ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا کرنی والا مہامپُرش سی۔ پںجّاب دی مہاناذ ہستی۔ اُہ سچّمُچّ پںجّاب دا چھیواں درِیا سی۔ نویں پںجّاب دا نِرماتا۔ اُس نیں جِس کمّ وی نُۄں ہتھّ پائِیا کامیابی نال سِرے لائِیا۔ اُہ پُۄرن پُرکھاں واںگ جِیوِیا تے کرنی والے مہامپُرشاں واںگ سُرگواس ہۄئِیا۔ اخِیرلے ساہاں تک آہرے لگّا رِہا۔ تُردا پھِردا پرئُپکار دے کارج کردا الۄپ ہۄ گِیا۔ اُہنُۄں کِسے نیں وِہلا بَیٹھا نہِیں سی ویکھِیا۔ اِکۄ جُۄن ’چ اُہ کئی جُۄناں جی گِیا۔ اُہ اِک ہۄ کے وی سوا لکھّ سی!

اُہ چۄٹی دا بنسپتی وِگِیانی سی٬ کلا پْریمی٬ ساہِتکار تے اِتِہاسکار٬ بھون کلا دا ماہِر٬ اݨتھکّ کھۄجی٬ سُںدّرتا دا پُجاری٬ باغبان٬ وِدوان تے سپھل پْرساشک سی۔ سائِںس٬ ساہِت تے کلا دی تْرَیمُۄرتی۔ پںجّابی لۄک گِیتاں٬ بھارتی چِتّراں تے خاس کر کے کاںگڑا شَیلی دے چِتّراں دا سںگّْرہِک۔ کھیتی تے پیںڈُۄ وِکاس دا مسِیہا۔ وِگِیانک سۄچ دا مالک۔ کدے اُہ ڈِپٹی کمِشنر٬ کدے کھیتِیباڑی تے پیںڈُۄ وِکاس دا کیںدری سکتّر٬ کدے شرنارتھِییاں دے مُڑ وسائۄُ مہِکمے دا ڈائِرَیکٹر٬ کدے پِںڈّاں دا وِکاس کمِشنر٬ کدے چںڈِّیگڑھ دا چِیف کمِشنر تے کدے پںجّاب کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی دا وائیِس چاںسلر بݨِیا۔ اُس نیں درجناں کِتاباں تے کھۄج پرچے لِکھے۔ اُہ تھِری اِن ون نہِیں ٹَینّ اِن ون سی۔

گِیانی لال سِںگھّ دا کہِݨا سی: ڈا. رںدھّاوا چَۄڑی چھاتی تے کھُلّہے دِل والا پںجّابی جٹّ ہی نہِیں٬ اِک سچّا ساہِتکار٬ نُکتا-شناس آلۄچک٬ سُۄجھوان سمپّادک٬ سُچجّا سںگّْرہِ-کرتا٬ لۄک-ساہِت تے لۄک-بھاشا دا دِلدادا٬ رُکھّاں تے پھُلّاں دا پْردرشک٬ کلا تے سُںدّرتا دا آشک اتے ستئم٬ سِوم تے سُںدّرم دا پْرتِیک تے پْرسارک سی۔

کاش اُہ پںجّاب دے کالے دَۄر ویلے پںجّاب دا گورنر ہُںدّا! پھِر اگّے ودھدا پںجّاب اینا پِچھّے ناں پَیںدا۔ اُہدی سۄچ وی ہاں پکھّی سی اتے بۄل-چال تے کرم وی اگّاںہودھُۄ سن۔ اُہ مسلے لمکائُݨ جاں اُلجھائُݨ نہِیں٬ نجِٹھّݨ تے تݨ-پتّݨ لائُݨ جاݨدا سی۔

1966 تۄں اُہدا وسیبا کھرڑ نیڑے گارڈن کلۄنی وِچ ہۄ گِیا سی۔ اُتھے اُنہاں دا 15 ایکڑ دا پھارمی باگ سی۔ پاکِستان دے جِلہا مِںٹّگُمری وِچ رہِ گئی 18 ایکڑ سیںجُۄ ذمِین بدلے اُنہاں نُۄں 1950 وِچ گارڈن کلۄنی دی سکِیم ہیٹھ باگ اُگائُݨ لئی کھرڑ نیڑے اِہ ذمِین الاٹ ہۄئی سی۔ جدۄں تک ڈا. رںدھّاوا دُۄر دُراڈے نَۄکری کردا رِہا اُدۄں تک اُس پھارم دی سامبھ سمبھّال آئی. اَینّ. اے. دا سمپُّۄرن سِںگھّ کردا رِہا۔ اُہ گارڈن کالۄنی وِچ ہی کلرّک سی تے اُس دی آپݨی وی 6 ایکڑ ذمِین سی۔ ڈا. رںدھّاوے نیں سہارنپُر دِییاں نرسرِییاں تۄں امبّاں٬ سںتّرِیاں تے امرُۄداں دے ودھِییا نسل دے بُۄٹے پھارم ’تے بھیج دِتّے سن۔ 1964 وِچ رںدھّاوا پرِوار نیں اُس پھارم وِچ آپݨا گھر وی پا لِیا سی۔ 1966 وِچ جدۄں رںدھّاوا ساہِب دی بدلی بتَۄر چِیف کمِشنر چںڈِّیگڑھ دی ہۄئی تاں رںدھّاوا پرِوار اُس پھارم ہائۄُس وِچ رہِݨ لگّ پِیا سی۔

اُسے پھارم وِچ رںدھّاوا جِیون دی شام ماݨ رِہا سی۔ 3 مارچ 1986 دی رات سی۔ رںدھّاوا ساہِب دی پتنی سردارنی اِکبال کَۄر دسّدی ہَے٬ “اںتّ اچانک ہی آ گِیا۔ پںجّ-ستّ دِن تۄں تھکاوٹ مہِسُۄس کردے سن۔ ہسپتال جا کے ای. سی. جی. وی کروائِیا۔ کُجھ نہِیں نِکلِیا۔ اںتّلی رات جدۄں رات گئی مَینُۄں جگائِیا تاں پسِینے نال بھِجّے پئے سن۔ بِسترا٬ نائیِٹ سُۄٹ٬ کچھّا-بُنَیݨ, سارے کپڑے ترۄ-تر۔ مَیں پُچھِّیا٬ کۄئی تکلِیف ہَے تاں مُۄںہۄں د...د...د ہی نِکلِیا۔ مَیں سۄچِیا کِہ دُدھّ مںگّدے ہن۔ مَیں سۄچ ہی رہی ساں کِہ ڈھہِ پئے۔ ختم۔ ’دُدھّ‘ نہِیں ’درد‘ کہِݨا چاہُںدّے سن۔”

اَیسی ہۄݨی سی پںجّاب دے اِس مہان سپُۄت دی۔ جِویں ٹہِکدا پھُلّ ٹہِݨِیئۄں اچانک جھڑ جائے!

گُلذار سِںگھّ سںدھُّۄ دُیارا سمپّادت پُستک ’پںجّاب دا چھیواں درِیا‘ وِچ سںدھُّۄ دی سردارنی اِکبال کَۄر نال اِںٹروِئۄُ درج ہَے۔ سںدھُّۄ٬ رںدھّاوا ساہِب دی پتنی نُۄں بِیجی کہِںدّا آئِیا ہَے۔ بِیجی ہُݨ سَۄ سال دے ہۄ گئے ہن جۄ چںڈِّیگڑھ آپݨے چھۄٹے پُتّر پاس رہِںدّے ہن۔ وڈّا پُتّر گُذر چُکَّے۔ سردارنی اِکبال کَۄر دسدی ہَے٬ “میرے دۄ بیٹے تے دۄ بیٹِییاں سن۔ وڈّی لڑکی دِماغی تَۄر ’تے کُجھ ٹھِیک نہِیں سی٬ اُس دی ڈَیتھّ ہۄ گئی۔ وڈّا بیٹا ولائِت پڑھن گِیا سی۔ اُتھے اُس دا اِک جرمن لڑکی نال پِیار ہۄ گِیا۔ رںدھّاوا ساہِب جد کِسے کانپھرںسّ ’تے اُتھے گئے تاں اُس نیں اُس لڑکی نُۄں رںدھّاوا ساہِب نال مِلائِیا۔ لڑکی اچھّی سی اتے رںدھّاوا ساہِب نیں ساڈے بیٹے نُۄں اُس نال وِیاہ کرائُݨ دی اِجاذت دے دِتّی۔ بیٹا پہِلاں نَۄکری کردا سی پھِر اُس نیں نَۄکری چھڈّ دِتّی۔ اُس نُۄں کُجھ ڈِپرَیشن ہۄ گِیا۔ دۄ سال اُہ بِناں کِسے کمّ کار ساڈے کۄل کھرڑ رِہا۔ اِسے دَۄران رںدھّاوا ساہِب دی ڈَیتھّ ہۄ گئی۔ اُنہاں دی ڈَیتھّ کارن بیٹے دا ڈِپرَیشن ودھ گِیا جِس کارن اُس نیں سَیُۄئیسائیِڈ کر لئی۔ اُس دے دۄ بیٹے تے اِک بیٹی ہَے۔ بیٹی وِیاہ کروا کے امرِیکا رہِںدّی ہَے۔ ساڈی نُۄںہ اجّکلّہ کھرڑ پھارم ’تے رہِںدّی ہَے اتے اُہ وی ڈِپرَیشن وِچ ہی ہَے۔ دوائیِیاں کھائی جاںدی ہَے٬ کدے ٹھِیک ہۄ جاںدی ہَے پر بہُتا اپسَیٹّ ہی رہِںدّی ہَے۔ اُس کۄل اِک چھۄٹا بیٹا اتے اُس دی پۄتی جاݨی میری پڑپۄتی رہِںدّی ہَے۔

“ساڈے دُۄسرے بیٹے نیں آپݨی مرذی نال وِیاہ کروائِیا۔ رںدھّاوا ساہِب تاں پہِلاں اِس وِیاہ دے ہکّ وِچ نہِیں سن پر پھیر اُنہاں نیں کِہا کِہ جے مَیں ناںہ وی کہاںگا تاں پھِر اُہ آپݨی مرذی وِیاہ کروا لویگا۔ اِس کرکے اُہ اِس وِیاہ لئی سہِمت ہۄ گئے۔ اِہ وِیاہ اںتّر-جاتی ہَے اتے وِیاہ لُدھِیاݨے ہی ہۄئِیا سی۔ میری بیٹی وِیاہی ہۄئی ہَے اتے آپݨے پرِوار نال رہِ رہی ہَے۔ رںدھّاوا ساہِب آپݨے بچِّیاں نُۄں پِیار تاں کردے سی پر اُہ ہر ویلے ہۄرناں دی بِہتری بارے ہی سۄچدے تے کمّ کردے رہِںدّے سی۔ اِس کرکے بچِّیاں لئی اُنہاں پاس سماں ہی نہِیں سی۔ رںدھّاوا ساہِب دے پُۄرے ہۄݨ پِچھّۄں کئی اَۄکڑاں آئیِیاں۔ گھر وِچ اُداسی رہِݨ لگّ پئی۔ پھِر اتّواد دا ذۄر ہۄ گِیا۔ کِسے نیں اِک بںدّا مار کے ٹِئۄُبوَیلّ کۄل سُٹّ دِتّا۔ وَیسے وی بچّے کہِںدّے اسِیں پڑھنا ہَے٬ اِس کرکے شہِر وِچ مکان لَے لوۄ۔ اسِیں چںڈِّیگڑھ دے سَیکٹر 8 وِچ مکان لَے لِیا تے اُتھے چلے گئے۔ پر میری وڈّی نُۄںہ اتے اُس دا اِک بیٹا اتے پۄتی کھرڑ گارڈن ہائۄُس وِچ رہِںدّے ہن۔”

رںدھّاوا ساہِب دے سُبھاء بارے پُچھّݨ ’تے سردارنی اِکبال کَۄر نیں کِہا٬ “رںدھّاوا ساہِب میرے نال کدے گُسّے نہِیں ہۄئے کِئُںکِہ مَیں اُنہاں نُۄں کدے گُسّے ہۄݨ دا مَۄکا ہی نہِیں دِتّا سی۔ رںدھّاوا ساہِب نُۄں پْرِںٹِّڈ کپڑے بِلکُل پسںدّ نہِیں سن۔ مَینُۄں اُنہاں نیں پْرِںٹِّڈ کپڑے پائُݨ تۄں ورجِیا اتے مَیں ساری پلین کپڑے ہی پائے۔ رںدھّاوا ساہِب نُۄں بلِئۄُ رںگّ بہُت پسںدّ سی۔ اِس کرکے مَیں بلِئۄُ شیڈذ دے کپڑے اکسر پہِندی سی۔ کئی وار اُہ کمرے تۄں باہر نِکلدے تاں اُنہاں کہِݨا کِہ دیکھ اسمان کِنّا سۄہݨا نِیلا ہَے۔ اُہ پہاڑاں دے نِیلے رںگّ دی وی بہُت تارِیف کردے سن۔”

پھارم اُتے رہِݨ دے دِناں وِچ ہۄئی گلّبات وِچ سْرِیمتی رںدھّاوا نیں دسِّیا سی٬ “دُدھّ رِڑکݨا ودھِییا ورجِش ہَے۔ ہُݨ دُدھّ رِڑکݨ والِییاں مشِیناں آم مِلدِییاں ہن پر مَیں اِنہاں نُۄں نہِیں ورتدی۔ جے اِناں نُۄں ورتاں کسرت چھُٹّ جائیگی۔ ٹِئۄُبوَیلّ ’تے نہائُݨ دا بڑا آنںدّ آئُںدا ہَے۔ اِہ سُکھ اسِیں وِسار نہِیں سکدے۔ ٹِئۄُبوَیلّ دا پاݨی گرمِییاں وِچ ٹھںڈھّا اتے سردِییاں وِچ گرم ہُںدّا ہَے۔ ساڈا وِچار ہَے کِہ منُکھّ پَیسا کمائُݨ لئی ہی پَیدا نہِیں ہۄئِیا سگۄں کمّ کرن لئی پَیدا ہۄئِیا ہَے۔ جۄ اُہ پَیدا کرے٬ وںڈّ کے کھاوے۔ اِس سمبّںدھّ وِچ اسِیں گُرُۄ نانک ساہِب دی اُداہرݨ ’تے امل کر رہے ہاں٬ جِنہاں نُۄں آپݨے آخری سالاں ’چ جِیتا رںدھّاوا نیں کرتارپُر وِچ تھۄڑھی جِہی ذمِین دِتّی سی۔ اُس کھیت وِچ جۄ وی پَیدا ہُںدّا لںگّر وِچ دے دِںدّے اتے باہرۄں آئُݨ والے اِتھۄں پرشادے چھکدے۔ اسِیں کُدرت وِچ وِچر رہے ہاں۔ جۄ وی پَیدا کردے ہاں آپݨے کامِیاں نال وںڈّ کے کھاںدے ہاں۔ مَینُۄں اِہ جِیون چںگّا لگّدا ہَے اتے اِہ تجربا سانُۄں بہُت پِیارا ہَے۔”

ڈا. رںدھّاوا نیں اںگّریذی تے پںجّابی وِچ تِنّ درجن تۄں ودھّ پُستکاں لِکھِییاں تے لِکھوائیِیاں جِنہاں وِچ سوَیجِیونی ’آپ بِیتی‘ وی ہَے۔ اُہدے وائیِس چاںسلر ہۄݨ سمیں اِک پْرۄپھَیسر نیں اُس دی جِیونی لِکھݨ دی اِچھّا پرگٹ کِیتی تاں رںدھّاوا ساہِب نیں کِہا سی٬ “تُسِیں جِیونی وِچ میرِییاں تارِیفاں ہی کرۄگے٬ اِس ترہاں اِک پھۄکی جِہی کِتاب بݨیگی۔ جِیونی دا متلب اِہ ہَے کِہ جۄ چںگّا ماڑا بِیتِیا ہَے٬ سچّائی نال لِکھِیا جاوے تے اِہ کمّ مَینُۄں آپ ہی کرنا چاہِیدا ہَے۔”

اُس نیں ’آپ بِیتی‘ دے مُکھّبںدّ وِچ لِکھِیا٬ “پںجّابی لۄکاں وِچ اِہ انُبھو سی کِہ مَیں پںجّاب دی اُنّتی وِچ بڑا ہِسّا پائِیا ہَے۔ پںجّاب دے اُجّڑن ’تے شرنارتھِییاں نُۄں وسائِیا٬ ذمِیناں وںڈِّییاں٬ ٹِئۄُبوَیلاں دا رِواج پائِیا٬ کھِلرِییاں پُلرِییاں ذمِیناں دی چکّبںدّی کِیتی٬ پِںڈّاں نُۄں پکِّییاں سڑکاں نال جۄڑِیا٬ نویں ڈھںگّ دی کھیتی دا رِواج پائِیا تے لۄکاں دے جِیون وِچ پلٹا لِیاںدا۔ چںڈِّیگڑھ نُۄں پھُلّدار بُۄٹِیاں نال سجائِیا٬ مِئۄُذئم بݨائے تے ڈاکٹراں٬ سائِںسداناں٬ لِکھارِییاں تے چِترکاراں نُۄں سستے پلاٹ دِتّے اتے نویں شہِر وِچ وسائِیا۔ سبھ تۄں اُتّم کمّ لُدھِیاݨے دی کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی نُۄں اُسارنا سی تے اِس نُۄں پںجّاب دے پِںڈّاں دی اُساری دا سۄما بݨائِیا۔”

مُکھّبںدّ دے اخِیر وِچ لِکھِیا٬ “جد لۄک اِک کامیاب وِئکتی ولّ ویکھدے ہن تاں سمجھدے ہن کِہ اِس دا جِیون بڑا سُکھی رِہا ہۄویگا تے ایس نیں کۄئی وی تکلِیف نہِیں ویکھی ہۄݨی۔ اُہ اِہ نہِیں سمجھدے کِہ کامیابی کِنِّییاں مُسِیبتاں نال ساہمݨا کر کے ہاسل ہُںدّی ہَے۔ مَیں تاں دیکھِیا ہَے کِہ اِنسان بݨدا ہی مُسِیبتاں دا مُکابلا کر کے ہَے۔ جِویں لۄہا اگّ دے سیک نال بݨدا ہَے ایویں ہی اِنسانی جِںدّگی بڑا بھاری گھۄل ہَے تے اَۄکڑاں دا ساہمݨا کر کے ہی آدمی٬ آدمی بݨدا ہَے۔ مَیں کھِیال کردا ہاں کِہ اجّ کلّہ دے وِدِیارتھی میرِییاں اَۄکڑاں تے مُشکلاں دا ورݨن پڑھ کے اُتشاہِت ہۄݨگے تے آپݨے جِیون دے گھۄل وِچ کامیاب ہۄݨگے۔”

