سدِییاں تۄں بھُکھّ نںگّ٬ غرِیبی٬ کںگّالی نال گھُلدے٬ مںدّہالی دی جُۄن بھۄگدے لۄکاں نُۄں اِہ کہِ کے پْرچائِیا جاںدا رِہا ہَے کِہ اِہ غرِیبی٬ کںگّالی سمیں دے ہاکماں دے کُشاسن دی دیݨ نہِیں بلکِہ تُہاڈے پِچھلے جنم دا پھل ہَے۔ نویں پیش کِیتے بجٹ وِچ مۄدی سرکار نیں دیش دے کِسان جۄ وڈّی گِݨتی وِچ آتم-ہتِّیا کر رہے ہن اتے اُنہاں دِییاں آتم-ہتِّیاواں دا کارن کرذائی ہۄݨا ہَے٬ نُۄں ہۄر کرذے دیݨ دی پیشکش کِیتی ہَے۔ سرکار نیں اِس نُۄں آپݨی پْراپتی واںگ پیش کِیتا ہَے جد کِہ اِہ سبھ کُجھ سۄچے-سمجھے ڈھںگّ نال لُکویں ایجںڈِّیاں نُۄں اگّے ودھائُݨ دِییاں شترںجّی چالاں ہن٬ جِنہاں ’تے چلدِیاں آم لۄکاں نُۄں ہۄر دِین ہِیݨ اتے سادھن-ہِیݨ بݨا دِتّا جاویگا۔ کِسے وی کھِتّے دے لۄکاں نُۄں کرذے دے کے آتم-نِربھر نہِیں بݨائِیا جا سکدا بلکِہ کرذائی ہۄئے آتم-ہتِّیاواں لئی ذِمّیوار کارناں دی پڑتال کرکے اُنہاں نُۄں دُۄر کرکے ستھائی ہلّ کڈھِّیا جا سکدا ہَے۔ مَۄجُۄدا کھیتِیباڑی نِیتِییاں وِچ وڈّے بدلاء کرن دی لۄڑ ہَے۔ سرکاری اتے غَیر-سرکاری کرذے٬ کرذے نال مرن والِیاں دِییاں سمسِّیاواں دے ہلّ نہِیں ہن۔

دیش وِچ بیرُذگاری اتے آرتھک پاڑا اینی تیذی نال ودھ رہے ہن کِہ اِتھّے کھاناجںگّی والے ہالات پَیدا ہۄݨ دی سمبھّاونا بݨ رہی ہَے۔ اجّ اِہ ورتارا آم ہۄ گِیا ہَے کِہ بیرُذگار نَۄجیان نشِیاں نال برباد ہۄ رہے ہن تے سماج وِچ لُٹّمار ماردھاڑ دِنۄ-دِن ودھ رہی ہَے۔ کِساناں٬ مذدُۄراں اتے نَۄکری پیشا لۄکاں دی اُچّ وِدِّیا ہاسل اَۄلاد ہُݨ 8 تۄں 10 ہذار پْرتی مہِینا ’تے کمّ کرن لئی مجبُۄر ہن۔

