتّا۔ لۄک کلّہ تۄں ہُݨ تکّ واپر رہی ہۄݨی بارے گلّاں کر رہے سن۔ سارے آپݨے گھراں تے بال-بچِّیاں بارے فِکرمںدّ سن۔ اۄدھر گھر وِچّ رہِ گئے جِییاں نُۄں آپݨے بںدِّیاں دی چِںتّا سی۔ پِںڈّ وِچّ کلّہ دُپہِر تۄں لَے کے کرفِئۄُ والی ہالت بݨی ہۄئی سی۔ باراں کُ وجے پِںڈّ وِچۄں پھِر گۄلِییاں دی گڑگڑاہٹ دی لمّی آواذ آئی۔ کۄئی بھاݨا واپر گِیا سی۔

شام تکّ سانُۄں گھر جاݨ دی آگِیا مِلی۔ سُپندِیپ تے مَینُۄں ویکھ کے رجوںتّ دا ساہ وِچّ ساہ آئِیا۔ اِس گھیرے وِچّ پِںڈّ دے دۄ مُںڈّے راتِیں تے تِنّ سویرے مارے گئے سن۔ مَینُۄں اِہ جاݨ کے ہَیرانی ہۄئی کِہ ساڈے گھر دے پِچھواڑے رہِںدّے دھِیان سِںگھّ نِہںگّ دا اݨداہڑِییا مُںڈّا شبیگا وی مارِیا گِیا سی۔ اُہ کدۄں کُ دا اِہناں نال تُرِیا ہۄئِیا سی! اُہ تاں بڑا بھۄلا-بھالا تے سِدھّڑ جِہا سی! اُسنُۄں چلّ رہی اِس سِیاست دا تاں شائِد اِکّ اکھّر وی نہِیں سی آئُںدا! جدۄں اُہ نِکّا جِہا بال سی تاں ساڈے گھر رۄذ سویرے لوائِیا دُدھّ دیݨ آئُںدا سی۔ مَیں گُیاںڈھ-متھّا ہۄݨ کرکے افسۄس کرن جاݨا ہی سی۔ کِسے نیں گھردِیاں نال اپھسۄس کردِیاں کِہا٬ “چھۄٹی اُمر وِچّ تُر جاݨا گلّ تاں بڑے دُکھّ دی ہَے پر کَۄم تۄں کُربان ہۄݨا وی کِسے کرماں والے دے نسِیباں وِچّ ہی ہُںدّا ہَے! شہِیدی جام پی کے شبیگ سُںہّ آپݨا تے کَۄم دا ناں رۄشن کر گِیا!”

شبیگے دے تائے گِیان سِںگھّ نیں وڈّی ساری گالہ کڈھّی٬ “اُہنُۄں کی پتا کَۄم کی ہُںدّی آ تے کُربانی کی اے؟ جِسنُۄں بہُتا شَۄک اےَ آپ کُربانی کر کے ویکھ لوے جاں آپݨا مُںڈّا مروا کے ویکھے۔ اُہ تاں چاہ پِیݨ آ وڑے بھَیں-دے ڈھہے چڑھ گِیا۔ سٹین ہتھّ ’چ پھڑھ کے کملا ہۄ گِیا۔ کہِںدّا مَیں تُہاڈے نال جاݨَیں۔ مَیں وی رۄکِیا٬ دھِیان سُںہّ وی رۄکِیا۔ آکھݨ لگّا دۄ کُ دِن بدام کھا کے آ جائۄُں۔ ناں اگّۄں ناں پِچھّۄں٬ آہ چَۄتھ دی گلّ ای٬ اۄدݨ اُہناں نال تُر گِیا۔”

اُس سادھارن کِرساݨ دے بۄلاں وِچّ بچّے دے تُر جاݨ دا درد وی بۄل رِہا سی تے لئیِیاں تے دِتِّییاں جا رہِییاں ’کُربانِییاں‘ بارے دْرِشٹِیکۄن وی پرگٹ ہۄ رِہا سی۔

گھیرا ٹُٹݨ تۄں اگلے دِن بائد دُپہِر تِنّ لاشاں دا سسکار پِںڈّ دے چڑھدے پاسے تے دۄ دا لہِںدّے پاسے ہۄئِیا۔ اۄسے رات اُہناں دِییاں بلدِییاں چِتاواں ’تے مُںڈِّیاں نیں آ کے پھِر دڑا-دڑ ادھّا گھںٹّا گۄلِییاں چلا کے آپݨے ’جِئۄُںدے ہۄݨ’ دی خبر دے دِتّی۔

اِک دِن ساڈے کھیتاں دے نیڑے ’مُکابلا‘ ہۄئِیا تے تِنّ مُںڈّے مارے گئے۔ مَیں اگلے اگلیرے دِن کھیتاں وِچّ گِیا تاں آپݨے بھرا نُۄں پُچھِّیا کِہ مُکابلے وِچّ مارے جاݨ والے کَۄݨ سن؟ اُسنے دسِّیا کِہ ’پھلاݨے‘ ہُرِیں اِتھۄں ساڈے کۄلۄں ہی اَیدھر سُۄئے ولّ لںگھّے سن۔ اگّے سی آر پی والِیاں دا ناکا سی۔ اُہناں نیں پھائِرِںگّ کھۄلہ دِتّی تے مُںڈّے مارے گئے۔ اُسنے اِہ دسّ کے مَینُۄں ہَیران کر دِتّا٬ “چَۄتھ جِہڑا پھرںدِّیپُرِییاں دا سمدھّر جِہا مُںڈّا آپݨی باسمتی جھمبّا رِہا سی۔ اُہ کںجّر اَیویں ہی شَۄک شَۄک وِچّ اُہناں نال تُر گِیا تے بھںگّ دے بھاڑے مارِیا گِیا۔ آکھدا سی٬ دۄ کُ دِن بابِیاں دے رںگّ-تماشے وی ویکھ آئیِئے!”

اِہناں وِچّ ’بھںگّ دے بھاڑے‘ مارے جاݨ والے مُںڈّے وی ہُںدّے تے آپݨی سۄچ دی پْرتِیبدھّتا لئی مارے جاݨ والے وی۔ میرِییاں پَیلِییاں دے نیڑے ہی اِکّ دِن ساڈی گُیاںڈھی بہِک والِیاں دا مُںڈّا تے میرا شاگِرد ’لَیفٹِینَیںٹ جنرل‘ ہرجِںدّر سہِون ہی سی آر پی والِیاں دے کھیتاں وِچّ مارے گیڑے سمیں بمبّی تۄں نِکل کے آپݨے بچا لئی دَۄڑِیا۔ اُہ ساڈے پرِوار دے جِییاں دے ساہمݨے چلِّییاں گۄلِییاں دے وٹاںدرے وِچّ مارِیا گِیا۔

اِس گھٹنا نُۄں ہۄئے کُجھّ دِن ہی بِیتے سن کِہ ’مُںڈِّیاں‘ نیں اِکّ پرِوار دے چار جِیء مار دِتّے۔ کُجھ دِناں باد پتا لگّا کِہ دسوِیں پاس کرکے گِیا میرا اِکّ ہۄر شاگِرد پرمجِیت٬ جۄ ’اۄدھر‘ تُر پِیا سی٬ سی آر پی والِیاں دے کابُۄ آ گِیا۔ سی آر پی دے اِںسپَیکٹر نیں اُسنُۄں چھڈّݨ دا تِنّ دِناں دے وِچّ وِچّ لکھّ رُپئیِیا لَیݨا مںگِّیا۔ اُسدے گرِیب ماپے پھڑ-پھڑا کے مساں تِیہ ہذار ہی اِکٹھّا کر سکے۔ اِںسپَیکٹر کۄل جا کے ارذ گُذاری کِہ اُہ اینے پَیسے لَے کے مُںڈّا چھڈّ دیوے؛ اُہ ہر ہالت وِچّ اگلے دِناں وِچّ ’اُسدا‘ لکھّ رُپئیِیا پُۄرا کر دیݨگے۔ اُسنے اگّۄں اِنکار کردِیاں اِکّ دِن وِچّ ہی لکھّ رُپئیِیا دیݨ دی مںگّ کرڑائی نال دُہرا دِتّی۔ اِکّ دِن وِچّ اُہ وِچارے لکھّ رُپئیِیاں کِتھّۄں لَے کے آئُںدے! جے لِیا سکدے ہُںدّے تاں پہِلاں ناں لَے کے جاںدے! تِیجے دِن مُںڈّے دے ’پُلِس مُکابلے‘ وِچّ مارے جاݨ دی خبر آ گئی۔

اِںج ہی میرا ہۄر شاگِرد پرگٹ بابا بُڈھّا ساہِب دی بِیڑ ولّ٬ پِںڈّ دی ٹرالی وِچّ٬ ہۄرناں نال میلا ویکھݨ جاںدا پُلِس نیں ٹرالی وِچۄں لاہ لِیا۔ پھیر اُسدی کۄئی اُگھّ-سُگھّ پتا ناں چلّی۔ کُجھّ دِن ہۄر تے مُںڈِّیاں نیں پھِر کِسے ٹبّر دے پںجّ جِیء مار دِتّے۔ اِکّ ہۄر دِن: میرے جماتی رہے کِرپال (اِہ اُہۄ کِرپال سی جۄ کدی سی آئی ڈی وِچّ ہُںدّا سی تے بائد وِچّ نَۄکری چھڈّکے پِںڈّ دی سِیاست وِچّ سرگرمی نال کمّ کر رِہا سی) نُۄں پِںڈّ دے ہی مُںڈِّیاں نیں اِس کرکے مار دِتّا کِئُںکِہ اُہ ہۄݨ والِییاں پںچّائِت-چۄݨاں دی اوائی سُݨ کے سرپںچّ کھلۄݨ دی اِچھّا رکھّدا سی!

اِہ تاں اَیویں چلّدِیاں چلّدِیاں ’گِݨتی کرائُݨ والی گلّ‘ ہَے۔ سچّی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ میرے پِںڈّ نیں اِکّ دِن وِچّ کئی کئی لاشاں دے سسکار ہُںدّے ویکھے۔ چِٹّے لِیڑے پا کے ساڈے پِںڈّ افسۄس لئی آئُݨ اتے دُۄجے پِںڈّاں وِچّ افسۄس کرن لئی جاݨ والِیاں دِییاں بھرِییاں ٹرالِییاں دُکھّ دا بۄجھ جھلّݨۄ اسمرتھّ ہۄ گئیِیاں جاپدِییاں سن۔ جِہڑے لۄکاں دی مَۄت دا ذِکر کِیتا ہَے اِہ سارے ’سِکھّ‘ سن؛ مرن والے وی تے مارن والے وی۔ اِہ کَیسی٬ ’سِکھّاں دے ہِتاں تے آذادی دی لڑائی‘ لڑی جا رہی سی! پُلِس ولّۄں مارے گئے وی سارے دۄشی نہِیں سن تے مُںڈِّیاں ولّۄں مارے جاݨ والِیاں دا وی اجِہا کۄئی کسُۄر نہِیں سی کِہ اُہناں نیں ’لڑے جا رہے سںگھّرش‘ وِچّ کۄئی رُکاوٹ پائی ہۄوے جاں کِسے پْرکار دی کۄئی مُخبری کِیتی ہۄوے۔ اُہناں دا کسُۄر تاں سِرف اینا کُ ہی ہُںدّا سی کِہ اُہناں دی پِںڈّ دے ہی کِسے ہۄر شرِیک نال لاگ-ڈاٹ ہُںدّی سی۔ ’مُںڈِّیاں‘ نال جُڑی دُۄجی دھِر اِس نِجّی پرِوارک رںجِّش نُۄں ’کَۄم نال کِیتے جاںدے کِسے دھْرۄہ نال جۄڑ دِںدّی سی‘ تے اگلِیاں دے پرِوار دا گھاݨ-بچّا-گھاݨ کر دِتّا جاںدا سی۔

اِکّ وار تاں مَیں تے میرا پرِوار وی ایسے ذاتی رںجِّش دا شِکار ہۄ چلِّیا سی۔ اِہ بلُۄ سٹار آپْریشن تۄں کُجھّ مہِینے پہِلاں دی گلّ ہَے۔ میرے سکُۄل دا پی ٹی ادھِیاپک بارڈر ’تے رہِݨ والے وڈّے سمگلر پرِوار دا مُںڈّا سی۔ بڑا ہی مِلݨسار تے مِٹھبۄلڑا۔ اُںج وی اُسدے پَیسے٬ اُنہاں دے پرِوار دی سرداری تے اجّ-کلّہ بھِںڈّراںوالے سںتّ نال اُہناں دی نذدِیکی کرکے سارے ادھِیاپک تے وِدِیارتھی اُسدی پَیںٹھ منّدے سن۔ میرے نال اُہ بڑے آدر نال پیش آئُںدا۔

پر اِکّ وار ساڈی دۄواں دی ٹھݨ گئی۔

اُہ سویر تۄں لَے کے ادھّی دِہاڑی تکّ مُںڈِّیاں نُۄں کبڈّی کھِڈائی جاںدا۔ کُجھّ مُںڈّے کھیڈ رہے ہُںدّے٬ باکی تماشبِین بݨ کے ویکھدے رہِںدّے۔ ہَیڈّماسٹر اُسنُۄں کُجھّ کہِݨ جۄگا نہِیں سی۔ باکی ادھِیاپکاں نُۄں اِتراذ کۄئی نہِیں سی۔ اِتراذ سی تاں مَینُۄں کِہ اُہدی کبڈّی کھِڈائُݨ دے سمیں وِچّ میری جمات دا پِیرِیئڈ رۄذ اںجّائیِں چلا جاںدا سی۔ مَیں دۄ کُ دِن مُںڈِّیاں نُۄں سمجھائِیا کِہ میری جمات لگّݨ تکّ اُہ کبڈّی تۄں وِہلے ہۄ کے آ جائِیا کرن۔ پر پی ٹی اُہناں نُۄں آئُݨ نہِیں سی دِںدّا۔ تِیجے کُ دِن تاں اُسنے اُہناں نُۄں اِہ وی کہِ دِتّا کِہ اُہ نِرسںکّۄچ ہۄ کے کھیڈدے رہِݨ, اُسدے ہُںدِّیاں اُہناں نُۄں کۄئی کُجھّ نہِیں آکھ سکدا! ہۄ سکدا ہَے اُسنے میرے ’تے ماݨ جاں ادھِکار سمجھدے ہۄئے ہی اِہ کِہا ہۄوے پر مَینُۄں اُسدی اِہ گلّ لڑ گئی۔ اگلے دِن اُہدی ہاذری وِچّ کَۄڈی کھیڈدِیاں مُںڈِّیاں نُۄں کپّڑے پوا کے تے اگّے تۄں ’بںدّے دے پُتّ‘ بݨن لئی آکھ کے مَیں جمات ولّ تۄر لِیا تاں اُہ گُسّے وِچّ میرے ولّ ویکھدا ہی رہِ گِیا۔ اُسنُۄں لگّا مَیں اُسدی مُچھّ نِیوِیں کر دِتّی ہَے!

