1. کلا
1.1 اجّ کلّہ, کلا کیول بُتّ گھڑنا اتے چِتّرکاری تِیکر سِیمت نہِیں ہَے۔
1.2 جدۄں ساڈا اجیہے کمّاں نالھ ساہمݨا ہُںدّا ہَے, جِہڑے کِسے وی کائِدے کانُۄن دی ادھِین نہِیں ہُںدّے, اُہ بھاویں کۄئی وی ہۄݨ, اسِیں آم تَۄر تے اُنہاں نالھۄں آپݨا ناتا تۄڑ لَیںدے ہاں۔
1.3 لِئُنارڈ د وِنسی دا کہِݨا ہَے کِہ کلا دا اِکّ چِترن تۄں ودھّ ہۄݨا ذرُۄری ہَے۔ کلا وِچّ اِنسانی ہُنر ہۄݨ دی مںگّ ہُںدّی ہَے۔
1.4 اجّ کلّہ اسِیں کلاکاراں نُۄں کرتا دے رُۄپ وِچّ دیکھدے ہاں, جۄ آپݨی کلا وِچّ سںسّار سبںدھّی آپݨے وِچار پرگٹ کردے ہن۔
1.5 سدِییاں تِیکر کِسے کلا دی کِیمت اِسے آدھار اُتّے گِݨی مِݨی جاںدی رہی کِہ اُس کلا نُۄں سِرجݨ لئی کِتنے دا سامان لگِّیا اتے اُس اُتّے کِنّاں سماں لگِّیا۔
1.6 اجّ کلّہ کُجھّ چِتّر مِلِیئن ڈالراں دے دس گُݨاویں وِچّ ویچِییاں جاںدِییاں ہن۔
1.7 اُس سںسّار وِچّ جِتھّے کِہ بہُتے لۄک دھرم نُۄں الوِدا کہِ چُکّے ہن, آم لۄک اتے سںگّرہِ کرتا کُجھّ کلاکاراں نُۄں دیوتِیاں دا ستھان پردان کرن دی رُچی رکھّدے ہن۔
1.8 اجۄکی دُنِییاں وِچّ مںدّراں دی تھاں ہُݨ اجائِب گھراں نیں لَے لئی ہَے۔
1.9 اِہ وِچار کِہ کلا رُہانی کِیمتاں لئی اِکّ مادھِئم ہَے, کۄئی نواں نہِیں ہَے۔ اسل وِچّ, کُجھّ تاں ہُݨ اِہ وِشواس کردے ہن کِہ پراچِین کلا نیں مُڈھلے تَۄر تے اِنسان اتے بھگوان وِچّ اِکّ وِچۄلے دا کمّ کِیتا۔
2. چِتّراں دی شکتی
2.1 ساڈے اِتِہاس وِچّ اِنساناں نیں بہُت پہِلۄں تۄں ہی کلا اُسارنی ارمبھّ کر دِتّی سی۔ سبھ تۄں پُراݨِییاں مُۄرتِییاں جِنہاں وِچّ ہن پتھّر دے جاں ہاتھی دںدّ وِچّ چھۄٹے چھۄٹے بُتّ, 30,000 سالاں تۄں وی ودھّ پُراݨے ہن۔
2.2 اِتنے پُراݨے دِناں وِچّ وی ساڈے لکڑ- دادے دھرتی وِچّ ڈُۄںگھِییاں سُرںگّاں دِییاں کںدھّاں اُتّے کںدھّ چِتّر بݨائِیا کردے سن۔
2.3 مَیرِیلِن سٹَیکسٹَیڈ نامی اِکّ اِتِہاسکار نالھ رُۄبرُۄ
(…) سُرںگّاں دی سبھ تۄں ودھِییا اُہ چِتّرکاری بچی رہِ سکی ہَے جۄ کِہ ڈُۄںگھِییاں سُرںگّاں دِییاں کںدھّاں اُتّے ہَے۔ اِس لئی کِہ …, سارا سال اُتھّے تاپمان اتے نمی اِکّۄ رہِںدّی ہَے۔ اِہ کیول اِس ترہاں ہَے جِویں کِہ تُہاڈے کِسے اجائِب گھر وِچّ کمال دا انُکُۄل واتاورن ہۄوے۔ اُہ وی اِکّ کُدرتی اجائِب گھر ہن۔
2.4 سُرںگّاں وِچلِییاں بہُتِییاں چِتّرکارِییاں جانوراں دِییاں ہن۔ بہُت سالاں تِیکر اِہۄ ہی وِشواس بݨِیاں رِہا کِہ اُنہاں راہِیں شِکار کرن دِییاں مُڈھلِییاں جُگتِییاں سِکھائیِیاں جاںدِییاں سن, اتے دھارمِک مںتّواں لئی دیوتِیاں نالھ سمپّرک کرن دا اِکّ سادھن سن۔ پر اسِیں اجّ وی اُنہاں دے اسل ارتھ نہِیں سمجھ سکے۔
2.5 مَیرِیلِن سٹَیکسٹَیڈ نالھ رُۄبرُۄ
… چِتّرکار اسل وِچّ پتجھڑ دے دِناں وِچّ جںگّلھی سانہاں دے اِجّڑ دی دِکھّ نُۄں درسائُݨ دے یتن کردا ہَے۔ اِہ اُہ مَۄسم ہُںدّا ہَے جدۄں کِہ جںگّلھی سانہ اِکٹھّے ہۄ جاںدے ہن اتے اجیہے کارج کردے ہن, جِنہاں نُۄں پشُۄیاں دا گِیان رکھّݨ والھے دھُۄل جاں چِکّڑ وِچّ لِٹݨا, بڑھکاں مارنِییاں اتے مَۄج میلا کرنا کہِںدّے ہن۔ اِس وِچّ اُہ مِٹّی چِکّڑ وِچّ لِٹدے ہن اتے بڑھکاں ماردے ہن۔ اتے اِہ ہَے … اِہ ہَے سانہاں دے نسل وادھے دی کِرِیا۔ اتے اِہۄ ہی ہَے جۄ اسل وِچّ سُرںگّ-چِتراں دے کلاکاراں ولّۄں اِہۄ ہی سُرںگّ چھتّاں اںدّر مُڑ درسائِیا جاںدا ہَے۔
2.6 پُراتن مِسر وِچّ, کلا دا سپشٹ تَۄر تے مںتّو دھارمِک کارجاں سبںدھّی سی۔
مِسر والھِیاں دا اِہ وِشواس رِہا ہَے کِہ مر چُکّے وِئکتِییاں دِییاں رُۄہاں کلا اںدّر امر ہۄ سکدِییاں ہن۔ اِسے وِشواس دے ادھِین اُتھّے 4,000 سالاں وِچّ ہذاراں مانوی چِتّر بݨائے گئے۔
2.7
کلاکاراں نیں اِنہاں چِتّراں وِچّ اسل جاں وِرۄدھ نُۄں پیش کرن دا یتن نہِیں کِیتا۔ اُنہاں نیں تاں پھارۄہاں بادشاہاں اتے امِیر وِئکتِییاں دی آگِیا دا پالن کِیتا ہَے۔
اِس کال نیں کلا اتے دھن دے وِچکار اِکّ رِشتا کائِم کر دِتّا جۄ اجّ وی اُسے دُیالھے گھُمّ رہی ہَے۔
2.8 مِسرِییاں نیں اِنسانی سرِیر نُۄں چِترائُݨ لئی ڈھُکوِییاں اتے سپھل وِدھِییاں دی کاڈھ کڈھّی۔
2.9 مَیرِیلِن سٹَیکسٹَیڈ نالھ رُۄبرُۄ
آئۄ ہُݨ وِچار کرِیئے کِہ مِسرِییاں دِییاں پرمپّراواں اسل وِچّ کِنِّییاں کُ ترک پُۄرن ہن۔ بھاویں کِہ سانُۄں اُہ بہُت ہی اجِیب دِکھائی دِںدِّییاں ہن (…)