ڈا. رںدھّاوا دے پِتا سردار شیر سِںگھّ تہِسِیلدار سن۔ اُنہاں دا پِںڈّ بۄدلاں جِلہا ہُسِیارپُر وِچ پَیںدا ہَے۔ جدۄں اُہ ذِیرے دے تہِسِیلدار سن تاں اُنہاں دی پتنی سردارنی بچِںتّ کَۄر دی کُکھّۄں 23-24 ستمبّر 1908 دی ادھّی رات نُۄں جَۄڑے بچِّیاں دا جنم ہۄئِیا۔ وَیسے سرٹِیپھِکیٹ اُتے اُنہاں دی جنم تارِیخ 2 پھروری 1909 لِکھی ہۄئی ہَے۔ اُنہاں دے جنم دی خُشی وِچ پاٹھ کرائِیا گِیا۔ نام رکھّݨ لئی سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِچۄں ر تے م اکھّر آئے۔ رارے اکھّر ’تے پہِلے لڑکے دا ناں راجِںدّر سِںگھّ تے دُۄجے دا ممّے تۄں مہِںدّر سِںگھّ رکھِّیا گِیا۔ پر اُنہاں دے پِتا جی پِیار نال اُنہاں نُۄں جُںگّۄ تے مُںگّۄ کہِ کے ہی بُلائُںدے۔ جِتھے-جِتھے پِتا دی بدلی ہُںدّی رہی اُتھے-اُتھے جُںگّۄ-مُںگّۄ پڑھدے رہے۔ اُہ وکھّ-وکھّ اِلاکِیاں تے وکھّ-وکھّ پھِرکِیاں دے سکُۄلاں وِچ پڑھے جِس کرکے اُنہاں دی سۄچ سَیکُۄلر تے کھُلّہی-ڈُلّہی ہۄ گئی۔

اُنہاں دی وڈّی بھَیݨ ہربںسّ کَۄر نیں لِکھِیا کِہ جدۄں پِتا جی کرتارپُر تہِسِیلدار سن راجِںدّر مہِںدّر دۄہاں نُۄں گَۄرمِںٹّ سکُۄل وِچ پڑھن لا دِتّا۔ پہِلے دِن پڑھن بھیجے تاں ماتا جی نیں چَۄل اُبال کے دہِیں وِچ کھںڈّ پا کے کھُیائے۔ چرن کںوّل گُردوارے تلاء تھلّے اُلّی لگّی ہۄئی سی جِتھے مہِںدّر دا پَیر تِلہک گِیا۔ کئی گۄتے کھادھے پر اِک یاتری نیں بچا لِیا۔ مہِںدّر نُۄں سُتّے ہۄئے تُرن دی آدت سی۔ راجِںدّر نُۄں کھیڈݨ دا شَۄک سی تے مہِںدّر نُۄں پڑھن دا۔ پِتا دی بدلی ہۄݨ ’تے دۄہیں بھرا اُۄنے دے سناتن دھرم ہائی سکُۄل وِچ پڑھن لائے۔ مہِںدّر نیں گھۄٹا لا کے سںسّکْرِت دا پاٹھ یاد کِیتا۔

پھِر بلگّݨی آرِییا سکُۄل وِچ پڑھن لگّے۔ اجے تارِیاں دی لۄء ہی ہُںدّی جد کاکِیاں نیں سکُۄل جاݨ دی تِیاری کرنی۔ پرنِیاں وِچ رۄٹِییاں تے امبّ دا اچار بنّہ لَیںدے اتے بیہی رۄٹی مکھّݨ تے شکّر نال کھا کے سکُۄل ولّ چلّ پَیںدے۔ ڈی. اے. وی. ہائی سکُۄل بلگّݨ ساڈے پِںڈّ تۄں تِنّ مِیل دے پھاسلے ’تے سی۔ آپݨے پِںڈّ دے رکّڑ وِچّۄں لںگھّ کے٬ چۄء پار کر کے٬ کھیڑا کۄٹلی کۄلۄں لںگھّدے ہۄئے ہُسِیارپُر-دسُۄہا سڑک ’تے پہُںچّ جاںدے۔ اُتھۄں اِک کچّی سڑک بلگّݨ تک جاںدی سی۔ بہُت سارے جٹّاں دے مُںڈّے سکُۄل تۄں مُڑ کے کھیتی دا کمّ کردے۔ کاکِیاں دا جماتی کرم سِںگھّ ڈھلّ چرہی دِییاں بھرِییاں سِر ’تے چُکّ کے لِیائُںدا۔ کاکِیاں نیں وی پںڈّاں چُکّݨ دا تجربا کر لِیا تے مہِسُۄس کِیتا کِہ اِس تۄں مُشکل کمّ کۄئی نہِیں۔

پھِر 1922 وِچ پِتا جی مُکتسر تہِسِیلدار لگّ گئے۔ اسِیں سارا سامان٬ کُکّڑ٬ گھۄڑی٬ مجھّاں تے گئۄُ لَے کے مُکتسر چلے گئے۔ مُکتسر دے خالسا ہائی سکُۄل تۄں کاکِیاں نیں دسوِیں پاس کِیتی۔ خالسا سکُۄل وِچ پڑھن کرکے کاکے پںجّابی وی پڑھ گئے۔ سکُۄل دی اِمارت لئی ہَیڈّ ماسٹر نیں سارے وِدِیارتھِییاں دی ڈِئۄُٹی چںدّا جمہاں کرن ’تے لا دِتّی۔ مہِںدّر نیں 300 رُپئے جمہاں کر کے سکُۄل دے بِلڈِںگّ پھںڈّ وِچ دِتّے۔ اُس نیں دسوِیں ’چ ہتھّ لِکھت اخبار کڈھِّیا جِس دا ناں ’خالسا ہائی سکُۄل ٹائیِمذ‘ رکھِّیا۔ اِک وار سکُۄل وِچ شیکسپِیئر دا ڈراما جُۄلِیئس سِیذر کھیڈِیا گِیا۔ مہِںدّر نیں مارک اَیٹنی دا پارٹ بڑی کامیابی نال ادا کِیتا۔ اُہ پڑھائی ’چ اینا مگن رہِںدّا کِہ رۄٹی کھاںدا وی اکھّاں مُۄہرے کِتاب رکھّ لَیںدا۔ نپۄلِیئن دی کِتاب بہُت پڑھدا سی۔ کہِںدّا ہُںدّا سی کِہ مَیں وی کُجھ بݨاںگا۔

بچپن وِچ اِک بڑی دِلچسپ گھٹنا گھٹی۔ سںدھّواں پھرالا دا ٹھیکیدار شیر سِںگھّ برما وِچۄں بہُت سارا دھنّ کما کے لِیائِیا سی۔ اُس نیں نواںشہِر دے تہِسِیلدار شیر سِںگھّ دے مُںڈّے نُۄں آپݨی لڑکی دا رِشتا کرنا چاہِیا٬ پر چار-چار سالاں دے جُںگّۄ-مُںگّۄ وِچۄں کِیہنُۄں رِشتا کرے؟ اِس دا پھَیسلا گُݨِیاں راہِیں کِیتا گِیا۔ گُݨا راجِںدّر سِںگھّ دے ہکّ وِچ پَے گِیا جِس کر کے اُہنُۄں رِشتا کر دِتّا گِیا۔

مہِںدّر سِںگھّ نال پھِر مُکّیباذ مُہمّد الی تے ہاکی دے کھِڈاری بلبِیر سِںگھّ والی گلّ ہۄئی۔ مُہمّد الی دے تِنّ وِیاہ ہۄئے پر وسی چَۄتھی۔ بلبِیر سِںگھّ دِییاں تِنّ مںگّݨِییاں ٹُٹِّییاں٬ وِیاہ چَۄتھی تھاں ہۄئِیا۔ مہِںدّر سِںگھّ دا پہِلا مںگّݨا اُگّی چِٹّی دے بیئںتّ سِںگھّ دی لڑکی نال ہۄئِیا۔ لڑکی نُۄں پڑھنے ناں پائُݨ تۄں مںگّݨی ٹُٹّ گئی۔ پھِر لاہَۄر تۄں گُپال سِںگھّ ڈِپٹی سُپرڈںٹّ پُلِس دی لڑکی دا شگن آ گِیا۔ اِکتّی مۄہراں ’چۄں اِک رکھّی گئی۔ چھے مہِینے بائد اُہ مںگّݨی وی کَیںسل ہۄ گئی۔ تِیجے مںگّݨے دی گلّ پٹِیالے گجّݨ سِںگھّ ٹھیکیدار دی لڑکی نال چلّی۔ رِشتے ہۄر وی بہُت آئے پر ناںہ ہُںدّی گئی۔ مہِںدّر سِںگھّ نیں کِتاباں چُکّی بۄدلِیں بھِیکھے کھاں دی جھِڑی ولّ پڑھن جاݨا تاں درشن سِںگھّ مسںدّ نیں پُچھّݨا٬ “سردار جی کی تُسِیں پڑھی ہی جاݨا ہَے٬ وِیاہ نہِیں کرائُݨا؟”

آخر آئی. سی. اَیسّ. بݨ کے اُہنے وِیاہ کرائِیا جۄ 16 اگسّت 1932 نُۄں ڈا. ہربھجن سِںگھّ گریوال دی لڑکی اِکبال کَۄر نال ہۄئِیا۔ برات لاری ’چ بَیٹھ کے بۄدلاں تۄں نارںگّوال گئی۔ اُس وکت آئی. سی. اَیسّ. ہۄݨا بہُت وڈّی گلّ سی۔ برات وِچ اُس دے کئی سِملا نِواسی مِتّر وی سن جِنہاں دے ناں رسالدار لال سِںگھّ٬ گِیانی گُربخش سِںگھّ٬ گِیانی نِرںجّݨ سِںگھّ٬ بابا جسوںتّ سِںگھّ٬ نِرںجّݨ سِںگھّ بَیںس٬ ذۄراور سِںگھّ بَیںس٬ انُۄپ سِںگھّ بیدی٬ شام سِںگھّ سِدھُّۄ٬ ڈا. جسمیر سِںگھّ٬ بھگوان سِںگھّ گریوال٬ جسجِیت سِںگھّ تے امرِیک سِںگھّ ہن۔ اُنہاں نیں چَۄدھری غُلام جِیلانی ساہِب ’آسی‘ تۄں سُبھاگ سیہرا پڑھوائِیا۔ اُہ سیہرا اجے وی سمبھّالِیا ہۄئِیا ہَے جِس اُتے لِکھِیا ہۄئِئَے:

سردار مہِںدّر سِںگھّ اَیم. اَیس سی. (آنرذ) آئی. سی. اَیسّ. سپُتّر سردار ساہِب سردار شیر سِںگھّ جی تہِسِیلدار٬ پِںڈّ بۄدل٬ جِلہا ہُسِیارپُر دے 16 اگسّت 1932 نُۄں٬ بِیبی اِکبال کَۄر سپُتّری سردار ساہِب ڈا. ہربھجن سِںگھّ جی٬ نارںگّوال٬ جِلہا لُدھِیاݨا نال ہۄئے شُبھ انںدّ کارج سمیں آپ دے سِملا نِواسی مِتّراں ولّۄں پْریم پُۄربک بھیٹا کِیتا گِیا۔

سُبھاگ سیہرا

مَۄسم آئِیا بہار دِل شاد ہۄئِیا٬

بُلبُل پھُلّاں اُتے پئی گائُںدی اے۔

اُپر بَیٹھ شمشاد دے اجّ کُمری٬

’ہکّ ہُۄ‘ دا شۄر مچائُںدی اے...

واہ واہ! بھاگ سردار ہربھجن سِںگھّ دے٬

دُۄلہے لال نُۄں گلے دے نال لائِیا٬

’ہرِچرن‘, ’امرِیک‘, ’ہربںسّ‘ سارے

بھائیِیاں نال ہَے جِنہاں پِیار پائِیا۔

پُتّر ’شیر‘ دے شیر کہاںودے نیں٬

لاج شیراں دی رکھّݨا دھرم تیرا۔

سُکھّ دیوِیں ’ہربھجن دی لاڈلی‘ نُۄں٬

ڈۄلے مُۄل ناں بھا تے بھرم تیرا...

رہے شاد آباد سُبھاگ جۄڑی٬

ہتھّ بنّہ ہَے بینتی ربّ اگّے٬

سُکھی رہِݨ سںسّار دے وِچ ہردم٬

تتّی وا ناں اِنہاں نُۄں مُۄل لگّے۔

اُدۄں تک کیول دۄ جٹّ سِکھّ آئی. سی. اَیس. بݨے سن۔ دُۄجا سی سِردار کپُۄر سِںگھّ جِس دا جنم 2 مارچ 1909 نُۄں ہۄئِیا سی تے دیہاںت 13 اگسّت 1986 نُۄں جگرائۄں وِچ ہۄئِیا۔ دۄویں لگبھگ ہاݨی سن تے گُذرے وی ڈیڈھ کُ سال اگّے پِچھّے۔ مَیں سِردار کپُۄر سِںگھّ نُۄں وی مِلدا رِہا ساں تے آخری وار مئی 1986 وِچ جگرائۄں اُہدے ’تْرَیجامݨ’ ناں دے گھر مِلِیا ساں۔ اُس نیں 1931 تۄں 62 تک آئی. سی. اَیس. دی نَۄکری کِیتی اتے ڈِپٹی کمِشنری کردِیاں برکھاست ہۄئِیا۔ اُہ لیکھک وی سی تے راجسی نیتا وی۔ انںدّپُر ساہِب دا متا اُہنے ہی لِکھِیا سی۔

ڈا. رںدھّاوا نیں کھُد آپݨے بارے کاپھی کُجھ لِکھِیا٬ وڈّی بھَیݨ ہربںسّ کَۄر نیں وی لِکھِیا٬ ہۄر بہُت سارے لیکھکاں نیں لِکھِیا تے ہۄر وی لِکھِیا جاںدا رہیگا۔ اُہ وِشیش وِئکتی سی٬ وڈّی ہستی سی۔ ہستی کی٬ سںسّتھا سی۔ اُہدا مِلݨ گِلݨ والِیاں نُۄں ’تُۄں‘ کہِ کے بُلائُݨا اپݨتّ جتائُݨا سی۔ گلّ بھاویں وائیِس چاںسلر ڈا. جَۄہل نال کرے٬ بھاویں کِسے کمِشنر نال٬ بھاویں اۄلمپِّیئن بلبِیر سِںگھّ نال تے بھاویں مُکھّ مںتّری لچھمݨ سِںگھّ گِلّ نال۔ اُہ پیںڈُۄ پںجّابی ’چ گلّ کر کے خُش ہُںدّا سی۔ پںجّابی٬ پںجّابی سبھِیاچار تے پںجّابِیئت دا اُہ گہِ-گڈّواں مُدئّی سی۔

مَینُۄں خُد رںدھّاوا ساہِب نُۄں مِلݨ دے کُجھ مَۄکے مِلے سن۔ 1970وِیاں دی گلّ ہَے۔ اُدۄں اُہ پںجّاب کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی لُدھِیاݨے دا وائیِس چاںسلر سی۔ یُۄنِیورسِٹی نیں کݨک دا نواں بِیج ڈبلیُۄ اَیل 711 کڈھِّیا سی جِس دا جھاڑ پہِلاں نالۄں ودھّ سی۔ مَیں اُہ بِیج ہر ہالت وِچ ہاسل کرنا چاہُںدّا ساں٬ اِس لئی ڈا. رںدھّاوا تک پہُںچّ کرن دی سۄچی۔ مَینُۄں پتا سی کِہ اُہ پںجّابی لیکھکاں دی بڑی کدر کردَے۔

مَیں اُدۄں لالا لاجپت رائے کالج ڈھُڈِّیکے وِچ لَیکچرار ساں۔ ڈھُڈِّیکے دے ناولکار جسوںتّ سِںگھّ کںوّل نیں مَینُۄں دِلّی تۄں پٹِّیا سی۔ مَیں سۄچِیا٬ کںوّل ساہِب دی سِفارشی چِٹھّی لَے کے رںدھّاوا ساہِب نُۄں مِلاں۔ اِس نال چںگّا پْربھاو پویگا تے بِیج ودھیرے مِل جاویگا۔ بِیج وںڈّݨ تۄں کُجھ دِن پہِلاں مَیں کںوّل دا رُکّا لَے کے لُدھِیاݨے رںدھّاوا ساہِب نُۄں جا مِلِیا۔ ڈا. رںدھّاوے نیں اَینکاں وِچۄں دی تیذ نذر سُٹّی۔ اُس نیں پُچھِّیا٬ “تُۄں ہَے کَۄݨ? کِویں آئِیاں میرے کۄل؟” مَینُۄں کئیِیاں نیں دسِّیا سی کِہ اُس اِسے ترہاں ’تُۄں‘ کہِ کے بۄلدَے۔

مَیں سِدھّا دسِّیا٬ “ماڑا مۄٹا لیکھک ہاں جی۔ سںدھُّۄ جٹّ آں٬ گھر دے کھیتاں واستے نواں بی لَیݨ آئِیاں۔ پںجّابی دا لَیکچرار ہاں تے کھیڈاں-کھِڈارِییاں بارے ’آرسی‘ رسالے وِچ لِکھدا رہِناں۔”

رںدھّاوا اَینکاں وِچۄں مُسکرائِیا٬ “پھیر کںوّل دا رُکّا لِیائُݨ دی کی لۄڑ سی؟ سِدھّا آ جاںدا۔”

مَیں وی مِنّہاں مُسکرئُںدِیاں کِہا٬ “دۄ چار تھَیلِییاں ودھّ لَیݨ دا لالچ اےَ٬ ہذُۄر! داݨے چںگّے ہۄ جاݨگے٬ تُہاڈے گُݨ گاواںگے۔”

