سِکھّ اِتِہاس وِچّ دسمبّر 20 تۄں 27 تک دا اِکّ ہپھتا لہُۄ بھِجِّییاں لاسانی کُربانِییاں تے ادُتّی شہادتاں دا ہپھتا منِّیا جاںدا ہَے۔ اِس نُۄں شہِیدی ساتا آکھِیا جاںدا ہَے۔ 20 دسمبّر نُۄں انںدّپُر چھڈّݨا٬ 21 دسمبّر نُۄں سرسا ندی اُتّے بھِیانک جںگّ٬ گُرُۄ جی دے پرِوار دا کھیرُۄں کھیرُۄں ہۄݨا٬ 22 دسمبّر نُۄں چمکَۄر دی گڑھی وِچّ وڈّے ساہِبذادے٬ اجِیت سِںگھّ تے جُجھار سِںگھّ دی شہِیدی٬ 23 تۄں 26 تک چار دِن چھۄٹے سہِبذادے جۄراور سِںگھّ تے پھتیہ سِںگھّ نُۄں سرہںدّ دے ہاکماں ولّۄں ترہاں ترہاں دے تسِیہے٬ ڈراوے تے لالچ٬ اںتّ 27 دسمبّر 1704 نُۄں نِیہاں وِچّ چِݨ دِتّے تے شہِید کِیتے گئے۔

11 نومبّر 1675 دے دِن گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دی کیول 9 سال دی کِشۄر اُیمر سی؛ جدۄں وکت دے جرواݨِیاں نیں گُرُۄ جی دے پِتا نَۄویں پاتشاہ گُرُۄ تیگ بہادر ساہِب نُۄں دِلّی وِچّ شہِید کر دِتّا۔ بھائی جَیتا گُرُۄ جی دا سِیس لَے کے انںدّپُر پُجّا۔ سںسّار دی ہِسٹری وِچّ اِہ پہِلی وار ہۄئِیا ہَے کِہ نَۄویں پاتشاہ گُرُۄ تیگ بہادر ساہِب دے دھڑ دا سسکار کِسے ہۄر تھاں دِلّی وِچّ اتے سِیس دا کِسے ہۄر تھاں انںدّپُر ہۄئِیا ہۄوے۔

اُدۄں تۄں ہی بال گۄبِںدّ رائ جی دے اںدّر اِکّ وکھّری تے نِیاری کَۄم دی سِرجݨا دا سںکّلپ سی۔ نَۄں سال تۄں آپݨی ساری آیُۄ 42 وِچّۄں کیول 33 سالاں وِچّ آپ جی نیں سِکھّ جتھیبںدّی مذبُۄت کرن٬ سِکھّاں وِچّ سُۄربِیرتا بھرن٬ شِکار کھیڈݨ, نگارے وجائُݨ اتے کِلے بݨائُݨ اُتّے ذۄر دِتّا۔

آپ جی نیں سمیں دی لۄڑ مُتابک٬ جںگّی دْرِشٹِیکۄݨ تۄں پںجّ کِلِیاں دی اُساری کِیتی: لۄہگڑھ٬ ہۄلگڑھ٬ پھتِہگڑھ٬ انںدّگڑھ تے کیسگڑھ۔ گُرُۄ ساہِباں دے سمیں انںدّپُر ٹھِیک ارتھاں وِچّ انںدّ تے آتمک کھُشی دا سۄما سی۔ سُۄرمِیاں٬ ساہِتکاراں تے سںگِّیتکاراں دا انںدّپُر گڑھ بݨ گِیا۔ گُرُۄ جی دے دربار وِچّ کوِییاں دی گِݨتی 52 تک منّی جاںدی ہَے۔ ہۄلی تۄں ہۄلا مہلّا دی رِیت تۄری۔ اِکّ پاسے جںگّاں یُدھّاں لئی سِکھّاں وِچّ جُجھارُۄ سپِرٹ بھری جا رہی سی٬ رݨجِیت نگارے وجّ رہے سن٬ دُۄجے پاسے گُرباݨی تے سںگِّیت دِییاں دھُناں دی گُںجّار سی۔ ساہِت رچِیا جا رِہا سی۔ ہر پکھّ تۄں نویں٬ نرۄئے تے سمرتھّ منُکھّ دا ماڈل تِیار ہۄ رِہا سی۔

