اجّ ساڈا لاہَۄر وِچ آخری دِن سی۔ اِہ دِن وی اسِیں لیکھے لگِّیا ویکھݨا چاہُںدّے ساں۔ کسُۄر وِچ بابے بُلّہے شاہ دا مذار دیکھݨ دی تاںگھ تڑپی تاں مَیں ڈا. جگتار نُۄں کِہا کِہ اُہ ’شاہ جی‘ نُۄں کہِ کے کار دا بںدّۄبست کرے۔ ’شاہ جی‘ پْرمُکھّ اُردُۄ اخبار ’نوائے وکت‘ دا مُکھ کالم-نوِیس ہۄݨ کرکے اُہدی کار وِچ لاہَۄرۄں باہر نِکلݨا سانُۄں ودھیرے سُرکھِّئت لگّدا سی۔ اُںج ساڈے نال دے سارے لۄک ہی لاہَۄرۄں باہر گھُمّ پھِر رہے سن تے اِک گرُپّ تاں راولپِںڈّی تے پںجّا ساہِب دی یاترا ’تے وی نِکل چُکّا سی۔ ‘’کۄئی نہِیں پُچھّدا جی!’’ کہِ کے سارے تُرے پھِردے سن۔ اسِیں وی اِس گلّ تۄں ہَۄسلا پھڑِیا پر پھِر وی ’نیں جاݨِیئیں‘ والے خترے نُۄں ساہمݨے رکھّ کے اِک پتّرکار دی کار وِچ جاݨا سانُۄں ٹھِیک لگّا۔
کلّہ سویرے اٹھّ وجے ’سمجھَۄتا اَیکسپْرَیس‘ ’تے اسِیں واپس آ جاݨا سی٬ اِس لئی پُلِیس ولۄں واپسی دی روانگی والا سرٹِیپھِکیٹ وی اجّ ہی پْراپت کرنا ذرُۄری سی۔
‘’تُسِیں میری روانگی وی پُیا لِیائۄ! مَیں اُنا چِر شاہ جی نال تال-میل کائِم کرداں‘’, جگاتر نیں مَینُۄں تے رگھبِیر سِںگھّ نُۄں کِہا۔
‘’پر اُتھے نِجی رُۄپ وِچ تُہاڈی ہاذری ذرُۄری ہۄویگی!’’
‘’لَے… اِہ روانگی تاں تھاݨِئۄں ہی پَیݨی آں تے ہَۄلدار مجِید تے تیرا سںدھُّۄ بھرا اُتھے ہی ہۄݨے نیں٬ پھِکر کاہدا!’’ جگتار نیں بھرۄسے نال کِہا۔
مَیں تے رگھبِیر سِںگھّ دۄویں کِلہا گُجّر سِںگھّ تھاݨے پُجّے تاں اگّے سچّمُچّ ہوالدار مجِید ہی کُرسی ’تے ڈٹِیا بَیٹھا سی۔ مَینُۄں پچھاݨ کے اُہنے پُرخلُۄس اںدّاذ وِچ ہتھّ مِلائُںدِیاں کِہا٬ ‘’آئۄ سںدھُّۄ ساہِب! پھیر کلّہ دِییاں روانگِییاں نیں؟‘’
مُسکرائُںدِیاں اُس نیں ساڈے ہتھّۄں پھارم پھڑ لئے۔ مَینُۄں اِہ چںگّا لگّا کِہ اُس دِن دی چھۄٹی جِہی مُلاکات نُۄں٬ ساڈے اینے لۄکاں دِییاں مِلݨِییاں وِچ وی٬ اُس نیں یاد رکھِّیا سی۔ اِس اپݨتّ بھاو ’چۄں مَیں جگتار دے ناں آ سکݨ بارے تے اُس دا پھارم وی تسدِیک کرن دی بینتی کِیتی تاں اُس نیں اُتشاہ نال آکھِیا٬ ‘’گلّ ہی کۄئی نہِیں بادشاہۄ! تُسِیں ہۄر سیوا دسّۄ۔‘’
اُہ پھُٹّا تے پَینسل پھڑ کے رجِسٹر اُتے ساڈے ویروِیاں نُۄں درج کرن واستے خانے بݨائُݨ لگّا۔ لِکھ لِکھ کے ساری کاروائی مُکمّل کرکے جدۄں اُس نیں میرے پھارم دا پِچھلا پنّا مۄہر لائُݨ لئی پرتِیا تاں ہَیران ہۄئِیا٬ ‘’تُسِیں اَیسّ.اَیسّ.پی. دے دپھترۄں اںدّراج کرا کے نہِیں آئے؟‘’
‘’نہِیں‘’, مَیں بھۄلے-بھاء اُتّر دِتّا۔
اُہ ہسِّیا٬ ‘’پہِلاں اُتھے جاݨا سی۔ اُنہاں دی منذُۄری تے مۄہر تۄں پِچھّۄں ہی اسِیں روانگی پرچا بنائُݨا ہُںدّا ہَے۔ چلّۄ ہُݨ وی کۄئی نہِیں٬ تُسِیں اُتھۄں ہۄ آئۄ۔ ایتھۄں والا کمّ تُہاڈا مُکمّل ہَے٬ جدۄں اُتھۄں لِکھوا لِیاوۄگے تاں اُہدے ہیٹھاں مَیں لِکھݨ لگِّیاں ہُݨ ادھّا مِںٹّ وی نہِیں لائُݨا۔ پر اُتھے اِہ ناں دسِّئۄ کِہ تھاݨے وِچۄں تاں اسِیں روانگی پُیا وی لِیائے ہاں نہِیں تاں ساڈی پُچھّگِچھ ہۄ جائۄُ کِہ بِناں ویکھِیاں ہی اسِیں…’’
ساڈے کاگذاں دی پڑتال کِیتے بِناں ہی ہوالدار مجِید ولۄں تُرںتّ ہی ساڈے کاگذ پتّر تِیار کرن وِچ وِکھائی کاہلی نیں ساڈے پْرتی اُہدے وِشواس اتے اپݨتّ نُۄں ہی تسدِیک کِیتا سی۔ نہِیں تاں پُلسِییا کی آکھ تے بِناں کاگذاں دی مِین-میکھ کڈھّݨ تۄں سُہِرد بھاو نال اِںج کمّ کرنا کی آکھ!