اُس دا جواب پھِر سِدھّا سی٬ “اِک بںدّے نُۄں چار کِلۄ دی اِکۄ تھَیلی مِلݨی اَیں۔ اِہ اسُۄل دی گلّ آ۔ تُۄں گھر دے ودھّ جِیء لائیِن ’چ لا دیئیِں تے ودھّ تھَیلِییاں لَے جائیِں۔”

اُس نیں کںوّل دے رُکّے دی لاج وی رکھّ لئی تے آپݨا اسُۄل وی ناں تۄڑِیا۔ بائد وِچ مَیں نواں بِیج ہاسل کرن لئی کِساناں دی جدّۄجہِد بارے اِک کہاݨی وی لِکھی جِس دا ناں ’بُڈھّا تے بِیج‘ رکھِّیا جۄ ’آرسی‘ وِچ چھپی۔ اُہدے وِچ پںجّاب دے اِک بُڈھّے کِسان ولّۄں نواں بی ہاسل کرن دا ڈِگّݨ-ڈھہِݨ تے اُٹھّݨ والا سںگھّرش وِکھائُݨ دی کۄسِش کِیتی۔ بُڈھّا٬ ہَیمِںگّوے دے ناول ’بُڈھّا تے سمُںدّر‘ دے نائِک واںگ ڈِگّ-ڈِگّ کے اُٹھّدَے! ہرا اِنکلاب اَیویں نہِیں آئِیا۔

1982 وِچ پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا نیں مَیتھۄں لِکھوائی کِتاب ’پںجّابی کھِڈاری‘ ڈا. رںدھّاوا تۄں رِلِیذ کروائی سی۔ اُتھے مَینُۄں دُۄجی وار اُس نُۄں مِلݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ کُجھ گلّاں باتاں وی ہۄئیِیاں۔ اُس نیں مَینُۄں سلاہ دِتّی کِہ کھیڈاں کھِڈارِییاں دِییاں گلّاں-باتاں ٹی. وی. تۄں وی کرِیا کراں۔ اُس نیں کِہا٬ اُہ ٹی. وی. والِیاں نُۄں سِفارش کر دیویگا۔ پر مَیں مَۄکا ناں سامبھِیا تے اُس پاسے ناں جا سکِیا۔ اِہ میری بدکِسمتی رہی۔ ورنا ڈا. رںدھّاوا خُد سِپھارش کرن دی پیشکش کرے تاں ہۄر کی چاہِیدا سی؟

بائد وِچ ڈا. رںدھّاوے نُۄں پںجّابی ساہِت اکاڈمی دے پْردھان وجۄں کئی وار ویکھِیا پر میرِییاں سِدھِّییاں گلّاں ناں ہۄئیِیاں۔ اُںج اُہدا جلَۄء ہر وار دِسدا۔ اُہ گمبھِّیرتا نال گلّاں کردا۔ ہاسا گائِب ہُںدّا۔ اِک دِن اسِیں واش رُۄم ولّ اِکٹھّے گئے۔ بدبۄ آئُںدِیاں اُہ کہِݨ لگّا٬ ’کِنّے گںدّے ہن!” مَیں اُہدے نیڑے کھڑھا ساں جِس کرکے مَینُۄں ہی کِہا٬ “بُلا کِسے سیوادار نُۄں۔” مَیں سیوادار سدّ کے سپھائی کروائی۔ اُہ کھڑھے پَیر کمّ کروائُݨ والا بںدّا سی۔

پھِر اَیسا سماں آئِیا جدۄں پںجّاب وِچ جِئۄُݨا دُبھّر ہۄ گِیا۔ مار-دھاڑ دا ہدّ-بنّا ناں رِہا۔ اگّے ودھدا پںجّاب کئی دہاکے پچھڑ گِیا۔ ڈا. رںدھّاوے نیں 1947 وِچ دِلّی دے ڈِپٹی کمِشنر وجۄں جنُۄنِییاں تے گُںڈِّیاں دی مار-دھاڑ ’تے کابُۄ پا لِیا سی۔ پہِلاں یُۄ. پی. دے تُتّن خاں ورگے بدماش سۄدھے سن۔ جے اکتُۄبر نومبّر 1984 وِچ اُہ دِلّی دا اَیڈمنِسٹْریٹر ہُںدّا تاں اِک وی سِکھّ انِیائی مَۄت ناں مرن دِںدّا۔ کاش! پںجّاب دے دہِشتی دَۄر سمیں دِلّی تے پںجّاب دے سِیاستدان ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوے نُۄں پںجّاب دا گورنر لائُݨ لئی سہِمت ہۄ جاںدے۔ پھِر پںجّاب اُہ نہِیں سی ہۄݨا جۄ اجّ ہَے۔ پںجّاب رںگّلا ہۄݨا سی٬ کںگّلا نہِیں۔ اجّ وی پںجّاب نُۄں ڈا. رںدھّاوے ورگے کرنی والے بںدِّیاں دی لۄڑ ہَے۔

جِلہا ہُسِیارپُر دا پِںڈّ بۄدلاں اُس دا جدّی پُشتی پِںڈّ ہَے۔ اُس دے بچپن تے جُیانی دا جۄ سماں بۄدلاں وِچ بِیتِیا اُس دِییاں یاداں وِچ سما گِیا سی۔ ڈا. رںدھّاوا نیں پُستک ’آپ بِیتی‘ وِچ اُس دا جِکر ہُبّ کے کِیتا: ہر مہِینے تے ہر رُتّے اِس پِںڈّ تے اِلاکے دے بدلدے نذارے بڑے ہی منبھائُݨے سن۔ برسات وِچ جد چارے پاسِئۄں گھنکۄر کالِییاں گھٹاواں اُٹھدِییاں تاں بدّلاں دی گرج سُݨ کے مۄر چارے پاسِئۄں کَیئۄں کَیئۄں دا ہلّا مچا دِںدّے۔ رات ویلے ڈڈُّۄیاں دی گُڑَیں گُڑَیں ساری ہوا نُۄں بھر دِںدّی۔ جد ڈڈُّۄ ہٹ جاںدے تاں بِںڈّے آپݨا ٹِیں ٹِیں دا راگ چھیڑ لَیںدے۔ رات نُۄں پِپّل ہیٹھ چھپڑی ’تے جُگنُۄیاں دا ناچ شُرُۄ ہۄ جاںدا تے اِںج لگّدا جِویں تارِیاں دا مِیںہ پَے رِہا ہۄوے!

دِنے ٹھںڈھّے پاݨی نال نہائُݨ دا سواد تے رات نُۄں کۄٹھے دی چھتّ ’تے سَۄݨ دا آنںدّ۔ مںجّے ’تے پَے کے چنّ تارِیاں ولّ ویکھݨا تے ویکھ ویکھ ناں رجّݨا۔ چنّ دا اسمان وِچ رۄذانا سفر بڑا سُہاوݨا ہُںدّا۔ پہاڑاں دے پِچھۄکڑ ’چۄں دھُںدّلی جِہی رۄشنی دِسݨی٬ ہَۄلی ہَۄلی تیذ ہۄݨی تے سارے اسمان وِچ پھَیل جاݨی۔ چنّ تے بدّلاں دی لُکݨمِیچی نیں ہۄر وی سواد دیݨا۔ دھرُۄ تارے تے ستّ رِشِییاں نُۄں اُتّری آکاش وِچ بڑی رِیجھ نال ویکھݨا تے دھرُۄ بھگت دی کہاݨی یاد آئُݨی۔ ’چھڑِیاں دے راہ‘ نیں ہنہیری رات وِچ ہۄر وی چمکݨا...۔

اِنہاں ہُسِیارپُری پِںڈّاں دا پاݨی وی نِیامت ہَے۔ گرمِییاں وِچ وی اَینا ٹھںڈھّا کِہ نہائۄ تاں کامبا لگّݨ لگّ جاوے۔ امبّاں نُۄں ٹھںڈھّے کر کے رجّ کے چُۄپݨا۔ کۄئی کھٹ-مِٹھّا٬ کۄئی کھٹّا٬ کۄئی سَۄمپھِییا۔ مُسلماناں دے بہِشت وِچ ہُۄراں تے پاݨی دے چشمے دسّے جاںدے ہن۔ ساڈے ہُسِیارپُرِییاں دی بہِشت دے مِٹھّے امبّاں نُۄں کِہڑی چِیذ مات پا سکدی ہَے؟ ساڈے مُسلمان بھراواں نُۄں پتا نہِیں اگلے جنم ہُۄراں لبھّݨ کِہ ناں لبھّݨ, پر بہِشت تاں ساڈے کۄل ہَے تے ہر سال ساوݨ بھادرۄں دِیاں مہِینِیاں وِچ اِہنُۄں ماݨ سکدے ہاں۔ کمّاں تے پھِکراں دے بھنّے ہۄئے اتے شہِراں تۄں اکّے ہۄئے کئی آدمی مَینُۄں پُچھّدے ہن٬ ساڈی بِیماری دا کی اِلاج ہَے٬ ساڈی رُۄہ نُۄں سکُۄن کِویں مِل سکدَے؟ اِنہاں نُۄں مَیں اِہۄ سلاہ دِںدّا ہاں٬ “جائۄ ہُسِیارپُر دے باغاں وِچ پںدّراں دِن امبّ چُۄپۄ تے بھُلّ جائۄ کِہ تُسِیں پڑھے لِکھے ہۄ۔”

ڈا. رںدھّاوا نیں جُیان ہۄ رہے مُںڈِّیاں کُڑِییاں دی کُدرتی کھِچّ بارے وی نِشںگّ لِکھِیا: مُںڈِّیاں کُڑِییاں دے میل گُردُیارے دی مسِّیا تے سںگّراںد ’تے ہُںدّے۔ گرنا ساہِب دِیوان لگّݨا تاں اِک پاسے کُڑِییاں تے تِیوِییاں دِییاں ٹۄلِییا نیں بَیٹھݨا اتے اُنہاں دے ساہمݨے مُںڈِّیاں تے آدمِییاں نیں۔ بذُرگاں دا دھِیان شائِد پاٹھ سُݨن وِچ ہۄوے پر مُںڈّے کُڑِییاں تاں اِک دُۄسرے نُۄں دیکھݨ ہی جاںدے۔ جِہڑا جِہنُۄں پسںدّ کردا٬ اُہدے ولّ ٹِکٹِکی لا کے ویکھدا رہِںدّا۔ پِںڈّ دی بھٹھّی اُتے جھِئۄُری داݨے بھُنّݨ وِچ مسرُۄف رہِںدّی تے مُںڈّے کُڑِییاں اکھّاں گرمائُݨ وِچ!

ڈا. رںدھّاوا دا کتھن ہَے٬ “جِںدّگی وِچ سَیکس بہُت ذرُۄری چِیذ ہَے۔ جِویں دِیوے دی لۄء ہُںدّی ہَے٬ اِسے ترہاں ہَے سَیکس۔ اِس وِچۄں آرٹ نِکلدا ہَے٬ اِسے وِچۄں ساہِت نِکلدا ہَے تے اِسے وِچۄں بہادری۔ جِس آدمی وِچ اِہ چِیذ نہِیں٬ اُہ پُۄرا آدمی نہِیں۔ بھلا دسّۄ٬ کھُسرا کدے رائیِٹر بݨِیا؟ کدے بہادر بݨِیا؟ سَیکس سارِییاں شکتِییاں دا سۄما ہَے۔”

1924 وِچ مَیٹْرِک دے اِمتِہان وِچۄں مہِںدّر سِںگھّ نیں 520 تے راجِںدّر سِںگھّ نیں 519 نمبّر لَے کے ہائی پھسٹ ڈِوِیذن لئی۔ اَیپھ. اَیسّ-سی. پھۄرمَین کْرِسچِیئن کالج لاہَۄر تۄں کر کے اگّے پڑھن لئی سرکاری کالج لاہَۄر وِچ داکھلا لَے لِیا۔ اُتھۄں 1930 وِچ بَۄٹنی دی اَیم. اَیسّ-سی. آنرذ کِیتی۔ اِںج اُس نُۄں سِکھّ٬ آرِییا سماج٬ اِسائی تے سَیکُۄلر سبھ ورگاں دے سکُۄلاں کالجاں وِچ پڑھن دا تجربا ہاسل ہۄ گِیا۔ اِس نال سارے دھرماں دے اسُۄلاں دی واکفی ہۄ گئی تے اُس نُۄں انُبھو ہۄئِیا کِہ سارے مذہب ربّ دی بھال کردے ہن اتے اُہناں نیں ربّ دے ناں ہی وکھّۄ-وکھّ رکھّے ہۄئے ہن۔ مذہباں دا مرکذ تاں اِک ہَے٬ پر ہر مذہب نیں آپݨے بھائیِیاں٬ پںڈّتاں٬ مُلّاں تے پادرِییاں دِییاں پھَۄجاں بݨائیِیاں ہۄئیِیاں ہن تے اُنہاں دے کرمکاںڈ گھڑے ہۄئے ہن۔ آخر وِچ بہُت سارے لۄک دھرم بھُلّ جاںدے ہن تے رسماں وِچ ہی آپݨے من دی تسلّی کردے ہن۔

بائیِیالۄجی دی پڑھائی نیں اُس دِییاں اکھّاں کھۄلہ دِتِّییاں۔ اِس دے پڑھن تۄں پتا لگّا کِہ جِیون دی اُتپتی تے وِکاس کِویں ہۄئِیا؟ ہَۄلی-ہَۄلی کۄئی دۄ سَۄ کرۄڑ سالاں وِچ جِیون ترکّی کردا آدمی دی جُۄن تک پہُںچّا۔ سبھ تۄں پہِلاں جِیون سمُںدّراں وِچ پَیدا ہۄئِیا سی تے اۄتھۄں کِیڑِیاں٬ گںڈّ-گںڈّۄئِیاں تے مچھِّییاں دی جُۄن تک پہُںچِّیا۔ پھیر جِںدّگی ڈڈُّۄیاں دی جُۄن وِچ آئی تے دھرتی ’تے آ گئی۔ پھیر کِرلِییاں دی جُۄن تۄں ترکّی کردی دُدھّ چُںگھّائُݨ والے جانوراں تے پرِںدِّیاں دی جُۄن وِچ آئی۔ چھچھُۄںدراں٬ ٹارسِیئس باںدراں تۄں چلّݨ پھِرن والے باںدراں تک پہُںچّی تے ہَۄلی ہَۄلی دۄ کرۄڑ سالاں وِچ آدمی دی جُۄن تائیِں پہُںچّی۔

ڈا. رںدھّاوے نیں لِکھِیا: لاہَۄر پڑھدِیاں سانُۄں تِنّاں مہِینِیاں دِییاں گرمی دِییاں چھُٹِّییاں ہُںدِّییاں۔ اِہ چھُٹِّییاں اسِیں پِںڈّ وِچ ہی بتِیت کردے۔ مَیں دیکھِیا کِہ پہِلے پںدّراں دِن سُفنے اںگّریذی وِچ آئُںدے۔ اگلے پںدّراں دِن سُفنِیاں دی بۄلی مِٹھّی کُۄلی ہۄ جاںدی٬ ادھّی اںگّریذی تے ادھّی پںجّابی۔ تِیسرے مہِینے دِماغ تۄں اںگّریذی دی تہِ بِلکُل اُتر جاںدی تے سُفنِیاں دی بۄلی نِرۄل پںجّابی ہۄ جاںدی۔

مَیں کدے کدے جٹّاں نُۄں سمجھائُݨ دی کۄسِش کرنی کِہ دھرتی گۄل ہَے تے سُۄرج دُیالے گھُمّدی ہَے۔ اِک راجا سِںگھّ مہِییاں دا وپاری سی پر رہِںدّا سی ٹُٹّی جِہی کۄٹھڑی وِچ۔ مَیں کہِݨا٬ “چاچا گھۄر نرک وِچ کِئۄں رہِنّاں ہَیں؟ پَیسا نال بنّہ کے لَے جاویںگا؟ اِک ہوادار کۄٹھا چھتّ لَے۔” اُس نیں کہِݨا٬ “اُدۄں چھتّاںگا جدۄں دھرتی گھُمّݨۄ ہٹ جائۄُ۔ ہۄر ناں کِتے کۄٹھے دا مُۄںہ ہی دُۄجے پاسے ناں ہۄ جاوے!”

مَیں ٹاہلِییاں دی جھِڑی وِچ کُرسی ڈاہ کے پڑھِیا کردا ساں۔ اِک دِن گُیاںڈھی پِںڈّ بیرچھے دا اِک رئُل مُسلمان آجڑی کۄل ہی مجھّاں چرا رِہا سی۔ مَینُۄں ویکھ کے نیڑے آ گِیا تے کہِݨ لگّا٬ “سردار جی تُسِیں سۄلہاں جماتاں تاں کر لئیِیاں٬ ہُݨ ہۄر وی پڑھی جاݨا ہَے؟”

مَیں اُتّر دِتّا٬ “پھجُّۄ٬ اجّ کلّہ نَۄکری بڑی مُشکل مِلدی ہَے۔”

“سردارا٬ گپِّییاں ولّ دیکھ لَے٬ اُہناں دے دۄ مُںڈّے پٹواری آ تے اِک کانُۄںگۄ اےَ۔ اۄہناں واںگ تُۄں نی کانُۄںگۄ بݨ سکدا؟ ہۄر نہِیں تاں مُچھّلاں دے مُںڈّے واںگ بںکّاں دا اِںسپَیکٹر ہی بݨ جا۔”

مَیں کِہا٬ “اچھّا سۄچاںگے۔”

“سردارا٬ اسل گلّ تاں اِہ آ٬ تیرے چاچے نُۄں چاہِیدا٬ رُپئیِیاں دی ٹۄکری بھر کے کِسے وڈّے افسر نُۄں دے آوے۔ اجّ کلّہ وسِیلے تۄں بِناں نی کۄئی پُچھّدا۔”

مَیں گلّ ٹال کے کِہا٬ “پھجُّۄ ایداں دی ہِمّت تاں میری خاتر تُۄں ہی کر٬ چاچا تاں بڑا کںجُّۄس ہَے۔”

“سردارا٬ اسِیں تاں غرِیب آدمی ہۄئے٬ اِہ تاں امِیراں دی کھیڈ اےَ۔ امِیر تاں بھاویں نِتّ جلیبِییاں کھائی جاݨ!”

پھجُّۄ بھاݨے جلیبِییاں کھاݨا ہی دُنِییا وِچ سبھ تۄں وڈّا سُیاد سی!