اۄسے رات اُہناں دے گھر کھاڑکُۄ آئے۔ اُسنے اُہناں نُۄں میرے بارے کِہا کِہ ’مَیں سںتّاں دا بڑا وڈّا نِںدّک تے دۄکھی ہاں اتے اُسدے وار وار سمجھائُںدے رہِݨ ’تے وی مَیں آپݨی کرتُۄت تۄں باذ نہِیں آئُںدا! میرے ورگے ’پںتھّ-دۄکھی‘ نُۄں جِنّی چھیتی سۄدھا لائِیا جاوے اۄنا ہی ’پںتھّ دے بھلے دی گلّ‘ ہَے۔‘

اگّۄں اُہناں نیں مَینُۄں ہفتے دے وِچّ وِچّ پرِوار-سمیت سۄدھ دیݨ دا وچن دِتّا۔

اگلے دِن پی ٹی نیں آپݨے دۄست-ادھِیاپک درشن نُۄں میرے سۄدھے جاݨ دے فَیسلے دی خبر سُݨا دِتّی۔ درشن میرا بی اَیڈّ دا جماتی رہِ چُکّا سی۔ اُسنے اُسنُۄں اِہ پاپ کرنۄں رۄکِیا۔ ساڈی سُلہا-سفائی وی کروا دِتّی گئی۔ پر جِہڑا تِیر چھُٹّ چُکّا سی اُسدا کی کِیتا جاوے! درشن مَینُۄں تاں کُجھّ ناں دسِّیا پر اۄسے ویلے پی ٹی دے ہی پِںڈّ دے اتے پی ٹی دے رہِ چُکّے ستِکاریۄگ ادھِیاپک کاہن سِںگھّ نُۄں اِہ گلّ جا دسّی۔ پی ٹی دا ادھِیاپک کاہن سِںگھّ میرا نذدِیکی مِتّر سی تے اُہدے کرکے ہی پی ٹی مَینُۄں وی ادھِیاپکاں ورگا آدر دِںدّا رِہا سی۔ کاہن سِںگھّ تے درشن نیں پی ٹی نُۄں اُہدی کرتُۄت لئی شرمِںدّا کِیتا تے اُہ تِنّے جݨے دۄ دِن لگاتار اِکّ پِںڈّ تۄں دُۄجے پِںڈّ کھاڑکُۄیاں دِییاں ٹھاہراں لبھّدے رہے تاکِہ لِیا گِیا مارُۄ فَیسلا بدلِیا جا سکے۔

تِیجے دِن اُہناں تِنّاں نیں اِکّ بہِک ’تے کھاڑکُۄیاں نُۄں جا لبھِّیا۔ اُہناں نُۄں ویکھدِیاں ہی اُہناں دے آگُۄ نیں کِہا٬ “ماسٹر جی نُۄں ساڈے تے یکِین نہِیں لگّدا۔ کلّہ رات نُۄں تُہاڈے من دی مُراد پُۄری ہۄ جائۄُ اتے اُہ پںتھّ-دۄکھی سمیت پرِوار نرکاں وِچّ پہُںچّ جائۄُ۔ اِہ دۄ دِن وی تاں کر کے لگّ گئے کِہ اسِیں اُہدے ٹِکاݨے دا پُۄرا پتا لائُںدے رہے آں۔ نہِیں اِتبار تاں سُݨۄں! اسل وِچّ اُہناں دا گھر باذار وِچّ ہۄݨ کرکے سویرے تاں اۄتھے سی آر پی پھِردی رہِںدّی ہَے۔ اِہ کمّ رات نُۄں ہۄݨ والا ہَے۔ اِکلّے دی گلّ ہُںدّی تاں اسِیں سکُۄلے جا کے ہی سۄدھ دیݨا سی پر ہُݨ سݨے ٹبّر کلّہ رات نُۄں گھرے ہی ’گڑ گڑ‘ ہۄئۄُ۔ جے ساڈے ’تے نہِیں یکِین تاں اگّے سُݨۄں٬ اُہناں دے گھر دی ساہمݨی اتے پاسے دی باذار والی باہی تۄں ٹپّ کے گھر اںدّر جائِیا جا سکدا ہَے۔ کںدھّاں مساں دس دس پھُٹّ ہی اُچِّییاں نیں۔ اُہ سارا ٹبّر باہر وِہڑے وِچّ پکھّا لا کے سَۄںدے نیں۔ ہُݨ ہَے کۄئی بیئِتباری؟ کلّہ نُۄں اِہ کمّ ہۄئِیا لئۄ۔ ہُݨ کۄئی ہۄر سیوا دسّۄ۔”

اُسدا خَۄفناک ہاسا سُݨکے کاہن سِںگھّ بۄلِیا٬ “جتھیدار جی! اسِیں ہۄر سیوا کی دسّݨی ایں۔ اسِیں تاں دۄویں ہتھّ جۄڑ کے ترلا کرن آئے آں کِہ اِہدے کۄلۄں اُس ماسٹر بارے آپس وِچّ ہۄئے مامُۄلی جِہے جھگڑے کرکے ہۄئے رۄسے کارن تُہانُۄں اِہ سارا کُجھّ گلتی نال آکھِیا گِیا۔ کِرپا کرکے اُسنُۄں سۄدھݨ دا آپݨا فَیسلا بدل لئۄ۔ اُس ماسٹر وِچارے دا کۄئی کسُۄر نہِیں۔ بخش دِئۄ اُسنُۄں۔ تُسِیں ناں مِلدے تاں اِہناں دی آپسی غلتفہِمی دی نِکّی جِہی لڑائی دا کِڈّا ودھاݨ ودھ جاݨا سی تے اِکّ اسلۄ بیکسُۄر ٹبّر مارِیا جاݨا سی! اِہ تاں دۄویں اگلے دِن تۄں پھیر گھِئۄ-کھِچڑی ہۄئے پھِردے نیں!”

جتھیدار اگّۄں آکھݨ لگّا٬ ’اُہ سںتّاں نُۄں ابا-تبا بۄلدا ہَے۔ کامریڈ آ۔ کامریڈ نُۄں تاں اساں ہُݨ نہِیں چھڈّݨا۔‘

اُہناں پھِر ہتھّ جۄڑے۔ پی ٹی نیں کِہا٬ ’بابا جی مَیتھۄں ہی گُسّے وِچّ بھُلّ ہۄ گئی۔ کامریڈ کُۄمریڈ کۄئی نہِیں وِچارا! اُہ تاں ہِیرا بںدّا ہَے۔ ہتھّ بنّہ کے بینتی ہَے کِہ بھاݨا ناں ورتائِئۄ۔”

اِہ سارا بِرتاںت مَینُۄں اُس گھٹنا تۄں ڈیڈھ دہاکا بائد کاہن سِںگھّ نیں سُݨائِیا جِسدا پی ٹی اتے ’بابِیاں‘ نُۄں سمجھائُݨ وِچّ مُکھ رۄل سی۔ پی ٹی تاں اِس گھٹنا تۄں کُجھّ چِر پِچھۄں پرِوار دے کِسے وڈّے جِیء ولّۄں اُسدی ہئُمَیں نُۄں ذخمی کِیتے جاݨ کرکے خُدکُشی کر گِیا سی۔ ساڈا دُۄجا ادھِیاپک ساتھی درشن وی کِسے ہادسے وِچّ کُجھّ سال پِچھّۄں چلاݨا کر گِیا۔ اُس مِہربان مِتّر نیں وی آپݨے جِئۄُںدے جی مَینُۄں کدی نہِیں سی جتائِیا کِہ میری تے میرے پرِوار دی جان بچائُݨ وِچّ اُسدا کِنّاں وڈّا رۄل رِہا سی۔ جے ڈیڈھ دہاکے بائد اَیویں گلّاں گلّاں وِچّ کاہن سِںگھّ اِہ سارا ویروا مَینُۄں ناں دسّدا تاں اِس بھِئناک رہسّ ’تے پردا ہی پِیا رہِݨا سی۔

پر میرے پرِوار نال واپردی واپردی رہِ گئی دُرگھٹنا اُس ویلے ہۄر کئی پرِواراں نال واپر رہی سی اتے نِجّی کِڑاں کڈھّݨ لئی بیدۄشے لۄکاں دا گھاݨ ہۄئی جا رِہا سی۔ سارے میرے جِنّے خُش-کِسمت نہِیں سن کِہ اُہناں دا بچا ہۄ جاںدا!

رات سمیں مُںڈِّیاں دا راج ہُںدّا اتے دِنے پُلِس تے سی آر پی والِیاں دا۔ دۄواں دھِراں دی اِس لڑائی وِچّ میرے پِںڈّ دے گھٹّۄ-گھٹّ چار کُ درجن بںدّے مارے گئے ہۄݨگے؛ کُجھّ پُلِس دی گۄلی نال تے کُجھّ ’مُںڈِّیاں‘ دی گۄلی نال۔ اِہناں وِچّ درجن کُ تاں میرے وِدِیارتھی سن جِہڑے میرے کۄلۄں پڑھ کے گئے سن اتے جِنہاں وِچۄں بہُتِیاں نُۄں سکُۄل وِچّ سائۄُ لڑکے کرکے جاݨِیاں جاںدا سی۔ پتا نہِیں ہالات دی کَیسی کھِچّ سی کِہ مُںڈّے رۄکدِیاں وی ’اۄدھر‘ بھجّے جاںدے سن! سکُۄل دے وڈِّییاں جماتاں دے وِدِیارتھی دِنے سکُۄل وِچّ ہاذر ہُںدّے تے راتِیں آپݨے گھراں وِچّ آئے ’کھاڑکُۄیاں‘ دی سیوا وِچّ رُجھّے رہِںدّے۔ کُجھّ اِکّ تاں دۄ-دۄ دِن اُہناں نال باہر وی لا آئُںدے۔ اِہ ساری سُۄچنا مَینُۄں مُںڈِّیاں کۄلۄں ہی مِلدی رہِںدّی سی۔

اِکّ دِن دسوِیں جمات دا بہُت ہی سائۄُ مُںڈّا سکُۄل دے اہاتے وِچّ بَیٹھے ادھِیاپکاں دے آلے دوالے سائیِکل چلائُݨ لگّا۔ ہَیڈماسٹر نیں رۄکݨا چاہِیا تاں اُہ اُسدے گل پَیݨ نُۄں آئِیا۔ اسِیں ہَیران کِہ اِسنُۄں کی ہۄ گِیا ہَے؟ خَیر- اُسنُۄں مَیں اُٹھّ کے تے سمجھا-بُجھا کے سائیِکل چلائُݨۄ تاں رۄک دِتّا پر جدۄں دُۄجے مُںڈِّیاں نُۄں بھرۄسے وِچّ لَے کے پُچھِّیا کِہ اِس وِچّ اجّ کِہڑا جِنّ آ وڑِیا سی تاں اُہناں دسِّیا کِہ راتِیں باہر اِہناں دی بہِک ’تے ’سِںگھّ‘ آئے سن تے اِہدے وِچۄں اجّ ’اُہ‘ بۄل رہے سن!

