پال سِںگھّ پںچھّی دا ناں سُݨدِیاں ہی کنّاں وِچ سارںگّی دِییاں چِیکدِییاں سُراں٬ ڈھڈّ دی ٹُنکار٬ گائِکاں دِییاں ہیکاں تے پںچھّی جی دے وِکھِیان گُۄںجݨ لگّدے ہن۔ اِنہاں ساذاں٬ اواذاں تے وِکھِیاناں وِچ بیجۄڑ تے لاسانی سی پال سِںگھّ پںچھّی دا ڈھاڈی جتھّا۔ رںگّ بنّہ دِںدّی سی جتھّے دی گائِکی٬ کِیل کے رکھّ دِںدّے سن پںچھّی جی دے وِکھِیان۔ جِتھّے اِس جتھّے دا دِیوان لگّݨا ہُںدّا٬ لۄکاں وِچ بھاری اُتشاہ ہُںدّا٬ لۄک بیسبری نالھ اُڈِیک کردے٬ سمے تۄں پہِلاں آپݨے کمّکار وِئُںت لَیںدے تے وِہلے ہۄ جاںدے سن۔ اِس ترہاں سُرۄتِیاں دِییاں بھِیڑاں دِییاں بھِیڑاں جُڑدِییاں سن۔

ڈھڈّ-سارںگّی دا گَۄݨ پںجّابِییاں دے جذبِیاں 'چ تھِرکݨ پَیدا کردا٬ کالھجے نُۄں دھُۄہ پائُںدا تے اںگّ اںگّ وِچ جھرناٹاں چھیڑدا ہَے۔ جِتھّے ڈھۄل تے ڈھڈّ سارںگّی وجدی ہۄوے تے گمںتّرِییاں دِییاں ہیکاں اُبھّردِییاں ہۄݨ, اُتھّے پںجّابِییاں دے پَیراں وِچ اگّ مچّݨ لگّ جاںدی ہَے تے اُہ آپمُہارے نچّݨ لگّ پَیںدے ہن۔ پںجّاب دی ساری جُیانی تے ہُسن اجِہے میلِیاں 'تے ڈھیری ہُںدّا ہَے۔ میلے رںگِّیلے تے نشِیلے ہۄ جاںدے ہن۔ ڈھاڈی-کلا اِکّ اجِہی کلا ہَے جِس وِچ اِکّۄ سمے کئی ہُنراں دے سمپُّۄرن درشن ہُںدّے ہن۔ اُس وِچ ٹُݨکدے ساذ ہنæ, کوِتا ہَے٬ گائِکی تے بھاشن کلا ہَے۔

پال سِںگھّ پںچھّی نیں ڈھاڈی کلا دی دھُر آتما تکّ رسائی کِیتی٬ نویں نویں تجربے کِیتے اتے ڈُۄںگھی رِیجھ تے نِیجھ نالھ اُس دا ہار-شِںگّار کِیتا ہَے۔ اُس نیں ساذاں تے اواذاں وِچ نویں رس تے نویں رںگّ بھرے ہن۔ گائِکی دِییاں پُراتن دھُناں دے نالھ نالھ نوِییاں تۄں نوِییاں ترذاں وِچ گوَیش کِیتی٬ نویں تۄں نویں پرسںگّ تِیار کِیتے اتے مَۄلک کوِتا دی رچنا کِیتی۔ جتھّے دی لُہڑِیاں ماری پیشکاری ہُںدّی سی۔ سارںگّی دی گُںجّار٬ ڈھڈّاں دی ٹُنکار تے گمںتّرِییاں دِییاں ہیکاں دِلاں نُۄں وِنّہ کے رکھّ دِںدِّییاں سن۔ اِس سارے پسارے نالھ اِس ڈھاڈی کلا دا وِہڑا مۄکلا ہۄئِیا٬ اِس دا رںگّ رُۄپ رسِیلا تے نشِیلا ہۄئِیا ہَے۔