پھجُّۄ تۄں مَینُۄں پھاجِلکا دا اِک رائے سِکھّ یاد آ گِئَے۔ گلّاں چلّ رہِییاں سن مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دی امِیری دِییاں۔ کۄئی دسّ رِہا سی کِہ اُہدی پھَۄج دے گھۄڑِیاں دِییاں کاٹھِییاں نُۄں سۄنے دے کۄکے لگّے ہُںدّے سن۔ رائے سِکھّ کِہا٬ “مُڑ مہاراجے رݨجِیت سِںگھّ دا کی کہِݨا٬ اُہ تاں سۄنے دے کۄکِیاں دی تھاں بھاویں گُڑ دِییاں کاٹھِییاں چا بݨائُںدا!”

جے پھجُّۄ جلیبِییاں نُۄں وڈّی امِیری سمجھدا سی تاں اُہ رائے سِکھّ گُڑ نُۄں سۄنے تۄں وی مہِںگّی شَیء سمجھ رِہا سی!

اِس گلّ دا کِسے نُۄں نہِیں سی پتا کِہ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ نیں آپݨی گھۄڑی لیلی دی کاٹھی تے ساذ نُۄں تِیہ لکھّ رُپئے دے ہِیرے جواہراں نال سجائِیا سی!

ڈا. رںدھّاوا ویکھݨ نُۄں بھاویں گمبھِّیر دِسدا سی پر ہسّݨ ویلے کھُلّہ کے ہسّ وی لَیںدا سی۔ اُس نیں ’آپ بِیتی‘ وِچ کئی ہسائُݨِییاں گھٹناواں دا جِکر کِیتا ہَے۔ راجے مہاراجے کنّاں دے کچّے ہُںدّے سن اتے وذِیر اُنہاں دا اِںج اُلُّۄ بݨائُںدے سن: ’آئیگا ندَۄݨ, جائیگا کَۄݨ’ کہاوت اِس کرکے پْرچلت ہۄئی کِئُںکِہ ندَۄݨ بڑا رںگِّیلا کسبا سی۔ راجا سںسّار چںدّ ویلے اُتھے تِنّ سَۄ ویسواواں آپݨا دھںدّا چلائُںدِییاں سن۔ ڈا. رںدھّاوا اِک وار کاںگڑا چِتّراں دی کھۄج بھال وِچ ندَۄݨ گِیا تاں راجے دے مہِمان خانے وِچ بِسرام کِیتا۔ پُراݨے راجِیاں بارے کئی دِلچسپ کہاݨِییاں پْرچلت سن۔ ندَۄݨ نیڑے گِدّڑ بہُت سن جِہڑے رات نُۄں خُۄب بھَیروی الاپدے۔ پۄہ دا مہِینا سی۔ ندَۄݨ دا راجا امّتر شہِر دے مہِلاں وِچ سُتّا پِیا سی۔ ادھّی کُ رات ہۄئی تاں گِدّڑاں نیں خُۄب کُۄکاں مارِییاں۔ اگلی سویر راجے نیں وذِیر نُۄں بُلائِیا تے پُچھِّیا٬ وذِیر! رات نُۄں گِدّڑ کِئۄں رۄںدے ہن؟” وذِیر بۄلِیا٬“جناب٬ پۄہ دا مہِینا ہَے٬ ککّر پَیںدا ہَے۔ وِچارے پالے دے بھنّے ہۄئے کُۄکدے نیں۔”

راجے نیں ہُکم دِتّا کِہ اِنہاں نُۄں کمبّل وںڈّے جاݨ۔ اُسے رات ہی نَۄکراں نیں جںگّل وِچ جِتھے گِدّڑ رہِںدّے سی٬ کُجھ کمبّل کھِلار دِتّے تے کُجھ آپݨے گھراں نُۄں لَے گئے۔ رات ہۄئی تاں گِدّڑاں نیں پھِر ہواںکݨا شُرُۄ کِیتا۔ راجے نیں اگلے دِن پھیر وذِیر نُۄں پُچھِّیا٬ “وذِیر٬ گِدّڑ ہال تائیِں وی کُۄکدے ہن٬ کی کمبّلاں نال اِنہاں دا پالا نہِیں ہٹِیا؟” وذِیر نیں جواب دِتا٬ “ہذُۄر اِہ جناب دا شُکرِییا ادا کر رہے ہن کِہ آپ نیں اِنہاں نُۄں پالے تۄں بچائِیا ہَے!”

اِہ سُݨ کے راجا خُش ناں ہُںدّا تاں ہۄر کی ہُںدّا؟

وِدِیارتھِییاں دے اِک ٹُۄر ویلے چمبّے اسِیں اِک دھرمشالا وِچ رہے۔ ہر لڑکے نیں کھاݨ نُۄں گھرۄں کُجھ ناں کُجھ لِیاںدا سی۔ میرے پاس مُۄںگی دِییاں پِنِّییاں سن۔ مَیں بذار سَیر کرن نُۄں گِیا تے جد پرتِیا تاں دیکھِیا پِنِّییاں غائِب سن۔ شام نُۄں مَیں ویکھِیا کِہ جِنّے چۄر سن بار بار ٹٹّی ولّ تُرے جاݨ۔ مُۄںگی دا آٹا کُجھ کچّا سی تے کھا وی کُجھ ودھّ گئے سن جِس کرکے سارِیاں نُۄں مۄک لگّ گئی!

ساڈے ڈَیلِیگیشن دا لِیڈر دِیوان سر ٹی. وِجے راگھوچاری سی۔ دُبلا پتلا جِہا اِنسان٬ اُمر 70 سال٬ پر دِل دا جوان۔ جد اَۄرتاں نُۄں اُس دا ناں لَیݨ وِچ دِکّت آئُںدی تاں کہِںدّا مَینُۄں ڈِیئر ہی کہِ لِیا کرۄ۔ رائۄ بڑا چںگّا بۄلدا سی تے جد شُرُۄ ہۄ جاںدا تاں سپِیچ مُکائُݨ دا ناں ناں لَیںدا۔ اِںج ملُۄم ہُںدّا جِویں نلکے دی ٹُۄٹی کھُلّہی رہِ گئی ہَے!

جُیالا مُکھی دے سفر وِچ ساڈے نال لۄک گِیتاں دا اِک سںگّْرہِک وی سی۔ بِیبی داڑھی تے لمّے لمّے وال اتے پھۄٹۄگْرافی دا شَۄکِین۔ جد مَیں مںدّر تۄں مُڑ کے آئِیا تاں ویکھِیا کِہ جِیپ کۄل بڑی بھِیڑ ہَے۔ پتا لگّا کِہ میرے مِتّر اِک پہاڑی اَۄرت دی پھۄٹۄ کھِچّدے ہۄئے اُس نُۄں مُۄںہ دا پلّا اُتے تھلّے کرن دی ہِدائِت دے رہے سن کِہ اُپرۄں اُس دا پتی آ گِیا۔ رَۄلا پَے گِیا کِہ کۄئی پاکِستانی پھکِیر٬ ہِںدُّۄ اَۄرتاں دِییاں تسوِیراں کھِچّ رِہا ہَے۔ پھیر کی سی کِسے نیں باںہ پھڑ٬ کِسے نیں کۄٹ پھڑ٬ کھِچّۄتاݨ کرنی شُرُۄ کر دِتّی۔ ہِںدُّستان خاس تَۄر ’تے پںجّاب وِچ اۄپرِییاں ذنانِییاں دی فۄٹۄگْرافی کرنی بڑی کٹھن ہَے۔ ہۄر نہِیں تاں اِہ کہِݨۄں نہِیں ٹلدِییاں٬ “جے فۄٹۄ کھِچّݨی اےَ تاں آپݨی ماں دی کھِچّ٬ بھَیݨ دی کھِچّ٬ تُۄں ساتھۄں کی لَیݨَے؟”

اسِیں آپݨے مِتّر نُۄں بڑی مُشکل نال بچائِیا۔ جے ٹھاݨیدار مَۄکے ’تے ناں آ جاںدا تاں پتا نہِیں انپڑھ کاںگڑا واسی اُس دی کی گت بݨائُںدے؟ اُنہاں نُۄں سمجھائِیا گِیا کِہ اِہ پںجّاب دے ٹَیگۄر ہن تے اِنہاں نیں لۄک گِیت اِکٹھّے کر کے پںجّابی ساہِت دی بڑی سیوا کِیتی ہَے۔ پھۄٹۄگْرافی وی اِہ سبھِیاچارک نُکتے تۄں ہی کر رہے سن٬ اِنہاں دی کۄئی ماڑی نِیئت نہِیں سی۔ اُنہاں سِدھّے سادے پہاڑِییاں نُۄں کی پتا سی کِہ اجّ کلّہ کاںگڑے وِچ اَیسے اُچّ پدھّر دے یاترُۄ وی آئُںدے ہن۔ اُنہاں نُۄں ہال تائیِں پںجّابِییاں دی دھکّیشاہی دا ہی تجربا سی جۄ اُنہاں دِییاں سُںدّر تِیوِییاں نُۄں بہِکا کے مَیداناں وِچ لَے جاںدے سن۔

پہِلگام درِیا دے کںڈھّے اِک دھۄبݨ کپڑے دھۄںدی سی۔ مَیں درِیا دے کںڈھّے بَیٹھا ساہمݨے دِیار دے جںگّل دیکھدا سی۔ اِک پہاڑِییا آئِیا تے کہِݨ لگّا کِہ تُسِیں میری دھرم پتنی ولّ دیکھ رہے ہۄ۔ مَیں جواب دِتّا کِہ میری دھرم پتنی میرے نال ہَے تے اُس مۄٹی جِہی تِیوِیں دے مُکابلے جِیادا خُۄبسُۄرت ہَے۔ اِکبال پاس ہی بَیٹھی سی٬ مَیں کِہا٬ جے شکّ ہَے تاں دیکھ لَے تے مُکابلا کر لَے!

گپّ گۄشٹِییاں وِچ بۄدلاں والِیاں دا کۄئی مُکابلا نہِیں کر سکدا۔ جدۄں اسِیں مُلک راج انںدّ دی ٹۄلی نُۄں لَے کے جلںدھّر تۄں آپݨے پِںڈّ بۄدلاں گئے تاں سِیرِیں تے ڈَۄلی (مُلک راج انںدّ دی پتنی تے سَیکٹری) وی ساڈے نال سن۔ اُنہاں دے پتلُۄݨاں پائیِیاں ہۄئیِیاں ویکھ کے پِںڈّ دے جٹّ واہِگُرُۄ واہِگُرُۄ کرن لگّ پئے!

مہِںدّر سِںگھّ بہُت مِہنتی وِدِیارتھی سی۔ لاہَۄر کالج دِییاں لَیبَۄرٹرِییاں وِچ تجربے کردِیاں رۄذ رات پَے جاںدی۔ اُہ کِسے کھیڈ وِچ ہِسّا نہِیں سی لَے سکدا۔ سِنما وی چھے سالاں وِچ شائِد 4-5 وار ہی ویکھِیا ہۄوے۔ سِہت ٹھِیک رکھّݨ لئی سویرے ڈںڈّ بَیٹھکاں لگا لَیںدا سی تے شام نُۄں چَیسٹ اَیکسپَیںڈر نال کسرت کر لَیںدا سی۔

1930 وِچ جدۄں اُس نیں اَیم. اَیسّ-سی. کِیتی اُدۄں کھیتی وِچ بھاری ڈِیپرَیشن سی۔ کݨک ڈیڈھ رُپئے مݨ وِک رہی سی۔ کِسانی دا بُرا ہال سی۔ رںدھّاوے نیں لَیکچرار بݨن دی سۄچی۔ خالسا کالج امّْرِتسر وِچ بَۄٹنی دی پۄسٹ نِکلی۔ اُدۄں کالج دے کرتا دھرتا سُںدّر سِںگھّ مجِیٹھِییا سن۔ رںدھّاوا آپݨا ودھِییا سُۄٹ پا کے٬ ٹائی لا کے تے بُۄٹ پالِش کر کے اُنہاں نُۄں مِلݨ گِیا۔ بائی کُ سال دے نَۄجُیان دے وِرلی جِہی داڑھی سی پر کڑا نہِیں سی پائِیا ہۄئِیا۔

مجِیٹھِیئے سردار نیں نَۄجُیان رںدھّاوے نُۄں نِیجھ نال ویکھِیا تے پُچھِّیا٬ “کی تُسِیں جپُجی ساہِب دا پاٹھ کردے ہۄ؟” رںدھّاوے نیں جواب دِتّا٬ “جاݨدا ہاں٬ پر کردا نہِیں۔” نال ہی کِہا٬ “میرا کھِیال سی کِہ اِہ بَۄٹنی پڑھائُݨ دی پۄسٹ ہَے ناں کِہ گِیانی دی۔”

ڈا. رںدھّاوے نیں بائد وِچ لِکھِیا٬ “اِس ترہاں دے سُیال سُݨ کے میرے من وِچ بڑی گھِرݨا ہۄئی کِہ اِنہاں مذہبی سںسّتھاواں وِچ اکل تے اِلم دی کۄئی کدر نہِیں۔ مَیں انُبھو کر لِیا کِہ سردار جی نیں مَینُۄں پسںدّ نہِیں کِیتا تے ناں ہی مَیں اُنہاں نُۄں پسںدّ کِیتا۔”

اُس دا دِل پہِلی ناکامیابی تۄں بڑا دُکھی ہۄئِیا۔ پھِر اُہ آئی. اے. اَیس. اِمتِہان دا 50 رُپئے داکھلا بھیج کے٬ اِکاںت وِچ تِیاری کرن لئی آپݨے وڈّے بھرا ہرکِشن سِںگھّ کۄل پِںڈّ گج سِںگھّ پُر٬ بِیکانیر چلا گِیا۔ اُتھے اُہ اِک کچّے کۄٹھے وِچ رِہا جِس دے ساہمݨے پاݨی دی ڈِگّی سی۔ کھالِیاں دے کںڈھّے رِںڈّاں لائیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ اِک کھالے کۄل اُس نیں اِک چھپّر چھتائِیا تے اُہدے ہیٹھ اِک ڈھِلّی جِہی مُںجّ دی مںجّی رکھّ لئی۔ اُس ’تے اِک مۄٹا جِہا کھدّر دے گِلاف والا گۄل تکِییا ڈھۄء لائُݨ لئی رکھّ لِیا۔ اُتھے اُس نیں سویرے ستّ وجے دُدھّ پی کے پڑھن لگّ پَیݨا۔ دُپہِرے دہِیں تے ماہاں دی دال نال دۄ پھُلکے کھاݨے تے شام چھے وجے تک پڑھدے رہِݨا۔ پھیر اِک گھںٹّا کھالے دے کںڈھّے سَیر کرنی۔ سِٹّا اِہ نِکلِیا کِہ 1931 وِچ ہۄئے آئی. سی. اَیس. دے اِمتِہان وِچۄں اُہدا 19واں نمبّر آئِیا جِس نال اُہ آئی. اے. اَیس. وِچ ناں آ سکِیا۔

1932 وِچ اُس نیں ہۄر تِیاری کر کے اِمتِہان دِتّا۔ تکرِیبن اِک مہِینا پرچے ہُںدّے رہے۔ نتِیجا نِکلِیا تاں اُہ 5ویں ستھان ’تے رِہا جِس نال اُس دی آئی. سی. اَیس. لئی چۄݨ ہۄ گئی۔ کُجھ دِن پِںڈّ رہِ کے اُہ سِملے دی سَیر کرن چلا گِیا۔ اُس نیں لِکھِیا: مَیں سویرے رۄٹی کھا کے چِیل دے جںگّلاں ولّ چلا جاںدا تے اُنہاں دی چھاں ہیٹھاں آرام کردا۔ ہوا چِیل دے برۄذے دی خُشبُۄ نال بھری ہُںدّی تے پتِّیاں دی شاں شاں دا راگ من نُۄں بڑی شاںتی دِںدّا۔ بُراس دے لال پھُلّاں دے گُچھّے پہاڑاں نُۄں ہۄر وی شۄبھا دِںدّے۔ ساہمݨے پہاڑاں ’تے پہاڑناں مۄتِییاں مݨکِیاں دِییاں کںٹھِّییاں پائی٬ داتِییاں نال گھاہ وڈھّدِییاں۔ پہاڑاں دی چُپّ تے شاںتی نیں مَینُۄں پھِر نَۄ بر نَۄ کر دِتّا تے میرے دِماغ تۄں اِمتِہان دا بہُت سارا بۄجھ اُتر گِیا۔

1932 تۄں 34 تک اُس دی اِںگلَیںڈ وِچ ٹْرینِںگّ ہۄئی۔ اُہنِیں دِنِیں اِںگلَیںڈ گئے بھارتی نَۄجُیان میماں وِیاہ لِیائُںدے سن۔ میماں دے ڈرۄں اُس دا وِیاہ اِںگلَیںڈ جاݨ تۄں پہِلاں ہی کر دِتّا گِیا سی۔ اُس دی پتنی اِکبال کَۄر دی اُمر اُدۄں 17 سال دی سی۔ ڈۄلی لَے کے مُڑے تاں پِںڈّ دا رستا کچّا ہۄݨ کارن مۄٹر گرنا ساہِب چھڈّی تے اُتھۄں لاڑی ڈۄلے ’تے سوار ہۄئی اتے لاڑا گھۄڑی ’تے۔

اِںگلَیںڈ وِچ دۄ سال رہِ کے رںدھّاوے نیں جۄ پْربھاو لئے اُہناں دا جِکر اُس نیں اِںج کِیتا: مَیں کئی وار سۄچدا ہاں کِہ ساڈا تے پچھّمی لۄکاں دا کِنّا وڈّا پھرک ہَے۔ ساڈے لۄک مُہبّتی ہن تے پْراہُݨچاری وِچ اِنہاں دا کۄئی مُکابلا نہِیں۔ کدے وی اۄپرے آدمی نُۄں پِںڈّ وِچۄں بھُکھّا نہِیں جاݨ دیݨگے چاہے آپ کِنّے وی غرِیب کِئۄں ناں ہۄݨ۔ اِنہاں دے مُکابلے پچھّمی گۄرے خُدگرذ تے کۄرے ہن تے پَیسا ہی اِنہاں دا ماں باپ ہَے۔ بھاویں کِنّے وی امِیر ہۄݨ بگَیر متلب تۄں کدے وی اکھّ نہِیں مِلائُݨگے۔ اِنہاں دے مُۄںہ گۄرے ہن تے ہِردے کٹھۄر! ساڈے غرِیب کِساناں دے بھاویں لِیراں ہی لمکدِییاں ہۄݨ کِنّے نِگھّے سُبھاء دے ہن٬ آپݨا کمّ چھڈّ کے پْراہُݨے نُۄں سِر اُتے چُکّ لَیںدے ہن۔