اِلاکے وِچّ کِتے ناں کِتے جھُۄٹھا-سچّا مُکابلا ہۄئِیا رہِںدّا۔ مُںڈّے مارے جاںدے تے اُہناں دے بھۄگ تکّ بںدّ آ اَیلان ہۄ جاںدا۔ سکُۄل٬ دُکاناں٬ بَیںک٬ ٹراںسپۄرٹ تے ہۄر ادارے اۄنے دِن کھُلّہ ناں سکدے۔ کۄئی مہِینا اِہۄ جِہا ناں ہُںدّا جدۄں لۄکاں نُۄں بںدّاں دا ساہمݨا ناں کرنا پِیا ہۄوے۔ لۄک اِس ماہَۄل تۄں پُر پُر دُکھی سن۔ پر کر کُجھّ نہِیں سن سکدے۔ دُۄجے پاسے ڈِئۄُۄٹی ’تے آئُݨ والے مُلاذماں نُۄں ہۄݨ والے ’بںدّاں‘ کارن ’چھُٹّی‘ مانݨ دِییاں مَۄجاں ہۄ جاںدِییاں۔ اِکّ دِن تاں اجِہا وی ہۄئِیا کِہ ساڈے سکُۄل دی امّْرِتسرۄں آئُݨ والی اِکّ ادھِیاپکا کھُشی وِچّ ڈُلّہدی آکھݨ لگّی٬ “اجّ بسّ وِچّ پتا لگَّے کِہ بھُچّر پِںڈّ وِچّ ’مُکابلا‘ چلّ رِہَے تے کُجھّ مُںڈّے مارے وی گئے نیں۔ بھا جی٬ جے کِتے اِہناں مُںڈِّیاں وِچّ تُہاڈے پِںڈّ دا وی کۄئی مُںڈّا ہۄئِیا تاں مَۄجاں بݨ جاݨگِییاں! بھۄگ والے دِن تکّ تاں پھِر سکُۄل نہِیں لگّݨ لگّا!” بںدّے دی جان نالۄں ’چھُٹّی‘ دا مُلّ ودھ گِیا سی۔ کِتھۄں تکّ ڈِگ پِیا سی بںدّے دی جان دا مُلّ!

وِدِیا دا تاں اسلۄں بُرا ہال ہۄ گِیا سی۔ سکُۄل دے وِدِیارتھی سکُۄل لگّے ’تے بھجّے پھِردے۔ جدۄں جی کردا سکُۄلۄں نِکل کے باہر رَۄڑ وِچّ کھیڈدے رہِںدّے٬ ریڑھِییاں دُیالے بھِیڑ جمہاں کِیتی رکھّدے۔ باذار وِچّ بیمُہار گھُمّدے رہِںدّے۔ تاش والِیاں دی ڈھاݨی پِچھّے کھلۄ کے پتّے ویکھدے رہِںدّے۔ بلَیک بۄرڈ ’تے نائرہے لِکھے ہُںدّے٬ ’خالِستان کماںڈۄ فۄرس-ذِںدّاباد!’, ’بھِںڈّراوالا ٹائیِگر فۄرس-ذِںدّاباد’۔ کِسے ادھِیاپک-ادھِیاپکا دی ہِمّت ناں ہُںدّی کِہ بۄرڈ ’تے لِکھے نائہرے مِٹا کے آپݨے مذمُۄن نال سمبّںدھّت کۄئی ٹِپّݨی بۄرڈ اُتّے لِکھ سکے! ادھِیاپک جدۄں جی کردا سکُۄل آئُںدے٬ جدۄں جی کردا پھرلۄ مار لَیںدے۔ شہِرۄں آئُݨ والے ادھِیاپک-ادھِیاپکاواں سکُۄل سمیں تۄں ادھّا-پَۄݨا گھںٹّا پہِلاں چھُٹّی کرکے شہِر ولّ بھجّݨ دی کردے۔ سویرے من-مرذی نال لیٹ آئُںدے۔ جمات وِچّ جاݨا جاں ناں جاݨا وی اُہناں دی مرذی ’تے نِربھر ہُںدّا۔ ہَیڈّماسٹر کِسے نُۄں کہِݨ جۄگا نہِیں سی رہِ گِیا۔ ’ہِںدُّۄ‘ سی ناں وِچارا!

اِہ اُہۄ ہَیڈّماسٹر سی جِسنے دس کُ سال پہِلاں آ کے اِس سکُۄل دی کائِیا پلٹ دِتّی سی۔ سکُۄل دا انُشاسن سُدھر گِیا سی۔ پڑھائی دا پدھّر اُچّا ہۄ گِیا سی۔ پر اجّ اُہ ہالات دے ہتھّۄں لاچار سی۔ جِہڑے مُںڈّے دا جی کردا٬ اُس اگّے آکڑ جاںدا۔ ہُݨ تاں سکُۄل دے چَۄکِیدار-مالی جگن ناتھ تۄں اِہ وی پتا لگّا سی کِہ اۄپرے مُںڈّے چھُٹّی تۄں بائد اِک-دۄ وار سکُۄل دا گیڑا کڈھّ کے سارے کمرِیاں دا جائِذا وی لَے کے گئے سن۔ اُہناں نیں ہَیڈّماسٹر دا ہُلِییا وی پُچھِّیا سی۔

اِہ سُݨ کے ہَیڈّماسٹر دا ڈرنا سُبھاوِک سی۔ جان کِسنُۄں پِیاری نہِیں ہُںدّی! اُسنے مَینُۄں سکُۄل دا اِنچارج بݨا کے لمّی چھُٹّی ’تے جاݨ دا نِرݨا کر لِیا۔ سنِیارٹی وِچّ دُۄجے نمبّر ’تے ماسٹر مدن مۄہن سی۔ اُہ وی شہِرۄں آئُںدا سی۔ اُہ کہِںدّا سی٬ اُسنُۄں وی تاں آپݨی جان دی لۄڑ ہَے! تِیجے نمبّر ’تے مَیں ساں۔ ہَیڈّماسٹر سمیت سارے ادھِیاپک-ادھِیاپکاواں مَینُۄں ہی سقُۄل سمبھّالݨ ’تے ذۄر دے رہے سن۔ سبھ نُۄں٬ شائِد٬ میری جان ہی وادھُۄ لگّدی سی۔ مَیں سبھ دی اِچھّا اگّے اِہ وچن لَے کے سِر جھُکا لِیا کِہ اُہ سکُۄل نُۄں ساںجھی ذِمّیواری نال چلائُݨ وِچّ میرا ساتھ دیݨگے۔

ہۄئِیا وی اِںج ہی۔ سبھ جݨِیاں نیں میرا ساتھ دِتّا۔ مَیں اُہناں نُۄں بینتی کِیتی کِہ لۄڑ مُتابک جدۄں کِسے دا جی کرے اُہ چھُٹّی جاں فرلۄ لَے کے جا سکدا ہَے پر جِنّاں چِر ڈِئۄُٹی ’تے ہۄوے آپݨی ذمِیر اگّے جواب-دیہی سمجھ کے جماتاں وِچّ ذرُۄر جاوے اتے سقُۄل انُشاسن نُۄں بݨائی رکھّݨ وِچّ دِلۄں منۄ سہائی ہۄوے۔ وِدِیارتھِییاں دی ہریک جمات دی پںچّائِت بݨا دِتّی تے سارِییاں جماتاں وِچۄں چۄݨویں مُںڈّے لَے کے اِکّ سُپر-پںچّائِت بݨا دِتّی۔ اِہناں پںچّائِتاں وِچّ اُہ مُںڈّے وی لئے جِنہاں دے بھرا-بھائی ’جرنَیل‘ بݨ کے کھاڑکُۄیاں وِچّ وِچر رہے سن۔ اُہناں نُۄں سمجھائِیا کِہ سچّی سِکھّی غلت دے خِلاف تے چںگِّیائی دے ہکّ وِچّ لڑائی لڑن دی سِکھِیا دِںدّی ہَے۔ سچّی سِکھّی وڈِّیاں تے ادھِیاپکاں دا آدر کرنا سِکھائُںدی ہَے٬ اُہناں دی پت لاہُݨ دا سبک نہِیں دِںدّی! وِدِیا-پْراپت کرنا تے سکُۄل نِئماں دا پالݨ کرنا اُہناں دی آپݨی ذِمّیواری ہَے کِئُںکِہ سکُۄل اُہناں دا ہَے اتے وِدِیا لَیݨ جاں ناں لَیݨ نال ہۄݨ والے فائِدے-نُکسان نال اُہناں دی آپݨی ذِںدّگی جُڑی ہۄئی ہَے٬ کِسے ادھِیاپک دی نہِیں۔ سِکھّی روائِت دی پْریرنا دے کے کِہا کِہ پںجّاں وِچّ پْرمیشر ہُںدّا ہَے اتے پںچّائِت دا ہُکم گُرُۄ جی نیں وی نہِیں سی مۄڑِیا۔ اِس لئی وِدِیارتھِییاں دے نِئم تۄڑن جاں غلتی کرن ’تے فَیسلا جمات دی پںچّائِت نیں ہی کرنا ہَے تے فَیسلا کردِیاں اِہ وی دھِیان رکھّݨا ہَے کِہ سچّ-جھُۄٹھ دا نِتارا کردِیاں گُرُۄ وی تُہاڈے اںگّ-سںگّ کھلۄتا ہَے! جے اُہناں تۄں فَیسلا ناں ہۄ رِہا ہۄوے تاں اُہ ساںجھی سُپر-پںچّائِت کۄل جا سکدے ہن۔ ’مُکدّمے‘ دی سُۄچنا مَینُۄں ذرُۄر نال دے نال دِتّی جاوے۔ لۄڑ پَیݨ ’تے مَیں وی پںچّائِت وِچّ بَیٹھاںگا پر اںتّم فَیسلا پںچّائِتاں ہی کرنگِییاں۔ اسلۄں ہی سِرۄں لںگھّ جاݨ والی گلّ دا فَیسلا مَیں آپ کراںگا۔

اِس نال وِدِیارتھِییاں نُۄں مہِسُۄس ہۄݨ لگّا کِہ اُہ جِویں آپݨے گھر دا پْربںدھّ ہی سمبھّال رہے ہۄݨ۔ کُجھّ ہی دِناں وِچّ سکُۄل باکائِدا لگّݨ لگّا۔ ادھِیاپکاں تے وِدِیارتھِییاں دے ساںجھے تال-میل نال پڑھائی وی ہۄݨ لگّی تے انُشسان وی کائِم ہۄ گِیا۔ مَیں اُہناں اںدّرلا سچّا سِکھّ جگا دِتّا سی۔ میری اِنچارجی دے اُس سارے دَۄر وِچّ وِدِیارتھِییاں وِچّ ہۄئے جھگڑِیاں دے سارے فَیسلے میری ہاذری وِچّ پںچّائِتاں دی مرذی نال ہُںدّے رہے۔ مَیں اِہ سمجھائِیا ہۄئِیا سی کِہ جے کۄئی وِدِیارتھی آپݨی غلتی منّ لوے تاں اُسنُۄں مُیافی دے کے جھگڑا مُکا دیݨا چاہِیدا ہَے کِئُںکِہ سِکھّی بخشݨ-ہار ہَے! اِستۄں ودھّ اُس دَۄر وِچّ ہۄر کِیتا وی کی جا سکدا سی! اِسدا چمتکاری اسر ہۄئِیا۔ چھۄٹے جھگڑے تاں پںچّائِتاں آپ ہی نجِٹھّ لَیںدِییاں پر وڈّے جھگڑے میری ہاذری وِچّ وڈّی پںچّائِت نجِٹھّ لَیںدی۔

آگُۄ مُںڈّے اینے سچّے-سُچّے ہۄ گئے کِہ کِسے نال وی پکھّ-پات ناں کردے۔ اُہ سدا غلت نُۄں غلت کہِںدّے۔ جدۄں مَیں غلتی کرن والے دی ذمِیر نُۄں ٹُمبّدا تاں اُہ غلتی منّݨ لئی تِیار ہۄ جاںدا۔ اِکّ وار میری غَیرہاذری وِچّ اِکّ گبھّرُۄ مُںڈّا کِسے ادھِیاپک دے گل پَیݨ نُۄں تِیار ہۄ گِیا۔ سارے ادھِیاپک نِراش ہۄ گئے۔ جے اِسترہاں ہی اُہناں دی بیئِذتی ہۄݨی ہَے تاں اُہ کاہدے لئی کھپدے پھِرن! مَیں وی چِںتّاتُر ہۄ گِیا۔ بݨی کھیڈ وِگڑ چلّی سی۔ جمات وِچّ جا کے پںچّائِت اِکٹھّی کِیتی۔ پںچّائِت نیں مُںڈّے نُۄں کسُۄروار دسِّیا۔ اُس مُںڈّے دا پِئۄ بلُۄ سٹار آپْریشن ویلے سںتّ بھِڈراںوالے دا ساتھی رِہا سی۔ مَیں اُس اںدّرلے سِکھّ نُۄں سمبّۄدھن ہۄ کے پُچھِّیا کِہ کی آپ بݨائے نِئم تۄڑ کے تے ادھِیاپک دی بیئِذتی کر کے اُسنے سچّے سِکھّ والا فرذ ادا کِیتا ہَے!

