مَیں اِہ تاں نہِیں کہِںدّا کِہ کمپِّئۄُٹر دے لڑ لگّ کے مَیں مُڑ جُیان ہۄ گِیاں۔ پر اِہ ذرُۄر کہِناں کِہ کمپِّئۄُٹر نیں مَینُۄں رِٹائِر ہۄئے نُۄں پھِر جُیاناں واںگ سرگرم کر دِتَّے۔ مَیں اِکاہٹویں سال ’چ ساں جدۄں کمپِّئۄُٹر نال لاواں لئیِیاں۔ لاواں دُیائُݨ والا سی کمپِّئۄُٹر دا ’بھائی گھنئیِّیا‘ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں۔ ساڈی سۄہݨی بݨ رہی ہَے تے جدۄں کدے کۄئی کمپِّئۄُٹری اہُر پوے تاں اُہی اُہدا اِلاج کردَے۔

 

کمپِّئۄُٹر سہیڑن پِچھّۄں مَیں نَۄں دس سالاں ’چ دس گِیاراں کِتاباں لِکھِییاں جۄ خُد کمپّۄذ کِیتِییاں۔ اِںج اُنہاں دا چھپݨا سُکھالا ہۄ گِیا تے اُہ سمیں سِر چھپدِییاں رہِییاں۔ پرُۄپھ پڑھن-پڑھائُݨ دی وی لۄڑ نہِیں پئی۔ پِچھلی اُمر ’چ کمپِّئۄُٹر دا مَینُۄں بہُت سُکھ ہۄ گِیا ہَے تے میرا رِٹائِر ہۄݨا چںگّے پاسے لگّ گِیا ہَے۔ کمپِّئۄُٹر دے ساتھ ’چ لگّدا ہی نہِیں کِہ مَیں بُڈھّا ہۄ رِہاں جاں مَینُۄں کۄئی کمّ دھںدّا نہِیں رِہا۔ اِںٹرنَیٹّ راہِیں میرے ساہمݨے دُنِییا بھر دا گِیان پرۄسِیا پِئَے تے ساری دُنِییاں نُۄں ویکھݨ دی باری کھُلّہی ہۄئی ہَے۔ ای-میل ساری دُنِییا دا ساںجھا ڈاککھانا ہَے جِتھے دیش وِدیش دی لِکھت پلاں ’چ آئُںدی جاںدی ہَے۔ کمپِّئۄُٹر نال میری دُنِییا ہۄر وِشال ہۄ گئی ہَے۔

 

پَیںتی چھتّی سال پْرۄپھَیسری تے پْرِںسِّیپلی کرن پِچھّۄں 2001 وِچ اسِیں دۄویں آپݨے پُتّر پاس کَینیڈا پہُںچّ گئے ساں۔ میرے کۄل کاپھی وِہل سی جۄ مَیں تۄرے پھیرے وِچ لائُںدا۔ جۄ کُجھ اخباراں رسالِیاں نُۄں لِکھ کے بھیجدا سمپّادکاں نُۄں ٹائیِپ کروائُݨ دی مُشکل آئُںدی تے کدے-کدے لِکھت چھپݨۄ رہِ جاںدی جاں پچھڑ کے چھپدی۔ اِہ پںجّاب تاں ہَے نہِیں سی کِہ دپھتراں ’چ بںدّے وادھُۄ ہۄݨ۔ جدۄں مَیں کالج دا پْرِںسِّیپل ساں تاں ٹَیلِیپھۄن وی میرا اسِسٹَیںٹ ہی مِلا کے دِںدّا سی تے لِکھت پڑھت دا سارا کمّ کلرّک کردے سن۔ اُدۄں کمپِّئۄُٹر سِکھّݨ دا کدے کھِیال نہِیں سی آئِیا ہالاں کِہ کالج دا آپݨا کمپِّئۄُٹر وِبھاگ سی۔

 

پہِلاں کلم نال لِکھدا رِہا ہۄݨ کرکے مَیں سمجھدا ساں کِہ لِکھِیا کیول کلم نال ہی جا سکدَے۔ 1965-66 ’چ جسوںتّ سِںگھّ کںوّل کۄل پِںڈّ ڈھُڈِّیکے چھُٹِّییاں کٹّݨ آئے بلراج ساہنی دے آپݨے ہتھِّیں آپݨے سفرنامے ’میرا رُۄسی سفرناما‘ تے ’میرا پاکِستانی سفرناما‘ ٹائیِپ کِیتے سُݨ کے مَیں بڑا ہَیران ہۄئِیا ساں کِہ لیکھک آپݨی رچنا سِدھّی ہی ٹائیِپ کِویں کر لَیںدے نیں؟ مَیں اِس بھُلیکھے دا شِکار ساں کِہ ساہِتک لِکھت سِرپھ کلم نال لِکھی جا سکدی ہَے۔

 