جے تُسِیں اِہ جانݨا چاہُںدّے کِہ کِسے دا نکّ کِہۄ جِہا ہَے تاں اِکّۄ وِدھی ہَے اُس نُۄں اِکّ پاسِئۄں دیکھݨا۔ مِسر والھے کلاکار اِس سچّ نُۄں جاݨدے سن۔ اِسے ترہاں نالھ جدۄں اُنہاں نیں کِسے وِئکتی دے سِر دا چِتّر بݨائِیا ہَے تاں اُس دی دیکھݨی ساہمݨے ولّ نُۄں بݨائی ہَے۔ جے اُنہاں نیں چاہِیا کِہ تُسِیں دیکھ لوۄ کِہ وِئکتی دے مۄڈھے چَۄڑے اتے شکتِیشالی ہن تاں اُنہاں نیں مۄڈھِیاں نُۄں ساہمݨے تۄں چِترائِیا ہَے۔ جے کۄئی وِئکتی تُرِیا جا رِہا درسائِیا ہَے تاں لمِّییاں اُلاںگھاں بھردِیاں اُس دِییاں لتّاں سائیِڈ تۄں دِکھائیِیاں ہن۔ سۄ اِس ترہاں نالھ تُسِیں دیکھدے ہۄ کِہ مِسر والھِیاں دے نُکتا نذر تۄں اِہ سارا کُجھّ بہُت ہی ترک پُۄرن ہَے۔ جۄ کِہ پہِلے درجے دی درُستی دی مںگّ کردا ہَے۔ بھاویں کِہ سانُۄں اِہ سبھ کُجھّ ٹھِیک دِکھائی دِںدّا ہَے پر پھِر وی مَینُۄں ڈر ہَے کِہ اِہ تاں بہُت ہاسۄہِیݨا جاپدا ہَے, کی نہِیں؟
2.10 مِسر والھِیاں تۄں اُلٹ یُۄنانِییاں نیں دُۄرِییاں اتے گہِرائیِیاں نُۄں درسائُݨ لئی سِرتۄڑ یتن کِیتے ہن۔
اُنہاں نیں تۄپاں دی کاڈھ کڈھّی, اُنہاں نیں چِتّر بنائُݨ ویلھے ہرکتاں اتے اِنسانی سرِیر دِیاں انُپاتاں نُۄں سہی درسائُݨ لئی گݨِت دے نِئم ورتے ہن۔
2.11 سنّ بی سی دی پںجّوِیں سدی دے ادھّ وِچّ پَۄلِیکلاٹس بُتّ گھاڑے نیں کُجھّ کلا کِرتِییاں تِیار کِیتِییاں, جۄ وِشیش کر کے تۄپاں نُۄں پرگٹائُݨ لئی سِرجے گئے سن۔
2.12 اِکّ اِتِہاسکار جِین-لِئۄُس کلِئۄُمِیئۄُ نالھ رُۄبرُۄ
یُۄنانِییاں نیں سُںدّر لڑکِییاں اتے نَۄجوان چُݨے۔ اُنہاں دے ماڈل سدا ہی نَۄجوان ہُںدّے سن۔ پَۄلِیکلاٹس دی اِہ کلا کِرتی کیول اِکّ منِّیاں پرمنِّیاں نںگّیج نہِیں ہَے۔ اِس وِچّ اِکّ لَیء ہَے۔ اِس وِچّ مۄڈھے, پِٹھّا, گۄڈے اتے پَیر – اِہ سارے اِکّ سُر وِچّ ہن, جۄ اُچائیِیاں, گہِرائیِیاں اتے گُلائیِیاں نُۄں سمتۄل بݨائُںدے ہن۔ اِس وِچّ کُجھّ ٹۄئے ٹِبّے ہن, مۄڑ ہن جۄ پدھرائیِیاں دا وِگِیان کہائُںدا ہَے۔
2.13 جِین-لِئۄُس کلِئۄُمِیئۄُ نالھ رُۄبرُۄ
پر جے تُسِیں اِکّ شِیشے دے ساہمݨے کھلۄ کے اُس درِش دی اسل چِترائی کرن دے یتن کرۄ تاں تُسِیں بُری ترہاں نالھ ہل ہۄ جائۄگے۔ کِئُںکِہ اُس دی ستھِتی کُدرتی نہِیں ہَے۔ اِس لئی یُۄنانِییاں نیں بہُ دِشاوی اتے کُدرتی سُہپّݨ نُۄں سِرجݨ لئی اِکّ بہُت ہی اُتّم اتے کارگر وِدھی اپݨائی۔
2.14 سنّ بی سی دی پہِلی سدی وِچّ, رۄمناں نیں یُۄنان نُۄں جِتّ لِیا۔ پر اِہ اِکّ پُراݨی کہاوت ہَے کِہ جِتِّیا گِیا یُۄنان سدا ہی آپݨے بھِیانک جیتُۄ نُۄں جِتّ دا رِہا ہَے۔
رۄم دے سارے دھنوان یُۄنان دے بݨائے بُتّاں دے رُۄپ پراپت کرنا چاہُںدّے سن۔ اِس نالھ کلا کِرتاں دِییاں ہۄر کاپِییاں تِیار کرن دے اُدیۄگ دا جنم ہۄئِیا۔
2.15 مدھّ یُگ اںدّر, جِویں ہی کرِسچِیئَنِٹی نیں جۄر پھڑِیا تاں ساڈا اِہ یُۄنانی-رۄمن وِرسا پھِکّا پَے گِیا۔
لگّ پگّ پُۄرے 600 سالاں لئی, کلاکاراں نیں مُکھّ تَۄر اُتّے دھارمِک جِیون نُۄں ہی پرگٹائِیا۔
2.16 سماج وِگِیانی ویرا یۄلورگ نالھ رُۄبرُۄ
… کَیتھۄلِک چرچ دی چرچ کاںئۄُںسل نیں اِہ نِئم بݨا دِتّا کِہ سرِیر دے کُجھّ ہِسّے ناں درسائے جاݨ۔ اُس کلا نُۄں کیول اِہۄ ہی درسائُݨا پئِگا … جِویں کِہ کیول مَیڈۄنا … تُسِیں کیول اُس دا چِہرا ہی دیکھ سکدے ہۄ, تُسِیں اُس دے کنّ نہِیں دیکھ سکدے۔ اُس دا پہِراوا اِکّ نن واںگ ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ پھِر اِسے ترہاں ہی نن دا پہِراوا ہۄںد وِچّ آئِیا۔ اتے اِہۄ وِدھی, اِہۄ اِکّۄ اِکّ وِدھی بݨ گئی جِس نالھ پوِتّر پرِوار دے وِئکتی درسائے جا سکدے سن۔ اِہ یُۄنانِییاں دے دیوتِیاں نُۄں پرگٹائُݨ دی پُراݨی وِدھی, جِس وِچّ دیوتے بِلکُل نںگّے ہُںدّے سن, دے سِدھّی ہی وِرۄدھی سی۔
2.17 کلاکاراں نُۄں کرتار دے کیول سیوادار ہی سمجھِیا جاںدا سی اتے اُنہاں نیں گُمنامی وِچّ ہی کلا سِرجی۔ اُنہاں نیں اِکّ بہُت ہی کمال دا سورگاں دا وِچار اپناء لِیا جِس دی آس وِچّ اُنہاں نیں اِس دھرتی دے جِیون دِییاں سارِییاں تںگِّییاں تُرشِییاں نُۄں بھُلا چھڈِّیا۔
مدھّکالی چرچاں وِچّ کُجھّ اِس پرکار دے کںدھّ چِتراں اتے دھںُّدلے کِیتے گئے کھِڑکِییاں دے شِیشِیاں نال سجائے جاںدے سن جۄ انپڑھ لۄکاں نُۄں یسُۄ مسِیہ اتے ہۄر سںتّاں دے جِیون وِچّ ورتے مُکھّ دُکھاںتاں دی سِکھِّیا دِںدّے سن۔
2.18 کلا کِرتِییاں اُتّے دسخت کرن دا رِواج 1300 دے نیڑے تیڑے پِیا۔
گِیاٹۄ ڈی بَۄنڈۄن پہِلے نامور کلاکاراں وِچّۄں اِکّ کلاکار سی جۄ بہُت مشہُۄر ہۄئِیا۔
2.19 جِین-لِئۄُس کلِئۄُمِیئۄُ نالھ رُۄبرُۄ
گِئۄٹۄ پہِلی نوِچیتنا دی چِتّر-کلا دا مہاںرتھی سی۔ اُہدے کۄلھ کمال دی دِبھّ درِشٹی سی۔ اُس نیں پہِلۄں بݨے چِتّر-کلا دے نِئماں نُۄں ٹھُکرائِیا پر ناں تاں اُسنے اُنہاں نُۄں ترکپُۄرن بݨائِیا اتے ناں ہی کِسے سِدھاںت وِچّ بنّہِیاں۔ گِئۄٹۄ تۄں پہِلۄں دیکھۄ وِچار کِویں چِتّرے جاںدے سن؟ تُسِیں چرچ دِیاں کںدھّ چِتّراں نُۄں دیکھۄ۔ جے ربّ دا چِتّر بݨائِیا گِیا تاں اُہ بہُت لمّاں ہۄݨا ذرُۄری سی؛ سںتّ درمِیانے کدّ دے, اتے سادھارن لۄک بہُت چھۄٹے کدّ دے۔