اُسنے غلتی منّ کے ادھِیاپک کۄلۄں مُیافی مںگّ لئی۔ کُجھّ دِناں پِچھّۄں ہی آپْریشن بلَیک تھںڈّر سمیں دربار ساہِب کمپّلَیکس وِچۄں اُسدی گْرِفتاری دی سُۄچنا مِلݨ ’تے سبھ دے ساہ سُۄتے گئے۔ اسل وِچّ اُسدا تاں کئی چِر تۄں دربار ساہِب وِچّ رہِںدّے کھاڑکُۄیاں نال سمپّرک سی تے اُہ اۄتھے اکسر ہی آئُںدا جاںدا سی۔ اُستۄں سکُۄل وِچّ کِسے ترہاں دی وی گڑبڑ جاں دُرگھٹنا کِیتے جاݨ دی سمبھّاونا نُۄں خارج نہِیں سی کِیتا جا سکدا۔ پر اِہ سِکھّی سپِرٹ والے پںچّائِتی راج دی شُدھ بھاونا اُس اںدّر جگا دِتّے جاݨ دی کرامات سی کِہ اُہ آپݨی غلتی منّ کے ادھِیاپک کۄلۄں مُیافی مںگّ گِیا سی۔

اِس تجربے تۄں مَیں سۄچݨ لگّا کِہ جے ساڈے آگُۄیاں نیں پہِلاں آپݨے اںدّر تے پھِر آپݨے پِچھّے لگّݨ والے لۄکاں اںدّر سچّی سِکھّی نُۄں جگائُݨ دا کدی کۄئی چارا کِیتا ہُںدّا تاں اسِیں کدی وی اِہۄ جِہے ماڑے ہالات وِچۄں ناں گُذردے۔

اِس ہالات وِچّ مَیں کھُد وی مردا مردا بچِیا۔ اِکّ دِن مَیں سکُۄل دے مین گیٹ دے نال بݨے شَیڈّ وِچّ جمات لائی ہۄئی سی کِہ باہر مۄٹر سائیِکل دا کھڑاک سُݨِیاں۔ درواذے نُۄں مَیں تالا مروا کر رکھّدا ساں۔ کِسے مُںڈّے نُۄں باہر ویکھݨ لئی کِہا تاں مۄٹر سائیِکل والِیاں نیں اُس کۄلۄں ہَیڈّماسٹر بارے پُچھِّیا۔ “اَیتھے ای نیں” مُںڈّے نیں اُہناں نُۄں آکھ کے مَینُۄں دسِّیا٬ “تُہانُۄں بُلائُںدے نیں۔”

پِچھلے کئی مہِینِیاں تۄں ہَیڈّماسٹر تاں سکُۄل نہِیں سی آ رِہا۔ پِںڈّ والے تے سکُۄل دے مُںڈّے وی ہُݨ مَینُۄں ہی ’ہَیڈّماسٹر‘ سمجھݨ لگّے سن۔ درواذے اگّے ہۄ کے ویکھِیا؛ پِچھلی سِیٹ ’تے بَیٹھے مُںڈّے نیں سٹین گنّ دی نالی لۄئی دی بُکّل وِچۄں باہر کڈھّ کے سِدھّی میرے ولّ تاݨی ہۄئی سی۔ مَینُۄں ویکھ کے اُہ تھۄڑے ہَیران ہۄئے۔ پِچھلے نیں اگلے دے کُۄہݨی مار کے کُجھّ پُچھّݨا چاہِیا۔ اگلے نیں کِہا٬ “اسِیں دسوِیں جمات دے --–مُںڈّے نُۄں مِلݨَے۔”

کۄل کھلۄتے مُںڈّے نُۄں دسوِیں وِچّ پڑھدے مُںڈّے نُۄں بُلائُݨ لئی آکھ کے مَیں آپ درواذے تۄں اۄہلے ہۄ کے جمات وِچّ جا کھلۄتا۔ اُہناں نیں ’دسوِیں وِچّ پڑھدے مُںڈّے‘ دی کۄئی اُڈِیک ناں کِیتی کِئُںکِہ اُس ناں دا کۄئی مُںڈّا دسوِیں وِچّ پڑھدا ہی نہِیں سی۔ اُہ اۄسے ویلے مۄٹرسائیِکل نُۄں کِکّ مار کے ’ہرن‘ ہۄ گئے۔ اسل وِچّ اُہ آئے تاں اسلی ہَیڈماسٹر نُۄں ’مِلݨ’ سن پر اگّے مَینُۄں ویکھ کے ششۄپںجّ وِچّ پَے گئے۔ میری کِسمت چںگّی سی کِہ پِچھلے نیں سٹین دا گھۄڑا تُرت نہِیں سی دبّ دِتّا۔ نہِیں تاں اِہۄ جِہے مَۄکے تے ہرفلی کاہلی وِچّ ہۄݨ کرکے اگلِیاں کۄل بہُتی پُچھّ-گِچھّ کرن دا جاں سہی شِکار جانݨ دا سماں ہی نہِیں ہُںدّا۔ اِہ تاں کُدرت میرے ہکّ وِچّ نیڑِئۄں ہۄ کے بھُگتی سی جۄ اُس مُںڈّے نیں اِشارے نال اگلے تۄں پُچھّ لِیا سی کِہ اِہ تاں ہۄر بںدّا لگّدا ہَے؛ اِسنُۄں مارِیا جاوے جاں ناں؟

آتںکّ اتے بھَیء دے ہر پل سِر ’تے چھائے پْرچھاوِیاں ہیٹھاں ہی میرِییاں ’پںجّاب سںکّٹ‘ نال سمبّںدھّت کہاݨِییاں ’بھجِّییاں باہِیں‘, ’چَۄتھی کُۄٹ‘, ’پْرچھاویں‘, ’مَیں ہُݨ ٹھِیک ٹھاک ہاں‘ اتے ’چھُٹّی‘ سِرجݨا دے امل وِچۄں لںگھّ کے مُکمّل ہۄئیِیاں۔

’بھجِّییاں باہِیں‘ کہاݨی دا مُۄل سرۄت تاں میرے گُیاںڈھ وِچّ ہی پِیا سی۔ چھے اکتُۄبر 1984 دا دِن سی۔ شام دے گھُسمُسے وِچّ کُجھّ اݨپچھاتے بںدّے گھُگّ وسّدے باذار وِچّ اِکّ پاسِئۄں شُرُۄ کر کے دُۄجے پاسے تکّ اںدھّا-دھُںدّ گۄلِییاں چلائُںدے بچ کے نِکل گئے سن۔ اُہناں نیں میرے گھر دے اَین ساہمݨے چُبارِیاں وِچّ وسّدے گۄپال چںدّ دے لڑکے مںگّے نُۄں٬ جِسدی اُسدے گھر تۄں اِکّ دُکان چھڈّ کے دہِیں-پکَۄڑِیاں دی دُکان سی٬ گۄلِییاں نال بھُنّ دِتّا سی۔ سارے باذار وِچّ چَۄداں بںدِّیاں نُۄں گۄلِییاں لگِّییاں سن۔ ساڈی بَیٹھک دی کھبّی کںدھّ نال لگّدی دُکان کرم چںدّ دے لڑکے تے میرے بچپن دے یار ’لال‘ ڈاکٹر دی سی۔ اُسدے چِہرے اُتّے لگّی گۄلی گلے وِچّ جا پھسی سی۔ اُہ پِیڑ نال کراہ رِہا سی۔

اُہناں دے گھر سُنیہا بھیج کے اُسدے گھردِیاں نُۄں بُلائِیا۔ اُہدی پتنی تے بچِّیاں نُۄں آپݨے گھر رکھِّیا۔ اُسدے چھۄٹے بھرا نُۄں نال لَے کے ’لال‘ نُۄں پِںڈّ دے پْرائِمری ہَیلتھ سَیںٹر وِچّ لَے کے گئے٬ جِتھّے دُۄجے ذخمِییاں نُۄں اُہناں دے وارِس لَے کے پہُںچّ گئے سن۔ اسِیں مُڈھلی سہائِتا دِوا کے اتے سی آر پی والِیاں ’تے دبائۄ پا کے اۄسے ویلے ذکھمِییاں نُۄں امّْرِتسر لَے جاݨ دا بںدّۄبست کر لِیا۔ فلسرُۄپ سارے ذخمی بچ گئے۔ گۄپال چںدّ دے مںگّے دی تاں تھاں ’تے ہی مَۄت ہۄ گئی سی۔

کُجھ دِناں بائد مَینُۄں پُلِس ایسے گۄلی-کاںڈ وِچّ پھڑھ کے لَے گئی تے مںگّے دا کتلھ میرے اُتّے پا کے اَیلان کر دِتّا کِہ گۄلی چلائُݨ والِیاں وِچّ مَیں کھُد آپ ساں۔ اِہ وی کِہا کِہ اِہ مَیں ہی سابت کرنا ہَے کِہ مَیں گۄلی چلائی سی جاں نہِیں! میرے پِںڈّ اتے اِلاکے دے لۄکاں اتے میرے ادھِیاپک ساتھِییاں دے بھرپُۄر دبائۄ نیں تھاݨا مُکھی نُۄں اہِساس کروا دِتّا کِہ مَینُۄں اِس کیس وِچّ جھُۄٹھا پھسائِیا جا رِہا سی! اُسنے اَیسّ اَیسّ پی دے لگاتار دبائۄ بݨائی رکھّݨ دے باوجُۄد بہُت ہی ’سکھت پُچھّ-گِچھّ‘ کرن دے ہُکم نُۄں اݨگَۄلِیاں کر کے میری اُچیچی مدد کِیتی اتے کُجھّ دِناں بائد مَینُۄں رِہاء کر دِتّا۔ میرے اُتّے کتل دا کیس پائے جاݨ کر کے میری پتنی دا اۄنے دِن جۄ ہال رِہا٬ اُسدی کلپنا کِیتی جا سکدی ہَے۔

رِہاء ہۄ کے آئے نُۄں اجے اِکّ-ادھّا دِن ہی ہۄئِیا سی کِہ ساڈے گُیاںڈھ گۄپال چںدّ ہُراں دے گھر وِچۄں لڑائی دے رَۄلے دِییاں آواذاں آئُݨ لگِّییاں۔ پتا لگّا کِہ مںگّے دے مرن ’تے جِہڑی سہائِتا راشی مںگّے دی پتنی نُۄں مِلݨی سی٬ اُہ مںگّے دے بھراواں نیں اُسدے ناں نہِیں سی کروائی۔ مںگّے دی وِدھوا دے ماپے اُہ پَیسے اُسدی پتنی دے ناں کرن لئی ذۄر پا رہے سن جد کِہ مںگّے دے بھرا اِس لئی راذی نہِیں سن۔ اِس گلّ ’تے دۄواں دھِراں وِچّ بۄل-بُلارا شُرُۄ ہۄ گِیا سی تے ہُݨ دۄویں دھِراں باذار وِچّ شرییام اِکّ دُۄجے ’تے دُۄشݨ لا کے گالہ-مںدّا کر رہِییاں سن۔

اُہناں دے اِس جھگڑے تۄں ہی میری کہاݨی ’بھجِّییاں باہِیں‘ دا مہُۄرت ہۄئِیا۔ پھِر مَینُۄں مںگّے نال بھراواں ولّۄں ہۄئیِیاں تے اُس ولّۄں مَینُۄں سمیں سمیں دسِّییاں ودھِیکِییاں چیتے آئیِیاں۔ پرِوار وِچّ تکڑے بھراواں ولّۄں ماڑے نال ہُںدِّییاں ودھِیکِییاں نُۄں آدھار بݨا کے مَیں اِسنُۄں دیش دی ایکتا تے آکھںڈّتا دے باہری دِکھاوے دے اکھائُتی بھرم نال جۄڑِیا۔ ’جے اِکّ اُںگل نُۄں بھنّ دِئۄگے تے آکھۄگے کِہ مُٹھّی مِیچی وی رہے تاں وی بھجّی اُںگل مُٹھّی نال تاں جُڑنۄں رہی!’ مَینُۄں اِہ وی لگّا کِہ جے اِکّ پرِوار دے بھراواں وِچّ ماں-پِئۄ وی تکڑے-ماڑے دا وِتکرا پائُںدے نیں تاں جِہڑے لۄک ’دھرم آدھارِت دیش جاں پرِوار‘ وِچّ رہِݨ دی لڑائی لڑدے نیں کی اۄتھے اُہناں دی آرتھک وِتکرے دی لڑائی ختم ہۄ جائیگی! اسلی وِتکرا تاں جماتاں وِچّ پئے پاڑے والا ہَے۔ پکَۄڑے ویچݨ والے دُکاندار اتے ذمِین گہِݨے کرن والے غرِیب کِرساݨ دی آپس وِچّ کاہدی دُشمݨی؟ اِکّۄ جمات دے ہۄݨ کرکے دھارمِک دِکھ الگّ ہۄݨ دے باوجُۄد اُہناں دۄواں دے آپسی ہِت ساںجھے ہن۔ اُہناں دے دُشمݨ تاں اُہناں دا شۄشن کرن والے اُہناں دے آپݨے ہی دھرم دے بھرا-بھائی ہن۔ جے اسل لڑائی جماتی لڑائی ہی ہَے تاں پھِر جماتی لڑائی لڑن والے کمِئۄُنِسٹاں دے ہُںدِّیاں سُںدِّیاں پھِرکُۄ لۄک کِویں ماہَۄل اُتّے چھا گئے اتے کمِئۄُنِسٹ کِئۄں پْرسںگّہِیݨ ہۄ کے رہِ گئے؟ اِہ تے اِسترہاں دے ہۄر مسلے مَیں کہاݨی وِچّ چھۄہݨ دی کۄشِش کردِیاں منُکھّی سُبھا دے بدلدے سںدّربھاں تے رِشتِیاں دی ارتھہِیݨتا نُۄں وی نذر گۄچرے رکھِّیا۔