2000 وِچ رِٹائِر ہۄ کے اگلے سال مَیں کَینیڈا دے شہِر برَیمپٹن آئِیا تاں کِرپال سِںگھّ پنُّۄں تے اِکبال رامُۄوالِیئے نال میرا میل گیل ہۄݨا شُرُۄ ہۄئِیا۔ دۄہاں نیں مَینُۄں پْریرِیا کِہ مَیں کمپِّئۄُٹر ’تے ٹائیِپ کرنا سِکھّ لواں جۄ کِہ سَۄکھی جِہی گلّ ہَے۔ پر مَیں سمجھدا ساں کِہ بُڈھّے تۄتے وی کدے پڑھے نیں؟ نالے ٹائیِپ سِکھّݨا تاں مَینُۄں بہُت ہی دُشوار کارج لگّدا سی۔ مَیں تاں ٹی. وی. دے رِمۄٹ کںٹّرۄل بٹن وی بھُلّ جاںدا ساں۔ مَیں اُںگلاں نال ٹائیِپ کِویں کراںگا تے اُہ وی سِدھّا دِماغ ’چۄں؟ مَیتھۄں کِتھے ہۄݨا؟ پر پنُّۄں ہۄراں نیں مَینُۄں وِشواس بنّہائِیا کِہ اِہ بڑا سَۄکھا کمّ ہَے تے اُہ دۄ چار دِناں وِچ ہی سِکھا دیݨگے۔

 

کِرپال سِںگھّ پنُّۄں سچّمُچّ ہی کمال دا اُستاد سابت ہۄئِیا۔ انمنّے من والے شگِرد نُۄں وی کمپِّئۄُٹر دا پلّا پھڑا دِتّا۔ اجِہا اُپکار اُس نیں ہۄر وی بہُت سارے شگِرداں ’تے کِیتا ہَے۔ ہفتے کُ وِچ مَیں کمپِّئۄُٹر دی مُڈھّلی جاݨکاری دے نال ہَۄلی-ہَۄلی ٹائیِپ کرنا سِکھّ گِیا۔ لِکھدا تاں مَیں کلم نال وی ہَۄلی-ہَۄلی ساں تے کمپِّئۄُٹر اُتے وی ہَۄلی-ہَۄلی ہی ٹائیِپ کردا ہاں پر آپݨا لۄڑِیںدا کمّ کری جاںدا ہاں۔ میرا لِکھݨ دا کمّ وی ہۄئی جاںدا ہَے تے جِیء وی لگّا رہِںدّا ہَے۔ اِںٹرنَیٹّ نیں تاں سۄنے تے سُہاگے والی گلّ کِیتی ہَے۔ پںجّاب دے اخبار پںجّاب ’چ اجے پہُںچّے نہِیں ہُںدّے کِہ مَیں وَیبّسائیِٹ تۄں پڑھ کے خاس خبر پہِلاں ہی پِںڈّ گھردِیاں نُۄں دسّ دِںدّا ہاں۔ آکھ دِنّاں بئی مَیں تاں اخبار پڑھ لِیا٬ تُسِیں وی دِنے پڑھ لِئۄ۔ مَینُۄں وڈیری اُمر جُیان اوسّتھا واںگ رُجھیویں بھری لگّݨ لگّ پئی ہَے۔ لگّدَے کُجھ سال ودھّ جِییاںگا۔ جِیون دا تتّ وی اِہۄ ہَے کِہ بںدّا آہرے لگّا روہے تاں سَۄکھا جِئۄُںدَے تے ودھّ جِیںدَے۔ کمپِّئۄُٹر دا رُجھیواں بڑا رَۄچِک ہَے۔

 

مَیں آپݨے تجربے تۄں سارے ہی تھۄڑھے بہُتے پڑھِیاں لِکھِیاں نُۄں سلاہ دیواںگا کِہ کمپِّئۄُٹر دے لڑ لگّۄ۔ وڈیری اُمر دے وِہلڑ تاں ذرُۄر ہی لڑ لگّݨ۔ ہُݨ تاں کمپِّئۄُٹر وی گھرۄ-گھر آئی جا رہے ہن تے پہِلاں نالۄں سستے ہن۔ ٹۄراںٹۄ وِچ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں ہۄرِیں مات بھاشا پںجّابی دی نِشکام سیوا ہِتّ گرمِییاں وِچ کمپِّئۄُٹر سِکھائُݨ دِییاں کلاساں چلائُںدے ہن۔ کلاساں لائُݨ دی کۄئی پھِیس نہِیں ہُںدّی۔ لۄڑوںدّاں نُۄں٬ خاس کر کے وڈیری اُمر ’چ پہُںچّے بھَیݨ بھراواں نُۄں پںجّابی کمپِّئۄُٹر مُفت وِچ ہی سِکھّݨ دا سُنہِری مَۄکا نہِیں گُیائُݨا چاہِیدا۔ یکِین جاݨۄ اِہ تجربا سکارتھا رہیگا تے سمبھّو ہَے کئیِیاں دِییاں اُمراں دے سال ودھا دیوے اتے ودھیرے سارتھک کمّ کرا لوے۔