اسِیں اَیسّ.اَیسّ.پی. دے دپھترۄں پرت کے مجِید تۄں دستخت کروائے تے اُس دُیارا دِکھائی کھُلّہ-دِلی تے پِیار لئی اُس دا دھنّواد کِیتا۔
‘’اِہ تاں ساڈا پھرذ اے بادشاہۄ۔ تُسِیں ساڈے مہِمان اۄ… ساڈے بھرا اۄ…’’ اُس نیں اُٹھّ کے ساڈے نال گرمجۄشی وِچ الوِدائی ہتھّ مِلائِیا۔
شاہتاج ہۄٹل پہںُّچے تاں جگتار نیں دسِّیا کِہ ’شاہ جی‘ نیں ڈرائیِور سمیت کار بھیج دِتّی ہَے۔ کُجھ ہی پلاں وِچ تِیار ہۄ کے اسِیں کسُۄر ولّ چالے پا دِتّے۔ کھُلّہی وڈّی کار وِچ ڈرائیِور دے نیڑے جگتار بَیٹھا سی تے پِچھّے رگھبِیر سِںگھّ٬ اُس دی پتنی سُلیکھا اتے مَیں۔ میرا بھاوُک لگائۄ تاں سمُچّے پچھّمی پںجّاب نال ہی ہَے پر وِشیش تَۄر ’تے لاہَۄر اتے کسُۄر دے اِلاکے پْرتی میری کھِچّ ودھیرے رہی ہَے۔ اِس دا اِک وِشیش کارن اِہ وی ہَے کِہ میرا مَۄجُۄدا پِںڈّ سُر سِںگھّ اتے میرے وڈیرِیاں دا پِںڈّ بھڈاݨا ذِلا لاہَۄر دی تہِسِیل کسُۄر دا ہی ہِسّا رہے سن۔ اِںج مَیں آپݨے وڈیرِیاں تۄں لاہَۄر تے کسُۄر نال سبںدھِّت انیکاں کِسّے سُݨے ہۄئے سن۔ مُکدّمِیاں دِییاں ترِیکاں بھُگتݨ جاں ہۄر کار-وِہار لئی کسُۄر جاݨ دِییاں کہاݨِییاں٬ رستے وِچ آئُںدے پِںڈّاں دے ویروے٬ اُتھۄں دے بںدِّیاں نال ساںجھاں کئی کُجھ میرے اوچیتن وِچ وسِّیا ہۄئِیا سی۔
کار لاہَۄر دی ہدّ پار کرکے کسُۄر ولّ جا رہی سی۔ سڑک اُتے اتے آسے پاسے دے پِںڈّاں دے ناں اتے ویروے میری چیتنا وِچ گھُمّ رہے سن۔ کہاناں-کاچھا٬ للِیاݨی٬ راجا جںگّ۔ مَینُۄں جاپدا سی مَیں آپݨی وِچھڑی دھرتی تۄں سدِییاں باد کِسے دُۄسرے جنم وِچ گُذر رِہا ہاں۔
مَینُۄں اِس دھرتی تۄں کِئۄں وِچھۄڑ لِیا گِیا سی!
ڈرائیِور نیں ٹیپ ’اَۄن‘ کر دِتّی۔ نُسرت پھتہِ الی کھاں گا رِہا سی:
وِگڑ گئی اے تھۄڑھے دِناں تۄں
دُۄری پئی اے تھۄڑھے دِناں تۄں
کی اُہ مَینُۄں سُݨا کے گا رِہا سی۔ اِہ کِئۄں وِگڑ گئی سی۔ دُۄری کِئۄں پَے گئی سی؟ تھۄڑیہ دِناں تۄں کِتھے! اِہ تاں اُمراں بِیت گئیِیاں سن!