ٹھِیک ہَے لںڈّن بھاویں لکھّاں آدمِییاں تے تِیوِییاں نال بھرِیا پِیا ہَے٬ پر اۄپرے آدمی لئی جِس دا کۄئی دۄست مِتّر ناں ہۄوے٬ اِہ ارب دے ریگستان تۄں وی سُنّی جگہا ہَے۔

23 ستمبّر 1934 نُۄں اُس نیں اِںڈِیئن سِول سروِس دی ہاذری بھری۔ 1934 تۄں 36 تک سہارنپُر سہائِک مجِسٹْریٹ٬ 36-38 تک جُیائِںٹ مجِسٹْریٹ فَیذاباد تے 39-39 وِچ المۄڑا رِہا۔ 1939-40 وِچ الاہاباد دا اَیڈِیشنل مجِسٹْریٹ تے کلَیکٹر۔ الاہاباد اسلی مائنِیاں وِچ وکِیلاں دا شہِر ہَے۔ الاہاباد دے جِلہے وِچ دۄ تہِسِیلاں وِچۄں گںگّا وگدی ہَے۔ جِنہاں تہِسِیلاں وِچۄں گںگّا وہِںدّی ہَے اُتھے دے لۄک بڑے تںدّرُست ہن۔ جِنہاں تہِسِیلاں وِچۄں یمنا گُذردی ہَے اُتھۄں دے لۄک کمذۄر تے بِیمار جِہے دِکھائی دِںدّے ہن۔ اِہی وذہا سی کِہ مُغل بادشاہ وی پِیݨ لئی گںگّا دا پاݨی مںگّوائُںدے سن۔ تئلّکیدار سارا دِن بکرِییاں واںگ پان چبّدے رہِںدّے۔ جد کِسے تئلّکیدار نُۄں مۄٹر کھرِیدݨ دی لۄڑ ہُںدّی تاں آپݨے مُجارِیاں تۄں مۄٹرانا اِکٹھّا کر لَیںدے۔ ہاتھی کھرِیدݨا تاں ’ہتھِیاون‘ تے لاٹ ساہِب دے دَۄرے ویلے ’لٹِیاون’۔ ہریک کاشتکار نُۄں مۄٹرانا٬ ہتھِیاون تے لٹِیاون دیݨا پَیںدا۔

الاہاباد تۄں رںدھّاوے دی بدلی آگرا تے آگرے تۄں 1942-45 تک بتَۄر ڈِپٹی کمِشنر رائِبریلی دی ہۄ گئی۔ 1945-46 دَۄران اُہ دِلّی وِچ کھیتِیباڑی کَۄںسل دا سکتّر رِہا۔ پھِر دِلّی وِچ دںگّے شُرُۄ ہۄ گئے۔ اِک دِن سردار ولّبھ بھائی پٹیل نیں اُس نُۄں ہۄم منِسٹری دے دپھتر سدِّیا تے کِہا٬ “اسِیں تُہانُۄں دِلّی دا ڈِپٹی کمِشنر لائُݨا سۄچ رہے ہاں٬ سانُۄں اںگّریذ ڈِپٹی کمِشنر لی بیلی ’تے اِتبار نہِیں۔”

رںدھّاوے نیں ہامی بھر دِتّی ہالاںکِہ اُہنِیں دِنِیں اِہ جِمّیواری لَیݨی اُکھّلی ’چ سِر دیݨ برابر سی۔ اُس نیں ’آپ بِیتی‘ وِچ لِکھِیا: 11 نومبّر 1946 نُۄں مَیں آپݨا سامان٬ 17 راجپُرا رۄڈ لَے گِیا۔ چارج لَیݨ وِچ خذانے دا گِݨنا بڑا ذرُۄری ہُںدّا ہَے تے دِلّی دے خذانے وِچ تاں لکھّاں رُپئے دے نۄٹ تے سٹَیمپ سن۔ جد مَیں نۄٹاں دے بںڈّل گِݨ رِہاں ساں تاں ہر پںجّاں مِںٹّاں بائد خبر آئُںدی کِہ فلاݨے مہلّے وِچ چھُریباذی نال کتل ہۄ گِیا۔ مَیں کسِیس وٹّ لئی کِہ خذانا گِݨ کے ہی اُٹھاںگا تے کلّہ ہی چھُریباذی کابُۄ آ جاویگی۔ مَیں اِک وجے تک خذانا گِݨ چھڈِّیا۔ اُس ویلے تک کۄئی دس آدمی٬ چھُریباذ گُںڈِّیاں دا سِکار ہۄ چُکّے سن۔ تدے مَیں ہُکم دِتّا٬ جۄ آدمی چھُریباذی کریگا اُس نُۄں گۄلی نال اُڈا دِتّا جاویگا۔ اِس ہُکم انُسار اِک سِکھّ کانسٹیبل نیں اِک مُسلمان بُچّڑ نُۄں٬ جۄ اِک ہِںدُّۄ دے چھُرا مار رِہا سی٬ گۄلی مار دِتّی۔ اِس واکے نال گُںڈِّیاں وِچ بڑا سہِم پَیدا ہۄ گِیا تے ہالات کاپھی ہدّ تک کابُۄ ہیٹھ آ گئے۔

جے تُسِیں ہَۄںسلے وِچ دْرِڑ ہۄوۄ تے ہَۄںسلا رکھّۄ تاں بڑے بڑے مَۄب وی تُہاڈے تۄں بھَے بھِیت ہۄ جاݨگے۔ آم تَۄر ’تے بدماش لۄک بُذدِل ہُںدّے ہن تے اُنہاں نُۄں ڈرائُںدے ہن جۄ ڈردا ہۄوے۔ جے تُہاڈی وِلّ پاور مذبُۄت ہَے تاں تُسِیں اِنہاں دۄشِییاں ’تے غلبا پا سکدے ہۄ۔

جد ہالت ودھیرے کھراب ہُںدّی تاں دِلّی شہِر وِچ کرپھِئۄُ لگا دِتا جاںدا۔ رات نُۄں مَیں پُلِس لَے کے آپ گشت ’تے جاںدا۔ جے کۄئی گھرۄں باہر نِکلدا تاں اُسے وکت پھڑ لِیا جاںدا تے ٹرکّ ’تے لدّ کے ٹھاݨے پُچائِیا جاںدا۔ جِنّاہ نیں اِمپِیرِیئل ہۄٹل وِچ مُسلِم لِیگ دی اِک مِیٹِںگّ کرنی سی۔ اِس مِیٹِںگّ ’تے خاکساراں نیں بیلچِیاں نال ہملا کرن دی تِیاری کِیتی۔ پتا لگّݨ تے مَیں کاپھی پُلِس ہۄٹل وِچ بھیج دِتّی۔ جد خاکساراں نیں مِیٹِںگّ ’تے ہملا کِیتا تاں پی. اَین. شرما فۄٹۄگْراپھر فۄٹۄ کھِچّݨ لگّا۔ مُسلم لِیگِیئے اُہدے پِچھّے پَے گئے تے اُس نیں اِک سِکھّ لڑکی دے کمرے وِچ لُک کے جان بچائی۔ جے مَیں خُد مَۄکے ’تے ناں پہُںچّدا تاں ہۄ سکدا سی کِہ جِنّاہ نُۄں خاکسار ذرُۄر ماردے۔ جد پٹیل نال مُلاکات ہۄئی تاں اُس نیں کِہا کِہ اِس ماملے وِچ اَینی جلدی اَیکشن لَیݨ دی لۄڑ نہِیں سی۔

مَیں ذاتی تَۄر ’تے خترے وِچ رہِںدّا سی۔ پُلِس گارڈ تے بَۄڈِیگارڈاں دے اِلاوا٬ مَیں اِہ ترکِیب کردا سی کِہ آپݨا کۄئی سَیٹّ پْرۄگرام نہِیں سی بݨائُںدا۔ میری سَیر کرن دی آدت ہَے پر مَیں دِلّی دی کِسے سڑک ’تے سَیر نہِیں سی کردا۔ بغَیر کِسے نُۄں دسّے کِسے ناں کِسے پِںڈّ چلا جاںدا٬ نالے پِںڈّ والِیاں دی مدد کردا٬ نالے سَیر کر لَیںدا۔

مارچ 1947 ’چ راولپِںڈّی دے اِلاکے وِچ فساد شُرُۄ ہۄئے٬ تکرِیبن 2000 سِکھّ مارے گئے۔ اپْرَیل وِچ پۄٹھۄہاری سِکھّ دِلّی پہُںچّ گئے۔ اِہ ساف سی کِہ پںجّاب دی وںڈّ ہۄئیگی۔ جنوری 1947 وِچ گِیانی کرتار سِںگھّ مَینُۄں مِلݨ آئِیا سی۔ اُہ شکل دا کۄجھا پر اکل دا تیذ سی۔ اُہ بڑا بادلِیل سی تے اُس دی سۄچ بڑی ساپھ سی۔ مَیں پںجّاب دی وںڈّ بارے ڈُۄںگھا سۄچِیا ہۄئِیا سی۔ مَیں گِیانی نُۄں سُجھاء دِتّا کِہ راوی درِیا ہدّ رکھّ کے پںجّاب دی وںڈّ مںگّۄ۔ ذۄر پوے تاں لاہَۄر بھاویں مُسلماناں نُۄں دے دِئۄ۔ اِس ہدّ نال مِںٹّگُمری دی بار بھارت وِچ آ جاݨی سی تے اِس نال سِکھّ کِساناں جِمِیداراں دا بہُتا نُکسان نہِیں سی ہۄݨا۔ گِیانی نُۄں اِہ گلّ جچ گئی تے مَیں اِک پَیمفلٹ اںگّریذی وِچ لِکھ کے گِیانی نُۄں نکشے سمیت دِتّا۔ گِیانی نیں اِہ پَیمفلٹ آپݨے ناں ہیٹھاں چھپائِیا جِس دا کھرچا س. رݨجِیت سِںگھّ نیں دِتّا۔ اِہ پَیمفلٹ کاںگرسی لِیڈراں وِچ وںڈِّیا گِیا...۔

...کِرپان بَین دے سِلسلے وِچ اِک مِیٹِںگّ ہۄئی٬ جِس وِچ نہِرُۄ٬ پٹیل٬ مَۄلان آذاد تے بلدیو سِںگھّ مَۄجُۄد سن۔ بلدیو سِںگھّ نیں لامبھے کر کے مَینُۄں کِہا٬ “کِرپان ’تے بَین نہِیں لگّݨا چاہِیدا٬ اِہ سِکھّاں دا مذہبی چِنّہ ہَے۔” مَیں جواب دِتّا٬ “اِس ویلے بَین ذرُۄر لگّݨا چاہِیدا ہَے٬ کِئُںکِہ سِکھّ مُسلماناں ’تے جِیادتی کر رہے ہن۔” بلدیو سِںگھّ نیں پھِر آپݨی گلّ دُہرائی۔ مَیں کِہا کِہ مَیں آپݨی سہی رائے دے دِتّی ہَے٬ ہُݨ تُسِیں مَۄلانا تے نہِرُۄ دے ساہمݨے آپݨی رائے دسّۄ۔ جد مِیٹِںگّ ہۄئی تاں بلدیو سِںگھّ نیں آپݨی رائے دسّݨ دا ہَۄسلا ناں کِیتا۔ اِہ ویکھ کے بلدیو سِںگھّ میرِییاں نذراں وِچ گِر گِیا۔ مَیں دیکھِیا کِہ جد کۄئی مُشکل آئُںدی تاں بلدیو سِںگھّ کائِرتا دِکھائُںدا سی تے اُہ سِرف کاگذی بھلوان ہی سی۔ جے اُہ ہَۄسلا تے دْرِڑتا دِکھائُںدا تاں مِںٹّگُمری دا جِلہا جِس وِچ دس لکھّ سِکھّ سن تے ڈھائی لکھّ مُسلمان٬ تے ننکاݨا ساہِب ذرُۄر بھارت وِچ شامل ہُںدّے۔ پںجّاب دا گورنر جَینکِنذ اِس تجوِیذ دے ہکّ وِچ سی۔

شنِچروار دی سویر٬ 16 اگسّت 1947 نُۄں لال کِلے دے درواذے دے ساہمݨے٬ آذاد ہِںدُّستان دا ترںگّا جھںڈّا چڑھائُݨ دی رسم نہِرُۄ نیں ادا کِیتی۔ اِس رسم وِچ میری وی خاس جِمّیواری سی۔ جھںڈّے دا اِںتذام کِلے دے گَیرِیسن اِںجنِیئر کُلوںتّ سِںگھّ پاس سی۔ میرے پاس ہی راجِںدّر پرشاد تے پٹیل کھڑھے سن۔

16 اگسّت دُپہِر بائد رَیڈکلِف دا اوارڈ سُݨائِیا گِیا۔ رَیڈکلِف پہِلاں ہی اِںگلَیںڈ جا چُکّا سی کِئُںکِہ اُس نُۄں پتا سی کِہ اِس اوارڈ تۄں کۄئی وی خُش نہِیں ہۄویگا۔ اِس اوارڈ نال سبھ تۄں کراری چۄٹ سِکھّاں ’تے لگّی۔ لائِلپُر٬ سرگۄدھا تے مِںٹّگُمری دِییاں باراں اُنہاں نیں آباد کِیتِییاں سن۔ ہِںدُّۄ مِڈل کلاس دا گڑھ لاہَۄر سی۔ چھے ستمبّر تک دِلّی وِچ پںجّ لکھّ شرنارتھی آ گئے۔ پْراپیگںڈّا شُرُۄ کر دِتّا کِہ مَیں پںجّابِییاں دی مدد کر رِہا ہاں۔

کۄئی وِیہ ہذار پںجّابی کئی دِناں دے بھُکھّݨبھاݨے راوی دے تٹّ ’تے پھسے ہۄئے سن۔ اُس ویلے دِلّی دے پںجّابِییاں وِچ پںجّابِیئت دی لہِر چلّ رہی سی۔ مَیں آپݨی گھر والی اِکبال کَۄر نُۄں کِہا کِہ آٹا لَے کے گُردوارا سِیسگںجّ جاوے۔ سبھ اِستْرِییاں نُۄں ریڈِیئۄ تۄں اپِیل کِیتی کِہ آپݨے گھرۄں آٹا لَے کے گُردوارے پہُںچّ جاݨ۔ سَیںکڑے اَۄرتاں آٹا لَے کے گُردوارے آ گئیِیاں تے رۄٹِییاں پکائُݨ وِچ مسرُۄف ہۄ گئیِیاں۔ راولپِںڈّی دے بھاپِیاں نیں امبّ دے آچار دے پِیپے لَے آںدے تے اسِیں سویرسار رۄٹِییاں تے آچار دے پِیپے ہوائی جہاذ وِچ لدا دِتّے۔ اِس ترہاں بھُکھِّیاں تے بے-آسرے پںجّابِییاں نُۄں کھاݨا پُچائِیا گِیا۔

میری پںجّابی شرنارتھِییاں نال اتھاہ ہمدردی سی٬ کِئُںکِہ مَیں مہِسُۄس کردا ساں کِہ اِس وںڈّ دے پھَیسلے وِچ میرا وی ہِسّا ہَے۔ اِہ میری اِکھلاکی جِمّیواری سی کِہ جۄ لۄک اِس وںڈّ دے پھَیسلے کارن اُجڑ پُجڑ کے پاکِستان تۄں آئے ہن٬ اُنہاں دی ودھّ تۄں ودھّ مدد کِیتی جاوے۔ نہِرُۄ نُۄں کُجھ پںجّابی ہِںدُّۄ مِلݨ آئے کِہ ٹائۄُنسِپ بݨائُݨ لئی اُنہاں نُۄں دِلّی تۄں ستّ مِیل دے پھاسلے ’تے 500 ایکڑ ذمِین دِتّی جاوے۔ نہِرُۄ نیں اُتّر دِتّا٬ “ستّ مِیل دُۄر نہِیں٬ ستّ سَۄ مِیل دُۄر!”

پںجّابِییاں دی لِیڈرسِپ بۄدی تے کمذۄر سی۔ میرے کھِیال وِچ دُکاندار دا لِیڈر بݨنا اسمبھّو ہَے کِئُںکِہ لِیڈر نُۄں ہمیشاں آپݨا نفا نُکسان ہی نہِیں سۄچݨا چاہِیدا۔ اِس تۄں مَینُۄں چھۄٹُۄ رام دا مکھَۄل یاد آئُںدا ہَے۔ کِسے لالا جی تۄں مرن سمیں پُچھِّیا گِیا کِہ سورگ وِچ جاݨا ہَے جاں نرک وِچ؟ اُتّر مِلِیا٬ اُتھے بھیج دِئۄ جِتھے مُنافا جِیادا ہۄوے۔ جے لالا جی بِیمار ہۄ جاݨ تے کۄئی پُچھّݨ جائے کِہ کِنّا آرام آئِیا تاں جواب دِںدّے ہن٬ دُیانی بھر۔ تںدّرُستی ہۄوے جاں بِیماری٬ آنِیاں دُیانِییاں وِچ ہی سۄچدے ہن!