 

کِرپال سِںگھّ پنُّۄں کمپِّئۄُٹر دے پںجّابِیکرن دا چھُپِیا رُستم ہَے۔ اُس نیں پںجّابی بھاشا لئی کمپِّئۄُٹر دی ورتۄں بڑی سُکھَیݨ بݨا دِتّی ہَے۔ اِس کارج لئی اُس نیں سالاں-بدھّی مِہنت کِیتی ہَے۔ ناں ’نیرہا ویکھِیا ہَے ناں سویرا۔ باراں مہِینے تِیہ دِن اِسے کارج وِچ لگّا رِہا ہَے۔ اِہ اُس دی بھگتی ہَے٬ جۄگ ہَے تے تپسِّیا ہَے جۄ سادھُۄ سُبھاء پنُّۄں پِچھلے پںدّراں سۄلاں سالاں تۄں کردا آ رِہَے۔ اُس نیں نتِیجے وی کمال دے دِتّے ہن۔ جۄ نہِیں سۄ کر وِکھائِیا ہَے پر اُس دی پْرتِبھا تے گھالݨا نُۄں اجے پُۄرا گَۄلھِیا نہِیں گِیا۔ اَین اُویں جِویں وݨجارا بیدی پںجّابی لۄک دھارا دے پہاڑ نال متھّا ماردا رِہا پر کِسے سںسّتھا نیں اُس ولّ دھِیان ناں دِتّا۔ اُہدے کُۄچ کر جاݨ تۄں بائد اُہدا کِیتا کمّ ویکھ کے وِدوان دںگّ ہن۔ کھۄج سںسّتھاواں اُہنُۄں جِیںدے جِیء سہِیۄگ دِںدِّییاں تاں لۄک دھارا دے اُس پھرِہاد تۄں کِتے ودھّ کمّ کروا لَیںدِییاں۔ نابھے تے پٹِیالے دے مہاراجِیاں نیں اِںج ہی بھائی کانہ سِںگھّ تۄں مہان کۄش دی رچنا کروائی سی۔

 

ساڈے پںجّابِییاں کۄل پْرتِبھا دی گھاٹ نہِیں پر اسِیں اُس دی سمیں سِر پچھاݨ نہِیں کردے تے کدر نہِیں پائُںدے۔ کئی وار بڑے پْرتِبھاوان وِئکتی اݨگَۄلے رہِ جاںدے ہن جد کِہ اُنہاں اںدّر بہُت کُجھ کرن دِییاں سمبھّاوناواں چھُپِییاں ہُںدِّییاں ہن۔ اُنہاں دے نِجّی تَۄر ’تے کِیتے یتن پھِر سِیمت پدھّر تک رہِ جاںدے ہن۔ بائد وِچ پچھتاوا ہُںدّا ہَے کِہ اجِہے سجّݨاں تۄں ہۄر وی ودھّ کارج کرائُݨ لئی اُنہاں نُۄں سمبھّالِیا کِئۄں ناں گِیا تے لۄڑِیںدا سہِیۄگ کِئۄں ناں دِتّا گِیا؟ کِتے دس پںدّراں سال پہِلاں پںجّاب دی کِسے وِدِئک٬ بھاشا جاں تکنِیکی سںسّتھا ولّۄں کِرپال سِںگھّ پنُّۄں نُۄں کمپِّئۄُٹر دے پںجّابِیکرن دا کۄئی اہِم پْرۄجَیکٹ دِتّا جاںدا تاں ہُݨ تک ہۄر وی بہُت کُچھ ہۄ گِیا ہُںدّا۔ ہُݨ وی اجِہا کر لِیا جاوے تاں چںگّا ہی ہَے۔

 

کِرپال سِںگھّ پنُّۄں ساڈے درمِیان کمپِّئۄُٹر دا اَیسا آشک ہَے جِس نُۄں کمپِّئۄُٹر دے پںجّابِیکرن دا پھرِہاد کِہا جا سکدَے۔ پر اُہ آپݨے ہی تیسے نال پہاڑ کٹّݨ ڈِہَے۔ دھنّ ہَے اُس دی لگن تے سلام ہَے اُس دے سِرڑ نُۄں کِہ ’کلّا ہی راہ بݨائی تُرِیا جا رِہَے۔ اُںج ڈر ہَے کِہ اُہ ادھواٹے ناں رہِ جاوے۔ اِس لئی لۄڑ ہَے اُس نُۄں سمبھّالݨ دی تے اُس تۄں ہۄر وی یادگاری کارج کروائُݨ دی۔

 