گُرُۄیاں پرۄہتاں دِییاں تسوِیراں وِچّ رُہانِیئت والھِییاں سن۔ گِئۄٹۄ نیں کرِیسٹ تۄں کلںکّ کھٹّدِیاں سیںٹ پھراںکِس نُۄں سچّ مُچّ چِترِیا۔ پر ہَیرانی ہَے کِہ اِس وِچّ کرِیسٹ اتے سیںٹ پھراںکِس اِکّۄ ناپ دے ہن۔
2.20 کِئۄٹۄ پھلۄرَیںسّ نِواسی سی۔ جۄ اِکّ اَیسی شہِری رِیاست سی جِس نںُۄّ امِیر پرِوار چلائُںدے سن۔ 14وِیں سدی وِچّ, پھلۄرَیںسّ نِواسی پُراݨِییاں کلا کِرتِییاں نُۄں پراپت کرن دی بھاری رُچی رکھدے سن۔ ساری اِٹلی وِچّ ہی یُۄنانی-رۄمن کلا دے مہان آرٹ نُۄں لۄکاں ولّۄں لبھِّیا جا رِہا سی۔
3. کلاکار اتے اُس دا سماں
3.1 لِئُنارڈ د وِنسی جۄ کِہ چِتّر-کلا دے پُنر جِیون, وِگِیانِک اتے تکنِیکی کارِیگری دا اُستاد ہَے, نیں ادِکھّ نُۄں چِترن دا سُپنا لِیا۔
3.2 آپݨے سمیں دے بہُت سارے ہۄر چِتّرکاراں اتے بُّت-گھاڑِیاں واںگ ہی لِئُنارڈ د وِنسی دا اِہ وِشواس سی کِہ اِکّ کلاکار دا ستھان کرتا دے سامان ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔
3.3 اُس سمیں تۄں ہی کلاکاراں نُۄں دستکاراں نالھۄں, جۄ کیول مُۄرتِییاں نُۄں بݨائُںدے ہی ہن, وکھّرائِیا گِیا۔
3.4 اِکّ اِتِہاسکار مَیرِیلِن سٹۄکسٹڈ نالھ رُۄبرُۄ
اُداہرن وجۄں, اسِیں جاݨدے ہاں کِہ رُۄبنذ کۄلھ اِکّ نیمبدھ چِتّرکاری دی پھَیکٹری سی … اتے اُسنے آپݨے نالھ کمّ کرن لئی بہُت سارے چںگّے کارِیگر رکھّے ہۄئے سن۔ اُنہاں وِچّۄں کۄئی کپّڑا اتے کۄئی پھلھاں-پھُلّاں دی چِترائی کرن دا ماہر سی۔ اِس پرکار اُس کۄلھ ہر پرکار دا ماہر سی۔ پھِر رُۄبنذ اُنہاں دے کِیتے کمّ نُۄں تھاںئۄں تھاںئیِں ٹِکا کے چِتّر بݨا لَیںدا سی۔
3.5 مائیِکلئَںجلۄ اِکّ ہۄر کلاکار سی جِس نُۄں اُس دے جِئُںدِیاں ہی ماݨتا پراپت ہۄئی۔ اُہ بہُت ہی ڈُۄںگھا رہسّوادی آدمی سی۔ اُسدا وِشواس سی کِہ اِکّ سُہپّݨ ہی ہَے جِس دے راہِیں مانوتا پرماتما نالھ سمپّرک بݨا سکدی ہَے۔ سِسٹائیِن چرچ دی چھتّ دی چِتّرکاری اُس دی اِس اُتّم پْرتِبھا نُۄں اُجاگر کردی ہَے۔
3.6 17وِیں سدی تۄں پِچھّۄں, اکادمِک ادارِیاں نیں اِہ سدا سدا لئی سوِیکار کر لِیا کِہ کۄمل کلاواں دا کارج بُدھِّیجِیوِییاں دا کارج ہَے۔
3.7 اکادمِییاں دِییاں سُہج پرمپّراواں سںسّار بھر دے مہان وِئکتِییاں ولّۄں نِردھارت کِیتِییاں جا رہِییاں سن۔
ورسیلذ دے ودھ رہے پربھاو کارن کلا دا کیںدر اِٹلی تۄں پھراںس وِچّ آ گِیا۔
3.8 ویرا ذۄلورگ نالھ رُۄبرُۄ
مَیں اںدّاذا لائُںدا ہاں کِہ کلا لئی سبھ تۄں مہتّو پُۄرن تھاں اتے سبھ تۄں ودھّ مہتّو پُۄرن اُساری پھراںس وِچّ سی اُہ وی 17وِیں سدی دے نیڑے تیڑے اتے اُتّۄں پِچھّۄں۔ جدۄں اسِیں اِنہاں وِچاراں سبںدھّی سۄچدے ہاں کِہ سُہج کی ہَے, سُہپّݨ کی ہَے, کلاکاری چِتّر اتے گھڑے گئے بُتّ کِس پرکار دیکھے-دِکھائے جاݨ تاں اِہ اِکّ بہُت ہی مہتّو پُۄرن مُدّا ہَے۔ کِئُںکِہ اِس مُدّے نیں باکی دے سارے یُۄرپ نُۄں اتے سارے پچھّمی وِچاراں نُۄں بہُت ہی پربھاوت کِیتا ہَے کِہ اسل وِچّ کلا ہَے کی۔ وِشیش تَۄر اُتّے بادشاہاں دی پُۄرن تاناشاہی دے ہۄںد وِچّ آئُݨ دے کارن۔ اِسے ترہاں, اُداہرن دے تَۄر تے, جدۄں اسِیں لُۄئی 14ویں دی وِدھی دی گلّ کردے ہاں جاں لُۄئی 15واں جاں پھِر لُۄئی 16واں اِس تۄں سانُۄں اُس دے بارے کُجھّ ناں کُجھّ ذرُۄر پراپت ہُںدّا ہَے۔ سانُۄں اِس تۄں اِہ پتا چلدا ہَے کِہ سُہپّݨ کی ہَے دا نِرنا کرن والھا کَۄݨ سی۔
3.10 19وِیں سدی اںدّر اِکّ کلاکار دی سپھلتا اِس مُّدے اُتّے ہی ادھارت سی کِہ اُہ سَیلُۄن ڈی پَیرِس وِچّ کِتنا کُ سوِیکارِیا جاںدا ہَے۔
3.11 اڈُۄئرڈ مَینٹ اجے اݨجاݨِیاں ہی سی کِہ جدۄں اُسنے 1863 دے سَیلُۄن اُتّے آپݨی کلا کِرتی ’ڈِیجُۄنِیئر سُر آئی ہرب‘ پیش کِیتی۔
اِس کلا کِرتی دا سائیِذ ہَیران کر دیݨ والھا سی۔ کِئُںکِہ اُس ویلھے اِتنی وڈّی کَینوس کیول اِتِہاسِک نذارِیاں نُۄں پیش کرن لئی ورتی جاںدی سی۔ اِس تۄں وی اگّے مَینٹ نیں شَیلِییاں دا سُمیل کر دِتّا: نںگّیج, پۄرٹریٹ, لَیںڈسکیپ, کھڑھا جِیون۔ ججّاں نُۄں اِہ نواں سٹائیِل چںگّا نہِیں لگِّیا اتے اُنہاں نیں اِس تسوِیر نُۄں نکار دِتّا۔
3.12 مَینٹ اجیہا کۄئی اِکلّا کلاکار نہِیں سی جِسدی کلا سوِیکارتا دی اُڈِیک وِچّ سی: 3,000 تسوِیراں نُۄں نکار دِتّا گِیا سی۔ جدۄں اِس دے وِرۄدھ وِچّ جلسے جلُۄساں دا ہڑھ آ گِیا تاں بادشاہ نَیپۄلِیئن تِیجے نیں اِکّ وکھّری نُمائِش لائُݨ دا ہُکم چاڑھ دِتّا: ’د سَیلُۄن ڈیس رپھِئۄُجج‘
اُس نُمائِش وِچّ , کلا دے اِتِہاس وِچّ مَینٹ دی کَینوس ’سکسَیسّ ڈی سکَیںڈّیل‘ پہِلے نمبّر اُتّے آئی۔