پال سِںگھّ پںچھّی

پںچھّی جی دے لَیکچر وِچ لُہڑِیاں دا ویگ تے وہاء سی۔ اُس دی ٹُۄݨیہاری شَیلی ہۄراں تۄں انۄکھی تے نِیاری سی۔ دِلاں 'تے یادُۄ دھُۄڑ دِںدّی۔ اُس وِچ ہڑھ دے پاݨی واںگ جۄæر تے جۄش سی۔ اِکّ بُلںدّ آواذ جھرناٹاں چھیڑ دِںدّی٬ دھڑکݨاں تیج کر دِںدّی سی۔ جِس رس وِچ جاں جِس بھاو وِچ جۄ پْربھاو دیݨا ہُںدّا٬ مِیہ دے چھراٹے واںگ آپݨے وہِݨ وِچ رۄڑھ کے لَے جاںدا سی۔ پںجّابی پبّاں بھار ہۄ جاںدے سن۔ سُرۄتے کِیلے جاںدے سن۔

ڈھاڈی کلا دے اِتہاس وِچ سۄہن سِںگھّ سِیتل پِچھّۄں پال سِںگھّ پںچھّی دا ناں آئُںدا ہَے؛ جِس نیں اِس کلا نُۄں نوِیائُݨ تے چمکائُݨ لئی انیکاں مائرکے مارے ہن۔ کھاس کر کے نوِین پرسںگّاں وِچ٬ نوِین ترذاں وِچ٬ کھڑکویں تال٬ جھُۄمدی لَیء تے مَۄلک کوِتا وِچ۔ جِیون دا کۄئی رس٬ کۄئی بھاو جاں کۄئی ویگ نہِیں؛ جِس اُتّے پںچھّی جی نیں کوِتا دی رچنا ناں کِیتی ہۄوے۔ کۄئی پکھّ نہِیں جِس دا بِیان ناں کِیتا ہۄوے۔ پںجّابی سبھِیاچار دے ہر رس٬ ہر بھاو تے ہر پکھّ دِییاں گلّاں کِیتِییاں ہن۔ سِکھّ اِتہاس دا گہِر گمبھِّیر تے بھاوناتمِک وِشلیشن کِیتا اتے منُæّکھی جذبِیاں نالھ چھلکدے ہر بھاو تے ہر رس دی کوِتا دی سِرجݨا کِیتی ہَے۔ درجݨاں پرسںگّ لِکھے؛ جۄ اجّ وی پُستکاں دے رُۄپ وِچ مِلدے ہن اتے جِنّہاں نُۄں اجّ وی پںجّاب دے بہُتے ڈھاڈی جتھّے سٹیجاں 'تے گائُںدے٬ نامݨا کھٹّدے تے کمائی کردے ہن۔

دُۄجی سںسّار جںگّ سِکھراں 'تے سی؛ جدۄں 7 اکتُۄبر 1918 نُۄں ذِلا پھِرۄذپُر دے پِںڈّ تلوںڈّی ملّہِییاں وِچ ماتا آس کَۄر٬ پِتا پُۄرن سِںگھّ ملّہی دے گھر پال سِںگھّ نیں جنم لِیا۔ جنم کی لِیا کیول دۄ سال دی اُمر سی؛ جدۄں پِتا جی سدِیوی وِچھۄڑا دے گئے۔ ماں وِدھوا ہۄ گئی۔ کِشۄر اُمر٬ کبِیلداری دا بۄجھ٬ وڈِّییاں ذُمّیوارِییاں۔ کھیتی کرنی پئی۔ پر بالک پال سِںگھّ دے اںدّر کِسے اُچیری مںذّل دی پْراپتی دی سُۄکھم تار کھڑکدی پئی سی۔ اُہ کھیتی دے کِلّے نالھ بجھّݨ والھا تے اِکّۄ تھاں ٹِک کے بَیٹھݨ والا نہِیں سی۔ اُدۄں اںگّریذاں دا راج سی۔ ہُݨ واںگ سکُۄل نہِیں سن۔ پڑھائی تے وِدِیا بگَیر سارا دیش سُنّاں سی۔ گُلام بھارتِییاں دے چیتنا تے جاگْرِتی دے دُیار بںدّ سن۔ پر 'ہۄݨہار بِروا کے٬ ہۄت چِیکنے پات' انُسار پال سِںگھّ دے جِیون دے ارمبھّ تۄں پْرتِبھا تے جگِیاسا دی سُۄکھم کݨی ہۄراں تۄں ودھیرے تِکھّی تے تِیبر سی۔ اُس دے بھاگاں وِچ اُّّچے اُدیش سن تے نویں نِشانِیاں دی گُۄڑھی ریکھا سی۔