پْرِںسِّیپل دی پدوی تۄں رِٹائِر ہۄ کے جدۄں مَیں ٹۄراںٹۄ گِیا تاں اِک شام اِکبال رامُۄوالِییا٬ پرمجِیت سںدھُّۄ تے بلراج دِئۄل ہۄراں نیں مَینُۄں آپݨی مہِفل وِچ سدِّیا۔ اُتھے پنُّۄں ہۄرِیں وی ہاذر سن۔ مہِفلی گلّاں دَۄران کمپِّئۄُٹر راہِیں پںجّابی وِچ کمّ کرن دِییاں گلّاں چلّ پئیِیاں۔ اُہ سارے اِکمتّ سن کِہ اِس سِلسِلے وِچ جۄ کمّ پنُّۄں ساہِب کر رہے نیں اُہ کمال دا ہَے۔ کۄئی پنُّۄں نُۄں کمپِّئۄُٹر دا دھنّا جٹّ کہِ رِہا سی٬ کۄئی کمپِّئۄُٹر دا کماںڈر تے کۄئی کمپِّئۄُٹر دا دھنںتّر وَید۔ پنُّۄں نِمرتا دی مُۄرت بݨِیا سُݨ رِہا سی تے مںدّ-مںدّ مُسکرا رِہا سی۔ مَیں پنُّۄں نُۄں اُدۄں تک جاݨدا نہِیں ساں پر اُہ میرِییاں کھیڈ لِکھتاں راہِیں مَینُۄں جاݨدا سی تے میرا پرسںسّک سی۔ ویکھݨ نُۄں مَینُۄں اُہ رِٹائِرڈ پھَۄجی لگِّیا سی تے جاݨ پچھاݨ پِچھّۄں نِکلِیا وی اُہۄ کُجھ ہی۔ اُہ سںگّرُۄرِییاں واںگ ’سی‘ نُۄں ’تی‘ تاں نہِیں سی اُچاردا پر ’شی‘ تے ’سی‘ دا اُچارݨ رلگڈّ کر رِہا سی۔ خُشی نُۄں کھُسی تے کُچھ نُۄں کُش کہِ رِہا سی۔ مَیں اںدّاذا لائِیا سی کِہ اُہ کھنّے-ملیرکۄٹلے ولّ دا ہۄویگا۔ پِچھّۄں پتا لگّا کِہ اُہ اُسے اِلاکے دے پِںڈّ کٹاہری دا جمّپل ہَے۔

 

مَینُۄں دسِّیا گِیا کِہ پنُّۄں نیں کۄئی اَیسا پْرۄگرام تِیار کِیتا ہَے جِس نال اُہ گُرمُکھی لِپی نُۄں شاہمُکھی تے شاہمُکھی لِپی نُۄں گُرمُکھی وِچ بدل دِںدّا ہَے۔ مَیں کمپِّئۄُٹر تۄں اݨجاݨ ساں تے ہَیران ساں کِہ اِںج کِویں ہۄ سکدَے؟ جے اِہ ہۄ جاوے تاں چڑھدے تے لہِںدّے پںجّاب دے پںجّابی ساہِت درمِیان پُل اُسر جاوے۔ بۄلاں دی ساںجھ تاں بݨی ہی ہۄئی ہَے لِکھݨ دی ساںجھ وی بݨ جاوے۔ اُتھے ہی پنُّۄں نیں مَینُۄں آپݨے گھر آئُݨ دا سدّا دے دِتّا۔

 

اگلے دِن مَیں پنُّۄں دے گھر گِیا جۄ میری رہائِش دے نیڑے ہی سی۔ مَیں اُہ جلوا آپݨی اکھِّیں ویکھݨا چاہُںدّا ساں کِہ لِپِییاں کِویں بدلدِییاں ہن؟ پنُّۄں نیں کِہا کِہ مَیں پںجّابی وِچ کُجھ لِکھاواں۔ مَیں بابا پھرِید دا شلۄک لِکھائِیا-گلِیئیں چِکّڑ دُۄر گھر...۔ مۄنِیٹر دی سکرِین اُتے اُہ گُرمُکھی وِچ ٹائیِپ کِیتا دِسݨ لگّا۔ مَیں دھِیان نال پڑھِیا۔ پھِر اُس نیں کِیء-بۄرڈ دی اِک کلا دبّ کے گُرمُکھی نُۄں شاہمُکھی وِچ بدلݨ دا آدیش دِتّا۔ پل بھر لئی لکِیراں نچِّییاں تے بابا پھرِید دا شلۄک شاہمُکھی وِچ ڈھل گِیا۔ واکِیا ای اِہ کمال دی کاڈھ سی۔ اِہدا سِہرا بھاویں پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالے دا کمپِّئۄُٹر وِبھاگ آپݨے سِر بنّہی پھِردا ہَے پر مَے مئی 2001 دا چشمدِید گواہ ہاں کِہ اِہدا مُڈھلا کاڈھُۄ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں ہَے۔ گُرمُکھی تے شاہمُکھی درمِیان پہِلا پُل پنُّۄں نیں ہی اُسارِئَے۔ گُرمُکھی-شاہمُکھی کنورشن دا اسلی جنمداتا پنُّۄں ہَے۔