جلںدھّر دے ہردِیال نگر وِچّ پْریم سِںگھّ چٹھّا دے گھر کہاݨی گۄشٹی ہۄئی۔ منّے-پرمنّے لیکھکاں دی ہاذری وِچّ ’بھجِّییاں باہِیں‘ اتے رگھبِیر ڈھںڈّ دی کہاݨی ’شانے-پںجّاب‘ بارے چرچا ہۄئی۔ پْربںدھّکاں ولّۄں پاٹھکاں دِییاں پْراپت چِٹھِّییاں دے آدھار ’تے اِہ دۄ کہاݨِییاں پِچھلے سال دِییاں بِہترِین کہاݨِییاں منِّییاں گئیِیاں سن۔ اِس گۄشٹی وِچّ پںجّاب دے کہاݨِیکاراں تے وِدواناں تۄں اِلاوا گُردِیال سِںگھّ تے سںتّۄکھ سِںگھّ دھِیر ورگے وڈّے لیکھک وی شامل سن۔ گۄشٹی دا کرتا دھرتا پْریم پْرکاش سی۔

’بھجِّییاں باہِیں‘ بارے ’بہِس دی شُرُۄیات‘ کردِیاں بھُۄشن نیں پرچا پڑھِیا۔ اُسنے جِتھّے کہاݨی دی پْرسںسّا کِیتی اۄتھے اِہ سوال وی اُٹھائِیا کِہ اِس کہاݨی وِچّ پںجّاب وِچلی گھٹّ-گِݨتی دے لۄک ہَۄلی تے گھٹّ بۄلدے ہن جد کِہ بھارُۄ فِرکے دے لۄک اُچّی اتے ودھیرے بۄلدے ہن! کہاݨی بارے ہۄئی چرچا وِچّ جِتھّے کہاݨی دی تارِیف ہۄئی اۄتھے سںتّۄکھ سِںگھّ دھِیر تے ’لۄک-لہِر‘ دے سمپّادک سُہیل سِںگھّ نیں اُچّی آواذ وِچّ کہاݨی نُۄں ’کمِئۄُنِسٹ-وِرۄدھی‘ اَیلانِیاں۔ اُہناں نُۄں کہاݨی سِکھّاں جاں اتّوادِییاں دے ہکّ وِچّ بھُگتدی لگّدی سی۔ میرے مِتّر سادھُۄ سِںگھّ نُۄں وی اجِہا ہی لگّدا سی! سُہیل نیں تاں لۄک-لہِر وِچّ کہاݨی دے خِلاف سمپّادکی وی لِکھِیا۔

کہاݨی بارے گلّ کردِیاں مَیں کِہا کِہ کہاݨی وِچّ کۄئی پاتر اُچّی بۄلݨ نال ہی نِیائِیُکت نہِیں ہۄ جاںدا۔ ناں ہی کِسے پاتر دے ہَۄلی جاں تھۄڑا بۄلݨ دا اِہ متلب ہُںدّا ہَے کِہ اُسدے وِچاراں دا مہتّو گھٹ گِیا ہَے۔ ویکھݨ والی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ اُہناں دھِراں نُۄں ’بُلائُݨ’ والے لیکھک دی دْرِشٹی کی ہَے؟ اِس کہاݨی وِچّ اُچّی بۄلݨ والے پاتراں دا گُسّا ’اُس‘ دھِر نال ہۄئے دھکّے پْرتی رۄس دا پْرگٹاوا ہَے تے گھٹّ بۄلݨ والے پاتراں دا سہِم اُہناں دی تتکالِین سہِمی اتے بھَے-بھِیت ہۄݨ والی ستھِتی ولّ سںکّیت ہَے۔ اِس کہاݨی وِچّ سبھ تۄں گھٹّ بۄلݨ والِیاں وِچۄں اِکّ پاتر دھنّا سِںگھّ درذی ہَے پر اُسدے بۄل لیکھک دی وِچاردھارا نُۄں پْرتِیبِمبّت کرن والے ہن۔ کہاݨی وِچّ کمِئۄُنِسٹاں دے وِرۄدھ دا بھرم پَیݨا وی لیکھک دی رچنا-دْرِشٹی نُۄں ڈُۄںگھائی وِچّ جاکے ناں سمجھݨ دا ہی فل ہَے۔ سمُچّی کہاݨی وِچۄں ’کھامۄش-آواذ‘ تاں اِہ آئُںدی ہَے کِہ اسلی لڑائی دھرم جاں ذات دی نہِیں سگۄں جمات دی ہَے تے جماتی لڑائی دی گلّ کمِئۄُنِسٹاں تۄں ودھّ بھلا کِس نیں کرنی ہۄئی! پر دُکھّ دی گلّ ہَے کِہ کمِئۄُنِسٹاں تۄں اِہ لڑائی بھلی-بھاںت لڑی نہِیں جا سکی۔ اُہ لۄکاں نُۄں آپݨے نال جۄڑنۄں اسمرتھّ رہے تے اِتِہاس اُہناں دے ہتھّۄں تِلک گِیا۔ اِس اُتّے فِرکُۄ تاکتاں دا غلبا ہۄ گِیا۔ کہاݨی تاں اِہ اسِدھّا ہائُکا بھردی ہَے کِہ کاش! اِتِہاس دی واگ ڈۄر کمِئۄُنِسٹاں دے ہتھّ وِچّ رہِںدّی! کہاݨی وِچّ ’سِکھّاں‘ دی گلّ کرن دی شِکائِت وی واجب نہِیں۔ جے گھٹّ-گِݨتی دے لۄک اُہناں نال ہُںدّے انِیائ لئی ہمدردی دے ہکّدار ہن تاں بہُ-گِݨتی دی پِیڑِت دھِر دا ذِکر کرنا سِرف اِس کرکے ہی اِتراذیۄگ نہِیں ہۄ جاںدا کِہ اُس بھائیِچارے دا اِکّ بہُت ہی چھۄٹا ہِسّا غلت کاروائیِیاں وِچّ رُجھِّیا ہۄئِیا ہَے۔

میرے اںدّرلا لیکھک کمِئۄُنِسٹاں نُۄں آپݨی دھِر سمجھ کے اُہناں دی واجب کمذۄری ’تے اُںگلی رکھّ رِہا سی۔ پر کُجھّ کمِئۄُنِسٹاں نُۄں آپݨی واجب آلۄچنا وی پسںدّ نہِیں سی۔ اُہ تاں اُس ویلے دی پھِرکُۄ دھِر دی ’بیکِرک‘ آلۄچنا کرن وِچّ وِشواس رکھّدے سن تے اُسدے واجب گُسّے اتے ناراذگی نُۄں اسلۄں گھٹا کے ویکھدے تے اُسدا گل گھُٹّݨا چاہُںدّے سن۔ پر ساہِت دا کمّ ’بیکِرک‘ آلۄچنا کرنا نہِیں سگۄں سبھ دھِراں دے دُکھّ نُۄں اُسدے نیڑے ہۄ کے سُݨنا تے اُسدے ہِسّے دی پِیڑ لئی بݨدا ہائُکا بھرنا ہُںدّا ہَے۔ مَیں اِہۄ ہی کمّ کِیتا سی۔ سِیاݨے کمِئۄُنِسٹاں نیں میرے اِس نُکتے نُں سمجھِیا۔ اُہناں دی میرے ولّۄں کہاݨی دی کِیتی وِیاکھِیا نال سمّتی سی۔ ’سِرجݨا‘ دے اگلے اںکّاں وِچّ بھُۄشن دا لیکھ وی چھپِیا تے پاٹھکاں دے پتّر وی۔ کہاݨی بارے اُٹھّے وِرۄدھ دی دھُںدّ چھٹ گئی سی۔ سِیاݨے پاٹھکاں دی لگاتار چلّدی بہِس نیں کہاݨی دی آتما دے مرم نُۄں پچھاݨ لِیا سی۔ اِہناں دِناں وِچّ مَیں کامریڈ سُہیل سِںگھّ نُۄں دۄ تِنّ چِٹھِّییاں لِکھِییاں کِہ اُہ ’لۄک-لہِر‘ وِچّ کہاݨی دے خِلاف لِکھے سمپّادکی دی کاپی مَینُۄں بھیج دیوے تاکِہ مَیں اُس ولّۄں پیش کِیتے نُکتِیاں نُۄں ٹھِیک ترہاں سمجھ سکاں۔ اُسنے ناں سمپّادکی لیکھ دی کاپی بھیجی تے ناں ہی کۄئی جواب دِتّا۔ پِچھّۄں کِسے مِلݨی سمیں اُس کۄلۄں اِس خامۄشی دا کارن پُچھِّیا تاں اُسنے کِہا٬ “میری کہاݨی بارے رائ بدل گئی ہَے۔ اُدۄں مَیں کہاݨی نُۄں ٹھِیک نہِیں ساں سمجھِیا۔ کہاݨی کِسے وی ترہاں کمِئۄُنِسٹاں دے خِلاف نہِیں۔”

مَینُۄں اُسدی سپشٹتا٬ سادگی تے سُہِردتا نیں مۄہ لِیا۔ میری کہاݨی دا کٹّڑ وِرۄدھی میری کہاݨی دا پْرسںسّک بݨ گِیا سی۔ اِہ کرامات اُہناں آلۄچکاں-پاٹھکاں دی سی جِنہاں نیں کہاݨی نُۄں رِڑک رِڑک کے اُسدے سچّ نُۄں نِتار کے اُپّر لَے آںدا سی۔

جلںدھّر والی گۄشٹی تۄں اِلاوا ’بھجِّییاں باہِیں‘ کہاݨی بارے کئی گۄشٹِییاں ہۄئیِیاں۔ اِہناں وِچۄں ’ڈھِلواں‘ وِچّ سورنجِیت سوی٬ آسی تے وِشال ہُراں دے مِتّر-مںڈّل ولّۄں تے دُۄجی ساہِت سبھا مُکیرِییاں تے ہۄر سبھاواں دے آپسی سہِیۄگ نال مُکیرِییاں وِکھے کروائی گۄشٹی دا ذِکر کِیتا جا سکدا ہَے۔ ڈھِلواں والی گۄشٹی تاں کُجھّ اِکّ دۄستاں ولّۄں کہاݨی سمبّںدھّی میرے نال کِیتے سِدھّے سوالاں-جواباں ’تے آدھارِت سی جد کِہ مُکیرِییاں والی گۄشٹی دا ذِکر اِکّ ہۄر پْرسںگّ وِچّ وی کِیتا جاݨا بݨدا ہَے۔

اِہ 1987 دے دِن سن۔ دہِشت تے آتںکّ دا بھرواں بۄل-بالا سی۔ سِیالی دِن دی نِگھّی دھُپّ وِچّ خالسا ہائی سکُۄل مُکیرِییاں دی کھُلّہی گرائۄُںڈ وِچّ بݨی سٹیج اُتّے پْرِںسِّیپل سُجان سِںگھّ دی پْردھانگی وِچّ پْردھانگی-مںڈّل سجِّیا بَیٹھا سی تے ساہمݨے کُرسِییاں اُتّے گُرداسپُر٬ مُکیرِییاں٬ دسُۄہا٬ گڑھدی والا٬ ٹاںڈا٬ تلواڑا تے ہُشِیارپُر دِییاں ساہِت-سبھاواں دے سرۄتے کہاݨی-پاٹھ سُݨن لئی بَیٹھے سن۔ کہاݨی بھاویں سارِیاں نیں پہِلاں ہی پڑھی ہۄئی سی پر اُہناں دی اِچھّا سی کِہ کہاݨی بارے چرچا چھیڑن لئی کہاݨی نُۄں اِکّ وار سرۄتیاں ساہمݨے پھِر تۄں پڑھِیا جاݨا چاہِیدا ہَے۔

مَیں کہاݨی پڑھن لئی مائیِک ساہمݨے کھلۄتا۔ کہاݨی لمّی سی تے اِسنُۄں پڑھن لئی دۄ کُ گھںٹّے دا سماں لۄڑِیدا سی۔ کہاݨی پڑھنی شُرُۄ کِیتی تاں سپِیکر راہِیں اُسدی آواذ دُۄر دُۄر تائیِں پہُںچّݨ لگّی۔ کُجھّ پَیرے ہی پڑھے سن کِہ کی ویکھدا ہاں دُۄر ساہمݨے چاہ والی ریڑھی ’تے چاہ دے گھُٹّ بھردے بںدّے میرے ولّ مُۄںہ کرکے کہاݨی سُݨن لگّے۔ اِکّ پَیرا ہۄر پڑھِیا تاں اُہناں دے کدم پںڈّال ولّ ودھݨے شُرُۄ ہۄ گئے۔ کِیارِییاں گۄڈدا مالی رمبّا رکھّ کے ہتھّ جھاڑدا ایدھر نُۄں تُر آئِیا۔ سکُۄل دی بائۄُںڈری وال دی مُرمّت کردے راج-مِستری تے مذدُۄر کمّ چھڈّکے کھلۄ گئے۔ نیڑلے نہِری کُیاٹراں دِییاں چھتّاں ’تے دھُپّ سیکدے نہِر مہِکمے دے چھۄٹے-وڈّے کرمچاری چھتّاں تۄں ہیٹھاں اُتّر آئے۔ کہاݨی-مںڈّپ دے آلے-دُیالے مجمے واںگ بھِیڑ جُڑن لگّی۔ شائِد اُہناں نُۄں لگّدا سی کِہ اِہ اُہناں دے آپݨے دِل دی گلّ ہۄ رہی ہَے۔ سارے کہاݨی وِچلی ہکِیکت نال اںدّرۄں جُڑے ہۄئے مہِسُۄس کر رہے سن۔ پُۄرے دۄ گھںٹّے اُہناں نیں اِکّ چِتّ ہۄ کے کہاݨی سُݨی۔ کہاݨی ختم ہۄݨ ’تے اُہناں دِییاں تاڑِییاں دی گڑگڑاہٹ نیں میرے اںدّر اینی تاکت بھر دِتّی کِہ مَینُۄں جاپݨ لگّا اِس کہاݨی دے مہتّو نُۄں سوِیکار کروائُݨ لئی مَینُۄں ہُݨ کِسے آلۄچک جاں وِدوان دی ’سہائِتا‘ دی لۄڑ نہِیں۔ اِس گھٹنا تۄں بائد مَینُۄں اِہ وی اہِساس ہۄئِیا کِہ جِہڑے لیکھک آم-لۄکاں دے دُکھا-سُکھاں دی بات پائُݨ دا دائوا کردے ہن اُہناں نُۄں آم لۄکاں دے اجِہے اِکٹھّاں وِچّ وی آپݨِییاں رچناواں پڑھن دا تجربا کرنا چاہِیدا ہَے اتے اُہناں دِییاں سادا ٹِپّݨِییاں وِچۄں آپݨی کلا دے مہتّو دا انُمان لائُݨ دی کۄشِش وی کرنی چاہِیدی ہَے۔