مَیں اُداس ہۄ گِیا ساں۔
اسِیں کہاناں نواں تے کہاناں پُراݨا کۄلۄں گُذر رہے ساں۔ اُداسی ’چۄں نِکلݨ لئی مَیں نذامدِین دا دھِیان دھر لِیا۔ پاکِستان ریڈِیئۄ دا اُہ کلاکار پاکِستان بݨن پِچھّۄں اٹاری نیڑلے پِںڈّ مۄدے تۄں اُٹھّ کے لاہَۄر جا وسِّیا سی پر خاندانی ذمِین-جائِداد اُس دی کہانے ہی سی۔ ریڈِیئۄ اُتۄں چَۄدھری تے نذامدِین گلّاں کر رہے سن۔
‘’نذامدِین جی! الّا دے فذل-اۄ-کرم نال پاکِستان دی سر-ذمِیں٬ اِہ کھِتّا اِسلامک سٹیٹ تاں اسِیں بݨا لِیا پر ہُݨ سانُۄں سچّے-سُچّے مُسلمان بݨن لئی وی سدا کۄشِش کردے رہِݨا چاہِیدا ہَے٬‘’ چَۄدھری نیں آکھِیا تاں نذامدِین کہِݨ لگّا:
‘’اِک کۄشِش تاں مَیں وی کِیتی سی پر اُس تۄں وڈّی کۄشِش میرے کُجھ ہۄر بھراواں نیں کر دِتّی۔ کہانے میری ذمِین وِچۄں سُۄیا لںگھّدا ہَے۔ سُۄئے دے کںڈھّے میرا چھۄٹا جِہا باغ ہَے۔ مَیں سۄچِیا وگدا راہ ہَے٬ آئُںدے جاںدے راہگِیراں لئی ساہ لَیݨ تے چھاویں بہِݨ دا نِکّا جِہا جُگاڑ ہی کر چھڈّاں۔ مَیں جی رُکھّاں دی چھاویں اِک تختپۄش بݨوا دِتّا٬ دۄ بَیںچ رکھوا دِتّے٬ اِک نلکا لوا دِتّا۔ نیڑے گڑوا تے لۄٹا رکھّوا دِتّا۔ سفاں وی رکھّ دِتِّییاں۔ سۄچِیا٬ لںگھّدے آئُںدے مُساپھِر نالے آرام کرنگے٬ پاݨی-دھاݨی پی لَیݨگے تے نالے جی چاہے تاں وُذُۄ کرکے نماذ پڑھ لَیݨگے۔ سواب دا کمّ سی جی۔ پر دۄ ہفتِیاں باد جا کے ویکھِیا تاں ’سچّے سُچّے‘ مُسلمان بھراواں دی بدَۄلت نلکے دی ہتھّی٬ اُتلا کپّ جِہا٬ چھۄٹے بَیںچ تے بھاںڈِیاں سمیت سفاں ولہیٹِییاں جا چُکِّییاں سن۔ مشِین پُٹّݨی تے تختپۄش چُکّݨا ودھیرے بںدِّیاں دا کمّ ہۄݨ کرکے اُہ اِہ کمّ اگلے ہپھتے اُتے پا گئے نیں۔‘’
‘’بہُتا ماڑی گلّ اے جی!… ایس کمّ نُۄں تاں پاکِستان نہِیں سی بݨائِیا آپاں‘’, چَۄدھری آکھ رِہا سی۔
مَیں من ہی من ہسِّیا٬ ‘’ساڈے ولّ وی اجِہے ’سچّے-سُّچے‘ ہِںدُّۄیاں سِکھّاں دی گھاٹ نہِیں ہَے۔ آخر تاں اِک دُۄجے دے بھرا ہی ہاں۔‘’
کار سُۄئے دے پُلّ تۄں ’شاں‘ کرکے لںگھّ گئی۔ مَیں سجّے کھبّے دُۄر تک نذامدِین دا باغ لبھّ رِہا ساں۔
کہانا لںگھّ کے للِیاݨی آئِیا۔ سڑک ’تے دۄویں پاسِیں دُۄر تک ساڈے ’رئیِیا‘ کسبے واںگ پھَیلِیا ہۄئِیا۔
‘’کسُۄر تاں بِلکُل باڈر دے نیڑے جا پَیںدا ہَے‘’, مَیں آکھِیا تاں جگتار بۄلِیا٬ ‘’بِناں اِجاذت باڈر دے نیڑلے اِلاکے وِچ آئُݨا خترناک وی ہَے۔‘’
‘’آہۄ! کِتے جاسُۄسی کرن ’چ ناں دھر لئے جائیِئے… مُڑ کے جے بچ گئے تاں جا کے لِکھدے پھِراںگے ’پاکِستان وِچ میری کَید دے دِن۔‘ مَیں ہسّ کے کِہا۔
کِسے سمیں ذِلہا لاہَۄر دی تہِسِیل کسُۄر اجّ کلّہ اِک پُۄرا ذِلہا ہَے۔ اِہ لاہَۄر تۄں فِرۄذپُر جاںدی سڑک ’تے لاہَۄر تۄں لگپگ چَۄتی مِیل دُۄر دکھّݨ-پُۄرب وِچ ستھِت ہَے۔ جِویں ’لہاور‘ تۄں بدل کے ’لاہَۄر‘ بݨِیا٬ اِںج ہی ’کشاور‘ تۄں بدل کے ’کسُۄر‘ بݨے دی روائِت سدِییاں تۄں چلّی آئُںدی ہَے۔ بھگوان رام دے پُتّر ’کشُۄ‘ ولّۄں وسائِیا ہۄئِیا ’کسُۄر’۔ پر اِتِہاس وِچ اِس دا ذِکر پںدّروِیں سدی تۄں پِچھّۄں ہی لبھّدا ہَے جدۄں بابر دے سمیں سگۄں بہُتا کرکے اکبر دے سمیں 1560 ای: دے کرِیب اِتھے پٹھاݨاں دا کبذا سی۔