جد پںجّاب تے پھرںٹِّیئر تۄں شرنارتھِییاں دے آئُݨ کرکے دِلّی دا امن پُۄری ترہاں بھںگّ ہۄ گِیا تاں مہاتما جی نیں جنوری 1948 وِچ ورت رکھِّیا۔ اِنہاں دِناں وِچ گاںدھی جی تے پٹیل وِچکار کاپھی پھرک ہۄ گِیا سی۔ پٹیل نیں مَینُۄں کِہا کِہ مَیں مہاتما گاںدھی نُۄں مِلاں۔ اُنہاں دے کہے مَیں مہاتما جی نُۄں مِلݨ بِرلا ہائۄُس گِیا۔ مہاتما جی لائن وِچ دھُپّے چارپائی ’تے لیٹے ہۄئے سن۔ مَیں نمشکار کِیتی تے ساہمݨے کُرسی ’تے بَیٹھ گِیا۔ کُجھ گلّاں باتاں بائد مَیں مہاتما جی نُۄں کِہا کِہ اُہ پالمپُر نیڑے پِںڈّ دَۄلتپُر وِچ پںچّائِت گھر دا اُدگھاٹن کرن جۄ مَیں پِںڈّ والِیاں نال مِل کے بݨائِیا سی۔

مہاتما جی نیں اِہ گلّ منذُۄر کر لئی تے اگلے دِن مَیں اُنہاں نُۄں اُس پِںڈّ لَے گِیا۔ اُس ویلے مَینُۄں جاں دِلّی اَیڈمنِسٹْریشن نُۄں بِلکُل پتا نہِیں سی کِہ کُجھ آدمی مہاتما جی نُۄں مارن ’تے تُلے ہۄئے ہن۔ کُجھ دِناں بائد جد اُنہاں دا کتل ہۄئِیا تاں مَیں مہِسُۄس کِیتا کِہ اُس دِن کۄئی گھٹنا ہۄ جاںدی تاں ساری جِمّیواری میرے سِر ہی پَیݨی سی۔

20 جنوری نُۄں کِسے نیں گاںدھی جی دی شام دی پُۄجا مِیٹِںگّ ’تے اِک بمبّ سُٹِّیا۔ اِس نال کںدھّ دِییاں اِٹّاں اُکھّڑ گئیِیاں پر کِسے نُۄں کۄئی چۄٹ ناں لگّی۔ گاںدھی جی شاںت رہے تے اُنہاں نیں آپݨی مِیٹِںگّ جاری رکھّی۔

وذِیر چںدّ مہِرا آئی. جی. پُلِس نیں سُجھاء دِتّا کِہ جِنّے وِئکتی پُۄجا مِیٹِںگّ وِچ شامل ہۄݨ پُلِس اُنہاں دی تلاشی لوے تے پھیر ہی اُنہاں نُۄں بَیٹھݨ دی اِجاذت دِتّی جاوے۔ پر مہاتما گاںدھی جی نیں اِہ منذُۄر ناں کِیتا۔ جِیادا کمّ دے سٹرین نال مَینُۄں پھلُۄ ہۄ گِیا۔ مَیں مںجّے ’تے پِیا سی کِہ کۄتوالی تۄں 30 جنوری شام نُۄں ٹَیلِیپھۄن آئِیا کِہ کِسے نیں گاںدھی جی نُۄں گۄلی مار دِتّی ہَے۔ مَیں بُخار وِچ ہی تُرںتّ بِرلا ہائۄُس گِیا۔ نہِرُۄ٬ پٹیل تے ہۄر لِیڈر اُتھے اگّے ہی پہُںچّ چُکّے سن۔ مہاتما جی دی لاش کھدّر نال ڈھکی ہۄئی پھرش ’تے پئی سی۔ سارے ہال وِچ مُردنی چھائی ہۄئی سی۔

مَیں ہتِیارے نُۄں ویکھݨ پارلِیمَیںٹ سٹرِیٹ دے ٹھاݨے وِچ گِیا۔ اُہدا ناں گۄڈسے سی جۄ پُۄنے دا مرہٹّا بْراہمݨ سی۔ دُبلا پتلا جِہا آدمی سی تے اُہدِییاں اکھّاں چمک رہِییاں سن۔ اُس نُۄں آپݨے کِیتے ’تے کۄئی افسۄس نہِیں سی تے بڑی تیذی نال بۄلی جاںدا سی۔ اِںج مالُۄم ہُںدّا سی جِویں نشے وِچ ہۄوے۔

اگلی سویر 31 جنوری نُۄں گاںدھی جی دی ارتھی راج گھاٹ لَے جائی گئی۔ چارے پاسے لکھّاں آدمِییاں تے اَۄرتاں دی بھِیڑ سی۔ جد چِتا نُۄں اگّ لگائی تاں ہجُۄم نیں چارے پاسِئۄں ہلّا جِہا کر دِتّا۔ ہوائی پھَۄج والِیاں دا گھیرا ٹُٹّ گِیا تے اِںج مالُۄم ہُںدّا سی کِہ نہِرُۄ٬ پٹیل٬ مَۄلانا٬ مائۄُںٹبیٹن آدِ سبھ چِتا وِچ جھۄکے جاݨگے۔ مَیں گھۄڑے ’تے چڑھِیا ہۄئِیا سی تے کُجھ گھۄڑسوار سِپاہی مَۄجُۄد سن۔ اسِیں سارِیاں نیں مِل کے بڑی مُشمل نال بھِیڑ نُۄں پِچھّے دھکِّیا تے لِیڈراں نُۄں بچائِیا۔

پٹیل نُۄں بمبّئی دے چِیف منِسٹر خَیر نیں اِہ پہِلاں ہی اِتلاہ دے دِتّی سی کِہ کُجھ مرہٹّے گاںدھی جی نُۄں مارنا چاہُںدّے ہن۔ پتا نہِیں پٹیل نیں دِلّی اَیڈمنِسٹْریشن دی مِیٹِںگّ کِئۄں ناں بُلائی۔ جے سانُۄں بُلائِیا جاںدا تے خترے تۄں جاݨُۄ کِیتا جاںدا تاں اسِیں بغَیر تلاشی تۄں بںدِّیاں نُۄں گاںدھی جی دی مِیٹِںگّ وِچ شامل ناں ہۄݨ دِںدّے٬ بھاویں گاںدھی جی کُجھ ہی کہِںدّے۔ جے اِہ اِہتِیات لئی جاںدی تاں ہۄ سکدا سی کِہ گاںدھی جی دی ہتِّیا دِلّی وِچ ناں ہُںدّی۔

پھِر پٹیل نیں جنسںگھّ نُۄں آڑے ہتھِّیں لِیا۔ دِلّی اَیڈمنِسٹْریشن نُۄں ہُکم مِلِیا کِہ جنسںگھّ دے کارکُن گْرِفتار کر لئے جاݨ۔ اسِیں سَیںکڑے جنسںگھّی پکڑ لئے۔ اِنہاں وِچ بہُت سارے دفتراں دے بابُۄ سن۔ مہاتما دی شہِیدی نال شرنارتھِییاں نُۄں بہُت دھکّا لگّا۔ ہُݨ ہِںدّ سرکار دی ہمدردی اُنہاں نال گھٹ گئی۔ جنسںگھّی جِہڑے مہاتما دی مَۄت ’تے مِٹھائیِیاں وںڈّ رہے سن٬ جُۄںیاں واںگ سَۄں گئے۔ نفرت دی اگّ دے بھامبڑ مہاتما دے بلِیدان نال ہی دب گئے۔

اکتُۄبر 1948 وِچ رںدھّاوا دِلّی تۄں پںجّاب پرتِیا۔ ڈا. گۄپی چںدّ بھارگو نیں اُس نُۄں امبّالے دا ڈی. سی. لا دِتّا۔ 1949 وِچ اُہ مُڑ وسائۄُ مہِکمے دا اَیڈِیشنل ڈائِرَیکٹر بݨِیا۔ کُلوںتّ سِںگھّ وِرک نُۄں مہِکمے دا لۄک سمپّرک افسر لائِیا گِیا۔ 40 لکھّ شرنارتھِییاں نُۄں مُڑ وسائُݨ دا کارج پہاڑ جِڈّا سی۔ کِسان جِمِیدار پچھّمی پںجّاب وِچ 5700000 ایکڑ ذمِین چھڈّ کے آئے سن۔ پُۄربی پںجّاب وِچ 4500000 ایکڑ ذمِین ہی وِہلی ہۄئی سی۔ الاٹمَیںٹ لئی 7000 پٹواری تے ہۄر املا پھَیلا جلںدھّر دے کَیمپ وِچ دِن رات کمّ کرن لگّا۔ 12 مݨ کݨک پَیدا کرن والی ذمِین نُۄں سٹَیںڈرڈ ایکڑ منِّیا گِیا۔ الاٹمَیںٹ٬ اَیلۄکیشن٬ سٹَیںڈرڈ ایکڑ تے اۄورفلۄ ورگے اںگّریذی لفذ پںجّابِییاں دے مُۄںہ چڑھ گئے۔ اۄورپھلۄ نُۄں انپڑھ جِمِیدار دیسی بۄلی وِچ الّۄ-پھلّۄ کہِںدّے۔

شرنارتھی جِتھے وی مِلدے٬ ہر کۄئی اِہۄ پُچھّدا٬ تُہاڈی پرچی نِکلی ہَے کِدھرے؟ پرچی ذمِین دی پکّی الاٹمَیںٹ دے کاگذاں نُۄں آکھدے سن۔ اِہ جلںدھّر تۄں آئُںدی سی اتے تہِسِیلۄں وںڈّی جاںدی سی۔ اَۄکھ٬ کَۄڑ٬ پھِکر اتے وِتۄں ودھّ کمّ دے اِس پسرے ہۄئے بِییابان وِچ اِک رںدھّاوا ساہِب دی ذات ہی سی٬ جِہڑی اِک تارے واںگ سارِیاں نُۄں سُکھّ تے آس دا سُنیہا دِںدّی سی۔ لۄک کہِ رہے سن٬ پںجّاب وِچ جاں پہِلاں مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ نیں آپݨے ہتھِّیں ذمِیناں تے کھُۄہ وںڈّے سن جاں ہُݨ رںدھّاوا وںڈّ رِہَے۔

ذمِیناں دی الاٹمَیںٹ تُرت پھُرت مُکا کے کھیتی دے سںدّاں دا میلا لائِیا گِیا۔ کِساناں نُۄں دۄ کرۄڑ دے کرذے کھڑھے پَیر دِتّے تاں کِہ اُسے ویلے سںدّ کھرِید کے کھیتی شُرُۄ کر سکݨ۔ 40 لکھّ بںدِّیاں نُۄں دۄ سالاں وِچ آباد کِیتا جد کِہ 15 لکھّ پھلستِینی ارباں دی دَۄلت دے باوجُۄد کئی دہاکے آباد ناں ہۄ سکے۔ جدۄں اِہ سۄچِیئے کِہ پاکِستان وِچ مُہاجر وِیہ سال اُکھڑے پھِردے رہے تے بںگّال وِچ شرنارتھی ورہِیاں-بدھّی کَیمپاں وِچ رُلدے رہے٬ رںدھّاوے دی اگوائی ہیٹھ پںجّاب دے مُڑ-وسائۄُ مہِکمے نیں اِک اَیسا کارناما کِیتا جِس دی مِسال دُنِییا بھر وِچ کِتے نہِیں مِلدی۔ اِس دا نتِیجا اِہ نِکلِیا کِہ جِہڑا پںجّاب 1947 وِچ اناج ولّۄں تھُڑ والا راج منِّیا جاںدا سی٬ 1957 وِچ آپݨی لۄڑ تۄں ودھّ اناج اُپجائُݨ لگّ پِیا۔ ڈا. رںدھّاوا پںجّاب وِچ ہرے اِنکلاب دا مۄڈھی منِّیا گِیا۔ بائد وِچ اُس نیں پںجّابی شرنارتھِییاں بارے اُس نیں کِتاب لِکھی ’آئۄُٹ آف اَیشذ’۔

1951-52 وِچ امبّالِئۄں ٹْرِبِئۄُن ٹرسّٹ دی مدد نال اُس نیں ’اَیوری ڈے سائِںس‘ ناں دا پرچا چلائِیا۔ لائِبْریرِییاں بݨوائیِیاں جِنہاں نُۄں چِتّراں نال سجائِیا۔ وِکاس کمِشنر بݨ کے پںجّاب دے پِںڈّاں دا وِکاس کِیتا۔ پیںڈُۄ وِکاس دے اِلاوا اُس کۄل چکّبںدّی دی سکِیم وی سی۔ چکّبںدّی نال کِساناں دِییاں نِکّے ٹُکڑِیاں وِچ وںڈِّییاں ذمِیناں اِک تھاں ’کٹھِّییاں ہۄ گئیِیاں۔ ٹِبّے ٹۄئے کراہ کے کھیت پدھّرے کر لئے گئے جِنہاں وِچ ٹِئۄُبوَیلّ لگّݨ لگّے۔

اُس نیں پںجّاب٬ ہرِیاݨا تے کاںگڑا کُلُّۄ دے لۄک گِیت اِکٹھّے کروائے٬ بھںگّڑا ٹِیماں بݨوائیِیاں٬ گرام سیوک لائے تے ’پںجّاب‘ ناں دی اہِم پُستک تِیار کروائی۔ کاںگڑے دے گِیتاں دی کھۄج تے ادھِئَن تۄں اِہ وی پتا لگّا کِہ کاںگڑا٬ بِلاسپُر٬ سُکیت٬ مںڈّی٬ جمُّۄ تے چمبّے دی بۄلی پںجّابی ہی ہَے۔ اِس کھۄج نیں سابت کر دِتّا کِہ پںجّابی اُتّری بھارت دی ساںجھی بۄلی ہَے٬ کِسے خاس پھِرکے جاں مذہب دی نِجّی جائِداد نہِیں۔

اُہ اکسر کِہا کردا سی٬ پںجّابی٬ مُسلماناں٬ ہِںدُّۄیاں تے سِکھّاں دی ساںجھی بۄلی ہَے۔ اِس نُۄں مَۄلوی دی وہُٹی٬ بھائی جی دی گاترے والی سِںگھّݨی تے پںڈّت جی دی پںڈّتاݨی بݨائِیا جاݨا غلت ہَے۔

1955 تۄں 60 تک اُہ پھِر دِلّی چلا گِیا اتے بھارتی کھیتِیباڑی تے کھۄج کَۄںسل دا اُپ پْردھان رِہا۔ 1961 تۄں 64 تک پلانِںگّ کمِشن دا سلاہکار اتے 64 تۄں 66 تک بھارت دے کھاد تے کھیتِیباڑی مہِکمے وِچ سکتّر دی ڈِئۄُٹی نِبھائی۔ 1966 وِچ اُہ چںڈِّیگڑھ کَیپِیٹل دا پہِلاں وِتّ کمِشنر تے پھِر کمِشنر بݨِیا۔ چںڈِّیگڑھ وِچ اجّ جۄ کُجھ وی چںگّا تے سُںدّر بݨِیا دِسدا ہَے اُہدے وِچۄں بہُتا ڈا. رںدھّاوے دا بݨائِیا ہۄئِئَے۔

اُس نیں لِکھِیا: ساف سفائی پِچھّۄں مَیں گُلاباں دے باغ دی سکِیم بݨائی۔ اِہ باغ دۄ سالاں وِچ ہی تِیار کِیتا۔ میرے چںڈِّیگڑھ جاݨ تۄں پِچھّۄں پتا نہِیں کِس نیں اِہدا ناں ذاکِر رۄذ گارڈن رکھّ دِتّا۔ جدۄں اِہدا ناں گُلاب دے ناں ’تے ہی سی تاں پھِر کِسے وِئکتی دے ناں نُۄں اِس نال جۄڑنا نامُناسِب سی۔ پر اِس مُلک وِچ خُشامد دا بہُت رِواج ہَے۔ جۄ مَۄکے دا ہاکم ہۄوے٬ لۄک اُس نُۄں جائِذ ناجائِذ ترِیکے نال خُش کرنا چاہُںدّے ہن۔ اِس باغ دا ناں رۄذ گارڈن ہی رہِݨا چاہِیدا ہَے۔ اِس باغ مُتلّک اِک ہۄر سمسِّیا دا جِکر کرنا چاہُںدّا ہاں۔ اسِیں سۄچِیا کِہ اِس باغ دے اںدّر جاݨ والے درواذے ’تے کۄئی گُلاب دے پھُلّ مُتلّک کوِتا اُکری جاوے۔ چۄݨ پِچھّۄں اِک کوِتا مِلی٬ اُہ بھائی وِیر سِںگھّ دی گُلاب دے پھُلّ بابت جۄ اِس ترہاں سی:

ڈالی نالۄں تۄڑ ناں سانُۄں٬ اساں ہٹّ مہِک دی لائی۔

لکھّ گاہک جے سُںگھّے آ کے٬ کھالی اِک ناں جائی۔

جے تُۄں اِک تۄڑ کے لَے گِئۄں٬ اِک جۄگا رہِ جاساں۔

اُہ وی پلک جھلک دا میلا٬ رُۄپ مہِک نسّ جائی۔

جد اِہ کوِتا گُرمُکھی اکھّراں وِچ اُتھے لگائی گئی تاں شہِر دے کُجھ وِئکتی مَینُۄں مِلݨ آئے۔ اُنہاں کِہا کِہ اِتھے ہِںدّی کوِتا وی لائُݨی چاہِیدی ہَے۔ مَیں جواب دِتّا کِہ تُسِیں اجِہی کۄئی کوِتا لبھّ کے لِیائۄ مَیں اُس نُۄں دیوناگری اکھّراں وِچ اُکرا کے لاواںگا۔ مَیں اُنہاں نُۄں اِک مہِینے دا سماں دِتّا پر کۄئی وی گُلاب اُتے ہِںدّی کوِتا ناں لِیا سکِیا۔

ڈا. رںدھّاوے نُۄں تِنّ کِسم دے بںدّے چںگّے نہِیں سن لگّدے۔ پھُلّ تۄڑن والے٬ شرابی تے تِیوِیں-باذ۔ اُہ پہِلا وِئکتی سی جِس نیں پُۄرن سِںگھّ دے جِیون تے رچنا دی سہی کدر پائی۔ اُس نیں پُۄرن سِںگھّ دی پتنی مایا دیوی تۄں اُس دے پتی پُۄرن سِںگھّ دی جِیونی لِکھوائی تے پھِر ’پُۄرن سِںگھّ جِیونی تے کوِتا‘ سمپّادن کرکے ساہِت اکاڈمی نوِیں دِلّی تۄں پْرکاسِت کرائی۔ پُۄرن سِںگھّ دی پْرسِدھّ کوِتا ’دیش نُۄں اسِیس ساڈی غرِیباں دی‘ تامر پتّر ’تے اُکروا کے چںڈِّیگڑھ دی سُکھنا لیک ’تے لگوائی۔