 

اُدّݨ ہی پتا لگّا کِہ پنُّۄں شْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب نُۄں دس باراں گھںٹِّیاں وِچ گُرمُکھی اکھّراں تۄں شاہمُکھی اکھّراں وِچ بدل سکدا ہَے۔ اُہ شاہمُکھی وِچ لِکھے کُران شرِیف نُۄں وی گُرمُکھی رُۄپ دے سکدا ہَے۔ اِس سہُۄلت نال گُرمُکھی دی کۄئی وی کِتاب شاہمُکھی جانݨ والے پڑھ سکدے ہن تے شاہمُکھی دی کِتاب گُرمُکھی جانݨ والے پڑھ سکدے ہن۔ اِہ چڑھدے تے لہِںدّے پںجّاب دے پںجّابی پاٹھکاں لئی کرامات ورگی گلّ ہَے۔

 

کمپِّئۄُٹر دے پںجّابِیکرن وِچ گُرمُکھی پھَۄںٹاں دھُرے دا کمّ کردِییاں ہن۔ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دی اِیجاد کِیتی دھنی رام چاتْرِک پھَۄںٹ ہر پکھّۄں سمپُّۄرن تے سہِل ہَے۔ اُتّری امرِیکا دے پںجّابی اخبار اِسے پھَۄںٹ وِچ چھپدے ہن۔ اُںج گُرمُکھی دِییاں انیکاں پھَۄںٹاں وجُۄد وِچ آ چُکِّییاں ہن تے لۄڑ ہَے کِہ اِکۄ پھَۄںٹ دا مِیارِیکرن کر کے اُہدا وِشیش کِیء-بۄرڈ تِیار کِیتا جاوے۔ پنُّۄں ہۄرِیں اِس پاسے وی لگّے ہۄئے ہن۔ اِہ مَۄکا ہَے کِہ کۄئی پںجّابی دا ادارا اُنہاں تۄں اِہ کارج کروا کے پُنّ کھٹّ لوے۔ اجِہے کِیء-بۄرڈ نال پںجّابی وِچ کمّ کرنا ہۄر وی سُکھالا ہۄ جاویگا۔ پںجّاب سرکار نُۄں اِس پاسے پہِل کدمی کرنی چاہِیدی ہَے۔ سِکھّ دھرم تے گُرمُکھی دی سیوا وِچ لگّے گُرُۄ گھراں دے پْربںدھّک وی کمپِّئۄُٹر دے پںجّابِیکرن دی سیوا ’چ یۄگدان پا سکدے ہن۔

 

کِرپال سِںگھّ پنّں تاں اِہ وی کہِںدّا ہَے کِہ کمپِّئۄُٹر راہِیں اںگّریذی تۄں پںجّابی تے پںجّابی تۄں اںگّریذی وِچ ترجما وی کِیتا جا سکدا ہَے۔ اِہ کرۄڑاں دی کاڈھ ہۄویگی پر ہۄ جاویگی کُجھ ہذار ڈالراں-پَۄںڈاں نال۔ کلپنا کرۄ کِہ آئُںدے سمیں وِچ کِنّے کرۄڑ لۄک اِس دا لابھ لَیݨگے تے اںگّریذی دا کِنّا وِشال گِیان اںگّریذی تۄں اݨجاݨ پںجّابی پِیارِیاں دی پہُںچّ وِچ ہۄویگا۔ اِںٹرنَیٹّ ’تے آ رہی اتھاہ جاݨکاری نُۄں ترجمے راہِیں پںجّابی وِچ پْرِںٹّ کر لِیا جائِیا کریگا۔

 

کِرپال سِںگھّ پنُّۄں بڑا سِرڑی کاما ہَے۔ رۄذ دس باراں گھںٹّے کمپِّئۄُٹر نال کھہُجھی جاݨا اُہدا اِشک ہَے۔ اُس دا کہِݨا ہَے کِہ دُنِییا دا کۄئی کارج نہِیں جِہڑا کمپِّئۄُٹر سِرے ناں چاڑھ سکدا ہۄوے۔ سِرف سادھن چاہِیدے ہن جِنہاں نال کارج سمپُّۄرن ہۄݨ۔ پنُّۄں نیں آپݨے نِجّی یتناں نال ناں سِرپھ کمپِّئۄُٹر دی پںجّابی لئی ورتۄں سُکھَیݨ کِیتی ہَے بلکِہ وڈّی گِݨتی وِچ ہماتڑھاں تُماتڑھاں نُۄں کمپِّئۄُٹر دے لڑ لائِیا ہَے۔ اُس نُۄں کِسے پْرکار دی مانتا دی کۄئی لالسا نہِیں۔ اُہ نِشکام سیوک ہَے۔ ڈِییارچاتْرِک پھَۄںٹ دا اُس نیں لںگّر لا رکھِّیا ہَے۔ اُہدی سیوا تاں بھائی گھنئیِّئے ورگی ہَے۔ جۄ جِیء آوے سۄ راذی جاوے۔ جے اُہ چاہُںدّا تاں گُرمُکھی-شاہمُکھی کنورشن دی کاڈھ نال جیباں بھر سکدا سی جِویں کِہ اُہدی ہی نکل کر کے کئی یُۄنِیورسِٹِیئے ’وِدوان‘ بھرن لگّ پئے نیں! پنُّۄں پَیسِیاں دی جِلّہݨ وِچ نہِیں کھُبھّا تے اِہۄ کارن ہَے کِہ اُہ کمپِّئۄُٹر دا شاہسوار ہَے۔