کوِییاں نُۄں تاں اجِہی لۄک-پرسںسّا کوی درباراں وِچّ مِلدی ہی رہِںدّی ہَے پر گلپ-لیکھکاں لئی اجِہا آم تَۄر ’تے سمبھّو نہِیں ہُںدّا۔ گلپ کِئُںکِہ پڑھن والی چِیذ ہَے اِس لئی اِسدے پاٹھکاں دے من وِچۄں رچنا نُۄں پڑھ کے اُٹھّی پرسںسّا دی لہِر اُسدے اںدّر ہی کِدھرے اُمڈ اُچھّل کے سَۄں جاںدی ہَے؛ اُہ لیکھک تکّ پہُںچّدی نہِیں۔ ’بھجِّییاں باہِیں‘ دے پڑھے جاݨ دا تجربا بڑا وِلکھّݨ تے آنںدّ-دائِک سی۔ اجِہا ہی رلدا مِلدا انُبھو مَینُۄں آپݨی کہاݨی ’چَۄتھی کُۄٹ‘ دے پاٹھ اُپرںتّ ہۄئِیا۔ اجِیت کَۄر ولّۄں 1988 وِچّ دِلّی وِکھے ’پںجّابی اکادمی دِلّی‘ دے سہِیۄگ نال کروائے کہاݨی دربار وِچّ پہِلے سَیشن وِچّ تاں تِنّ پاکِستانی کہاݨِیکاراں نیں آپݨِییاں کہاݨِییاں پڑھِییاں۔ دُۄجے سَیشن وِچّ پہِلاں منمۄہن سِںگھّ آئی اے اَیسّ تے پْریم پْرکاش نیں آپݨِییاں کہاݨِییاں پڑھِییاں۔ اُس سَیشن دی تِیجی تے اںتِّم کہاݨی میری سی۔ پْردھانگی ایتھے وی پْرِںسِّیپل سُجان سِںگھّ دی سی۔

اِہ کہاݨی وی پںجّاب دے آتںکّ نال سمبّںدھّت سی۔ اِس وِچّ دۄ ہِںدُّۄ پاتر چںڈِّیگڑھ تۄں امّْرِتسر نُۄں جا رہے ہن۔ اُہناں نیں بسّ تکّ جلںدھّر پہُںچّݨا ہَے اتے اُتھۄں آخری ریل-گڈّی لَے کے امّْرِتسر جاݨا ہَے۔ ہنیرا ہُںدّے سار اُہناں دے من وِچّ بھَیء اُترنا شُرُۄ ہۄ جاںدا ہَے۔ اُہناں نُۄں کِسے ویلے وی بسّ نُۄں اگوا کر لئے جاݨ تے مارے جاݨ دا خترا بݨِیاں ہۄئِیا ہَے۔ پِچھّل-جھات راہِیں کہاݨی اُہناں دے بھَیء نُۄں وی گُۄڑھِیاں کردی جاںدی ہَے اتے اُہناں دے نِجّی انُبھو دے ویروِیاں راہِیں دۄواں بھائیِچارِیاں دے مُہبّت تے نفرت دے تݨائۄشِیل رِشتے دِییاں پِڑِییاں وی اُدھیڑی جا رہی ہَے۔ جلںدھّر پہُںچّدے کردے اُہناں دی آخری ٹرین وی نِکل جاںدی ہَے۔ اُہناں دِناں وِچّ اِکّ نِسچِت سمیں تۄں بائد امّْرِتسر نُۄں ٹریناں دا جاݨا بںدّ کر دِتّا گِیا سی۔ اُہناں دے بَیٹھِیاں اِکّ ہۄر ٹرین آئُںدی ہَے۔ اِس ٹرین نیں سوارِییاں اُتارن تۄں بائد کھالی ہی امّْرِتسر نُۄں جاݨا ہَے۔ دۄویں نَۄجوان تے ادھکھڑ اُمر دا سردار گارڈ دا ترلا کرکے اُسدے ڈبّے وِچّ بَیٹھ جاںدے ہن۔ ڈبّے وِچّ دۄ کُ ریلوے دے بںدِّیاں تۄں اِلاوا دۄ سِکھّ نَۄجوان وی بَیٹھے ہۄئے ہن۔ اُہناں دی چُپّ تے اُہناں نَۄجواناں پْرتی ہِںدُّۄ گارڈ دے نرم روئیِّئے تۄں اُہناں نُۄں مہِسُۄس ہُںدّا ہَے کِہ اِہ دۄویں نَۄجوان ذرُۄر اتّوادی ہن۔ کِسے ویلے وی مارے جاݨ دا خترا اُہناں دے سِر ’تے کُۄکدا لگّدا ہَے۔ امّْرِتسر دے باہروار ہی جدۄں گارڈ ٹرین ہَۄلی ہۄݨ ’تے کھیتاں وِچّ ہی اُہناں نُۄں اُتّر جاݨ دا سںکّیت دِںدّا ہَے تاں اُہناں نُۄں لگّدا ہَے کِہ ہُݨ تاں اُہ نَۄجوان ہنیرے وِچّ اُہناں دی جان لَے کے ہی رہِݨگے۔ گڈّی تۄں اُتّردِیاں ہی اُہناں سِکھّ نَۄجواناں تۄں بچݨ لئی اُہ دَۄڑن ہی والے ہن کِہ پِچھّۄں آئی نَۄجوان دی آواذ اُہناں دا تْراہ کڈھّ دِںدّی ہَے۔ ڈر نال اُہناں دے پَیر تھاں ’تے ہی جمّ گئے۔

“تُسِیں تاں بھجّ ای اُٹھّے۔ سانُۄں نال ای نہِیں لِیا۔” وڈّا نَۄجوان کہِݨ لگّا٬ “اسل وِچّ میری چاچی٬ اِہدی چھۄٹے دی مدر دی ڈَیتھّ اجّ شمِیں تِنّ کُ وجے ہۄ گئی سی۔ مَیں اِہنُۄں لَیݨ گِیا ساں جلںدھّرۄں۔ جاںدِیاں آئُںدِیاں کُویلا ہۄ گِیا۔ گارڈ وِچارے نُۄں بینتی کِیتی تے اُہ منّ گِیا۔ اسل وِچّ گلّ اِہ ہَے کِہ اسِیں دۄویں ڈردے آں کِہ کِتے سی آر پی جاں پُلِس ’چۄں کِسے ویکھ لِیا تاں سانُۄں شکلۄں سِکھّ ویکھ کے گۄلی ناں مار دیݨ۔ اجّ-کلّہ بںدّا مارن لگِّیاں پُچھّ-گِچھّ کَۄݨ کردا اےَ جی۔ تُسِیں نال ہۄوۄگے تاں کۄئی مِلِیا وی تاں تُہاڈے کر کے ساڈا بچاء ہۄ جاویگا۔”

کہاݨی وِچلے آتںکّ نیں سرۄتِیاں نُۄں جکڑ کے رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ اگلے پل کُجھّ واپر جاݨ دی ہۄݨی نیں اُہناں دے ساہ سُۄتے ہۄئے سن تے منُکھّی رِشتِیاں دِییاں مہِین نفرتی تے مُہبّتی تںدّاں نیں اُہناں نُۄں آپݨے کسّ وِچّ لِیا ہۄئِیا سی۔

کہاݨی مُکا کے تھلّے اُتّرِیا تاں لۄک ودھائیِیاں دیݨ لگّے۔ دُۄجی کتار وِچۄں بلوںتّ گارگی اُٹھّ کے کھلۄ گِیا تے میرے نال ہتھّ مِلائُݨ لئی اگّے آئِیا۔ بھاپا پْرِیتم سِںگھّ نیں کِہا٬ “آرسی وِچّ کہاݨی چھپِیاں تاں بہُت دیر ہۄ گئی ہَے۔ اِہ مَینُۄں پھڑا چھڈّۄ۔” پُۄنم نیں تارِیف کردِیاں ’پْرِیت-لڑی‘ لئی کہاݨی مںگّ لئی۔ پِچھّۄں گگن گِلّ نیں رُکّا بھیجِیا کِہ مَیں اِسنُۄں ہِںدّی وِچّ انُواد کرنا ہَے۔ دۄ کُ ہۄر سمپّادکاں نیں وی میرے ’تے ہکّ جتائِیا۔ سبھ تۄں وڈّی گلّ سی کہاݨی دی چںگّی کوِتا واںگ بھرپُۄر داد مِلݨا۔ اِستۄں بائد چاہ دا سَیشن سی۔ میری پِٹھّ تھاپڑن والِیاں دی لڑی نہِیں سی ٹُٹّ رہی۔ اِس پرسںسّا دا نشا مَینُۄں کئی چِر رِہا۔

کہاݨی وِچلا ریل دا سفر میرے سکُۄل دے کلرک امر ناتھ نیں کِیتا سی تے اُسنے ہی دسِّیا سی کِہ اسِیں ہِںدُّۄ ہۄݨ کرکے اُہناں مُںڈِّیاں تۄں ڈردے ساں تے اُہ سِکھّ ہۄݨ کرکے پُلِس والِیاں ولّۄں مارے جاݨ تۄں ڈردے سن۔ مَیں اِس خِیال نُۄں آدھار بݨا کے کہاݨی لِکھی کِہ پںجّاب دا بھلا دۄواں بھائیِچارِیاں دے وکھّرے ہۄݨ وِچّ نہِیں۔ وکھّرے ہۄئِیاں کِسے دھِر دی وی مَۄت پںجّابِیئت دی مَۄت دا سںکّیت ہَے۔ دۄویں دھِراں اِکّ دُۄجے دے وِرۄدھی ناں ہۄ کے اِکّ دُۄجے دِییاں پُۄرک ہن۔ اِکّ دی جان نُۄں دُۄجے دی سُرکھِّیا دی لۄڑ ہَے۔ پںجّاب دے جِئۄُںدے رہِݨ لئی اِکّ دھِر نُۄں دُۄجی دھِر دی سُرکھِّیا دی بُکّل ہر ویلے لۄڑِیںدی ہَے۔

’چَۄتھی کُۄٹ‘ کہاݨی وِچّ کِئُںکِہ گھٹّ-گِݨتی فِرکے دے پاتراں نُۄں مادھِئم بݨا کے لِکھی گئی سی تے اُہناں نُۄں آپݨے خترِیاں تے فِکراں نُۄں بِیان کرن لئی مُکمّل ذبان مِلی سی٬ اِس لئی اِسدی کِسے کِسم دی آلۄچنا ناں ہۄئی۔ پر اِستۄں اگلی کہاݨی ’پْرچھاویں‘ بارے کُجھّ ہلکِیاں ولّۄں پھِر سوال اُٹھائِیا گِیا۔ سچّی گلّ تاں اِہ سی کِہ پںجّاب سںکّٹ نال ہریک بںدّا بہُت نیڑِئۄں جُڑِیا ہۄئِیا سی تے ہر اِکّ نیں اِس بارے آپݨی نِسچِت رائ وی بݨائی ہۄئی سی۔ اُس سمیں سںتُّلن وِچّ رہِݨا ڈاڈھا اَۄکھا سی۔ اِس لئی ہریک پاٹھک کہݨی دی آتماں نُۄں سمجھݨ دی تھاں آپݨا اُلار وی اُس وِچّ شامل کر لَیںدا سی۔

’پْرچھاویں‘ کہاݨی وِچّ پںجّاب دے تتکالِین دُکھاںت نُۄں سںتّالی دے دُکھاںت نال جۄڑ کے پیش کِیتا گِیا۔ لُکواں سُنیہا اِہ وی سی کِہ جِویں اسِیں ہُݨ سںتّالی دے کتلے-آم لئی شرمِںدّے ہاں؛ کلّہ نُۄں ہُݨ والے کتلے-آم لئی شرمِںدّا ہۄواںگے۔ سانُۄں وار وار اجِہِییاں شرمسارِییاں دا ساہمݨا کِئۄں کرنا پوے!