اُس نیں وِدِیا دے تھاں تھاں تۄں کِݨکے اِکٹھّے کِیتے۔ مُڈھّلی وِدِیا اُس نیں پِںڈّ دے اِکّ ڈیرے وِچ سادھُۄ کرم داس تۄں پْراپت کِیتی۔ اُنّہاں دِناں وِچ پیںڈُۄ پچھۄکڑ والھے دۄ وِدواناں دے ناںواں دی بہُت اُپما سی۔ بھاویں اِہ جاتۄں گۄتۄں 'پںڈّت' نہِیں سی پر اِنہاں نُۄں اِنہاں دی بیجۄڑ وِدوتا٬ پْرتِبھا تے گہِر گمبھِّیر ادھِئَن کارݨ 'پںڈّت' آکھِیا جاںدا سی۔ اُنّہاں وِچۄں اِکّ سی پِںڈّ داکھِیاں دے پںڈّت کرتار سِںگھّ تے دُۄجے کۄکری پھُۄلا سِںگھّ والے پںڈّت بھان سِںگھّ۔ اِہ دۄنۄ وِدوان بھاشا وِگِیانی سن٬ سںسّکْرِت٬ بْرِج بھاشا٬ وِیاکرݨ تے گُرباݨی دے ماہر تے وِدوتا دے سبھ تۄں اُچّے بُرج سن۔ پال سِںگھّ نیں پںڈّت بھان سِںگھّ تۄں اُس دے بِہںگّمی ڈیرے دِییاں کچِّییاں کۄٹھڑِییاں تے بِرچھاں دی گُۄڑھی چھاں وِچ بہِ کے سںسّکْرِت٬ وِیاکرݨ, بْرِج بھاشا تے ہۄر گْرںتھّاں دی پڑھائی کِیتی۔ گُرباݨی تے سِکھّ اِتہاس دا٬ ہِںدُّۄ اِتہاس تے مِتھہاس دا نِٹھّ کے ادھِئَن کِیتا۔ پںجّابی دے نالھ ہِںدّی تے اُردُۄ دا وی مُتالِیا کِیتا۔

اُنّہاں دِناں وِچ تکھتُۄپُرے والھے کوِیشر شیر سِںگھّ 'سںدّل' دا کوِیشری وِچ بہُت وڈّا ناں سی۔ چھںدّا-بںدّی تے پِںگّل دا منِّیاں پرمنِّیاں اُستاد٬ اُتّم بُلارا٬ وڈّا کدّ٬ بُلںدّ اواذ٬ پْربھاوشالی سکھشِیئت تے ستِکارت ہستی سی۔ 1942 وِچ پال سِںگھّ اُس کۄل جا ہاذر ہۄئِیا تے اُس نُۄں کوِتا دا گُرُۄ دھارن کر لِیا۔ اُدۄں 'گُرُۄ-شِش' پرمپّرا دا رِواج سی۔ اِتھّۄں اُس دی وِدوتا تے پْرتِبھا وِچ نِکھار تے کلا دا اُتھان آرمبھّ ہُںدّا ہَے۔ کوِیشر شیر سِںگھّ سںدّل نیں پال سِںگھّ نُۄں کوِتا دِییاں سُۄکھم تںدّاں پھڑن دے٬ بھِنّ بھِنّ چھںدّاں دی بہِر دے٬ تۄل-تُکاںت٬ ماتْرک تے وارݨِک چھںدّاں دے گُر دسّے۔ چھںدّ-پْربںدھّ تے پِںگّل دا گُۄڑھ گِیان دِتّا۔ پْرسِدھّ ہۄݨ تے سپھل ہۄݨ دا گُرمںتّر دِتّا۔ اِس دی نِرچھل سیوا٬ سُۄکھم بِرتی تے کۄمل بُدھّی 'تے نِہال ہۄ کے بھوِکھ باݨی کِیتی تے آکھِیا "جاہ٬ پال سِیاں پںچھِّییاں واںگ کھُلّہِییاں اُڈارِییاں مار٬ تیرے واستے کھُلّہا آسمان تَینُۄں باہاں پھَیلائی اواذاں ماردا پِیا ہَے" اُس دِن تۄں اِس نیں آپݨے گُرُۄ دا سہِج سُبھاء دِتّا تکھلّس "پںچھّی" پکّے تَۄر 'تے آپݨے ناں نالھ جۄڑ لِیا۔ اُس دِن تۄں اِس دی وِدوتا٬ یۄگِتا تے پْرتِبھا دِییاں پںچھّی اُڈارِییاں ارمبھّ ہُںدِّییاں ہن۔