 

پںجّاب وِچ اُہ پُلِس دا ٹھاݨیدار تے دیش دی بارڈر سکِئُرِٹی پھۄرس دا کماںڈَیںٹ ہُںدّا سی۔ اُہ جِنّے پَیسے چاہُںدّا بھۄٹ سکدا سی۔ ٹۄراںٹۄ ایئرپۄرٹ ’تے اُس نیں کُجھ سماں سکِئُرِٹی اپھسر دی ڈِئۄُٹی کِیتی سی۔ اُس دا جنم 25 مارچ 1936 نُۄں راڑا ساہِب نیڑے پِںڈّ کٹاہری وِچ ہۄئِیا سی۔ اُس نیں بچپن وِچ آم کِساناں دے بچِّیاں واںگ پشُۄ ڈںگّر وی چارے تے پٹھّا دتھّا وی کِیتا۔ 1947 دی وڈھّ-ٹکّ اُس نیں آپݨی اکھِّیں ویکھی۔ اِس بارے بائد وِچ کہاݨِییاں لِکھِییاں۔ اُس نیں مُڈھّلی پڑھائی کٹاہری تۄں تے ہائی سکُۄل دی کرمسر راڑا ساہِب تۄں کِیتی۔ اُہ سکُۄل دی ہاکی ٹِیم دا کھِڈاری سی۔ اُہ کُجھ سماں گُجراںوالا گُرُۄ نانک کالج لُدھِیاݨے دا وِدِیارتھی رِہا۔ ہاکی دی کھیڈ دے سِر ’تے اُہ پٹِیالا پُلِس وِچ بھرتی ہۄ گِیا تے ترکِّییاں پائُݨ لگّا۔ اُس نیں گِیانی راہِیں بی. اے. کِیتی جِس نُۄں وائِیا بٹھِںڈّا کِہا جاںدا سی۔ گِیانی دا اِمتِہان پاس کرن والے آم کر کے پںجّابی ساہِت دے پاٹھک بݨ جاںدے ہن تے اُنہاں دی آپݨی پںجّابی وی کاپھی سُدھر جاںدی ہَے۔ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دے گِیانی بڑی راس آئی۔ شائِد اُس دا گِیانی پاس ہۄݨا ہی سی جِس نیں اُس نُۄں کمپِّئۄُٹر دے پںجّابِیکرن ولّ تۄرِیا۔

 

1988 وِچ اُہ بارڈر سکِئُرِٹی پھۄرس دی اپھسری تۄں استِیفا دے کے کَینیڈا آ گِیا سی۔ اُس دے پُتّراں نیں کمپِّئۄُٹر دی اُچّ سِکھِّیا پْراپت کِیتی سی جِس کرکے گھر وِچ ہی کمپِّئۄُٹر پئے سن۔ گھرۄں ہی اُس نُۄں کمپِّئۄُٹر سِکھّݨ دی جاگ لگّ گئی۔ اُس نُۄں مُڈھّلی جاݨکاری آپݨے بچِّیاں تۄں مِلی جِنہاں نیں دسّ دِتّا کِہ کمپِّئۄُٹر نال جِنّی مرذی چھیڑ-چھاڑ کری چلّۄ اِہدا کُجھ نہِیں وِگڑدا۔ پھِر اُس نیں آپݨی ساری وِہل تے پْرتِبھا کمپِّئۄُٹر دی کارِیگری کرن وِچ جھۄک دِتّی تے سِٹّے ساہمݨے ہن۔ ہُݨ کِسے دا کمپِّئۄُٹر بِمار ہۄ جاوے تاں اُہ وَید رۄگِییاں دا بݨ کے بہُڑدا ہَے۔ کِسے نیں کمپِّئۄُٹر دی جاچ سِکھّݨی ہۄوے تاں اُہ ہر ویلے ہاذر ہُںدّا ہَے۔ وڈّا چھۄٹا کۄئی وی سوالی ہۄوے اُہدے مسلے دا ہلّ کرن لئی اُہ ہمیشاں تتپر رہِںدّا ہَے۔

 