گُردِیال سِںگھّ ناولکار تے ٹی آر وِنۄد اُدۄں رِجنل سَیںٹر بٹھِںڈّا وِچّ پڑھائُںدے سن۔ اُہناں نیں مَینُۄں آپݨے وِدِیارتھِییاں نال گلّ-بات کرن لئی سدِّیا۔ میرے بۄلݨ تۄں بائد کِسے پْرۄفَیسر نیں سوال کِیتا کِہ کہاݨی وِچّ اِکّ دْرِش وِچّ مَیں ہِںدُّۄیاں نُۄں بھرا کہِ کے اُہناں نُۄں ہَۄںسلا دیݨ والے کھاڑکُۄیاں نُۄں ’چںگّے‘ وِکھا کے کی کاتل-دھِر دی ہمائِت تاں نہِیں کِیتی؟ اجِہا ہی سوال مَینُۄں ہربھجن ہُںدّل نیں وی پتّر لِکھ کے کِیتا سی۔ مَیں آپݨا دْرِشٹِیکۄن اِسترہاں پیش کِیتا:

’پرچھاویں‘ کہاݨی وِچّ ہِںدُّۄیاں نُۄں بھرا کہِ کے اُہناں نُۄں ہَۄںسلا دیݨ والے تتھا-کتھِت لۄکاں دے اِکّ دْرِش نُۄں تُسِیں جاں کُجھّ پاٹھک/آلۄچکاں ولّۄں وِستھار نال چِتْرݨ کر کے مَینُۄں کاتِل-دھِر دا ہمائِتی سمجھݨا بڑی وڈّی بھُلّ ہَے۔ اِہ میری رچنا-جُگت اتے رچنا-دْرِشٹی نُۄں ڈُۄںگھے جا کے ناں سمجھݨ وِچّۄں پَیدا ہۄئِیا بھُلیکھا ہَے۔ کۄئی پاتر کِسے کہاݨی وِچّ ذِیادا بۄلدا ہَے جاں ذِیادا سماں ’مںچّ‘ اُتّے رہِںدّا ہَے تاں اِسدا بھاو اِہ نہِیں کِہ اُہ لیکھک دا پْرتِینِدھ پاتر ہۄ گِیا۔ اِس پْرسںگّ وِچّ مَیں سِکھّ اِتِہاس نال جُڑے ناٹکاں دا ہوالا دیݨا چاہُںدّا ہاں۔ ساڈی وِشیش مرِیادا انُسار گُرُۄ ساہِبان سٹیج ’تے نہِیں دِکھائے جاںدے٬ کیول اُہناں دا ذِکر ہۄرناں پاتراں راہِیں آئُںدا ہَے۔ پر اُہناں دی وِچاردھارا اُہناں ولّۄں خُد مںچّ ’تے غَیر-ہاذر رہِ کے وی سمُچّی رچنا دی رُۄہ وِچّ سمائی ہُںدّی ہَے۔ ناںہ-واچک کِردار سگۄں بہُتا سماں دْرِش اُتّے رہِںدّے ہن پر اِس نال اِہ رچنا دی ہاں-مُکھی آتما نہِیں بݨ جاںدے۔ سۄ مسلا کہاݨی وِچّ ذِیادا جاں گھٹّ سماں سِین اُتّے رہِݨ دا نہِیں۔ مسلا ہَے لیکھک دی رچنا-دْرِشٹی نُۄں سمجھݨ دا۔ اِس انُسار جے میری کہاݨی نُۄں ویکھۄ تاں اِس وِچّ ناںہ-واچک دھِر پہِلے بھاگ وِچّ بلبِیر سِںگھّ دے رُۄپ وِچّ مںچّ ’تے رہِںدّی ہَے۔ پر بائد دے سمِیاں والی ناںہ-واچک دھِر غَیر-ہاذر ہۄ کے وی آپݨے کُکرماں سدکا سدا ہاذر رہِںدّی ہَے۔ کہاݨی دا پْرتِینِدھ سچّ 1947 تۄں 1984 تکّ فَیلی فِرکُۄ نفرت دے وِرُدھّ مانوی بھائیِچارے دے ہکّ وِچّ آواذ بُلںدّ کرن والا ہَے۔ ساری کہاݨی اجیہی امانوی ہِںسّا دے وِرُدھّ نفرت نال بھری پئی ہَے۔ پاٹھک جے گہِرا اُتّر کے پڑھے تاں اِس سوال دا جواب لبھّݨ لئی وی اہُلدا ہَے کِہ سںتّالی والا بلبِیر سِںگھّ اجے وی کِئۄں ’جِئۄُںدا‘ ہَے! اِس ’بلبِیر سِںگھّ‘ دی فِرکُۄ نفرت٬ انّہی ہِںسّا دا وِرۄدھ تاں کہاݨی دے آر-پار فَیلِیا ہۄئِیا ہَے۔ ہِںدُّۄیاں نُۄں ’بھرا‘ کہِ کے ہَۄںسلا دیݨ والے بھاویں کہاݨی دے مںچّ ’تے آئُںدے وی ہن٬ پر اُہ پْرتِینِدھ دھِر بݨ کے نہِیں اُبھّردے؛ اُہ تاں کِسے ’اںشِّک سچّ‘ نُۄں مُۄرتِیمان کردے ہۄ سکدے ہن۔ پْرتِینِدھ سچّ تاں انّہی دہِشتگردی اتے فِرکُۄ نفرت دا پِچھلے پںجّاہ سالاں تۄں کہاݨی وِچّ فَیلِیا پسارا ہَے۔ اِس لئی پاٹھکاں/آلۄچکاں نُۄں اِس پْرتِینِدھ سچّ ولّ ویکھݨا چاہِیدا ہَے۔ جِنہاں نُۄں کُجھّ پلاں لئی مںچّ ’تے آئے ’چںگّے جاپدے‘ کھاڑکُۄیاں ’تے اِتراذ ہَے اُہناں نُۄں اِہ سمجھݨا چاہِیدا ہَے کِہ اِہ وی سمُچّی ہکِیکت دا ’اںشِّک سچّ ہَے‘

لیکھک نیں کیول پْرتِینِدھ سچّ نُۄں ہی نہِیں٬ اںشِّک سچّ نُۄں وی چِتْرݨا ہُںدّا ہَے۔ اِس اںشِّک سچّ والے لۄک وی میرے نِجّی مُشہادے دا ہِسّا نیں۔ اُہناں وِچّۄں کِدھرے کۄئی وِرلے جاں بہُت وِرلے کُجھّ چںگّے وی جاپدے سن تاں اُہناں نُۄں وی کِئۄں ناں چِترِیا جاوے؟ مَیں اُہناں راہِیں فِرکُۄ ذہِرِییاں ’تے سِکھّی دے پْرتِینِدھاں وِچّ وی سُۄخم جِہا نِکھیڑا کرنا چاہِیا ہَے۔ اںشِّک تَۄر ’تے اُہناں وِچّ وی چںگّے بںدّے سن۔ جے اُہناں دا ذِکر وی آ گِیا تاں اِس نال تسوِیر مُکمّل ہی ہُںدّی ہَے۔ پر کُجھّ پلاں لئی مںچّ ’تے آئے اِہ لۄک چھۄٹے ہِسّے دا سچّ بݨن دے باوجُۄد سمُچّی دہِشتگرد لہِر دے پْرتِینِدھ نہِیں بݨ جاںدے۔ اُہناں نُۄں ’وِستھار نال‘ چِتْرݨ دا بھاو اِہ ہرغِذ نہِیں بݨ جاںدا کِہ کہاݨِیکار دہِشگرد جاں فِرکُۄ لہِر دا پْرشںسّک بݨ گِیا۔ اِس دا وِرۄدھ تاں سمُچّی کہاݨی دے گٹھن وِچّ فَیلِیا ہۄئِیا ہَے۔ نفرت تے ہِںسّا دے اِہناں ’پْرچھاوِیاں‘ تۄں اسِیں ادھّی سدی تکّ مُکت نہِیں ہۄ سکے! کئی تاں اِہ وی کہِںدّے ہن کِہ مَیں کہاݨی دے اںتّ اُتّے ’اُہ کَۄݨ سن؟” کہِ کے بات مُکا دِتّی ہَے۔

’اُہ کَۄݨ ہن‘ اِہناں دی ہی تاں ساری کہاݨی وِچّ بات پائی ہَے۔ 1947 تۄں 1984 تکّ ’جِئۄُںدے‘ بلبِیر سِںگھّ دی ہی تاں بات ہَے اِہ کہاݨی۔ جدۄں چھۄٹی بچّی اِہ سُیال کردی ہَے کِہ گۄلی چلائُݨ والِیاں وِچّ ’بلبِیر سِںگھّ‘ وی سی؟ تاں اِہ گلّ مُکائُݨا ہی نہِیں٬ گلّ دسّݨا وی ہَے کِہ اسِیں ’سِیاݨے‘ تاں اینے سہِم گئے ساں کِہ ڈردے کاتل جاں ذالم نُۄں کاتل جاں ذالم کہِ وی نہِیں ساں سکدے! پر کہاݨی تاں کاتلاں نُۄں کاتل اتے ذالماں نُۄں ذالم کہِںدّی ہَے۔

ہِںدُّۄیاں نُۄں ’بھرا‘ کہِ کے ٹِکے رہِݨ اتے دُکاناں کھۄلہ کے رکھّݨ لئی کہِݨ والے کھاڑکُۄیاں نُۄں مَیں آپ آپݨے پِںڈّ دے باذار وِچّ ویکھِیا۔ جِویں کہاݨی وِچّ ہَے٬ اِویں ہی واپرِیا۔ رۄذ ہی ماسُۄماں دا کتل کرن والی تے سٹیناں دے ذۄر نال پَیسے کھۄہݨ والی دھِر وِچّ ’اِہۄ جِہے بںدّے وی سن!’ بھاویں اُہ اِلاکے دے مُںڈّے سن اتے اِلاکے دی اُس ساںجھ وِچّۄں ہی شائِد اُہ اِسترہاں دی ’چھۄٹ‘ دے رہے ہۄݨ۔ ہۄ سکدا ہَے کِسے دُۄجے اِلاکے وِچّ اُہ وی دُۄجِیاں واںگ ہی مار-دھاڑ کردے ہۄݨ۔ کردے ہی ہۄݨگے٬ نہِیں تاں کپّڑِیاں لئی اتے چاہ-جلیبِییاں لئی دِتّے پَیسے کِہڑے بَیںک ’چۄں کڈھوائے سن اُہناں نیں! پر اُہناں دے وِہار وِچّۄں مَینُۄں اںشِّک تَۄر ’تے پْرمپّرِک سِکھّی دی جھلک مِلی۔ مَیں کہاݨی لِکھدِیاں سۄچِیا اِہناں لۄکاں نُۄں وی کِئۄں ناں پیش کراں؟ اُہناں نُۄں پیش کرنا اُہناں دی ہی بہُت وڈّی بیکِرک٬ انپڑھ اتے ذالم دھِر دے مُۄںہ ’تے چپیڑ مارنا سی اتے کلامتک اںدّاذ وِچّ دسّݨا سی کِہ کہاݨی دے آر-پار فَیلے اُہ فِرکُۄ اتے ہِںسّک لۄک سِکھّی دے پْرتِینِدھ کِویں ہۄ سکدے ہن جِنہاں دا نام سُݨدِیاں ہی لۄکاں دے ساہ سُۄتے جاںدے ہن!

جدۄں اِہ کہاݨی لِکھ لئی تاں پڑھ کے مَینُۄں وی خِیال آئِیا کِہ میری رچنا-دْرِشٹی اتے رچنا-جُگت نُۄں ڈُۄںگھائی نال ناں سمجھݨ والے لۄک اِہ سمجھ لَیݨگے کِہ مَیں اِںج کھاڑکُۄیاں دی وکالت کرن لگّ پِیاں۔ اِسے آلۄچناتمک بھَیء وِچّۄں مَیں کہاݨی دے اِس بھاگ نُۄں کٹّ دیݨ دا نِرݨا کر لِیا تاں میری پتنی نیں کِہا کِہ مَینُۄں اجیہا نہِیں کرنا چاہِیدا۔ اِس نُۄں کٹّݨا ہکِیکت بِیانی تۄں مُۄںہ مۄڑنا ہَے۔ سچّ نُۄں ویکھ کے تے جاݨ بُجھّ کے اُس تۄں اکھّ مۄڑنی لیکھک دی سُہرِدتا نہِیں۔ اُسدے کہِݨ ’تے اِہ بھاگ کہاݨی وِچّ جِئۄں دا تِئۄں رہِݨ دِتّا۔ میرے اںدّرلے اتے باہرلے دبائۄ نیں مَینُۄں لگبھگ غلت فَیسلا لَیݨ لئی مجبُۄر کر ہی دِتّا سی۔ پر میری پتنی نیں مَینُۄں ورج دِتّا۔ ہُݨ مَیں سمجھداں کِہ اُسدی گلّ منّ کے مَیں ٹھِیک ہی کِیتا۔ مَیں سںتُّلن بݨا لِیا۔ جے اُہ بھاگ کٹّ دیںدا تاں مَیں وی وکتی دبائۄ ادھِین اسںتُّلِت تے اُلار ہۄ جاںدا۔

شائِد میرے ایسے سپشٹِیکرن نُۄں دھِیان وِچّ رکھّدِیاں ہی جدۄں گُردِیال سِںگھّ نیں پںجّاب یُۄنِیورسِٹی دے بی اے دے کۄرس لئی پںجّابی کہاݨِییاں دا سںگّْرہِ تِیار کِیتا تاں اُسنے اُس وِچّ شامل کرن لئی ’پْرچھاویں‘ کہاݨی نُۄں ہی چُݨِیاں۔ ’چَۄتھی کُۄٹ‘ وی دلِیپ کَۄر ٹِواݨا دی سمپّادنا ہیٹھ ایسے یُۄنِیورسِٹی دے پاٹھ-کْرم وِچّ شامل کِیتی گئی سی۔