جدۄں سِکھّ پںجّاب وِچ اِک تاکت بݨ کے اُبھّر رہے سن٬ اُس سمیں اُنہاں نُۄں کسُۄر دے پٹھاݨاں دے وِرۄدھ دا اکسر ساہمݨا کرنا پِیا۔ 1763 تے پھِر 1770 وِچ بھںگّی مِسل دے سرداراں نیں پُۄرے کسُۄر نُۄں آپݨے کبذے وِچ لَے لِیا۔ بہُت وڈّی گِݨتی وِچ پٹھاݨ کتل کِیتے گئے۔ اِس خاندان دے دۄ نُمائِںدے بھرا نِذام-اُد-دِین خاں اتے کُتب-اُد-دِین خاں آپݨے ہملاور مالکاں دی نَۄکری کرن لگّے۔ پر اُہ اینے اُتشاہی اتے بہادر نِکلے کِہ کُجھ سالاں باد 1794 وِچ اُنہاں نیں سِکھّاں نُۄں اُکھاڑ کے مُڑ کسُۄر ’تے پٹھاݨاں دا راج کائِم کر لِیا۔ اُہ اِس راج دے 1807 تک مالک رہے۔ 1807 وِچ رݨجِیت سِںگھّ دی ودھدی تاکت دے جلَۄء اگّے کُتب-اُد-دِین خاں نُۄں گۄڈے ٹیکݨے پئے تے کسُۄر سِکھّ راج دا اںگّ بݨ گِیا۔
کسُۄر دے نیڑے پہُںچّے تاں مَیں رگھبِیر سِںگھّ نُۄں جۄ پںجّابی گلپ دا پْرمُکھّ آلۄچک وی ہَے ; کِہا کِہ ساڈے مہان ڈھاڈی تے ناولکار سۄہݨ سِںگھّ سِیتل دے ناولاں وِچ کسُۄر اتے اُس دے آلے-دُیالے دے پِںڈّاں دا ہی ورنݨ ہَے۔ ’تُۄتاں والا کھُۄہ‘, ’جُگ بدل گِیا‘, ’پتوںتّے کاتل‘ آدِ ناولاں دے سبھ ویروے اِسے ہی کھِتّے نال سبںدھِّت ہن۔ اُسدا پِںڈّ ’کادِیوِںڈّ‘ وی کسُۄر دے نیڑے ہی سی۔
‘’ہاں٬ اِہ سارا اِلاکا تاں سِیتل دِییاں اکھّاں راہِیں انیکاں وار ویکھ چُکّے ہاں٬ اِہ تاں آپݨا ہی اِلاکا لگّدا ہَے۔‘’ اُس دی گلّ ٹھِیک سی۔ مَینُۄں وی لگّدا سی کسُۄر دے باذاراں وِچ کِدھرے دھنّے شاہ دی دُکان ہۄویگی۔ ہُݨے اُہدی دُکان تۄں اُہدا لںگّۄٹِییا لکھّا سِںگھّ باہر نِکل رِہا ہۄویگا۔
اسِیں کسُۄر دے بذاراں وِچ وڑے ساں۔ گہِما-گہِمِیں نال بھرے چھۄٹے باذاراں ’چۄں گُذردِیاں اسِیں گَۄرمِںٹّ ہائی سکُۄل دی اِمارت کۄلۄں گُذرے۔ اِسے سکُۄل وِچ سۄہݨ سِںگھّ سِیتل پڑھدا رِہا سی۔ اگّے اِںٹرنَیشنل ریںجرذ کھڑۄتے سن۔ بارڈر دی سُرکھِّیا لئی ذِمّیوار۔ اسِیں ڈرے ‘’جے اِنہاں نیں پُچھّ لِیا۔‘’
اُنہاں نیں سانُۄں ویکھ تاں لِیا پر کِہا کُجھ ناں۔
اِک بھِیڑ نال بھرے لمّے باذار وِچۄں لںگھّدِیاں ڈرائیِور نیں گڈّی سائیِں بُلّہے شاہ دی یادگار اگّے جا کھڑھی کِیتی۔
اسِیں کار تۄں اُتر کے اُس چھۄٹے جِہے کمپّلَیکس وِچ داخل ہۄئے تاں مںگّتِیاں تے فکِیراں دی اِک بھِیڑ ڈُۄمݨے دِییاں مکھِّییاں واںگ ساڈے ولّ اُلری۔ اِنہاں مںگّتِیاں وِچ ٹھِیک دِکھّ والے تے جچدے کپّڑِیاں والے مُںڈّے وی سن۔ اجِہے مںگّتے لاہَۄر وِچ وی بہُت ویکھݨ نُۄں مِلدے نیں۔ اسِیں اُنہاں تۄں کِسے ناں کِسے ترہاں کھہِڑا چھُڈا کے٬ کِسے ناں کِسے نُۄں کُجھ دے کے٬ اگّے مُکھّ درواذے  اُتے پُجّے تاں درواذے کۄل اِک وِئکتی ڈھۄلک دی تھاپ نال بابا بُلّہے شاہ دا کلام گا رِہا سی:
‘’بُلّہا کی جاݨا مَیں کَۄݨ’’
مَیں اُس نُۄں نمسکار وجۄں کُجھ مائِیا بھیٹ کِیتی۔ اِک بھاوُک ترںگّ میرے اںدّر اُمڈی۔ بابے نیں تاں کِہا سی کِہ مَینُۄں پتا ہی نہِیں مَیں کَۄݨ ہاں! مَیں تاں آپݨی پچھاݨ وِچ رُجھِیا ہۄئِیا ہاں پر دُۄجے پاسے اسِیں ہاں کِہ اسِیں پُۄرے ذۄر نال کہِںدّے ہاں کِہ اسِیں جۄ کُجھ ہاں٬ سانُۄں اِس دی چںگّی ترہاں پچھاݨ ہَے تے پتا ہَے کِہ اسِیں اَیہۄ کُجھ ہاں۔ ہِںدُّۄ٬ سِکھّ جاں مُسلمان٬ اسِیں آپݨی پچھاݨ بݨا لئی ہَے۔ اِسے پچھاݨ لئی لڑدے ہاں٬ مردے ہاں۔
رمذان دے مہِینے دی اُہ کہاݨی یاد آئی جدۄں بُلّہے شاہ آپݨے ہُجرے وِچ بَیٹھے سن۔ اُنہاں نیں کُجھ گاجراں آپ کھادھِییاں تے کُجھ آپݨے مُرِیداں نُۄں کھاݨ لئی دِتِّییاں۔ جدۄں مُرِید ہُجرے تۄں باہر بَیٹھے گاجراں کھا رہے سن تاں کۄلۄں گھۄڑِیاں اُتے کُجھ ہٹّے-کٹّے پٹھاݨ لںگھّے۔ اُنہاں رۄذاداراں نیں مُرِیداں نُۄں پُّچھِیا :
‘’رمذان دے دِن ہن تے بیشرمۄں تُسِیں لپر لپر گاجراں ڈپھّ رہے اۄ۔‘’
‘’بھُکھّ لگّی سی تاں کھاںدے ساں!’’