پنُّۄں دا کدّ چھے پھُٹّ دے کرِیب ہَے تے سرِیرک وذن پجھںتّر کِلۄگرام دے آس پاس رہِںدَّے۔ اُہ پجھںتّر سالاں دا ہۄݨ دے باوجُۄد پچّی سالاں دے نَۄجُیاناں واںگ کمّ ’تے ڈٹِیا ہۄئِئَے۔ داڑھی پھَۄجی ڈھںگّ نال بنّہدَے پر ہُݨ کئی سالاں تۄں وسما لائُݨا چھڈّ دِتَّے۔ وسما لائُݨ دے ٹائیِم نُۄں وی اُہ کمپِّئۄُٹر لئی ورتݨ لگّ پِئَے! اُہدی گھر دی پُشاک کمِیذ پجاما تے باہر دی پَیںٹ شرٹ ویکھِیدی ہَے۔ پگّ ودھیرے کر کے نابھی ہُںدّی ہَے جِس دے ہیٹھاں پھِپھٹی لِشکاں ماردی دِسدی ہَے۔ بُۄٹ چمکدے٬ پیٹی کسی ہۄئی تے اَینک لگّی ہۄئی۔ سُرمے کرِیماں جاں کِسے میک اپّ دا اُہ شُکِین نہِیں تے ناں وادھُۄ گلّاں کرن دی آدت ہَے۔ پھۄن اُتے کمّ دی گلّ کردا ہَے۔ سمیں دی اُہ بیہدّ کدر کردَے۔

 

مَیں اُہدے نال کئی وار کھادھا پِیتا ہَے۔ اُہ پی تاں لَیںدا ہَے پر پِیںدا اِک ادھّا پَیگّ ہی ہَے تے اُہ وی دۄستاں مِتّراں وِچ پھسِیا پھسائِیا۔ اُس نیں سہُں کاسے دی نہِیں پائی۔ اُںج کھاݨ پِیݨ ولّۄں پْرہیذگار ہی ہَے تے اِہۄ کارن ہَے کِہ سِہت چںگّی ہَے اتے ودھّ گھںٹّے کمّ کری جا رِہَے۔ ہالے تک کِسے گمبھِّیر بِماری-ٹھماری تۄں بچِیا ہۄئِئَے۔ نَیݨ پْراݨ سارے ہی پُۄرے کائِم ہن۔ دۄ ویلے دۄ-دۄ رۄٹِییاں اُہدی مُکھّ کھُراک ہَے۔ نال کچّے لسݨ دِییاں گںڈھِّییاں کھا لَیںدا ہَے۔ چاہ وِچ تُلسی تے دالچِینی والا مسالا پتنی پِیا دِںدّی ہَے۔ جِہڑا اُہ چاہ اِک وار پی لوے مُڑ کے اُہی چاہ پِیݨ پنُّۄں دے ڈیرے گیڑا ذرُۄر ماردَے۔ پِچھے جِہے اُس دی اَیںجِیئۄپلاسٹی ہۄئی سی جِس کرکے دِل دی ہِپھاذت دا خاس کھِیال رکھّدَے۔ پھۄٹۄگراپھی٬ سںگِّیت تے باگبانی اُہدے شَۄک ہن۔ گھر دے بَیک یارڈ وِچ اُہ تے اُہدی پتنی کُجھ ناں کُجھ اُگائی رکھّدے ہن۔ سبذی بھاجی اُہ آم کر کے گھر دی اُگائی ورتدے ہن۔

 

پنُّۄں نُۄں سَیر کرن دا وی شَۄک ہَے پر کردا اُدۄں ہَے جدۄں کمپِّئۄُٹر ’تے کمّ کردا تھکّ جاوے۔ اُہ ہاکی والے بلبِیر سِںگھّ نال سٹیٹ پدھّر تک ہاکی کھیڈِیا پر ہُݨ بدھّا-رُدھّا ہی کۄئی کھیڈ میلا ویکھدَے۔ اُںج جۄ کُجھ ویکھدَے اُہدی پھۄٹۄ کھِچّݨی نہِیں اُکّدا تے ناں ہی کلم واہُݨۄں جکّدَے۔ سبھِیاچارک سماگماں وِچ اُس دا کَیمرا اکسر اکھّ-مٹکّے ماردَے۔ پنُّۄں شَۄںکی تاں پُۄرا ہَے پر اُہدے بہُتے شَۄک کمپِّئۄُٹر ہی کھائی جاںدَے۔

 