3.13 دۄ سال پِچھّۄں, سَیلُۄن دے ادھِکارِییاں نیں مَینٹ دی اِکّ ہۄر کَینوس سوِیکار کر لئی۔ ’د بِئۄُٹِیپھُلّ اۄلِمپِّییا کاذڈ ا نِئۄُ سکَیںڈّل’۔ اِس سُںدّر اۄلِمپِّییا نیں اِکّ نوِیں بدنامی نُۄں جنم دے دِتّا۔
3.14 جِین-لِئۄُس کلِئۄُمِیئۄُ نالھ رُۄبرُۄ
اۄلِمپِّییا, جۄ اِکّ ماڈل سی اتے جِس دا نائۄں سی ’وِکٹۄرِیئن مِئۄُرن‘ اِکّ بِستر اُتّے پِیا ہَے۔ اُس دے اِس ترہاں لیٹݨ دا کۄئی کارن نہِیں ہَے, کۄئی سمرتھن نہِیں ہَے۔ کِئُںکِہ اُس سمیں تِیکر کلا انُسار اُس دے لیٹݨ دا کۄئی کارن ہۄݨا چاہِیدا سی اتے اُس دی کۄئی کہاݨی وی ہۄݨی چاہِیدی سی۔ اِس لئی درشکاں نیں کہاݨی آپݨے کۄلھۄں بݨائُݨی ارمبھّ کر دِتّی … اِکّ سَیکس دی, نِیچ اتے گھاتک کہاݨی۔ جۄ اِس وِکٹۄرِیئن مِئۄُرن دے چِتّر دے آدھار اُتّے اُساری گئی, جۄ نِشچے تَۄر تے ہی اِکّ نِیوِیں شْریݨی دا گلھِییاں وِچّ اوارا گردی کرن والھا, اِکّ اݨ وِچھائے بِسترے اُتّے لیٹِیا ہۄئِیا چھۄکرا ہَے۔
3.15 جِین-لِئۄُس کلِئۄُمِیئۄُ نالھ رُۄبرُۄ
اِہ مَینٹ دی بدکِسمتی سی کِہ اُس نیں چِتّرکاری دی اِکّ اَیسی شَیلی دی کاڈھ کڈھّی جِسدا آپݨے آپ تۄں بِناں ہۄر کۄئی سمرتھن نہِیں سی۔ جِس وِچّ کۄئی کہاݨی نہِیں سی, جۄ کۄئی وی سُنیہا نہِیں سی دِںدّی اتے جِسدے کۄئی وی ارتھ نہِیں سن۔ پھِر وی اُسنے درواذے کھۄہل دِتّے۔ سِیذانے نیں اجیہے چِتّر بنائُݨے ارمبھّ کر دِتّے جِنہاں دا سِوائے اُس چِتّر دے آپݨے آپ دے ہۄر کۄئی سمرتھن نہِیں سی اتے اِہ رُچی چلدی گئی چلدی ہی گئی کِہ اِہ اجۄکے آرٹ تِیکر پہُںچّ گئی۔
3.16 آپݨے چِتّراں وِچّ چانݨ اتے ہرکت دا سُمیل درسائُݨ لئی نوِییاں وِدھِییاں اُسار کے چِتّرکاراں اتے اُنہاں دے اُتّر ادھِکارِییاں نیں اِس کلا وِچّ اِکّ اِنکلاب لَے آںدا۔
وَین گَۄگ, رینِیئر, مَۄنٹ اتے گۄنِگ نیں اسلِیئت نُۄں اسلی رُۄپ وِچّ جِیوت کرن تۄں اگّے ہۄر وی بڑا کُجھّ درسائِیا۔ اُنہاں نیں آپݨی کلا نُۄں آپݨے اںدّرُۄنی سںسّار نُۄں اُجاگر کرن لئی ورتِیا۔
3.17 ہَۄلھی ہَۄلھی کلاکار آپݨِییاں پرمپّرک تکنِیکاں تۄں دُۄر چلے گئے۔ اُنہاں نیں نویں دْرِشٹِیکۄݨ لبھّے اتے نویں مارگ سِرجے۔
3.18 1907 وِچّ, پِکاسۄ نیں آپݨی ’لَیسّ ڈَیمۄسِلج د ایوِیگۄن‘ پہِلی ریکھا گݨِت اُتّے کَینوس تِیار کِیتی۔
3.19 جِین-لِئۄُس کلِئۄُمِیئۄُ نالھ رُۄبرُۄ
(…) اُسدے کُجھّ مِتّراں نیں, جۄ دُیائیِیاں دے پرۄپھَیسّر سن, اُسنُۄں ’سیںٹ لذارے ہسپتال‘ وِچّ بُلائِیا۔ جِتھّے کِہ بھاگہِیݨ دُراچاری اِسترِییاں نُۄں, جۄ سَیکس دِییاں بھِیانک بِمارِییاں نالھ مر رہِییاں سن, کٹھِّییاں کِیتا ہۄئِیا سی۔ کِئُںکِہ اُنہاں دا ہۄر اِلاج نہِیں سی ہۄ سکدا۔ اِنہاں بِمارِییاں دے رۄگِییاں دے چِہرے بہُت ہی بھِیانک بݨ جاںدے ہن۔ اُنہاں دے نکّ گلّہاں وِچّ بڑ جاںدے ہن, اکھّاں آپݨِیاں ٹۄئِیاں تۄں باہر آ جاںدِییاں ہن۔ اِہ بہُت ہی ڈرائُݨا دِکھائی دِںدّا ہَے۔ جدۄں اُس نیں اِنہاں اِسترِییاں نُۄں اِس دُردشا وِچّ دیکھِیا تاں اُس نیں اِہ ٹۄئے بھرن لئی پلاسٹِک دی کاڈھ کڈھّی۔ اُس نیں اِہ وِدھی اُنہاں دۄ اِسترِییاں دے چِتّر وِچّ ورتی۔
3.20 سماج اُتّے کِںتُّۄ پرںتُّۄ کرن لئی اتے سمیں دے پربںدھّ اُتّے سوال کرن لئی کلاکاراں نیں کلا دی ودھّ تۄں ودھّ ورتۄں کِیتی۔
3.21 ڈَیڈیسٹ چِتّرکار پھراںسِس پِکۄبِییا دا اِہ چِتّر اِہ ڈر درسائُںدا ہَے کِہ اِہ مشِینِیکرن اِنسان نُۄں اِکّ دِن اِکّ رۄبۄ بݨا کے رکھّ دیویگا۔
اِٹلی دے اُمبّیرٹۄ بۄسِیئۄنی ورگے بھوِکھّ مُکھی کلاکاراں دا اِہ وِشواس سی کِہ بِیتے دی کلا نالھ جے کرن والھا ہَے تاں اِکّۄ ہی کمّ ہَے کِہ ہُݨ اُس نُۄں کبراں وِچّ دبّ دِتّا جائے۔
3.22 سماج شاستری ویرا ذۄلورگ نالھ رُۄبرُۄ
اتے اُنہاں دا اِہ وی اِکّ وِچار سی کِہ کلا کُجھّ اِہۄ جِہی شَے سی جۄ مر چُکّی سی۔ اِہ کیول اجائِب گھراں وِچّ ہی سی۔ اِہ کبراں لئی بݨائی گئی سی جاں اُہ اِہ سۄچدے سن کِہ اجائِب گھر کلاواں دے کبرستان سن۔ اتے اِنہاں اجائِب گھراں لئی چںگّا اِہۄ ہی سی کِہ اِنہاں نُۄں برُۄد نالھ اُڈا دِتّا جاوے۔ اِنہاں دی منہُۄس شکل تۄں پِچھّا چھُڈائِیا جاوے۔ اتے اِہ اِکّ بہُت ہی اجِیب ستھِتی ہَے۔ کِئُںکِہ جدۄں اسِیں اِٹلی سبںدھّی سۄچدے ہاں تاں اسِیں سںسّار دے سبھ تۄں وڈّے کلا کھیتر بارے سۄچدے ہاں۔ پر سدی دے بدلݨ ویلھے نَۄجوان کلاکاراں لئی وِشیش تَۄر اُتّے اِنہاں نویں کلاکاراں لئی پِچھلے وادھُۄ بھار تۄں مُکت ہۄݨ لئی اُنہاں کۄلھ اِکّ اںتّم کِنارا سی تے اُہ اجۄکے کلاکار بݨ رہے سن۔
3.23 پچھّم وِچّ اسپشٹ کلا اِکّ بہُت ہی وِشیش رُچی بݨ گئی۔ وَیسِلی کَیںڈِسکی اِس دا مۄڈھی سی۔
اُس نیں رںگّاں, شکلاں اتے لکِیراں دی ورتۄں نُۄں گہِرائیِیاں تِیکر بھالھِیا۔
3.24 ???