اُنہاں دِناں وِچ نیک چںدّ سَیݨی دا کمّ اُہدی نِگاہ ’چ آئِیا۔ اُہ رۄڈ اۄورسِیئر سی۔ اُس نیں ہائی کۄرٹ دے پُۄرب ولّ ڈرمّاں دی اِک ولگݨ جِہی ولی ہۄئی سی تے اُہدے وِچ وکھّ وکھّ کِسماں دے پتھّر٬ جۄ اُس نیں چۄیاں ’چۄں لبھّے سن٬ بڑے ترِیکے نال لگائے ہۄئے سن۔ اُہ بڑی لگن والا کلاکار سی۔ رںدھّاوے نیں اُس نُۄں کَیپِیٹل پْراجَیکٹ ولّۄں پھںڈّ دُیائِیا تے اُہدے پتھّراں دے باغ دی مدد کِیتی۔ ہُݨ اِہ ’راک گارڈن‘ ناں دا باغ دُۄر-دُۄر تک مشہُۄر ہَے۔

ڈا. رںدھّاوا بُنِیادی تَۄر ’تے بنسپتی تے جِیو وِگِیانی سی۔ اُہدا کہِݨا سی کِہ جِیو جاتِییاں وِچۄں سِرف آدمی٬ کُتّا تے کُکّڑ ہی ہن جۄ آپݨی نسل دے وَیری ہن تے آپس وِچ لڑدے مردے ہن۔

امِیر لۄک جِنّا پَیسا وِسکِییاں٬ کلبّاں اتے آپݨِییاں ذنانِییاں دی سج دھج تے گہِݨے کپڑِیاں ’تے کھرچدے ہن اُس دا چَۄتھا ہِسّا وی کِتاباں تے چِتّراں ’تے کھرچݨ تاں اِنہاں دِییاں رُۄہاں وی سُۄکھم کھِیالاں تے جذبِیاں نُۄں سمجھݨ لگّ پَیݨ۔

اِہ ریشمی ساڑھِییاں ویچݨ والے بڑے رُپئے کمائُںدے نیں۔ تے اِہ ہۄٹلاں والے وی۔ پںجّابِییاں نُۄں کھاݨ پہِنݨ دا شَۄک ہَے٬ پڑھن دا نہِیں۔ مَیں ڈںڈّے دے ذۄر نال چںڈِّیگڑھ وِچ کِتاباں دِییاں دُکاناں کھُلہوائیِیاں۔

پہاڑ سَیر سپاٹے نُۄں ٹھِیک ہن پر پۄسٹِںگّ نُۄں نہِیں۔

وِہلے افسر ہی ساذشاں کردے ہن۔

ویل اِستْری دا چِنّہ ہَے تے بْرِچھ آدمی دا۔ پُراݨے ذمانے وِچ مادھوی لتا آم تَۄر ’تے امبّ دے بْرِچھ ’تے چڑھائی جاںدی سی اتے مادھوی تے امبّ دا وِیاہ وی رچائِیا جاںدا سی۔

کمبّلاں ہیٹھ سَۄݨ والے کی سمجھݨ رجائی دا نِگھّ؟ دۄ سال لںڈّن دے پالے وِچ مَینُۄں رذائی بہُت یاد آئی۔

کِہا جاںدا ہَے کِہ کاںگڑے دے 23 بُرج تے 70 درواجِیاں والے کِلے ’چۄں مہِمُۄد غذنی نیں ستّ لکھّ سۄنے دے دِینار٬ ستّ سَۄ مݨ سۄنے تے چاںدی دے بھاںڈے٬ دۄ سَۄ مݨ کھالس سۄنا٬ دۄ سَۄ مݨ کچّی چاںدی٬ وِیہ مݨ سُچّے مۄتی جِنہاں وِچ ہِیرے جواہرات تے پنّے شامل سن٬ اِتھۄں لُٹّے۔ 5 اپْرَیل 1905 نُۄں سویرے 6 وجے بھُچال نال کاںگڑے دا نگر سارے دا سارا ڈھیری ہۄ گِیا۔

اِستْرِییاں دے گہِݨِیاں بارے اُس نیں لِکھِیا: اِکبال کۄل اٹھّ سۄنے دِییاں چُۄڑِییاں٬ دۄ کلِپ تے اِک سۄنے دا ہار سی۔ اُس وکت میرا کھِیال سی کِہ اَۄرتاں نُۄں گہِݨے نہِیں پائُݨے چاہِیدے۔ اَۄرت دی خُۄبسُۄرتی چںگّی سِہت وِچ ہُںدّی ہَے۔ چںگّی سِہت اچھّی کھُراک اتے ورجِش نال بݨدی ہَے۔ مَیں اِکبال نُۄں سلاہ دِتّی کِہ گہِݨِیاں نُۄں ویچ دیوے۔ اُس نیں میرا آکھا منّ کے گہِݨے ویچ دِتّے۔ ایس ترہاں اسِیں چۄری دے ڈر تۄں نِشچِںتّ ہۄ گئے۔ سردارنی اِکبال کَۄر دی اُمر ہُݨ سَۄ سالاں تۄں ٹپّ گئی ہَے۔ کُجھ سال پہِلاں اُس نیں اِک اِںٹروِئۄُ وِچ دسِّیا سی:

-دُدھّ رِڑکݨا چںگّا لگّدا ہَے۔ اِس تۄں مکھّݨ مِلدا ہَے٬ لسّی مِلدی ہَے۔ گھر دا دیسی گھی۔ تھۄڑھے بہُت اںگّ وی ہِلدے ہن۔ مَیں تاں بِجلی دی مدھاݨی آئُݨ ’تے وی ہتھِّیں رِڑکدی رہی۔ مَینُۄں دُدھّ رِڑکݨا چںگّا لگّدا ہَے۔

-رںدھّاوا جی درِیاواں دے کِنارے بہُت پسںدّ کردے سن۔ کِہا کردے سن کِہ مَیں تاں درِیا دے کِنارے گھر بݨا لَیݨا آخری اُمر لئی۔

-اُنہاں نیں ولائِت جا کے وال کٹائے۔ واپس آئے تاں تھۄڑھی تھۄڑھی داڑھی رکھّی ہۄئی سی۔ داڑھی اِکسار نہِیں سی۔ کِتے ہَے سی کِتے نہِیں۔ پگّ وی چںگّی ترہاں نہِیں سی بنّہݨی آئُںدی۔ اُنہاں دَۄرے جاݨا تاں مَیں پںدّراں مِںٹّ پہِلاں سبھ کُجھ تِیار کر دِںدّی سی۔ سادا کھاݨا٬ آںڈے٬ مِسّی رۄٹی٬ دہِیں٬ مکھّݨ, لسّی تے پھل۔

-سںجّمی سن پر کِتاباں جاں پیٹِںگّذ کھرِیدݨ ویلے پھٹّ پَیسے کڈھّ لَیںدے سن۔ سںجّم گھر دے کھرچے اُتے ہی چلدا سی۔ مَینُۄں مہِینے دے شُرُۄ وِچ جِنّے پَیسے دِںدّے مَیں اۄنے نال ہی سارنا ہُںدّا سی۔ پر اُہ کھاݨ دا سرپھا نہِیں سن کردے۔ مِیٹ کھاݨ دے بڑے شَۄکِین سن۔ سںکھِّییاں چُۄسدے تے چُۄںڈدے سارِییاں اُںگلاں لبیڑ لَیںدے۔ پہِنݨ دے بہُتے شَۄکِین نہِیں سن۔

-اُنہاں کۄل وِہل ہی نہِیں سی لڑن-جھگڑن دی۔ لڑدے تاں وِہلے لۄک ہی ہن۔ ساڈے ویلے کمّ نہِیں سی مُکّدے۔ مجھّاں-گائیِیاں٬ دُدھّ٬ مدھاݨی٬ رسۄئی تے بچّے۔ ہُݨ وی مَیں ڈیڈھ گھںٹّا رۄذ سَیر کردی ہاں۔

-ہسبَیںڈ وائیِف نُۄں جھگڑا نہِیں کرنا چاہِیدا۔ تھۄڑھا-تھۄڑھا دۄہاں نُۄں جھُکݨا چاہِیدا۔ وِیاہُتا جِیون دے سُکھ ورگا ہۄر سُکھ کۄئی نہِیں۔

-کۄئی جۄتشی آ جاںدا تاں بِٹھا لَیںدے۔ تُر جاݨ تے کہِںدّے ’سبھ جھُۄٹھے نیں۔‘ ’نِرے ٹھگّ نیں سارے’۔ سردار پٹیل اِنہاں نُۄں بہُت پسںدّ کردا سی۔ کَیرۄں تے گِلّ وی۔ گِلّ نُۄں جۄ وی کہِںدّے منّدا سی۔ گِیانی گُردِتّ سِںگھّ نیں اِکیراں کَیرۄں نُۄں کِہا٬ رںدھّاوے نُۄں چِیف سَیکٹری لا دِئۄ۔ کَیرۄں کہِںدّا٬ ’پھیر تاں سرکار رںدھّاوے دی ای چلُّۄ۔ اِک مِیان ’چ دۄ تلواراں نہِیں سمائِیا کردِییاں۔ اُہنُۄں اَیگرِیکلچر یُۄنِیورسِٹی سَۄمپاںگے۔

-اِک مکان دِلّی بݨائِیا سی٬ ہَۄذ کھاس۔ اِک چںڈِّیگڑھ 9 سَیکٹر والا۔ سُرِںدّر تے جتِںدّر لئی۔ میرے لئی کھرڑ والا باگ۔ پِںڈّ دی ذمِین میرے ناں چھڈّی کِہ تُۄں سامبھ لویںگی۔ مَیں ہُݨ چھۄٹے پُتّر کۄل رہِںدّی ہاں۔ کھرڑ والا گھر وڈّے دی وِدھوا کۄل ہَے۔ سُرِںدّر بڑا سائۄُ سی٬ ڈرُۄ سی۔ جتِںدّر اِلّتی ہُںدّا سی۔

-مَیں تاں کہِںدّی ہاں اسِیں بھاگاں والے ہاں۔ دھی آپݨے گھر سَۄکھی ہَے۔ وڈّے بیٹے دے بچّے لائِک نیں۔ چھۄٹے دا ہۄٹل ہَے منالی وِچ۔ بھرا دے گھر وی آئُݨ جاݨ ہَے۔ بسّ٬ کھرڑ تۄں باگ نُۄں جاںدی سڑک دیکھ کے ای من دُکھی ہُںدّا۔

ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا تے ڈا. سردارا سِںگھّ جَۄہل نُۄں وِدوتا دے اُچّے بُرج کِہا جاںدا ہَے۔ ڈا. جَۄہل نیں ڈا. رںدھّاوا بارے دسِّیا: رںدھّاوا ساہِب اُچّ وِدِیا دے مالک٬ سفل پْرشاسک تے سادا اِنسان سن۔ اُہ سخت تبِیئت پْرشاسک نہِیں سن۔ جے کۄئی ہلِیمی نال دۄ-چار وار بینتی کر لئے تاں کۄئی وی گلّ منّوا سکدا سی۔ اُنہاں دی شکھسِیئت شِیشے واںگ پاردرشی سی۔ پںجّاب دے کِساناں اُتے بڑے مِہربان سن اُہ۔ 1971-72 وِچ ذمِین دی گھٹّۄگھٹّ ہدّ مِتھݨ دا مسلا آئِیا۔ مَیں اُدۄں اُہائیِئۄ سٹیٹ یُۄنِیورسِٹی ’چ وِذٹِںگّ پْرۄفَیسر ساں۔ دسمبّر 71 وِچ مَینُۄں واپس لُدھِیاݨے یُۄنِیورسِٹی مُڑن دا ہُکم مِلِیا۔ مَیں کِہا٬ میرا مالی نُکسان ہۄئۄُ پر اُنہاں نیں اِک ناں منّی۔ میرے دِل وِچ رںدھّاوا ساہِب دی بڑی کدر سی۔ مَیں جنوری ’چ واپس آ گِیا تے گھٹّۄگھٹّ 30 ایکڑ ذمِین ہدّ مِتھݨ دی رِیذنیبل/وائِبل رِپۄرٹ تِیار کِیتی۔ پہِلاں 12 ایکڑ دی گلّ چلّ رہی سی جِس نال پھارم وائِبل نہِیں سی رہِݨے۔ اُنہاں نیں اُس رِپۄرٹ دِییاں پںجّ ہذار کاپِییاں چھپوا کے دیش دے سارے پارلِیمَیںٹ مَیمبراں تے وِدھان سبھاواں دے مَیمبراں نُۄں بھیجِییاں۔ پھِر کلاوے وِچ لَے کے کہِںدّے٬ “تیرا پْرۄپھَیشنل اتے مالی نُکسان کی اِس فائِدے نالۄں ودھّ ہۄ جاݨا سی؟ مَیں جاݨدا ہاں کَۄݨ کی لِکھ سکدا ہَے؟”

اِک وار کانوۄکیشن لئی لَیکچر لِکھݨا سی۔ کہِںدّے٬ “سویرے میرے کۄل آ جاوِیں۔ جد تُۄں میرے کۄل بَیٹھدا ایں تاں مَینُۄں اِک خاس کِسم دی رَۄشنی مِلدی ہَے۔”

کِساناں دے اِلاوا اُہ پںجّابی ذبان دے وی خاس مُدئّی سن۔ اِک وار کہِݨ لگّے٬ جد مَیں کِسے نال اںگّْریذی وِچ گلّ کردا ہاں تاں مَینُۄں اِںج مہِسُۄس ہُںدّا جِویں مَیں جھُۄٹھ بۄلدا ہۄواں۔ جد کۄئی اںگّْریذی وِچ گلّ کردا تاں پُچھّدے٬ تُۄں پںجّابی ایں٬ تَینُۄں پںجّابی نہِیں آئُںدی؟ سَۄکھی ترہاں گلّ کر تاں! ہسّاس وی بڑے۔ کہِںدّے٬ جَۄہل تُۄں پھِلماں ناں دیکھِیا کر۔ پھِلماں دے پاتراں تۄں پھذُۄل اِیمۄشنل ہۄئیِدا۔ اِہ مسنُۄئی پاتر ہُںدّے نیں۔ اِنہاں اُتے اپݨِییاں اِمۄشنذ ختم کر کے آدمی املی جِںدّگی دے پاتراں نال اُہ اِمۄشنذ نہِیں دِکھا سکدا۔

اِک ڈِین دی آواذ بڑی برِیک سی۔ میرے کنّ ’چ کہِݨ لگّے٬ اِہدے کلّہ نُۄں میل ہارمۄن دے ٹِیکے لگّوا دِںدّے ہاں!

اِک دِن کہِںدّے٬ آبادی اینی ہۄ گئی ہَے کِہ ایتھۄں جگرائۄں ولّ نُۄں جائیِئے تاں راہ وِچ مُۄت کرن نُۄں وی تھاں نہِیں لبھّدی!

اِک وار پںجّابی کانپھرںسّ وِچ دیش دی کھیتِیباڑی اُتے وِگِیان بھون دِلّی ’چ مَیں پںجّابی وِچ ڈیڈھ گھںٹّے دا سَیمِینار دِتّا۔ ڈا. منمۄہن سِںگھّ پْردھانگی کر رِہا سی۔ اگِّئۄں اُٹھّ کے رںدھّاوا ساہِب نیں مَینُۄں ڈائِس ’تے ہی جپھّی وِچ لَے لِیا تے کہِݨ لگّے٬ جَۄہل٬ تُۄں سابت کر دِتّا کِہ کۄئی اَیسی گلّ نہِیں جۄ پںجّابی وِچ نہِیں کِیتی جا سکدی۔

مَیں کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی تۄں تِنّ سال دی چھُٹّی لَے کے اَیپھ. اے. اے. دی سروِس وِچ گِیا ساں۔ اُدۄں تِنّ سال تۄں ودھّ چھُٹّی نہِیں سی مِلدی۔ مَیں اِرادا بݨائِیا کِہ پںجّ سال یُۄ. اَین. اۄ. دی نَۄکری وِچ پُۄرے کرنے ہن تاں جۄ پَینشن لَے سکاں۔ اُہدے لئی ہۄر چھُٹّی لَیݨی جاں استِیفا دیݨا پَیݨا سی۔ مَیں رںدھّاوا سہِب نُۄں آکھِیا کِہ مَیں استِیفا دے دِںدّا ہاں تاں کِہ تُہاڈی پۄذِیشن نُۄں آںچ ناں آوے۔ مَیں پھِر نویں سِرِئۄں نَۄکری لبھّ لواںگا۔ کہِںدّے٬ خبردار٬ جے میرے کۄل استِیفے دی گلّ کِیتی۔ تُۄں جِنّا چِر جاݨا ہَے جاہ۔ مَیں تیرا نائۄں یُۄنِیورسِٹی وِچۄں نہِیں کٹّݨا۔ میری پُذِیشن میری سِردردی ہَے٬ تیری نہِیں۔

ڈا. رںدھّاوا پْرِیتلڑی دا پاٹھک سی تے گُربخش سِںگھّ ہُراں دی بڑی اِذت کردا سی۔ اُہناں نُۄں الاہاباد سدّ کے نہِرُۄ٬ مَۄلانا تے سُچیتا کْرِپلانی نُۄں مِلائِیا تے اِذت ماݨ دِتّا۔ اُجاڑے پِچھّۄں دِلّی وِچ سَیٹل کرن ’چ بھرپُۄر مدد کِیتی۔ دار جی دی وڈّی کِشتی نال چھۄٹے-مۄٹے لۄہے دے سرِیئے٬ کِلّ تے میکھاں وی تر گئے۔ پِیارا سِںگھّ داتا٬ گِیانی جسوںتّ سِںگھّ٬ گُربچن سِںگھّ کھُراݨا٬ پِیارا سِںگھّ سہِرائی تے بھاپا پْرِیتم سِںگھّ سبھ دِلّی وِچ ستھاپت ہۄ گئے۔

اِک وار بھاپا پْرِیتم سِںگھّ نُۄں سَیر لئی نال تۄر لِیا۔ اگّے پارلِیمَیںٹ سٹرِیٹ والا ٹھاݨا آ گِیا۔ ’آ تَینُۄں اِک تھاں دِکھاواں‘ کہِ کے ٹھاݨے جا وڑے۔ اُتھے جا کے اُہ کۄٹھڑی کھُلہوائی جِتھے گاںدھی جی دی ہتِّیا تۄں پِچھّۄں نتھُّۄرام گۄڈسے نُۄں رکھِّیا سی۔ ’مَیں ایتھے بںدّ کِیتا سی مہاتما گاںدھی دے کاتل نُۄں۔ دیکھِیا۔ بڑا ماڑا سماں سی اُہ۔ اپھسری وی تلی ’تے سِر دھر کے ہُںدّی سی اُدۄں۔‘

رںدھّاوا کھالس بںدّا سی۔ اںدّرۄں باہرۄں کھُلّہی کِتاب۔ باہرۄں تھۄڑھا کھرہوا سی پر اںدّرۄں بہُت کُۄلھا۔ اُہدا وِیہ سال پی. اے. رِہا ملہۄترا دسّدَے: مَیں پہِلے دِن ڈِئۄُٹی ’تے گِیا تاں کہِںدّے٬ تُۄں اَیں ملہۄترا؟ ٹھِیک ہَے۔ کمّ بڑا کرنا پَیݨا۔ میرے نال کمّ کرنا اَۄکھا اےَ۔ بابُۄیاں تۄں میذ کُرسی مںگّ لَے۔ جدۄں سدّاںگا آ جائیِں۔ کھُرپی دا کمّ ہُںدّا تاں کھُرپی ہتھّ وِچ پھڑ لَیںدے۔ کہی دا ہُںدّا تاں کہی۔ جدۄں رںدھّاوا ساہِب دا ہتھّ کھُرپی جاں کہی نُۄں لگّدا تاں سارے کھُرپِییاں چُکّ لَیںدے۔ کہِییاں٬ بیلچے٬ ٹرکّ٬ ٹْرَیکٹر آ جاںدے۔ رںدھّاوا لِیجَیںڈ سی٬ لِیجَیںڈ!