اِس سںکّلپ نُۄں ساکار کرن لئی گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں 1699 دی وِساکھی نُۄں کیس گڑھ (انںدّپُر) دے ستھان ’تے کھالسے دی سِرجݨا کِیتی۔ اِہ اِکّ اِنکلابی جتھیبںدّی سی٬ جِسدا رُۄپ سرُۄپ٬ رہِت بہِت٬ پُشاک تے باہری دِکھّ سںسّار دِییاں ہۄر کَۄماں تۄں انۄکھی تے نِیاری سی۔ گُرُۄ جی نیں امّْرِت چھکائُݨ دی رسم ارمبھّ کِیتی۔ ہر سِکھّ دے ناں نال ’سِںگھّ‘ اتے ہر سِکھّݨی دے ناں نال ’کَۄر‘ لائُݨ دی رِیت تۄری۔ ہِںدُّۄیاں والِییاں رِیتاں رسماں تے جاتاں پاتاں کھتم کِیتِییاں۔ سبھ نُۄں اِکّۄ باٹے وِچّ امّْرِت چھکݨ, اِکّۄ تھاں اُتّے اِکّۄ جِہا لںگّر چھکݨ اتے سبھ نُۄں بھائی بھائی ہۄݨ دا سںدّیش دِتّا۔

گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ دے سِکھّاں٬ اُس دے پرِوار تے مِشن نُۄں تہِس-نہِس کرن لئی مُگل پھَۄجاں نیں ہملا کر دِتّا اتے انںدّپُر دے کِلے نُۄں گھیرا پا لِیا۔ آکھِیا جاںدا ہَے کِہ اِہ گھیرا 7 مہِینے تک لگاتار رِہا۔ اںدّر کھُراک دی تۄٹ آئُݨ لگّی۔ بھُکھّے بھاݨے کِنّا کُ چِر مُکابلا کردے؟ آکھر مُگلاں تے ہِںدُّۄ راجِیاں دِییاں کسماں اُتّے اِتبار کر کے 20 دسمبّر 1704 نُۄں گُرُۄ جی نیں آپݨا پِیارا انںدّپُر چھڈّ دِتّا۔ چھڈّ تاں دِتّا پر ہِںدُّۄ راجِیاں تے مُگلاں دِییاں کسماں٬ بھرۄسے تے اِتبار جھُۄٹھے نِکلے۔ باہر نِکلدِیاں ہی شاہی پھَۄجاں نیں ہملا کر دِتّا۔ سرسا ندی دے کِنارے بھِیانک جںگّ ہۄئی۔ بیئںتّ سِںگھّ شہِید ہۄئے۔ پرِوار کھیرُۄں کھیرُۄں ہۄ گِیا۔

گُرُۄ جی لڑدے ہۄئے 40 سِںگھّاں تے دۄ وڈّے ساہِبذادِیاں سمیت چمکَۄر پہُںچّے۔ اُتھّے وی اِکّ کچّی گڑھی وِچّ پھِر گھِر گئے۔ گڑھی وِچّ گھِرے بھُکھّے بھاݨے 40 سِںگھّاں نیں مُگل پھَۄجاں دا ٹاکرا کِیتا۔ سںسّار دی سبھ تۄں بھِیانک تے اساوِیں چمکَۄر دی اِس جںگّ وِچّ 40 سِںگھّ تے دۄنۄں ساہِبذادے اجِیت سِںگھّ تے جُجھار سِںگھّ شہِید ہۄئے۔ پر گُرُۄ جی اِتھّۄں سہی سلامت نِلکݨ وِچّ کامیاب ہۄ گئے اتے ماچھِیواڑے پہُںچّ گئے۔ اِتھّۄں اُچّ دا پِیر بݨ کے دِینے کاںگڑ گئے۔ اِتھّے پھارسی وِچّ ذپھرناما (پھتِہ دی چِٹھّی) لِکھ کے اَۄرںگّذیب نُۄں بھیجِیا۔ اِتھّۄں گُرُۄ جی سابۄ کی تلوںڈّی (دمدما ساہِب) گئے۔ اِتھّے گُرُۄ جی 9 مہِینے تۄں ودھّ سماں رہے۔ دمدما ساہِب نُۄں ساہِت٬ سںگِّیت تے کلا دا گھر بݨائِیا۔ اِتھّے ہی گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِچّ نَۄویں پاتشاہ دی باݨی چڑھائی اتے گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی بِیڑ نُۄں ورتمان سرُۄپ دِتّا۔

اُدھّر چھۄٹے ساہِبذادے جۄراور سِںگھّ٬ پھتیہ سِںگھّ اتے ماتا گُجری جی نُۄں گُرُۄ جی دا رسۄئیِیا گںگُّۄ رام آپݨے پِںڈّ سہیری لَے گِیا سی۔ اُس نیں ماتا جی دا دھن تے گہِݨے ہڑپّ لئے اتے ماتا جی تے ساہِبذادے مُگلاں دے ہوالے کر دِتّے۔ سرہِںدّ دے سُۄبیدار وذِیر کھان نیں سکھت ٹھںڈھّ وِچّ ٹھںڈھّے بُرج وِچّ رکھّ کے تسِیہے دِتّے۔ اںتّ 27 دسمبّر 1704 نُۄں ساہِبذادے بڑی بیدردی نال نِیہاں وِچّ چِݨوا کے شہِید کر دِتّے۔ اُدۄں اِنہاں دی اُمر 6 سال تے 8 سال سی۔ اِس بھِیانک سدمے نُۄں اُسدا بھاݨا منّدے ہۄئے ماتا جی وی اُتھّے ہی سُرگواس ہۄ گئے۔