3.25 پر پھِر وی وڈِّییاں سماجِک لہِراں, پھَیشن, لۄکاں دا رہِݨ سہِݨ دا ڈھںگّ اتے سمیں سمیں لڑے گئے یُدھّ کلاکاراں دا پریرنا سرۄت بݨے رہے۔
3.26 پِکاسۄ دی بہُت ہی مشہُۄر کلا کِرتی ’گُئرنِیکا‘ سپین دے گھریلُۄ یُدھّ دی بھِیانکتا نُۄں درسائُںدی ہَے۔
3.27 بھاویں کِہ کلاکار سماج اُتّے کِںتُّۄ پرںتُّۄ ذرُۄر کردے ہن, پر اُہ آپݨے آپ اُتّے اتے آپݨے مںتّواں اُتّے سبھ تۄں پہِلاں پْرشن چِنّہ لائُݨ والھے وی اُہ آپ ہی ہن۔
3.28 ڈالی سلواڈۄر دی سروݨی پیشکاری
“مَیں اِہ کہِݨا چاہاںگا کِہ میری چِتّر کلا بڑا وڈّا دُکھاںت ہَے, کِئُںکِہ مَینُۄں یکِین ہَے کِہ ساڈے اجۄکے چِتّرکار ڈھہِںدّی کلا دے کَیدی بݨ گئے ہن جۄ ساڈے سمیں دی کھُۄبی ہَے … ہُݨ جدۄں کِہ مَیں آپݨِییاں کلا کِرتِییاں دا رپھیل اتے لِنارڈۄ دِییاں نالھ مُکابلا کردا ہاں تاں مَینُۄں آپݨا آپ اِکّ نِگُۄݨا جِہا جاپدا ہَے۔
3.29 1960 وِیاں وِچّ اَیںڈی ورہۄل نُۄں پَۄپ آرٹ دی لہِر دا پۄپ سمجھِیا جاںدا سی۔ کِئُںکِہ اُہ اجیہِییاں وستاں وِچّ دِلچسپی رکھّدا سی جۄ امرِیکن بھائیِچارے دی ورتۄں دِییاں چِنّہ سن۔
3.30 جِین-لِئۄُس کلِئۄُمِیئۄُ نال رُۄبرُۄ
اجّ دے منُکھّ دے دُکھاںت نُۄں اُس نیں شائِد ہۄر سارِیاں نالھۄں چںگّیرا درسائِیا ہَے۔ منُکھّ جۄ کِہ ودھّ تۄں ودھّ مشِین نالھ جُڑکے آپ وی اِکّ مشِین ہی بݨدا جا رِہا ہَے۔
سۄ اِس وڈّی اتے سمُچّی مہاماری, جِس وِچّ سامان پرستی دا کھترا ہَے, وِچّۄں اُس نیں بہُت ہی شکتِیشالی چِتّر بݨائے ہن جۄ اجّ دے دِن دِییاں امرِیکا دِییاں سارِییاں سمسِّیاواں نُۄں پرگٹائُںدی ہَے۔ اِس لئی مَیں سۄچدا ہاں کِہ اَیںڈی ورہۄل دی مہتّتا اِکّ لمّے سمیں تِیکر بݨی رہیگی۔ بھاویں کِہ اُہ نہِیں جاݨدا, مَینٹ نالھۄں وی کۄئی بہُتا نہِیں, کِہ اُس دی کلا نیں کی یۄگدان پائِیا ہَے۔
4. کلا سںسّار وِچّ
4.1 اِنسان دے دلیری والھے کمّاں وِچّ, کلا دی کہاݨی وی وکھّۄ وکھّۄ سبھِّئتاواں وِچّ آپسی مںگّ مںگّائی اتے لَیݨ دیݨ دی کہاݨی ہَے۔
4.2 بہُت سارے سالاں تِیکر جاپان اِکّ کِلیبںدّ بھائیِچارا سی۔ پر 19وِیں سدی دے ادھّ وِچّ اِس نیں ہۄر دیساں نالھ آپݨے وپارک رستے کھۄلہ دِتّے۔
اِہۄ ہی سماں ہَے جدۄں پچھّم دے کلاکاراں نیں جاپانی لکّڑی-کُریداں نُۄں اُجاگر کِیتا۔
4.3 مَیرِیلِن سٹۄکسٹڈ نالھ رُۄبرُۄ
… پچھّمی لۄک ایشِیئن کلا تۄں اجے انجاݨ ہی سن, اتے اُہ … پر اُنہاں نیں نِیلے چِٹّے مِٹّی دے برتناں اتے ہۄر پرکار دے برتناں دا سچّا شَۄک ذرُۄر پالھ رکھِّیا سی۔ جدۄں جپانِییاں نیں پچھّمی یُۄرپ وِشیش رُۄپ وِچّ پھراںس اتے پَیرِس نُۄں اِہ برتن بھیجے, اُنہاں نیں اجیہے کاغذاں وِچّ لپیٹ کے بھیجے جِنہاں نُۄں اُہ بہُت ہی سادھارن اتے پُراݨے کاغذ سمجھدے سن۔ اِہۄ پُراݨے سادھارن کاغذ ہی جپانِییاں دی لکّڑ کلا دے رںگِّین کمال دے نکشے نِکلھے۔ ہُݨ بہُت سارے کلاکار, اُداہرݨ وجۄں گَۄگِیئن ورگے کلاکار, پر اِس نالھۄں وی بہُتے امرِیکا وِچّ – وہِسلر ورگے اِس کمال دی کلا تۄں دھُر ہِردے تِیکر پربھاوت ہۄئے۔ جدۄں اُنہاں نیں اِہ لپیٹݨ والھے کاغذ دیکھے, اُنہاں برتناں دے سُہپّݨ نالھۄں اِنہاں ولّ آپݨی بہُتی رُچی دِکھائی۔
4.4 اِہ لکّڑی-کُریداں لکّڑی وِچّ چِتّر کُریدکے اتے پھِر اُس نُۄں کاغذ اُتّے چھاپ کے بݨائے جاںدے ہن۔
جپانِییاں نیں چِتّر وِچلے ہر اِکّ رںگّ لئی وکھّۄ وکھّری لکّڑی-کُرید تِیار کِیتی۔
4.5 کاناگاوا ستھان دی وڈّی لہِر دے چِتّر جپانِییاں دے سںسّار بھر وِچّ بہُت ہی مشہُۄر چِتّر ہن۔ کاناگاوا دے چِتّراں وِچّ لمّے سمیں تِیکر آپݨے وِشے اتے اُس دِییاں لہِراں اُتّے دھِیان کیںدرت کِیتا گِیا ہَے۔ پر ہُۄبہُۄ چِتّرکاری کرن والِیاں واںگ اُنہاں وِچّ جِویں دیکھِیا تِویں چِترِیا دی وِدھی نہِیں اپݨائی گئی۔ اُنہاں لئی خترے دے اہِساس نُۄں پرگٹائُݨا مہتّو پُۄرن اُدیش سی۔ اِہ پربھاو اُس نیں نِکِّییاں نِکِّییاں کِشتِییاں شامل کر کے دِتّا۔
(نۄٹ: کاناگاوا اِکّ تھاں دا نائۄں ہَے۔ اُتھّے دا کلاکار ہۄکُۄسائی کٹسُۄشِکّا سی۔)
4.6 سارے سںسّار وِچّ کلا اِکّۄ مارگاں اُتّے ٹُردِیاں نہِیں ودھی پھُلّی۔ یُۄرپ وِچّ آئُݨ تۄں بہُت سماں پہِلۄں کُدرتی چِتّر بنائُݨ دی کلا چِین وِچّ بہُت ہی لۄک پِیاری سی۔
چِین وِچّ کُدرت دی پُۄجا دا کِیتا جاݨا اِس وِچار دا گواہ ہَے۔
4.7 پرمپّراوادی کلا کِرتِییاں وِچّ دِلچسپی ساری پِچھلی سدی وِچّ ہَۄلھی ہَۄلھی ودھی۔