اُنہاں دا تپتیج پرتاپی سی تے چال درِیائی۔ اُہ وگدے پاݨِییاں واںگ کںڈھّے کھۄردے تُرے جاںدے سن۔ اُہ اِکۄ اِک اپھسر ہۄئِیا جِس نُۄں ہر کۄئی مِل سکدا سی۔ جِس دا جِیء کردا چِکّ چُکّ کے دپھتر جا وڑدا سی۔ سبھ دی سُݨدے سن۔ سِدھّی گلّ کردے سن۔ اِک تسِیلدار نیں بُڈھّی دا تںدُّۄر ڈھاہِیا تاں تسِیلدار نُۄں کِہا٬ سپھائی دا متلب اِہ نہِیں کِہ گرِیباں دی رۄذی کھۄہ لئۄ۔ سپھائی دا متلب ودھِییا تںدُّۄر بݨا کے دِئۄ۔ تںدُّۄر نیڑے بَیٹھݨ لئی تھڑھے بݨوائۄ۔ کۄئی چںگّا کمّ وی کرِیا کرۄ۔ ڈا. رںدھّاوا دِییاں مِہراں چیتے کر کے من بھر آئُںدا ہَے تے مَیں بھرپُۄر ہۄ جاںدا ہاں۔ سِر تۄں پَیراں تکّ۔ ہی واذ گْریٹ! گْریٹ مَین!! سچمُچّ دا گْریٹ!!! اِہ کہِݨا ہَے پی. اے. ملہۄترے دا۔ اُںج اِک نہِیں انیکاں بںدّے اجِہا کہِںدّے سُݨے جا سکدے ہن۔

امّْرِتا پْرِیتم دسّدی سی: رںدھّاوا ساہِب نیں مَینُۄں آل اِںڈِییا ریڈِیئۄ دی نَۄکری لَے کے دِتّی سی٬ 1948 وِچ۔ پھیر جدۄں مَینُۄں ساہِت اکاڈمی اَیوارڈ مِلِیا٬ اُہ کہِݨ لگّے٬ تیرے کۄلۄں ساری اُمر آپݨا گھر نہِیں بݨنا۔ ہُݨے اِک ہذار دا چَیکّ کٹّ٬ مَیں ڈی. اَیل. اَیپھ. دی ہَۄذ خاس بݨ رہی کالۄنی وِچ تیرے لئی اِک ٹُکڑا ذمِین لَے دیںدا ہاں۔ اِہ اوارڈ والے سارے پَیسے ناں کھرچِیں۔ اُہ ذمِین لَیݨی ہَے کِشتاں وِچ۔ تے ہُݨ جدۄں مَیں ایس گھر وِچ رہِںدّی ہاں تاں رںدھّاوا ساہِب دی دُۄر-اںدّیشی ’تے ہَیران ہۄ جاںدی ہاں۔ جاپدا ہَے اِہدی اِٹّ-اِٹّ اُتے رںدھّاوا ساہِب دا کرم کھُݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ ایتھے گُلاب دِییاں پہِلِییاں کلماں رںدھّاوا ساہِب نیں ہی لُیائیِیاں سن۔

کرتار سِںگھّ دُگّل نیں دسِّیا: میرے ’تے کمِئۄُنِسٹ ہۄݨ دا شکّ ہۄ گِیا۔ کھُفِییا پُلِس مگر لگّ گئی۔ اکھے جلںدھّر ریڈِیئۄ سٹیشن کامریڈاں دا اڈّا۔ دیش دی سُرکھِّیا لئی خترا! سردار بلدیو سِںگھّ٬ پْرتاپ سِںگھّ کَیرۄں٬ گِیانی گُرمُکھ سِںگھّ مُساپھِر تے سورن سِںگھّ دِییاں میرے لئی کِیتِییاں سِپھارشاں ردّ ہۄ گئیِیاں۔ دِلّی کھُفِییا پُلِس دے ڈائِرَیکٹر نُۄں ڈا. رںدھّاوا مِلے تے کِہا٬ ’دُگّل میرا اذِیذ دۄست ہَے۔ اُس دی پُۄری جِمّیواری مَیں لَیںدا ہاں۔‘ جۄ کمّ منِسٹر نہِیں کر سکے سن اُہ رںدھّاوا ساہِب دی اِک مُلاکات نیں کر دِتّا۔ میری سوَیجِیونی ’کِس پہِ کھۄلئۄ گںٹھّڑی‘ رںدھّاوا ساہِب نیں چھپوائی۔ اُنہاں نُۄں پاٹھ کردے جاں گُردوارے جاںدے مَیں نہِیں کدی ویکھِیا٬ پر اِہ وی سچّائی ہَے کِہ اُنہاں نیں مَینُۄں ناں کدی پاٹھ کرنۄں ٹۄکِیا٬ ناں گُردوارے جاݨۄ ورجِیا۔ اُہ کہِںدّے سی٬ دیش وِچ جاگرتی لِیائُݨ لئی لائِبْریرِییاں دی بڑی ذرُۄرت ہَے۔ پںجّاب دی ہری کْراںتی پںجّاب کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی نال جُڑی ہَے تے یُۄنِیورسِٹی ڈا. رںدھّاوا نال۔ پْرۄ. مۄہن سِںگھّ نُۄں جِویں اُنہاں نیں بیرُذگاری دے نرک وِچۄں کڈھّ کے مُڑ پَیراں ’تے کھڑھا کِیتا پںجّابی ساہِت اُنہاں دا ہمیشا رِݨی رہیگا۔ کئی پںجّابی ساہِتکار ہن جِنہاں نُۄں اُنہاں نیں سمیں سمیں اُتشاہِت کِیتا۔

خُشوںتّ سِںگھّ دا کہِݨا ہَے: اِک شام مَیں بَیٹھا وِسکی دے گھُٹّ بھر رِہا ساں کِہ اِک بںدّا بِن-بُلائے اتے بِناں دسّے-پُچھّے کمرے وِچ آ گِیا۔ اُہ درمِیانے کدّ دا سی٬ سِر وِچ گںجّ٬ جُسّے دا بھرواں٬ پر اِںج جِویں چابک دا چھاںٹا ہۄوے۔ آئُںدِیاں بۄلِیا٬ “تُسِیں کھُشوںتّ سِںگھّ ہۄ؟ میرا ناں رںدھّاوا ہَے٬ مَیں تُہانُۄں مِلݨ دا چاہوان ہاں اتے تُہاڈی مِتْرتا چاہُںدّا ہاں۔”

اُس دِییاں اَینکاں وِچۄں چمک رہی رۄشنی سچّمُچ ہی دۄستی بھری سی۔ “وِسکی لئۄگے؟” “نہِیں٬ شُکرِییا٬ مَیں پِیںدا نہِیں۔ مَیں تاں اُںج ہی جاݨ پچھاݨ کرن آئِیا ہاں۔”

کی پُچھِّیا٬ پرم وِئکتی؟ ہاں٬ پںجّاب جِنّا اِس بںدّے دا رِݨی ہَے٬ اُنا کِسے ہۄر پںجّابی دا نہِیں۔ اُس نیں سُۄبے نُۄں آپݨے پَیراں ’تے کھڑھا کر دِتّا اتے اُس دی رُۄہ نُۄں سُرجِیت کِیتا۔ جیکر مَینُۄں کۄئی کہے کِہ مَیں آپݨے جِیون دی سَیںچری وِچ کِسے اِک دا نام لواں٬ جِہڑا سچّمُچّ انۄکھا تے ابھُلّ سی تاں مَیں بِناں جھِجک کہاںگا-مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا۔

پْرۄ. پْرِیتم سِںگھّ نیں دسِّیا: اُہ شام نُۄں باکائِدا سَیر اُتے نِکلِیا کردے سن۔ سَیر ویلے اُنہاں دی سدِیوی ساتھݨ اُنہاں دی سۄٹی ہۄئِیا کردی سی۔ کِہا کردے سن٬ جے مَیں ہۄر اپھسراں دی ترہاں کلرکاں والی ڈِئۄُٹی آپ سامبھی ہُںدّی تاں ناں مَیں کۄئی کِتاب لِکھ سکدا تے ناں لۄک-گِیت جاں لۄک-کہاݨِییاں اِکٹھِّییاں کر سکدا۔ ناں کاںگڑے دے چِتّراں جاں پیںڈُۄ دستکارِییاں دی پچھاݨ تے سمبھّال لئی سماں کڈھّ سکدا۔ آپݨی سائِںس والی کھۄج جاں مَۄلِک رچنا تاں سی ہی دُۄر دی گلّ۔ اُہ دھِیانی جِئۄُڑا سی۔ بۄلݨ دے ماملے وِچ کِرسی۔ کۄئی نشا نہِیں سی کردا۔ کہِںدّا سی٬ کمّ دا آپݨا نشا تھۄڑھَے؟ رںدھّاوا ساہِب نیں سںکّلن تے سمپّادن دا سارا کمّ آپ نہِیں کِیتا٬ ہۄرناں پاسۄں وی کروائِیا۔ بۄلݨ واںگ٬ لِکھݨ وِچ وی رںدھّاوا ساہِب سِدھّے تے سادے سن۔ اُنہاں دِییاں پْراپتِییاں وِچ دۄ جرب دۄ برابر چار والا دھڑلّا تے جلَۄء سی۔

گارگی نیں لِکھِیا: رںدھّاوا پںجّابی کلچر دا شاہجہان سی۔ اُس نُۄں کلا بھون٬ ساہِتک کِلے تے کلچرل اِمارتاں اُسارن دا جنُۄن سی۔ رںدھّاوا تاکت نُۄں ودھّ تۄں ودھّ ورتدا سی۔ اُہ اجِہا گھۄڑا سی جۄ سِرپٹّ دَۄڑدا سی۔ اُہ آکھدا سی٬ جِںدّگی بہُت تھۄڑھی ہَے۔ جھٹّ پھَیسلا کر کے کمّ کرنا چاہِیدا ہَے۔ اِسے لئی مَیں تُرںتّ آرڈر دیںدا ہاں۔ اُس دے مُۄںہ تۄں ’تُۄں‘ کہِݨا سجدا سی کِئُںکِہ اُس وِچ آکڑ نہِیں سی۔

بںدُّۄک دا لسںسّ لَیݨ آئے بںدّے نُۄں کہِںدّا٬ “تُۄں آپݨی ہِفاذت لئی بںدُّۄک چاہُنَّیں تاں آرٹ دی ہِفاذت لئی چںدّا دے۔”

مُلک راج انںدّ نیں اُس نُۄں چانݨ دا وݨجارا تے جاگْرتی دا مِشالچی کِہا۔ کِہا کِہ اُہدِییاں رگاں وِچ بنسپتی وِگِیان٬ کھیتِیباڑی تے کھیتاں دی وِراست دا خُۄن وگدا سی۔ جِس ہرے اِنکلاب دِییاں بھارت ہُݨ ڈِیںگاں ماردا ہَے اِس دی نِیںہ اَیم اَیس رںدھّاوا نیں رکھّی سی۔ رںدھّاوا نیں پںجّاب دے کلا پارکھُۄ نَۄجواناں دِییاں تِنّ پِیڑھِییاں نُۄں کلا دی جاگ لائی۔ اُس دے جِیون دی دیݨ تے پْراپتِییاں سدا نوِییاں پِیڑھِییاں نُۄں چانݨ تے دِشا پْردان کردِییاں رہِݨگِییاں۔

سںتّ سِںگھّ سیکھۄں نیں اُس نُۄں دُۄلا بادشاہ کہِںدِّیاں آکھِیا: کَۄݨ رںدھّاوا بݨیگا اُس دُۄلے تۄں بائد؟ اُس نیں ہر کِسے دا کُجھ ناں کُجھ سںوّارِیا۔

گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دا کتھن: اُس نیں پںجّابِییاں نُۄں کۄمل ہُنراں دی دُنِییا وِچ سِر اُچّا چُکّ کے تُرن دا بل بکھسِیا۔

گُلذار سِںگھّ سںدھُّۄ نیں لِکھِیا: 1956 تۄں 86 تک مَیں رںدھّاوا ساہِب نال وکھّ-وکھّ ستھِتِییاں وِچ کمّ کِیتا۔ ڈا. رںدھّاوا دے ہتھّاں دی چھُہ پْرتاپی سی۔ گۄبِںدّگڑھ دی سبھ تۄں گںدّی تھاں نُۄں پھُلّاں دی پارک وِچ بدلݨا٬ چںڈِّیگڑھ دا رۄذ گارڈن٬ برف لدِّییاں پہاڑِییاں دِییاں تسوِیراں کھِچّ کے سامبھ-سمبھّال کرنا٬ کاںگڑا تے بسَۄلی دے چِتّراں دا سںکّلن٬ سمُچّے بھارت دی کھیتِیباڑی دا اِتِہاس چار جِلداں وِچ لِکھݨا٬ بھارت دے سِںگّار بُۄٹِیاں دے مُۄل تے وِکاس دی کھۄج٬ ہِماچل٬ ہرِیاݨا تے کاںگڑا دے لۄک گِیتاں دی بھال٬ بہُتا کمّ لِکھتاں دُیارا کِیتا۔ اُہ یُگّ پُرش سی۔

سُرجِیت پاتر نیں کاوِ-وارتا ’چ کِہا:

اُس دے سِر ’تے سترںگّی سُۄرجی دستار سی

کِرناں اُہدے کیس۔

اُس دی آواذ وِچ درِیاواں دِییاں چھلّاں سن۔

اُہ بۄدلاں دا سۄہݨا مُںڈّا۔

آپݨی ترہاں دا شہِنشاہ سی۔

ساہِتکار٬ سںگِّیتکار٬ چِترکار٬

پھۄٹۄگراپھر٬ بُتّگھاڑے٬ اِںجنِیئر٬ اِمارتساذ

اُس دے نَۄں رتن۔

جدۄں اُہ پںجّاب کھیتِیباڑی دا وائیِس چاںسلر سی تاں اُتھے کُلوںتّ سِںگھّ وِرک٬ پْرۄ. مۄہݨ سِںگھّ٬ اجائِب چِترکار٬ کْرِشن ادِیب٬ سادھُۄ سِںگھّ٬ امرجِیت گریوال٬ سُکھچَین٬ پْردِیپ بۄس٬ گُرشرن رںدھّاوا مَۄجُۄد سن تے نال رل گِیا سُرجِیت پاتر۔ پاتر نیں لائِبْریری اگّے اِک لائن وِچ رکھّے پتھّر ’تے گُرمُکھی وِچ لِکھِیا پڑھِیا:

دھرتِیئے پِیار کریںدِیئے تیرا متھّا نُۄرۄ نُۄر

ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا پںجّاب کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی دا نُۄر سی۔

جگدیو سِںگھّ جسّۄوال دی ذبانی: ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا ورگے تْرَیکال درشی پُتّر ماواں رۄذ-رۄذ نہِیں جمّدِییاں۔ آپݨے جِیون کال وِچ ڈا. رںدھّاوا جِدھر دی جھاکِیا اُدھر ہی وِکاس دا مُۄںہ مُڑ گِیا۔ دیش دی وںڈّ تۄں بائد نواں پںجّاب سِرجݨ وِچ ڈا. رںدھّاوا نالۄں وڈّا سِر ہۄر کۄئی نہِیں گِݨِیا جا سکدا۔

گُربھجن گِلّ نیں لِکھِیا٬ “اِس دھرتی دے کݨ-کݨ وِچ خُۄبسُۄرتی بِیجݨ دا سُپنکار سی ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا۔ جِںدّگی وِچ اُس نیں اِک پل وی اجائیِں ناں جاݨ دِتّا۔ ہر پل نویں سُپنے دی کھیتی۔ آخری سواساں تک نِرںتّر کرمشِیل یۄدھا۔ وِگِیان٬ ساہِت تے کلا دی تْرَے مُۄرتی دے رُۄپ وِچ جاݨِیا جاݨ والا ڈا. رںدھّاوا...امبّاں دے پکّݨ دی رُتّے چُۄپݨ والے سںدھُّۄری امبّاں دا کدردان ڈا. رںدھّاوا ساڈے ساہاں سواساں وِچ اجّ وی مِٹھاس گھۄلدا پْرتِیت ہُںدّا ہَے۔”

کھیتی ارتھچارے دا دھرُۄ تارا ڈا. سردارا سِںگھّ جَۄہل ڈا. رںدھّاوا بارے کہِںدّا ہَے: پںجّاب دا سپُۄت٬ ساری اُمر پںجّاب دی مِٹّی تے پاݨی دا دیݨا دِںدّا رِہا۔ جد وی کدی کۄئی پںجّاب دی کھیتی دے وِکاس دی گلّ کریگا جاں پںجّاب دے ہِتاں دی گلّ کریگا٬ رںدھّاوا ساہِب دا یۄگدان اُبھر کے ساہمݨے آویگا۔ اُس پںجّابی سپُۄت نُۄں٬ مہان آتما نُۄں میرا لکھّ-لکھّ پْرݨام!