اُہدا رںگّ گۄرا سُۄہا ہَے تے اُس دی سُیاݨی دا رتا میگھلا۔ اُںج دۄہاں دی جۄڑی کمال دی ہَے۔ اُنہاں دا ناں رُسدِیاں دا پتا لگّدَے تے ناں منّدِیاں دا۔ اِئۄں لگّدَے پنُّۄں تاں شائِد کدے رُسِّیا ہی ناں ہۄوے۔ ہاسا مکھَۄل دۄہاں دا کھاسا ہَے۔ مَیں پھۄن اُتے بھَیݨ جی دا ہال پچھّ لواں تاں پھۄن اُتے ای ’واج وجّیگی-بھَیݨ جی آہ بھرا جی نال گلّ کرۄ! کئی وار آپݨے ہی گھر وڑدِیاں سردارنی تۄں پُچھِّیا جاںدَے-گھر آ سکدے اَیں جی؟ گھر اَیسا برکت والا ہَے کِہ مہِماناں دی سیوا پکھّۄں کۄئی کسر نہِیں رہِںدّی۔ بِیبی پتوںتّ کَۄر نُۄں پِنِّییاں٬ پںجِّیرِییاں تے ہۄر کھادھ پدارتھ بݨائُݨ دا خاس شَۄک ہَے۔ اُنہاں دی جۄڑی ہۄرناں لئی ماڈل ہَے۔ دۄہاں نیں سںجّۄگ وِجۄگ وِچ دِل گُردے نال سںگھّرش کِیتا ہَے تے سںتُّشٹ جِیون جِیوِیا ہَے۔

اجّ کلّہ پنُّۄں دمپّتی دا پکّا ٹِکاݨا برَیمپٹن دے چںکُّۄذی-بویئرڈ اِںٹر-سَیکشن پاس ہَے۔ پُتّر وکھّ رہِںدّے ہن۔ دۄ برَیمپٹن وِچ تے اِک امرِیکا دے شہِر ڈِٹرائِٹ وِچ۔ پۄتے پۄتِییاں پڑھ رہے ہن۔ پٹِیالے والی کۄٹھی اُنہاں نیں ویچ دِتّی ہَے۔ سِیالاں وِچ اُہ سمرالے آپݨے نویں پائے آلہݨے ’چ چلے جاںدے ہن۔ اُتھے بِیبی پتوںتّ کَۄر پنُّۄں دی بھَیݨ ہَے تے سکھِییاں سہیلِییاں ہن جِہڑِییاں اُہدا دِل لوائی رکھّدِییاں ہن۔ پنُّۄں دا یار لَیپٹاپ تاں ہر ویلے پنُّۄں دے اںگّ سںگّ ہی ہُںدَّے۔ اُہ کدے-کدے کمپِّئۄُٹر بارے لَیکچر دیݨ لئی وِدِئک سںسّتھاواں وِچ جاںدا رہِںدَّے۔ راڑا ساہِب نال تاں اُس دا بچپن دا پْریم ہَے۔

جدۄں اُہ ٹۄراںٹۄ ’چ ہُںدّا ہَے تاں کلماں دے کافلے وِچ جاںدا ہَے تے پںجّابی بھائیِچارے دِییاں گتِیوِدھِییاں دی سار رکھّدا ہَے۔ سبھِیاچارک سماگماں وِچ جاݨا تے اُنہاں دی رِپۄٹ لِکھݨا اُس دا آم رُٹِین ہَے۔ کمپِّئۄُٹر بارے اُس دے لیکھ اخباراں ’چ چھپدے تے وَیبّسائیِٹاں ’تے آئُںدے رہِںدّے ہن۔ میرے وار-وار ذۄر دیݨ ’تے اُس نیں ’آئۄ کمپِّئۄُٹر سِکھِّیئے‘ ناں دی پُستک لِکھی سی جِس دے دۄ اَیڈِیشن مُکّ چُکّے ہن تے تِیجا چھپ چُکَّے۔ اُہ آپݨے کمّ وِچ پُۄرا مگن ہَے۔ پںجّاب وِچ آکُۄپْرَیشر دے مُفت مَیڈِیکل کَیمپ لُیائُݨ وِچ اُہ ڈاکٹر گُرمِیت سِںگھّ نُۄں پُۄرا سہِیۄگ دِںدَّے۔ اُس بارے لِکھدَے تے کئی-کئی دِن کَیمپ وِچ ہی بِتائُںدَے۔ اُہدی سیوا بھائی گھنئیِّئے واںگ ہَے۔ بۄلباݨی وِچ نرمی تے سُبھاء وِچ مِلݨساری ہَے۔ ناں کۄئی اَیب ہَے تے ناں سواب۔ کِسے دے کمّ آ کے اُہ جِنّی خُشی مہِسُۄس کردَے اُنی آپݨا کمّ کرا کے نہِیں۔ اِہۄ کارن ہَے کِہ اُہ کِسے تۄں کُچھ مںگّدا نہِیں۔ پر اُس دے چِتوے ہۄئے پْرۄجَیکٹ کاپھی وڈّے ہن تے کھرچا وی مںگّدے ہن۔ اِہ تاں سمرتھّ سںسّتھاواں نُۄں سۄچݨا چاہِیدَے کِہ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں ورگے پھرِہاد تۄں کمپِّئۄُٹر دا پہاڑ کِویں پُٹائُݨا ہَے؟ آپݨا تیسا تاں اُہ چلائی ہی جاںدا ہَے تے اُدۄں تک چلائُںدا رہیگا جدۄں تک نَیݨ پْراݨ کائِم ہن۔