چِینی برتن کلا, بُدھّ دے بُتّاں, افرِیکا دے نکاباں اتے مائِیان جگّاں پِیالِیاں دی مںگّ دِنۄں دِن ودھ رہی ہَے۔
4.8 پر اِہ ٹُۄرِذم کلا کِرتاں دی اُساری لئی بڑا بھاری کھترا ہَے۔
ٹُۄرِسٹ مںڈّی کلاکاراں نُۄں کلا کِرتِییاں نُۄں دھڑا دھڑ بنائُݨ دِییاں جُگتاں لئی اُتشاہِت کردی ہَے۔ اِس ترہاں کلا وپار لئی اُساری جاںدی ہَے اتے کلا لئی اُساری بںدّ ہۄ جاںدی ہَے۔
4.9 مَیرِیلِن سٹۄکسٹڈ نالھ رُۄبرُۄ
… یُۄکرینِیئن, رۄمانِیئن, رسِیئن اِیسٹر اَیگّ, اُداہرݨ دے تَۄر تے۔ بہُت ہی سُںدّر کلا کِرتِییاں کمال دِییاں ہن۔ آںڈِیاں اُتّے سُہج سجاوٹ والھِییاں کلا کِرتِییاں دی پرمپّرا تاں پِچھّے گھٹّۄ گھٹّ 12وِیں سدی تکّ جاںدی ہَے۔ اِہ آںڈے کیول اِیسٹر لئی ہی نہِیں سِںگّارے جاںدے, سگۄں آںڈے تاں اُتپتی دا چِنّہ ہن اتے اِنہاں نُۄں وِشال رُۄپ وِچّ سُںدّر بݨائِیا جاںدا ہَے۔ ہُݨ تُہانُۄں اِنہاں اِیسٹر دے آںڈِیاں دے شِںگّار کرن والھے اسلی کلاکار نُۄں لبھّݨ لئی ٹھِیک ہی بہُت یتن کرنے پَیݨگے کِئُںکِہ اِہ سَیںکڑِیاں, ہذاراں وِچّ شِںگّارے جاںدے ہن۔ اتے ہر پاسے ہر تھاں شِںگّارے جاںدے ہن۔
4.10 نیڑ دے دہاکِیاں وِچّ سارے سںسّار دے ہی کلاکار آپݨِییاں پرمپّرک جڑھاں ولّ مُڑ رہے ہن۔ اتے آپݨِییاں کلا کِرتِییاں وِچّ آپݨے سبھِّیاچار دے اںگّ بھر رہے ہن۔
4.11 مَیرِیلِن سٹۄکسٹڈ نالھ رُۄبرُۄ
(…) اسل وِچّ کئیِیاں نیں تاں پچھّم وِچّ سِکھلائی لَیݨ پِچھّۄں, آپݨے گھر جا کے آپݨی کلا نُۄں مُڑ سُرجِیت کِیتا۔ (…) کئی ویر تاں کۄئی اِہ انُبھو کردا ہَے کِہ جِویں کۄئی لگّ پگّ چِین دے اِکّ جَیک سن پَۄلَۄک نُۄں دیکھ رِہا ہۄوے, سِوائے اِس دے کِہ اُس سارے وِچّۄں تُسِیں کُدرت, بھُۄ دْرِش, درکھت, پاݨی, درِیائی کِنارِیاں دی ہۄںد دیکھدے ہۄ۔ بھاویں کِہ اِہ ساری ہی اِس دی کلپنا رُۄپ ہۄوے, اِہ اِکّ بہُت ہی کھُۄبسُۄرت کلا کِرتی ہۄ سکدی ہَے۔
4.12 اِس سںسّار دے آپسی کھُلّہے میل مِلاپ کارن کلا دِییاں کارِیگرِییاں دِییاں جۄ ہدّاں سن ہُݨ اُہ سبھ سماپت ہۄ گئیِیاں ہن۔
4.13 کَیتھرِین مِلٹ نالھ رُۄبرُۄ
(…) مَینُۄں یاد ہَے کِہ جدۄں اسِیں ’لَیسّ مَیجِیسِیئن ڈی لا ٹرر‘ نُمائِش لائی, اسِیں اُس اپھرِیکن کلاکار دا کمّ دِکھائِیا, جِس وِچّ اُس نیں تابُۄت بݨائے ہۄئے سن۔ پر اُہ ہَیران کر دیݨ والھے تابُۄت سن۔ جۄ اِس پرکار شِںگّارے ہۄئے سن کِہ اُنہاں تۄں سُرگواس ہۄ چُکّے وِئکتِییاں دی وڈتّݨ جھلکدی سی۔ اُہ بہُت ہی سُںدّر سن۔ اُنہاں وِچّ سِکھر دی کلا سی۔
4.14 بہُ سبھِّیاچاری سماج اجۄکی کلا دا اِکّ مہتّو پُۄرن گُݨ بݨ چُکِّیا ہَے۔
4.15 کَیتھرِین مِلٹ نالھ رُۄبرُۄ
(…) اجۄکی کلا دا اِکّ اِہ کرتو بݨدا ہَے کِہ اُہ مُڑکے پُراݨِییاں سُگںدھِّییاں دا رستا لبھّے۔ کُجھّ لۄک اِس نُۄں پُراتنتا, رسمی, اردھ-دھارمِک وِچار جاں جادُۄگری نالھ سبںدھّت کہِݨگے۔ بہُت سارے اجۄکے کلاکار اِنہاں سںکّلپاں ولّ کھِچّے آ رہے ہن۔
4.16 کلا-اُساری دی لۄڑ وِشو وِیاپی ہَے۔ اتے اسِیں آم ہی کلاواں راہِیں اِکّ سبھِّیاچار دی امِیری نُۄں اُجاگر کردے ہاں۔
5. کلا کی ہَے؟
5.1 اجّ دے کلاکاری کھیتر وِچّ سارِییاں وِدھِییاں نالھ نالھ چلدِییاں ہن۔
5.2 60وِیاں تۄں لَے کے اجائِب گھراں وِچّ اسِیں وِلکھّݨ کلاواں دیکھدے ہاں۔
5.3 شکلاں اتے رںگّاں دے سںسّار پِچھّۄں اجۄکے اُسرئیِّئے وِشیش تَۄر اُتّے نوِیاں پدارتھاں ولّ رُچِت ہۄ رہے ہن۔ دھاتاں, پلاسٹِک, اُدیۄگی نکارِیا سامان, لیذر اتے درسݨی وِدھِییاں نیں مُۄرتی کلا نُۄں ہُݨ ستھاپتی وِچّ بدل دِتّا ہَے۔
5.4 اجۄکِییاں کلاواں نالھۄں آم لۄکاں دا ناتا ٹُٹّ چُکّا ہَے۔
5.5 ویرا ذۄلورگ نالھ رُۄبرُۄ
سںسّار وِچّ اجّ اِکّ اِہ سمسِّیا ہَے کِہ جدۄں کۄئی کلا جاں کلاکاراں نالھ جُڑدا ہَے, تاں اِہ اِکّ چںگّی وِدِّیا پراپتی مںگّ کر دے ہن۔ بہُتے لۄکاں لئی کِسے کلا نُۄں مانݨاں اِکّ وںگّار واںگ ہَے۔ بہُت ساری کلا اَیسی ہَے جۄ آپݨے آپ سمجھ نہِیں پَیںدی۔ اِس نُۄں سمجھائُݨا پَیںدا ہَے۔ اُداہرݨ وجۄں 20وِیں سدی وِچّ اِہۄ جِہے کئی وِشیش کلاکار ہن, جِویں کِہ اِٹلی دا گِیاکۄمیٹی, سوِس-اِٹلی دا گِیاکۄمیٹی, جِس دے بݨائے ہۄئے لۄکاں دے بُتّ بہُت ہی اجِیب پرکار دے ہن۔ اُس دے سارے بُتّاں وِچّ سارِییاں کِسماں دے ارتھ لُکے ہۄئے ہن۔ اتے تُسِیں اُنہاں نُۄں کِویں بِیان کر سکدے ہۄ جدۄں کِہ تُسِیں کلا دے کھیتر وِچّ انپڑھ ہۄ۔
5.6 جدۄں دا مارشل ڈُۄچَیمپّ نیں آپݨے مشہُۄر پِشاب (گھر) نُۄں کلا کِرتی منوا لِیا ہَے, اِہ جاپدا ہَے کُجھّ وی چلّ سکدا ہَے۔