‘’پر تُسِیں ہُںدّے کَۄݨ اۄ؟‘’
‘’مُسلمان۔‘’
کھِجھّ تے گُسّے نال اُبّلدے گھۄڑ-سواراں نیں اُنہاں مُرِیداں نُۄں چںگّا کُٹاپا چاڑھِیا٬ ‘’مُسلمان ہۄ کے شریہیام اِسلامی نیماں نُۄں تۄڑ رہے اۄ!’’
جاݨ لگّے تاں خِیال آئِیا٬ اِنہاں دے پِیر دی وی خبر لئیِئے۔ جیہے چیلے تیہا ہی گُرُۄ ہۄویگا!
بُلّہے شاہ آپݨے ہُجرے وِچ بَیٹھا بںدّگی وِچ لِین سی۔ گھۄڑ-سواراں دے سردار نیں گُسّے نال اُس نُۄں پُّچھِیا٬ ‘’اُئے تُۄں کَۄݨ ایں؟‘’
اکھّاں مِیٹی بَیٹھے بُلّہے شاہ نیں باہواں اسمان ولّ اُٹھا کے ہتھّ ہِلا دِتّے۔ بۄلِیا کُجھ ناں!
‘’دسّدا نہِیں! تُۄں ہُںدّا کَۄݨ ایں اُئے؟‘’
بُلّہے شاہ نیں ’بُلّہا کی جاݨا مَیں کَۄݨ’ دے اںدّاذ وِچ پھِر بِناں بۄلِیاں باہواں اسمان ولّ کر کے ہتھّ ہِلا دِتّے۔
‘’چلّۄ چھڈّۄ! کۄئی دِیوانا جاپدا ہَے۔‘’ گھۄڑ سوار اِہ کہِںدِّیاں اگّے نِکل گئے تاں ہَیران ہۄئے مُرِید ہُجرے اںدّر آ وڑے تے پُچھِّیا٬ ‘’سانُۄں اُنہاں کُٹاپا چاڑھِیا۔ تُہانُۄں کُجھ وی نہِیں آکھِیا۔ اسِیں تاں رۄذا تۄڑ کے اِک گُناہ کِیتا سی پر تُہاڈا تاں دُۄہرا گُناہ سی۔ تُسِیں رۄذا تۄڑِیا وی تے تُڑوائِیا وی۔ تُہانُۄں اُنہاں کُجھ وی نہِیں کِہا۔‘’
‘’اُنہاں تُہانُۄں کی پُچھِّیا سی؟‘’ سائیِں نیں سوال کِیتا۔
‘’پُچھّدے سن٬ تُسِیں کَۄݨ ہُںدّے اۄ؟‘’
‘’تُسِیں کی کِہا؟‘’
‘’اسِیں کِہا٬ اسِیں مُسلمان ہُںدّے آں۔‘’
بُلّہے شاہ نیں ہسّ کے کِہا٬ ‘’کُجھ بݨے اۄں تدے تاں مار کھادھی جے! اسِیں کُجھ وی نہِیں بݨے٬ سانُۄں کِسے کُجھ وی نہِیں کِہا۔‘’
ڈھۄلکی دی تھاپ ’تے بُلّہے شاہ دی آواذ اجے وی میرے پِچھّے-پِچھّے آ رہی سی٬ ‘’بُلّہا کی جاݨا مَیں کَۄݨ!’’
کھُلّہے سِہن وِچ کئی کبراں سن٬ اسمان دی نںگّی چھتّ ہیٹھاں پر بابا بُلّہے شاہ دی مذار دے سِر ’تے چھتّ  سی٬ جِس دے اںدّر داخل ہۄݨ والے درواذے ’تے فارسی اکھّراں وِچ لِکھِیا ہۄئِیا سی :
‘’سجّدا سِرپھ الّہا کے لِیئے ہَے
درگاہ شرِیف مَیں اَۄرت کا داخلا ممنُۄہ ہَے۔‘’
اِسلام وِچ بُتّ پُۄجا تے وِئکتی پُۄجا منہا ہۄݨ کرکے ہی اییتھے چیتا کروائِیا گِیا سی کِہ بُلّہے شاہ نُۄں کِیتا جاݨ والا سجّدا اسل وِچ بُلّہے شاہ پْرتی نہِیں٬ الّہا پْرتی ہَے پر مَیں تاں بُلّہے شاہ نُۄں ہی سجّدا کر رِہا ساں۔ اُہدی شائِری نُۄں! اُہدی وڈِیائی نُۄں٬ جِس وِچ خُد ربّ بۄلدا سی۔
درگاہ وِچ اَۄرت دا داخلا منہا ہۄݨ کرکے ساڈے نال گئی بِیبی سُلیکھا نُۄں باہر ہی ٹھہِرنا پِیا۔ درگاہ  دی اِک دِیوار ’چۄں اںدّر ولّ کھُلّہدی اِک باری ’چۄں اںدّر ولّ مںُۄّہ کرکے اِک ادھّکھڑ اَۄرت درگاہ وِچ بَیٹھے بںدّے نال گلِّیں رُجھّی ہۄئی سی تے سانُۄں اکِیدت پْرگٹائُںدِیاں وی دیکھ رہی سی۔ اُہ سانُۄں کہِݨ لگّی٬ ‘’اسِیں ’سرکار‘ دے گدّی نشِین ہاں۔‘’
دِیواراں اُتے اںدّر باہر بُلّہے شاہ دا کالم فارسی لِپی وِچ اںکِّت سی۔