پھِر اِس نیں پِچھّے مُڑکے نہِیں دیکھِیا۔ پہِلاں کُجھ سما ڈالھے والھے مۄہن سِںگھّ نالھ کوِیشری جتھّا بݨائِیا۔ اںتّ نِرۄل آپݨا ڈھاڈی جتھّا تِیار کِیتا؛ جۄ اِنہاں دے اںتّلے ساہاں تکّ کائِم رِہا۔ اِکّ سمے اِس جتھّے نُۄں 'پںتھّک جتھّا' ہۄݨ دا ماݨ ہاسل سی اتے اِہ ہر دھارمِک دِیواناں اتے پںتھّک کانپھرںسّاں دا شِںگّار ہُںدّا سی۔ پںتھّ دا کۄئی دِیوان جاں کانپھرںسّ نہِیں سی ہُںدّی؛ جِتھّے پال سِںگھّ پںچھّی دے ڈھاڈی جتھّے دِییاں گُۄںجاں نہِیں سی پَیںدِییاں۔ اسل وِچ اِنہاں دے جتھّے کر کے ہی لۄکاں دا اِکٹھّ جُڑدا سی٬ کانپھرںسّاں وِچ لۄکاں دِییاں رَۄݨکاں ہُںدِّییاں سن تے پںتھّک پَیگام دِتّا جاںدا سی۔

لہِںدّے پںجّاب دِییاں باراں وِچ٬ لاہَۄر٬ لائِلپُر٬ سرگۄدھا٬ مِںٹّگُمری آدِ شہِراں وِچ اِنہاں اکھاڑے لائے۔ آپݨے دیش دے ہر پْراںت یُۄ پی٬ کشمِیر٬ ہرِیاݨا٬ بِیکانیر٬ مدھّ پردیس٬ بںگّال٬ بِہار آدِ دے وڈّے شہِر بمبّے٬ کلکتّے٬ بںگّلَۄر آدِ وِچ اتے کئی باہرلے مُلکاں سِںگھّاپُر٬ ملیشِییا٬ تھائیِلَیںڈ تے اِںگلَیںڈ وِچ ڈھاڈی کلا دے جَۄہر دِکھائے اتے آپݨی لِیاکت دے جھںڈّے گڈّے ہن۔

اُچّے وِچار٬ سُچّے کِردار تے پوِتّر وِہار دے مالک پںچھّی جی سُبھاء دے کۄمل٬ مِٹھّے٬ مِلاپڑے تے ہسمُکھ وِئکتی سن۔ جِتھّے بہِںدّے-کھڑھدے٬ رَۄݨکاں لگّ جاںدِییاں سن۔ سادا لِباس٬ کھٹّی پھِپھٹی٬ نِیلی دستار٬ بلںدّ پْرواذ تے سُرِیلی اواذ٬ بدام کھاݨ تے سردائی پِیݨ دے شَۄکِین۔ اِنہاں نُۄں پںتھّک بُلارے وجۄں جاݨِیاں جاںدا سی۔ پںجّابی سُۄبا مۄرچے وِچ جِہل یاترا کِیتی۔ اِنہاں دی وِدوتا٬ لِیاکت تے مِہنت کارݨ اِہ 1962 وِچ شْرۄمݨی گُردُیارا پْربںدھّک دے مَیبر بݨے۔ اِس پدوی 'تے اِہ کئی سال سشۄبھت رہے ہن۔

پںچھّی جی دِییاں رچناواں دی سُۄچی بہُت لمّی ہَے۔ بیئںتّ ساکے٬ واراں٬ کبِتّ٬ رُبائیِیاں٬ بھاںت بھاںت دے چھںدّ۔ جںگّاں٬ یُدھّاں٬ لہِراں تے جۄدھِیاں دی بہادری دے کِسّے۔ دھارمِک تے سماجِک وِشِیاں 'تے دۄ درجݨ دے کرِیب رِیکارڈ۔ کِتاباں دی گِݨتی دۄ درجݨ تۄں ودھِیک تے پھُٹکل چھںدّ تے کِسّے پںجّ درجݨ تۄں ودھِیک ہَے۔ اِنہاں دِییاں بہُ-چرِچت کِتاباں ہن: "پںچھّی پْروانے" "پںچھّی کِرݨا" "پںچھّی پَیڑاں" "پںچھّی پِیںگھاں" "پںچھّی پَیلاں" "پںچھّی ہںجھُّۄ" "پںچھّی اُڈارِییاں" آدِ۔ وارتِک دِییاں رچناواں ہن: وِچۄلا (ناول), پاݨِییاں تۄں پار (سپھرناما), لںڈّن دی لِیلہا (سپھرناما)