اِس پِچھّۄں گُرُۄ جی نیں کئی وڈّے پھَیسلے کِیتے:

1. مسںدّاں دِییاں آچرݨک گِراوٹاں دیکھ کے چَۄتھے گُرُۄ رامداس جی دی ارمبھّ کِیتی مسںدّ پرݨالی کھتم کِیتی۔

2. وِئکتی گُرتا سماپت کر کے سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب نُۄں گُر گدّی بکھشی اتے پںتھّ نُۄں سدا لئی گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دے لڑ لائِیا۔

3. بابا بںدّا سِںگھّ بہادر نُۄں مُگل سامراج نال ٹکّر لَیݨ اتے سِکھّ راج دی نِیںہ رکھّݨ لئی تھاپڑا دِتّا اتے پںجّاب نُۄں روانا کِیتا۔ بںدّا سِںگھّ بہادر دِییاں لاسانی جِتّاں٬ پْراپتِییاں تے ادُتّی کُربانِییاں دا بیہدّ سِرڑ٬ سِدک تے درد بھرِیا وکھّرا کاںڈ ہَے۔

7 اکتُۄبر 1708 نُۄں نادیڑ دے ستھان اُتّے گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی جۄتی جۄت سمائُݨ پِچھّۄں 18وِیں سدی سِکھّ کَۄم دی ساڑھستی دی سدی ہَے۔ اِس وِچّ دۄ وڈّے گھلُّۄگھارے ہۄئے٬ ہذاراں سِںگھّ سِںگھّݨِییاں شہِید ہۄئے۔ پُۄری کَۄم گھرۄں بیگھر ہۄ گئی۔ پر آݨ اݨکھ تے سِرڑ٬ سِدک دے نگارے وجّدے رہے٬ کیسری نِشان جھُۄلدے رہے۔ اِنہاں کُربانِییاں سدکا ہی اِسے 18وِیں سدی دے اںتّ تک سِکھّ راج ستھاپت ہۄ سکِیا۔

اِتِہاس دے تِنّ سَۄ سالاں پِچھّۄں اجّ پھیر پُۄری کَۄم اِکّ ججھارُۄ پْرِیکھِیا وِچّۄں لںگھّ رہی ہَے۔ اُہۄ ہی دسمبّر دا مہِینا٬ پۄہ دِییاں ٹھںڈھِّییاں راتاں ہن۔ دِلّی دِییاں سڑکاں ’تے کِرتِییاں دا ٹرالِییاں وِچّ رَیݨ بسیرا ہَے۔ پر سمیں نال اِسدا رُۄپ سرُۄپ بدلے ہۄئے رںگّ وِچّ ہَے۔ اجّ جاتاں٬ گۄتاں٬ بۄلی٬ پہِراوِیاں تے بھِنّ بھِنّ سبھِیاچاراں دے وِتکرِیاں دے بںدھّن تۄڑ کے سارے ورگ٬ سارِییاں مائیِیاں بِیبِییاں٬ سارے کِسان بھائی بھائی بݨ کے٬ اِکّ مںچّ اُتّے اِکتّر ہۄ کے ساںجھے کاج لئی سںگھّرش وِچّ کُدّے ہۄئے ہن۔ دِلّی دے اِکہِری سۄچ والھے اَۄرںگّذیبی ہاکماں نال اجّ پھیر ٹکّر ہَے۔ جۄش تے جذبا ساںجھا ہَے۔ نِشانا اِکّۄ ہَے: ناں دھکّا کرنا ہَے٬ ناں دھکّا سہِݨا ہَے۔ کِسے دی اذادی تے ہکّ مارنا نہِیں٬ آپݨی اذادی تے ہکّ کھۄہݨ نہِیں دیݨے۔ بھَے کاہُۄں کۄ دیت نہِ٬ نہِ بھَے مانت آن۔ دِلّی دی سرکار دے کِسان وِرۄدھی بݨائے کانُۄن کِسے وی ڈھںگّ نال لاگُۄ نہِیں ہۄݨ دیݨے۔ دِلّی گھیری ہۄئی ہَے۔ کُربانِییاں گھٹّ جاں ودھّ ہۄ سکدِییاں ہن٬ اکھِیر جِتّ سچّ دی ہی ہۄویگی۔ سچّ دے راہ اُتّے چلّ رہے کِساناں دی ہۄویگی۔ اِہ اجّ دے سمِیاں دا یکِین ہَے۔ اِہ بِیتے کلّہ دے اِتِہاس دے پنّے پنّے٬ ستر ستر تے لِکھِیا یکِین ہَے۔ کِرتِیئۄ ڈٹے رہۄ۔ ہئُمَیں دے کِںگّرے ڈھہِ کے رہِݨگے٬ ڈھہِ کے رہِݨگے٬ ڈھہِ کے ہی رہِݨگے۔