ڈھۄلا آدمی بݨ آئِیا
ابِیل کبِیل آدم دے جائے
آدم کِس دا جائِیا
بُلّہا اُنہاں تۄں وی اگّے
دادا گۄد کھِڈائِیا۔
…‥
تُسِیں ہر رںگّ دے وِچ وسّدے ہۄ
…‥
اِشک دی نوِیئۄں نوِیں بہار
باہرلِییاں دِیواراں ’تے لِکھے کلام نُۄں مَیں نۄٹ-بُکّ ’تے لِکھ رِہا ساں۔ کِتے کِتے پڑھن وِچ آ رہی مُشکل جگتار تے رگھبِیر سِںگھّ ہلّ کر رہے سن۔ بُلّہے شاہ ’سرکار‘ دی گدّی نشِینی والے پرِوار دی اَۄرت ساڈے کۄل آئی تے آئُںدِیاں ہی سوال کِیتا٬ ‘’تُہاڈے اۄدھر سرکار نیں تُہاتھۄں گُردُیارے کھۄہ لئے نیں؟‘’
‘’نہِیں…گُردُیارِیاں دا پْربںدھّ تے گُردُیارِیاں دی سامبھ-سمبھّال اِس مکسد لئی بݨی کمیٹی کردی ہَے۔‘’
پْریشان جاپدی اُہ ساڈا جواب سُݨ کے ہۄر وی پْریشان ہۄ گئی٬ ‘’ساڈے کۄلۄں تاں ایدھر سرکار نیں درگاہاں کھۄہ کے آپݨے کبذے وِچ کر لئیِیاں نیں۔ اسِیں گدّی نشِین آں تے ساڈا ایتھے کۄئی کںٹّرۄل نہِیں۔ اسِیں ہتھّل ہۄئے بَیٹھے آں۔ سرکاراں نیں نویں ای کانُۄن بݨا دھرے نیں۔‘’
ذاہِر سی کِہ پاکِستان سرکار نیں درگاہاں اُتۄں خاندانی کںٹّرۄل ہٹا کے اُنہاں دی سامبھ سمبھّال تے چڑھاوے لَیݨ دی ڈِئۄُٹی آپ سمبھّال لئی سی پر جِنہاں کۄلۄں اِہ گدّی کھُسّی سی٬ اُنہاں نُۄں آپݨی شان اتے ماݨ کھُسّ گِیا جاپدا سی۔
پھِر اُہ سہِج ہۄ کے کدے کسُۄر وِچ وسّݨ والے ہِںدُّۄیاں-سِکھّاں نال آپݨی ساںجھ دا ذِکر چھیڑ بَیٹھی٬ ‘’بھابڑا دیو راج ساڈے گُیاںڈھ ہُںدّا سی۔ دِیوالی اُتے کھۄئے دی مٹھِیائی سانُۄں بچِّیاں نُۄں کھُیائُݨی۔ مۄتی لال کھتّری ہُںدّا سی٬ بڑے وڈّے مکاناں والا۔ سبھ نال ساڈا بڑا مۄہ پِیار سی۔ ساڈے کسُۄر دے کُجھ بںدّے کھالڑے تے نارلی جا بَیٹھے نیں۔‘’
اُہ پُراݨِییاں سمِیاں وِچ گواچ گئی۔
آپݨی شردھا پْرگٹا کے واپس پرتے تاں درواذے ’تے بَیٹھا گائِک آپݨی مستی وِچ گا رِہا سی :
‘’گھڑِیالی دِئۄ نِکال نی٬
اجّ پی گھر آئِیا لال نی۔‘’
درواذے دے باہر ہی کسُۄری میتھی تے مہِںدّی وِک رہی سی۔ سُلیکھا نیں کسُۄر دِییاں اِہ دۄویں وِشیش چِیذاں خرِیدِییاں۔ بچپن تۄں سُرِںدّر کَۄر نُۄں گائُںدِیاں سُݨدے آئے ساں :
’جُتّی کسُۄری پَیرِیں ناں پُۄری
ہائے ربّا وے سانُۄں تُرنا پِیا۔‘’
مَیں اَیلان کِیتا٬ ‘’بئی مَیں کسُۄری جُتّی ذرُۄر خرِیدݨی ہَے۔‘’
‘’ٹھِیک اے!’’ سُلیکھا نیں ہامی بھری٬ ‘’مَیں وی آپݨے تے ساہب لئی ویکھ لواںگی۔‘’
‘’اُئے! آپاں بِناں منذُۄری تۄں پھِردے آں۔ ویکھِئۄ کِتے پںگّا ناں پُیا لِئۄ۔‘’ جگتار نیں چِتاونی دِتّی۔
کار ولّ ودھݨ لگّے تاں مںگّتِیاں دی بھِیڑ پھِر ہملاوراں واںگ اُلری۔ اُنہاں دی ساڈے تۄں کُجھ لَیݨ دی آس جائِذ سی پر پںجھّی تِیہ مںگّتِیاں دی بھِیڑ نُۄں خُش کرنا ساڈے وسّ نہِیں سی۔ میرے کۄلۄں تاں پاکِستانی کرںسّی دے پںجّ-دس رُپئے دے چھۄٹے نۄٹ ختم ہۄ گئے سن۔ اینے نُۄں اِک فکِیر نیں اُچّی نائرا مارِیا :
‘’نانک شاہ!
گۄبِںدّ پِیر!!’’