سرکاری اتے غَیر-سرکاری بَیںکاں کۄل لۄکاں نُۄں وادھُۄ کرذے دیݨ لئی بیتہاشا پَیسا تاں ہَے پر لۄکاں لئی رُذگار پَیدا کرن لئی پَیسا نہِیں ہَے۔ اِک پاسے چںدّ سِکِّیاں لئی جان تۄڑدے کرۄڑاں لۄک ہن٬ دُۄجے پاسے دھن دے امبّار اسمان چھُۄہݨ لگّے ہن۔ اِک پاسے لۄک تیذی نال آپݨِییاں ذمِیناں تۄں واںجھے ہۄ رہے ہن دُۄجے پاسے کارپۄریشناں دے کارۄباراں دا تیذی نال پھَیلاء ہۄ رِہا ہَے۔ اِک پاسے چھۄٹے دُکاندار٬ وپاری٬ کارۄباری٬ چھۄٹِییاں سنئتاں چلائُݨ والے بُری ترہاں آرتھِک مںدّی نال جُۄجھ رہے ہن دُۄجے پاسے ملٹِیپرپذ وڈّے-وڈّے مال کھُلّہ رہے ہن۔ اِک پاسے غرِیب لۄک نِکِّییاں نِکِّییاں بِمارِییاں نال مر رہے ہن دُۄجے پاسے وڈِّییاں-وڈِّییاں کمپّنِییاں ولّۄں بِمارِییاں دے اِلاج اتے ٹَیسٹاں دے پَیکیج دیݨ والے ہسپتال کھۄلہے جا رہے ہن۔ دیش وِچ اِک پاسے مُٹھّی بھر لۄکاں کۄل بیتہاشا دَۄلت اِکٹھّی ہۄ رہی ہَے دُۄجے پاسے بیرُذگاری دی سمسِّیا اینی بھِیانک بݨ رہی ہَے کِہ اِک چپڑاسی دی نَۄکری پْراپت کرن لئی پی. اَیچّ. ڈی. لۄک کتار وِچ ہن۔ دس اسامِییاں لئی دس ہذار لۄک اِکٹھّے ہۄ جاںدے ہن۔ ہالات اِہ ہن کِہ بیرُذگاراں تۄں پھارم بھروا کے دِناں وِچ کرۄڑاں رُپئے اِکٹھّے کر لئے جاںدے ہن۔ بیرُذگاری تۄں وی کمائیِیاں کِیتِییاں جا رہِییاں ہن۔

اںتّرراشٹری سںسّتھا اَیکسپھۄم دی تاذا رِپۄرٹ جِس وِچ بھارت سمیت دُنِییا دے ہۄر دیشاں دی سمپّتی دا کھُلاسا کِیتا گِیا ہَے٬ دے اںکّڑے بڑے ہَیران کر دیݨ والے ہن۔ سماج دے ہِتاں لئی کمّ کرن والی اِس سںسّتھا دی پِچھلے سال دی رِپۄرٹ انُسار دُنِییا دی ادھّی دَۄلت ’تے کیول 62 وِئکتی کابذ ہن۔ 2010 وِچ اِہ گِݨتی 355 سی۔ اِس سںسّتھا دی اِس سال جاری ہۄئی رِپۄرٹ وِچ اِہ گِݨتی 62 تۄں گھٹ کے 8 وِئکتِییاں ’تے آ گئی۔ اِسے سںسّتھا انُسار ساڈے دیش بھارت وِچ 57 وِئکتِییاں کۄل 70 فِیسدی آبادی دے برابر دَۄلت ہَے۔ اِتھّۄں اسِیں اِہ اںدّاذا لا سکدے ہاں کِہ آرتھک پاڑا کِنّا بھِیانک رُۄپ اختِیار کر رِہا ہَے۔ اِہ اساوامپݨ بڑی تیذی نال ودھ رِہا ہَے۔ اِہ ناں برابری جمہُۄرِیئت لئی بڑا وڈّا خترا ہَے اتے اِہ آپݨے کِسم دے وِگاڑاں نُۄں جنم دے رہی ہَے۔

مںدّہالی دی دلدل وِچ لۄکاں نُۄں اِکدم نہِیں اُتار دِتّا جاںدا بلکِہ بڑے سۄچے سمجھے ڈھںگّ نال اِنہاں لۄک مارُۄ نِیتِییاں نُۄں اگّے ودھائِیا جاںدا ہَے۔ لۄکاں نُۄں اجِہی ہالت وِچ لَے کے جاݨ لئی ذرُۄری ہَے کِہ کُجھ اَیسے چھݨکݨِیاں دی کھۄج کِیتی جاوے جۄ لۄکاں دے ہتھّاں وِچ دِتّے جا سکݨ۔ اِس لئی لۄکاں لئی اکھَۄتی وِکاس دے بھرم سِرجے جاںدے ہن۔ کِرائے دِییاں سڑکاں٬ پھلائی اۄور مارکا وِکاس دی سجاوٹ لۄکاں اگّے پیش کِیتی جاںدی ہَے۔ لۄکاں نُۄں مُفت سہُۄلتاں دے کے غرِیبی کںگّالی دے داگ دھۄݨ دے دائوے کِیتے جاںدے ہن۔