5.6 ا) ڈُۄچَیمپّ (اَیسّ آر سی) دی سروݨی پیشکاری
“میرے لئی, کلا اِکّ اَیسا گمبھِّیر اتے چمتکاری بِذنس سی, کِہ جدۄں مَیں اِہ اُجاگر کِیتا کِہ مَیں اِس وِچّ کُجھّ ہاسرس بھر سکدا ہاں, مَینُۄں بہُت کھُشی ہۄئی۔ مَیں بہُت سِکھِّیا پراپت کِیتی۔ جدۄں مَیں ہاسرس دی کاڈھ کڈھّی تاں اُس ویلھے آذادی پراپت کرن سامان سی۔ اِہ کیول اِکّ ہسّݨ دا ہی سوال نہِیں سی: اِکّ پرکار دا کالا ہاسا وی ہَے جِس وِچّ ناں ہاسا آئُںدا ہَے اتے ناں ہی رۄݨا, جۄ آپݨے آپ وِچّ نویکلا ہَے۔ اِہ اِکّ نویں پرکار دی بھاونا ہَے۔ جۄ ہر پرکار دِییاں چِیذاں وِچّۄں اُتپن ہُںدّی ہَے, جِنہاں نُۄں اسِیں شبداں وِچّ نہِیں پرکھ سکدے۔”
5.7 جِین-لِئۄُس کلِئۄُمِیئۄُ نالھ رُۄبرُۄ
(…) اجۄکِییاں کلاواں دے اجائِب گھر ہَیران کر دیݨ والھِییاں چِیذاں نالھ بھرے پئے ہن کِئُںکِہ اُنہاں دے پربںدھّکاں کۄلھ کۄئی وی کلاواں دا ماپ دںڈّ ہَے نہِیں۔ اتے اُہ کِسے وی کلا کِرتی نُۄں اِنکار کرن تۄں ڈردے ہن۔ اِس دا بھاو اِہ ہۄئِیا کِہ اُنہاں بُدھِّیمان کلاکاراں سترںجّ دے کھِڈارِییاں نیں ڈُۄچمپّ واںگ – نیں اِہ انُبھو کر لِیا ہَے کِہ سبھ تۄں پہِلی اتے اوّل گلّ اِہ ہَے کِہ اُنہاں کۄلھ کلا وِچّ کامِیاب ہۄݨ لئی یُدھّ نِیتی ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ اُنہاں نُۄں پرسِدھّی پراپت کرنی ہۄویگی پھِر اِس پرسِدھّی نُۄں بݨائی رکھّݨا اتے اِس نُۄں اگّے ودھائُݨا ہۄویگا۔ اجّ دے کلاکار نُۄں کلا کُشلتا دے نالھ نالھ کُۄٹنِیتگ وی ہۄݨا ہۄویگا, جے اُہ سپھل ہۄݨا چاہُںدّا ہَے۔
اِہۄ ہی سبک ہَے جۄ اسِیں ڈُۄچَیمپّ تۄں سِکھّدے ہاں۔ اتے بہُت سارِیاں نیں اِس نُۄں اِکّ دُکھدائی سبک پائِیا ہَے۔
5.8 اُدیۄگ پُۄرن بھائیِچارِیاں وِچّ اجائِب گھر, کلا وِکریتا, بِذنس اتے سرکاراں نیں امِیر وِئکتِییاں اتے تاناشاہاں دی کلا سرپرستی دی تھاں لَے لئی ہَے۔
کِسے وی کلا دا مُلّ لۄکاں دی مانتا نالھۄں وِکریتِیاں دے مُلّ آںکݨ اُتّے ودھّ نِربھر کردا ہَے۔
5.9 ویرا ذۄلورگ نالھ رُۄبرُۄ
کلاواں دا کدے سماں سی جدۄں کِہ چھۄٹے امِیراں دی چۄݨ-اِچھّا اِس اُتّے چھائی ہۄئی سی۔ کئی پکھّاں تۄں تاں اجّ وی اِہۄ ستھِتی ہَے۔ کِسے نیں اِہ پڑتال کِیتی کِہ کلاواں دا وپار کرن والھا کِہڑا سبھ تۄں پربھاوی اتے مہتّو پُۄرن ورگ ہَے, جِہڑا نِرنا کردا ہَے بھاو جِس ورگ دِییاں گتِیوِدھِییاں مںڈّی وِچّ کلاواں دا مُلّ نِردھارت کردِییاں ہن۔ اُہ کیول درجن کُ اںتّرراشٹری وپاری ہن, اُنہاں سارِیاں دے ہی نِئۄُیارک وِچّ کلا بھون ہن۔ اُہۄ ہی نِردھارت کردے ہن کِہ کِس کلا کِرتی نُۄں, کِس وِشیش سمکال وِچّ سبھ تۄں ودھّ مہتّو پُۄرن منِّیاں جاوے۔
5.10 ساڈے کھپتکار سبھِّیاچاراں وِچّ لۄک کلا کِرتِییاں دا مُلّ مال وٹاںدرے واںگ ناپدے ہن۔
جدۄں کلاکار سُرگواس ہۄ جاںدا ہَے, اُس دی کلا دِییاں کِیمتاں ودھ جاںدِییاں ہن۔
6. سِرجݨا دا بھید
6.1 کلا کِرتِییاں دی اُساری اِکّ اکہِ کاروائی ہَے۔ اجّ تِیکر کۄئی وی اِس کاروائی نُۄں سپشٹ نہِیں کر سکِیا۔
6.2 جِین-لِئۄُس کلِئۄُمِیئۄُ نالھ رُۄبرُۄ
(…) اُہ کی ہَے جۄ اِس نُۄں کلا بݨائُںدا ہَے؟ جدۄں کۄئی وِئکتی کِسے رُۄہانی, امُۄرت چِیذ نُۄں ارتھ پُۄرن بݨا کے اُجاگر کر دِںدّا ہَے تاں اِہ کلا ہَے۔ وڈّے تۄں وڈّے کلاکار آپݨے ہی پوِتّرتا دے وِچاراں نُۄں پرگٹ کرن لئی آپݨی کلا دی ورتۄں کرن لئی سِرتۄڑ یتن کردے ہن۔ اُہ پوِتّر تھاںواں, جِتھّے کِہ پُۄجا کِیتی جاںدی ہَے, تِیکر پہُںچّݨ لئی آپݨِییاں وِدھِییاں اپݨائُںدے ہن۔ مَیں دۄبارا کہِںدّا ہاں, اُہ بھاویں اُس دے وِشواس دے دھارنی ہۄݨ جاں ناں ہۄݨ, اِہ کِسے دھارمِک وِشواس دے ہۄݨ جاں ناں ہۄݨ دا مُدّا نہِیں ہَے, سگۄں اِہ تاں اُس دے پوِتّر ہۄݨ دی سُۄجھ دا وِچار ہَے۔ اُہ اِہ سمجھدے ہن کِہ اجّ کلاکار دے جِیون نُۄں امر بنائُݨ دا راذ چھُپے ارتھاں نُۄں لبھّݨ اتے اُنہاں دا پِچھّا کرن دے مارگاں وِچّ ہَے۔ اجّ, جے کِسے کلا دے ارتھ نہِیں ہن تاں سبھ کُجھّ بیئرتھ ہَے۔
6.3 اجّ, کلاکار کِسے چِیذ نُۄں وی کمپِّئۄُٹر اُتّے بݨا سکدے ہن اتے پرگٹ کر سکدے ہن۔
درشنی اتے بہُت ہی سُںدّر چِتّر کمپِّئۄُٹر اُتّے بݨائے جا سکدے ہن۔
پر کی مشِین کۄئی کلا کِرتی آپݨے آپ ہی سِرج سکدی ہَے؟
6.4 ویرا ذۄلورگ نالھ رُۄبرُۄ