اُس نیں ساڈی اںدّرلی ناڑ نپّݨی چاہی سی۔ مَینُۄں اُس دے مُۄںہۄں نانک تے گۄبِںدّ دا نام لَیݨا چںگّا لگّا۔ مَیں رگھبِیر سِںگھّ نُۄں کِہا٬ ‘’اِس نُۄں ذرُۄر کُجھ ناں کُجھ دِئۄ٬ اِس نیں ساڈے گُرُۄیاں دے ناں ’تے مںگِّیا ہَے۔‘’
مَیں اںدّرے اںدّر ہَیران وی ہۄئِیا۔ دھارمِک سںسّکار کِویں ساڈی دھُر آتما دے ہیٹھاں لُکے بَیٹھے ہُںدّے نیں۔ مَیں سۄچِیا بُلّہے شاہ وی ساڈا سی پر نانک تے گۄبِںدّ تے ناں ’تے مَیں کِئۄں ہلُۄݨِیا گِیا ساں۔ کی اُہ میرے ودھیرے آپݨے سن۔ اِںج ہی جدۄں نذامدِین ریڈِیئۄ اُتے گلّبات کردِیاں کدی کدی٬ ‘’مںدّے کمِّیں نانکا٬ جد کد مںدّا ہۄ‘’ جاں ‘’کُۄڑ نکھُٹّے نانکا اۄڑک سچّ رہی‘’ کِہا کردا سی تاں مَینُۄں اُس اُتے وی لاڈ آئُںدا سی۔
لمّے ہرے چۄلے تے گل وِچ مۄٹے رںگّدار مݨکِیاں والی مالا والے اُس فکِیر دِسدے بںدّے نیں رگھبِیر سِںگھّ نُۄں پرس کھۄلہدِیاں ویکھِیا تاں ہتھّ پھَیلا کے کھلۄ گِیا۔ رگھبِیر سِںگھّ دے ہتھّ وِچ نۄٹ پھڑِیا ویکھ کے درجن تۄں ودھیرے ہتھّ اِکٹھّے اُہدے ہتھّۄں نۄٹ کھۄہݨ لئی لپکے۔ رگھبِیر سِںگھّ نیں فکِیر نُۄں دیݨ لئی نۄٹ دُۄجِیاں تۄں بچا کے ہتھّ اُچّا کِیتا۔ اُچھّل اُچھّل کے اِک جݨے نیں لگپگ اُس دے ہتھّۄں نۄٹ کھۄہ ہی لَیݨا سی کِہ اُس فکِیر نیں بِجلی جِہی پھُرتی نال سارِیاں نُۄں دھکّے مار کے پِچھّے کِیتا تے اُس مُںڈّے نُۄں دھَۄݨۄں پھڑ کے وگاہ کے ماردِیاں کِہا٬ ‘’تیری اۄئے مَیں بھَیݨ نُۄں…’’
اُس نیں رگھبِیر سِںگھّ ہتھّۄں نۄٹ جھپٹ لِیا تاں بھِیڑ نیں پھِر سانُۄں گھیر لِیا۔ اسِیں تُرںتّ جان بچا کے کار وِچ بَیٹھ گئے تے کار دے شِیشے چڑھائُںدِیاں ڈرائیِور نُۄں چھیتی-چھیتی کار تۄرن لئی کِہا۔
مںگّتِیاں دی بھِیڑ کُجھ دیر کار دے نال ہتھّ پھَیلا کے دَۄڑدی رہی۔
‘’پاکِستانی ریںجراں نالۄں تاں اِہ مںگّتے ودھیرے خترناک نِکلے۔‘’ مںگّتِیاں تۄں سُرکھِّئت دُۄری ’تے پُجّ کے مَیں لمّا ساہ لَیںدِیاں ڈرائیِور نُۄں کِہا ‘’لَے بئی بھراوا! ہُݨ کِسے اُس باذار وِچ لَے کے جاہ جِتھے تِلّے دی پُۄری کڈھائی والِییاں کسُۄری جُتِّییاں وِکدِییاں نیں۔‘’
اسِیں اِک دُکان وِچ وڑے۔ مَیں آپݨے لئی اِک سۄہݨی تِلّیدار جُتّی ویکھی۔ سُلیکھا نُۄں کِہا کِہ اُہ میری پتنی تے دھِییاں واستے ذنانا جُتِّییاں خرِیدݨ وِچ میری مدد کرے۔
‘’چھیتی-چھیتی کرۄ یار… کِتے کابُۄ ناں آ جائیِئے۔‘’ جگتار ذۄر دے رِہا سی۔
اُس دی کاہلی ویکھ کے اسِیں دُکاندار نُۄں ہۄر وی جلدی کرن لئی کِہا۔ سُلیکھا نیں آپݨے لئی وی جُتِّییاں کھرِیدݨِییاں سن پر پہِلاں اُہ میرے لئی جُتِّییاں ویکھ رہی سی۔ جُتِّییاں پسںدّ کرکے تے مُلّ کرکے ہٹے تاں سُلیکھا نیں دُکاندار نُۄں آپݨے واستے کُجھ جۄڑے وِکھائُݨ لئی کِہا۔ جگتار کہِݨ لگّا٬ ‘’سُلیکھا کی کردی ایں۔ چھڈّ جُتِّییاں۔ مُڑ کے کۄئی گلّ ہۄ گئی تاں۔ ایتھے کۄئی ذمانت دیݨ والا وی نہِیں۔‘’
اُہ گُسّے نال دُکان ’چۄں باہر نِکل تُرِیا تاں رگھبِیر سِںگھّ وی سُلیکھا نُۄں کہِݨ لگّا٬ ‘’چلّ چھڈّ راݨی رہِݨ دے۔‘’