’پْرچھاویں‘ تے ’مَیں ہُݨ ٹھِیک ٹھاک ہاں‘ کہاݨِییاں مَیں جلںدھّر آݨ کے لِکھِییاں۔

’مَیں ہُݨ ٹھِیک ٹھاک ہاں‘ لِکھݨ دا سببّ کُجھّ اِسترہاں بݨِیاں۔

جلںدھّرۄں آپݨے پِںڈّ کھیتاں وِچّ بِیبی ہُراں نُۄں مِلݨ گِیا تاں مَینُۄں راکھی لئی رکھّے دۄ لںڈّے کُتّے اِس وار کِدھرے دِکھائی ناں دِتّے۔ پہِلاں تاں اُہ مَینُۄں آئِیا ویکھ کے اگّے پِچھّے بھَۄںدے رہِںدّے سن۔ میرے پُچھّݨ تے بِیبی نیں دسِّیا٬ “پِچھّے جِہے بھائۄُ سُنیہا دے گئے سی کِہ بہِکاں ’تے باہر بلب ناں جگائۄ تے آپݨے کُتّے مار دِئۄ۔ کُتِّیاں دے بھَۄںکݨ نال اُہناں دے آئُݨ دی سُۄہ لگّ جاںدی ہَے۔” اینی کہِ کے اُہ چُپّ کر گئی۔

“کُتّے مار ’تے پھِر تُساں؟” مَیں سُرِںدّر ولّ مُۄںہ کِیتا۔

اُہ جھُۄٹھا جِہا ہاسا ہسِّیا٬ “کی کردے! ساڈا تاں مارن نُۄں جی نہِیں سی کردا۔ ہتھِّیں پالے سی۔ پر جدۄں اگلی وار اُہ گھرے ہی آ دھمکے تاں مَیں آکھِیا٬ ’دوائی نہِیں سی لبھّی۔ تُسِیں ہی کَیپسُۄل دے دِئۄ۔ اُہناں دۄ کَیپسُۄل دِتّے۔ مَیں دہِیں ’چ رلا کے پا ’تے۔ پل ’چ پھُڑک گئے وِچارے!”

اُہ پھِر شرمِںدِّیاں دے تاݨ رۄںدا جِہا ہاسا ہسِّیا تاں میرے اںدّر جھرناہٹ پھِر گئی۔

“پُتّ٬ کی کردے پھیر؟ من اواجار تاں بڑا ہۄئِیا۔ اَۄںترے ٹبّر دا جِیء سن۔ پر آپݨی جان وی تاں چاہِیدی سی۔ اُہناں مُںڈِّیاں ’چ اِکّ چھُۄہکا جِہا٬ مساں چھٹاںکی کُ جِڈّا ہۄئۄُ٬ اُہۄ ہی نہِیں سی ماݨ۔ چپیڑ دی مار نہِیں ہۄݨا۔ چامبھلِیا ہۄئِیا سٹین چُکّ چُکّ وکھاوے۔ اکھے: تُسِیں ہُکم کِئۄں نہِیں منِّیاں؟” بِیبی دا من بھرِیا ہۄئِیا سی۔

مَینُۄں آپݨی جوانی دے دِناں وِچّ بڑے چاء نال پالِیا کُتّا ٹَۄمی یاد آئِیا۔ اُہ بِلکُل اِس کہاݨی وِچلے ٹَۄمی ورگا سی۔ اُسنُۄں کِسے مرذ تۄں بچاء لئی لوائِیا ٹِیکا خراب ہۄ گِیا سی تے پھِر ذکھم راذی ہۄݨ وِچّ ہی ناں آئِیا۔ اِکّ سویرے جدۄں کہاݨی وِچلی ’ماں‘ واںگ ہی بِیبی نیں مَینُۄں جگا کے کے ’ٹَۄمی‘ دے مر جاݨ دی خبر سُݨائی تاں اُسدی مُردا دیہ کۄل بَیٹھݨ لگِّیاں میرا اںدّر ٹُٹّ گِیا۔ پھُٹّ پھُٹّ کے میرا رۄݨ نِکل گِیا۔ ہُݨ وی مَیں مہِسُۄس کر رِہا ساں کِہ کُتِّیاں نُۄں مارن لئی پرِوار نُں کِہۄ جِہی مانسِک پِیڑا وِچۄں گُذرنا پِیا ہۄویگا! کی کُتّے مارنۄں اِنکاری ہۄ کے مَیں خُد ’اُہناں‘ دی نراذگی سہیڑ سکدا ساں! آپݨے آپ نُۄں گھردِیاں دی تھاں رکھّ کے ویکھِیا تاں جاپِیا کِہ سدا سوَے-ماݨ نال بھرِیا میرا اںدّرلا اُس ’چھٹاںک‘ کُ مُںڈّے دی سٹین اگّے مِٹّی ہۄ گِیا سِیے! میری اݨخ مَینُۄں گرک گئی جاپی۔ ترنتارن دی پرِکرما وِچّ وںگّار کے آپݨی باںہ نِیوِیں کرن دا للکارا مارن والے ہںکّارے جٹّ دی باںہ میرے دادے ولّۄں بھنّے جاݨ دی کہاݨی مَینُۄں شرمِںدّا کرن لگّی۔ مَینُۄں لگّا؛ میرِییاں آپݨِییاں باہواں ٹُںڈِّییاں ہۄ گئیِیاں سن! میرا من رۄس نال بھر گِیا۔ مَیں کِئۄں نہِیں ساں کُجھّ کرن جۄگا رہِ گِیا؟ کِتھّے سی اُہ بہادری تے جواں-مردی دِییاں ٹاہراں مارن والا پںجّاب٬ جِہڑا کہِںدّے سن٬ کِسے دی ٹَیںء نہِیں سی منّدا!

پھِر مَینُۄں خِیال آئِیا کِہ مَیں ایتھے کُتِّیاں دے مرن نُۄں لَے کے دُکھی ہۄ رِہاں٬ پر ایتھے تاں ہر رۄذ پتا نہِیں کِنّے لۄک کُتِّیاں واںگ مارے جا رہے ہن! بںدِّیاں نُۄں کُتِّیاں واںگ مارے جاݨ دِییاں خبراں اسِیں بڑے سہِج ہۄ کے پڑھن گِجھّ گئے ساں! ساڈی سںوّیدنا سُنّ ہۄ گئی سی۔ ساڈے اںدّر درد دا اہِساس مر گِیا سی۔ اِہ اہِساس اُس دِن ہی سانُۄں گھڑی پل لئی چَۄکائُںدا سی جِس دِن مرن والِیاں دی گِݨتی رۄذانا دِییاں اَۄست مَۄتاں نالۄں تِگݨی-چَۄگُݨی جاں اُستۄں وی ودھیرے ہۄوے!

اچنچیت مَیں نِرݨا لِیا کِہ اجّ جدۄں بںدِّیاں نُۄں کُتِّیاں واںگ مردے ویکھ کے ساڈِییاں اکھّاں دا پاݨی سُکّ گِیا جاپدا ہَے٬ مَیں اجِہی کہاݨی لِکھاںگا کِہ کُتّے دے مرن ’تے وی پڑھن والِیاں دِییاں اکھّاں وِچۄں اتھّرُۄ کِرن لگّݨ! تے اِہ کہاݨی لِکھی گئی۔ کُتّے مارن دی گھٹنا نُۄں مَیں سمُچّے پںجّاب-سںکّٹ نال جۄڑ کے جدۄں اِہ کہاݨی لِکھی تاں اِسدے چھپݨ ’تے اجِہا اُتشاہی پْرتِیکرم ہۄئِیا جِسدی کدی کلپنا وی نہِیں سی کِیتی۔ گُردِیال سِںگھّ نیں پرسںسّا بھری لمّی چِٹھّی لِکھدِیاں کِہا کِہ کہاݨی وِچّ جِتھّے کُتّے نُۄں مارِیا جاںدا ہَے اۄتھے میرا من بھر آئِیا سی۔ سُرجِیت پاتر نیں اِسدی وڈِیائی کردِیاں شائِرانا اںدّاذ وِچّ کِہا کِہ اِس کہاݨی تۄں پںجّاب سںکّٹ بارے لِکھی ساری کوِتا واری جا سکدی ہَے۔ کنیڈا دے اِکّ ساہِتک سماگم وِچّ کہاݨِیکار امنپال سارا نیں کِہا کِہ اُہ کہاݨی پڑھدِیاں تِنّ وار رۄئِیا۔ ’سِرجݨا‘ وِچّ چھپی اِس کہاݨی دِییاں پرچا ناں مِل سکݨ دی سُۄرت وِچّ کہاݨی دے پْرسںسّکاں نیں پھۄٹۄ کاپِییاں کروا کروا کے وںڈِّییاں۔ پھۄٹۄ کاپِییاں کرکے وںڈّݨ والِیاں وِچّ کہاݨِیکار گُرپال لِٹ دے نَۄجوان پُتّر تۄں لَے کے یُۄنِیورسِٹی دے پْرۄفَیسراں تکّ پاٹھک شامل سن۔ ’سِرجݨا‘ وِچّ اِس بارے آرٹِیکل تے انیکاں پرسںسّا پتّر چھپے۔

اینی وِیاپک پرسںسّا مِلݨ دے باوجُۄد کِسے سجّݨ نیں آپݨے بِیان وِچّ آپݨا اںدّرلا اُلار جۄڑدِیاں کِہا کِہ پہِلی وار تاں ٹَۄمی سٹیناں والِیاں دے گل نہِیں پِیا (کِئُںکِہ اُسنُۄں گھر دے مالکاں نیں اگلِیاں تۄ ڈر کے سںگّلی پا کے بنّہ دِتّا سی) پر جدۄں پُلِس آئُںدی ہَے تاں اُہ اُہناں نُۄں بھَۄںکدا٬ وڈھّدا تے اُہناں دی وردی پاڑن نُۄں آئُںدا ہَے! اُسنے اِس گلّ وِچۄں وی میری ’اتِّوادِییاں‘ پْرتی ’ہمدردی‘ پڑھ لئی سی!

میرے سمکالی کہاݨِیکاراں وِچۄں کِسے کِسے نیں اجِہی گلّ وی کِیتی کِہ تتکالی لہِراں نال جُڑے ساہِت دی اُمر بہُتی نہِیں ہُںدّی کِئُںکِہ اجِہے سمیں کتھاکار لئی ’ساہِتک وِتھّ‘ ستھاپت کرنی اَۄکھی ہُںدّی ہَے۔ لہِر دے مرن نال اجِہا ساہِت وی مر جاںدا ہَے۔ کُجھّ اِکّ دی تاں اِہ وی رائ سی کِہ پںجّاب دا مسلا بھخدا ہۄݨ کرکے مَیں اجِہِییاں کہاݨِییاں کیول چرچا وِچّ رہِݨ لئی لِکھ رِہا ساں۔

پر مَیں اِس کرکے ’پںجّاب سںکّٹ‘ نُۄں کہاݨِییاں دا وِشا نہِیں سی بݨائِیا کِہ اجِہا کرکے چرچا وِچّ رہِݨا چاہُںدّا ساں۔ اُس سمیں دا خَۄف تے دہِشت ہی اجِہی سی جۄ لگبھگ ڈیڈھ دہاکا ساڈے مناں ’تے چھائی رہی۔ کۄئی اِکّ پل وی اجِہا نہِیں سی ہُںدّا جدۄں کِسے پںجّابی دا من اِس خَۄف دے بھار تۄں مُکت ہۄئِیا ہۄوے۔ اِہ کُجھّ کُ دِناں دا تردا تردا مسلا نہِیں سی سگۄں ساڈِییاں رُۄہاں ’چ اُتّر گِیا اجِہا پالا سی جۄ سانُۄں ہر پل دںدّۄڑِکّا چھیڑی رکھّدا سی۔ اجِہے مسلے ’تے نِرے شَۄک جاں چرچا نُۄں مُکھّ رکھّ کے نہِیں سی لِکھِیا جا سکدا۔ اِس بارے لِکھݨا ’مَۄت نُۄں ماسی‘ آکھݨ والی گلّ سی۔ خاس تَۄر ’تے ماجھے دے اُس اِلاکے وِچّ جِتھّے مَیں رہِںدّا ساں٬ دہِشگرداں وِرُدھّ اِکّ بۄل بۄلݨا وی مَۄت نُۄں سدّا دیݨ والی گلّ سی۔ اُس اِلاکے وِچّ جِسنُۄں مَیں ’چَۄتھی کُۄٹ‘ آکھدا ساں تے جۄ دُۄجے دیش-واسِییاں لئی ورجِت اِلاکا بݨ گِیا سی۔ اُس پِںڈّ وِچّ بہِ کے٬ جِس دے سبھ تۄں ودھّ لۄک اِس دَۄر وِچّ گۄلی دا شِکار ہۄ گئے ہۄݨ تے جِتھّے نِکّی جِہی جھُۄٹھی-سچّی گلّ ’تے بںدّے نُۄں اگلے جہان پہُںچّا دِتّا جاںدا ہۄوے٬ کیول چرچا وِچّ رہِݨ لئی اجِہِییاں کہاݨِییاں نہِیں سن لِکھِییاں جا سکدِییاں! اِہ تاں آپݨے من ’تے ٹِکے ہِمالِییا جِڈّے بھار نُۄں کلم دی نۄک نال بھۄر بھۄر کے بھۄرا-ماسا ہٹائُݨ دا نِماݨا جِہا یتن سن۔