اِنہاں دے بہُ-چرچِت پرسںگّ ہن: "مکّا پھیرن دا پرسںگّ", "گُرُۄ ارجن دیو دی شہِیدی", "مسّے دی مَۄت", "گڈّی پںجّا ساہِب" "کںوّر نَۄ نِہال سِںگھّ دا وِیاہ","چھۄٹے ساہِب ذادِیاں دی شہِیدی٬" "بںدّا سِںگھّ بہادر دی وار', "بھںگّاݨی دا یُدھ", "پںجّاب دے البیلے گبھّرُۄ", "شام سِںگھّ اٹاری پرسںگّ" "شہِیدییاذم بھگت سِںگھّ", "کرتار سِںگھّ سرابھا", "مہاںراݨی جِںدّاں" "کِسّا پُۄرن بھگت", "سۄہݨی مہِیوال" "ہِیر راںجھا" اتے ہۄر بیئںتّ واراں تے پرسںگّ۔

پال سِںگھّ پںچھّی دا آپݨا باگ پروار بہُت مِٹھّا٬ مِلاپڑا٬ سُلجھِیا٬ سہِیۄگی٬ دانی تے پرئُپکاری ہَے۔ وڈّا لڑکا ہرِںدّر سِںگھّ ملّہی کنیڈا٬ اُس تۄں چھۄٹا راجِںدّر سِںگھّ ملّہی اِںڈِییا٬ سبھ تۄں چھۄٹا (سُرگواسی) ڈاکٹر منمۄہن سِںگھّ ملّہی۔ اِںکلۄتی پُتّری بلجِںدّر کَۄر اِںگلَیںڈ سَیٹل ہَے۔

پںچھّی جی 1978 وِچ آپݨے جتھّے سمیت اِںگلَیںڈ گئے۔ اُتھّے آپݨی پِیاری پُتّری بلجِںدّر کَۄر دے گھر 14 اپْرَیل دے منہُۄس دِن اچانک سدِیوی وِچھۄڑا دے گئے اتے وسدا رسدا سںسّار سُنّاں کر گئے۔ اِنہاں دے وِچھۄڑے نالھ پُۄرے پںجّاب وِچ سۄگ دی لہِر چھا گئی اتے تھاں تھاں شردھاںجلی سماگم کِیتے گئے۔ پںچھّی جی دی وڈ-اکاری تسوِیر شْرۄمݨی گُردُیارا پْربںدھّک کمیٹی امّْرِتسر دے کیںدری سِکھّ آئِبگھر وِچ سشۄبھت کِیتی گئی ہَے۔

پںچھّی جی دی کوِتا دِییاں کُجھ ونّگِییاں پیش ہن:

بھَیڑے ناول تے کتھا کہاݨِییاں تۄں٬ تُک اِکۄ گُرباݨی دی پڑھی چںگّی۔

کۄجھے کِسِّیاں تے گںدّے گِیتاں نالۄں٬ سُݨ لَیݨی اِتہاس دی لڑی چںگّی۔

سَۄ مُۄرکھاں دی سَۄ جھِڑک نالۄں٬ اِکّ سِیاݨے اُستاد دی تڑی چںگّی۔

سَۄ سال اُداسی دے جِیݨ نالۄں٬ 'پںچھّی' اِکّۄ ستسںگّ دی گھڑی چںگّی

***********

پھتیہ پِتا نُۄں بُلا کے آکھری٬ چڑھے جںگّ نُۄں اجِیت سِںگھّ بِیر۔

اُہدے مۄڈھے پُتّری کالھ دی٬ اتے لکّ لٹکے شمشِیر۔

یۄدھا رݨ تتّے وِچ آ گِیا٬ اگّے ودھِیا دلاں نُۄں چِیر۔

اُہنے وڈھّ وڈھّ کِیتے ڈکّرے٬ جِویں کیلے وِچ کرِیر۔

کھا سَیںکڑے پھٹّ تلوار دے٬ سُہݨا دھرتی 'تے ڈِگِّیا اکھِیر۔

چھاتی کرتی تِیراں چھانݨی٬ 'پںچھّی' پا گِیا شہِیدی وِیر۔

(چمکَۄر دی جںگّ وِچۄں)