نِراش سُلیکھا ساڈے پِچھّے-پِچھّے دُکان دِییاں پَۄڑِییاں ’چۄں اُتر آئی۔
اسِیں کار وِچ بَیٹھ کے واپسی چالے پا دِتّے۔ باذار وِچ ساڈے وفد دے کُجھ سردار شریہیام گھُمّ کے شاپِںگّ کر رہے سن۔ سُلیکھا نیں اُنہاں ولّ ہسرت نال ویکھِیا تے ہَۄلی جِہی پھُسپھُسائی٬ ‘’اَۄہناں نُۄں تاں کۄئی کُجھ نہِیں کہِںدّا۔‘’ رگھبِیر سِںگھّ نیں ہَۄلی جِہی اُس نُۄں چُپّ رہِݨ لئی کِہا۔
بھِیڑ بھرے باذاراں ’چۄں لںگھّدی ہۄئی کار سڑک ’تے آ چڑھی۔ اِسے سڑک تۄں چلّ کے ہی ساڈا ماسٹر مُلخ راج لاہَۄر گِیا سی٬ اِک سکائۄُٹ دے رُۄپ وِچّ٬ جۄ اُنہی دِنی کسُۄر دے نارمل سکُۄل وِچ پڑھِیا کردا سی تے جِنہاں دی سکائۄُٹ ٹۄلی نیں ہۄرناں سکُۄلاں دے سکائۄُٹاں سمیت لاہَۄر آ رہے وائِسرائ دا سواگت کرنا سی۔ بڑا وڈّا جلُۄس سی۔ وِدِیارتھِییاں نیں ہتھّاں وِچّ ’یُۄنِیئن جَیک‘ پھڑے ہۄئے سن۔ اُہ بادشاہ سلامت دی بادشاہی ودھݨ-پھُلّݨ  لئی نائرے لا رہے سن۔ اُہ اتے اُہدا پِیارا یار مرہاجدِین ’یُۄنِیئن جَیک‘ پھڑی وِدِیارتھِییاں دے اگّے اگّے سن۔ اچانک اِک گلی وِچّۄں کُجھ نَۄجوان نِکلے تے اُنہاں نائرے لائُݨے شُرُۄ کر دِتّے۔
‘’اپّ! اپّ! دی نَیشنل پھلَیگ‘’
‘’ڈائۄُن! ڈائۄُن!! دی یُۄنِیئن جَیک‘’
مُلخ راج آکھدا ہُںدّا سی کِہ نائرے لائُݨ والے جلُۄس دا آگُۄ س. بھگت سِںگھّ سی۔ اُس نیں باںہ اُلار کے نائرا لائِیا :
‘’اپّ! اپّ!! دی نَیشنل پھلَیگ‘’
‘’ڈائۄُن! ڈائُُۄن!! دی یُۄنِیئن جَیک‘’
مُلخ راج نیں مرہاجدِین ولّ ویکھِیا۔ دۄہاں دِییاں اکھّاں مِلِییاں تے اکھّاں ہی اکھّاں وِچ جِویں اُنہاں نیں کۄئی فَیسلا کر لِیا۔ اُنہاں نیں ہتھّاں وِچ پھڑِیا ’یُۄنِیئن جَیک‘ مُۄدھا کر دِتّا۔ اِس دی سذا وجۄں وجّے بَیںتاں نال کئی دِن اُنہاں دۄہاں دے ہتھّ سُجّے رہے سن پر اُہ خُش سن کِہ اُنہاں نیں ’یُۄنِیئن جَیک‘ ’نِیواں‘ کر دِتّا سی۔
پر مُلخ راج تے مرہاجدِین نیں ’یُۄنِیئن جَیک‘ اِس لئی تاں ’نِیواں‘ نہِیں سی کِیتا کِہ اُنہاں نُۄں آپس وِچ مِلݨ تۄں ہی ورج دِتّا جاوے۔ اِسے ہی سڑک تے رات-براتے بھگت سِںگھّ تے اُس دے ساتھِییاں دِییاں لاشاں نُۄں لِجا کے ستلُج دے کںڈھّے ہُسَینِیوالا وِکھے ساڑِیا گِیا سی۔ اِسے ہی سڑک تۄں سںتّالی وِچ ’گںڈّا سِںگھّا‘ دے کافلے لںگھّے سن رۄںدے کُرلائُںدے ہۄئے جِنہاں نُۄں راہ وِچ اگۄں ’ہُسَین‘ ہُراں دے وِلکدے کافلے ٹکّرے سن پر کڈھّے جاݨ دے باوجُۄد پاکِستان والے پاسے ’گںڈّا سِںگھّ والا‘ رہِ گِیا سی تے ہِںدُّستان والے پاسے ’ہُسَینی‘ والا ہَے۔ گںڈّا سِںگھّ تے ہُسَین دۄویں سرہدّ دے آر-پار اِک دُۄجے نُۄں مِلݨ لئی باہواں اڈّ کے وِلک رہے سن۔
نُسرت فتہِ الی دی آواذ کار وِچ گُۄںجݨ لگّی :
‘’دِل مر جاݨے نُۄں کی ہۄئِیا سجّݨا!
کدی وی نہِیں اجّ جِنّا رۄئِیا سجّݨا!’’
کی نُسرت وی میرے چُپّ اتھّرُۄیاں دی گلّ کر رِہا سی۔ گںڈّا سِںگھّ تے ہُسَین دے درد دی کہاݨی پا رِہا سی۔
‘’مَیں اِہ گِیت سُݨ کے اُداس ہۄ گِیاں۔‘’ رگھبِیر سِںگھّ نیں اچانک کِہا۔ کی اُہ وی میرے واںگ ہی سۄچ رِہا سی؟