(…) کلاکار, جدۄں اسِیں کلاکاراں بارے سۄچدے ہاں, کلا دا سبھ تۄں مہتّو پُۄرن رُۄپ اُہ ہَے, جِس وِچّ کاغذ جاں کِسے ہۄر پدارتھ اُتّے کِسے چِیذ دا اسل پربھاو اُسارِیا گِیا ہۄوے, جِس وِچّ کلاکار دا ہتھّ – میرا بھاو سچّ مُچّ دے سرِیرک ہتھّ تۄں نہِیں ہَے, پر “اُس کلاکار دی اسل سۄچ نیں” اِس نُۄں بݨائِیا ہۄوے – اتے اِکّ پرکار نالھ کلاکار دے ہتھّ دا وِچار بہُمُلّا بݨ گِیا ہَے۔ تکنالۄجی جِنّی ہۄر ترکّی کردی ہَے اتے اُداہرݨ دے تَۄر تے اُتنے ہی ہۄر سوَیچلت-پراݨی وِچّ گھسۄڑے جاںدے ہن۔
6.5 نیڑے دِییاں سدِییاں وِچّ اسِیں اِہ انُبھو کر لِیا ہَے کِہ کلا دی اُساری ماہرِیئت اتے تکنِیک نالھۄں کِتے اُپّر ہَے۔
6.6 کئی اجائِب گھراں وِچّ اَیسے چِتّر دیکھݨ نُۄں مِلھدے ہن جۄ منۄرۄگی ہسپتالاں وِچّ رۄگِییاں نیں اُجاگر کِیتے۔ جدۄں کِہ اِنہاں کلاکاراں نیں کلا سبںدھّی کۄئی وی سِکھِّیا پراپت نہِیں سی کِیتی۔
6.7 ویرا ذۄلورگ نالھ رُۄبرُۄ
نیڑے, نیڑے تۄں میرا بھاو ہَے پِچھلے سَۄ دۄ سَۄ سالاں وِچّ, دے سمِیاں وِچّ کلاکاری اُساری سبںدھّی پروان کِیتے گئے مہتّو پُۄرن پہِلُۄیاں وِچّۄں اِکّ پہِلُۄ اِہ ہَے کِہ کلا کیول ہُنر ہی نہِیں ہَے جۄ تُسِیں سِکھّ سکدے ہۄ۔ بھاویں کِہ تُہانُۄں کلا سِکھّݨی پئِگی۔ پر اِکّ ہُنری وِئکتی اتے کلاکار وِئکتی نُۄں وکھرائُݨ والھا تاں کلاکار کۄلھ کۄئی اںدّرُۄنی تۄہفا ہُںدّا ہَے۔ اِس وِشواس دا جھلکارا کِہ کُجھّ کُ وِئکتِییاں دے اںدّر کُجھّ وِشیش تے وِلکھّݨ ہُںدّا ہَے, اُنہاں ولّۄں کِیتے گئے کارجاں وِچّ جھلکدا ہَے۔
6.8 اِکّ کلا کِرتی نُۄں اںتّم تھاپڑا کِویں مِلھدا ہَے اتے اُہ شاہکار اکھوائُݨ لگّ جاںدا ہَے؟
6.9 کُجھّ کُ دا وِچار ہَے کِہ مۄنا لِیسا دی مہتّتا چِتّر وِچّ دھںُّدلے چانݨ نالھ اُسارے گئے وِشیش واتاورن وِچّ ہَے۔ دُۄسرے اِہ ماݨ نائِکا دی بُجھارتاں پائُںدی مُسکان نُۄں دِںدّے ہن۔ پھِر وی کُجھّ ہۄر اِس سپھلتا دا سِہرا ٹی-شرٹ بنائُݨ والھِیاں نُۄں دِںدّے ہن۔
6.10 مَیرِیلِن سٹۄکسٹڈ نالھ رُۄبرُۄ
اِہ سچّ مُچّ ہی اِکّ کمال دا منُکھّی چِتّر ہَے۔ اسل وِچّ اِس دا سانُۄں کۄئی پتا نہِیں ہَے کِہ کی اِہ منۄ کلپِت ہَے جاں اسلی چِتّر۔ پر جاپدا ہَے کِہ کلاکار نیں اِس وِچّ اِسترِیتو دی پُنر جاگرتی درسائی ہَے۔ شائِد اِس نالھ … شبد “اِکّ بُجھارت” سدا ہی ورتِیا گِیا ہَے۔
6.11 اِکّ چھۄٹی وارتا دا ارمبھّ
اِنہاں کلاکاراں دا مہانتا وِچّ وِشواس ہی اِکّ نواں رُۄپ لَے کے اُجاگر ہُںدّا ہَے جۄ اسِیں اُنہاں دِییاں کلا کِرتِییاں وِچّ ماݨدے ہاں۔
6.12 اسِیں اِکّ کلاکار وِچّۄں اِکّ اجیہا وِئکتی دیکھدے ہاں جۄ ساڈے سُہپّݨتا دے وِچاراں اتے اُنہاں دی سمپُّۄرنتا نُۄں پرگٹ کردا ہَے۔ پر اِہ سمپُّۄرنتا کی ہَے؟
6.13 جِین-لِئۄُس کلِئۄُمِیئۄُ نالھ رُۄبرُۄ
کلاکاراں دی ہر اِکّ پِیڑھی اِہۄ ہی کہِںدّی آئی ہَے کِہ مَیں پُۄرن اتے اںتّم چِتّر تِیار کر دِتّا ہَے۔ جدۄں تِیکر کِہ اسِیں مالوِچّ ولّۄں بݨائے گئے سفَید پِٹھّ-بھُۄمی وِچّ پرسِدھّ سُکِئر نُۄں نہِیں دیکھ لَیںدے۔ جِس سبںدھّی کُجھّ اِہ کہِںدّے ہن کِہ کلا دے اِتِہاس دا اُس وِچّ اںتّم سِکھر ہَے۔
تُسِیں جاݨدے ہی ہۄ کِہ اسِیں اُس تۄں وی اگّے آ گئے ہاں۔ اِس لئی کی کلا دا ماڈل بِیتے وِچّ ہَے جاں بھوِکھّ وِچّ ہَے؟ اِہ اِکّ کدی وی ناں کھتم ہۄݨ والھی چُںجھّ چرچا ہَے۔
6.14 اِہ آم ہی کِہا جاںدا ہَے کِہ کلا کِرتی دیکھݨ والھے نالھ اِکّ چُپّ سںوّاد رچائُںدی ہَے۔ اِس دا بھاو اِہ ہۄئِیا کِہ دیکھݨ والھے دی سُرتی دی اُچّتا ہَے جۄ اُس وِچّ بلبلے چھلکائُںدی ہَے اتے اُہۄ ہی کلا کِرتی نُۄں مہان بݨائُںدے ہن۔
6.15 بھاویں کِہ اِنسان دے جِئُںدے رہِݨ لئی کلا کۄئی مہتّتا پُۄرن چِیذ نہِیں ہَے, پھِر وی اسِیں سمیں دی اُپج تۄں ہی اِس نُۄں بھالھ دے اتے ماݨدے آئے ہاں۔ ساڈی کلپنا نُۄں سَۄ سَۄ پرنام, جانوراں دی نسل وِچّۄں کیول اِکّ اِنسان ہی ہَے جۄ چِتّر اُسار سکدا ہَے۔
6.16 کۄئی جاݨکاری دیݨ لئی, بینِساپھی نُۄں نِںدّݨ لئی جاں پھِر مانوتا نُۄں نوِیں دِشا پردان کرن لئی, کلا بہُت ہی لاہیوںدّ ہَے۔
6.17 بِنا شکّ مِشری لۄکاں دا اِہ کتھن سہی ہَے کِہ تسوِیراں نیں اِنساناں نُۄں جِیوت رکھِّیا ہَے۔
کلا ہی سانُۄں آپݨا بہُتا اِتِہاس مُڑ لبھّݨ وِچّ سہائی ہۄئی ہَے۔ اتے وِشواس کرن لئی ہر دلِیل مِل جاںدی ہَے کِہ اِہ مہان اتے ساہسی کمّ اگّے نُۄں وی چلدا رہیگا۔
اِنسانی وِچاروان سںسّار سبںدھّی آپݨے وِچار پرگٹ کرن لئی سدا سدا ہی اُتیجِت ہُںدّے رہِݨگے۔