اِنہاں لۄک مارُۄ نِیتِییاں دا گھاڑا دھناڈھ کمپّنِییاں دے گُرُۄگھُںٹّال امرِیکا دے ارتھ شاستری پھرائِڈمَین نُۄں منِّیا جاںدا ہَے جِس دا کہِݨا سی کِہ آم لۄکاں نُۄں گںدّے تۄں گںدّے سِسٹم دے وی آدی بݨائِیا جا سکدا ہَے پر اِس لئی ذرُۄری ہَے کِہ اُنہاں لئی سدماجنک ہالات پَیدا کِیتے جاݨ۔ بہُت برِیکبِینی نال جیکر اسِیں ویکھِیئے تاں اِتھّے وی اُسے پھارمُۄلے نُۄں اذمائُݨ دی کۄشِش کِیتی جا رہی ہَے جِس وِچ اُہ کِہا کردا سی کِہ دُۄجے دیشاں دے اساسِیاں ’تے کابذ ہۄݨ لئی ذرُۄری ہَے کِہ اُنہاں نُۄں وادھُۄ کرذے دِتّے جاݨ۔ اِس سمیں پںجّاب دے بہُگِݨتی کِسان ہن٬ جِنہاں دِییاں ذمِیناں پْرائیِویٹ کمپّنِییاں/بَیکاں کۄل گِروی ہن۔ مُلک دِییاں سرکاراں پھرائِڈمَینی پھارمُۄلے نُۄں بڑی تیذی نال اگّے ودھا رہِییاں ہن۔ کارپۄریٹراں لئی ہر راہ پدھّرا کرن ’تے تُلِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ اِہۄ مۄدی سرکار سی جِس نیں کِسان وِرۄدھی بھُۄمی ادھِگْرہِݨ بِلّ پاس کرن لئی اڈّی چۄٹی دا ذۄر لائِیا سی۔ اپھسۄس دی گلّ کِہ اِس دی چرچا پںجّ سُۄبِیاں وِچ ہۄئیِیاں چۄݨاں دے کِسے چۄݨ جلسے وِچ نہِیں ہۄئی۔

سماجِک اساویمپݨ اتے مُناپھا بٹۄرن والِییاں نِیتِییاں نُۄں اگّے ودھائُݨ لئی ذرُۄری ہَے کِہ لۄکاں نُۄں اکھَۄتی دھارمِکتا دے نال-نال کُجھ اجِہے نشے وی دِتّے جاݨ جِنہاں وِچ بہُگِݨتی غلتان ہۄئی رہے۔ دیش وِچ غرِیبی نال گھُلدے لۄکاں نُۄں مُفت وِچ آٹا٬ دالاں٬ چاہ پتّی اتے دیسی گھِئۄ دیݨ دے پھارمُۄلے تاں اذمائُݨ تۄں بائد ہُݨ مُپھت وِچ مۄبائیِل پھۄن٬ مُفت اِںٹرنَیٹّ سُوِدھاواں٬ وائی پھائی ذۄن٬ وائی پھائی کالج٬ یُۄنِیورسِٹِییاں اتے سستے جاں پھری اِںٹرنَیٹّ پَیک ورگِییاں سہُۄلتاں اِنہاں کڑِییاں دا ہی ہِسّا ہن۔

اِہ ٹھِیک ہَے کِہ سانُۄں نوِییاں تکنِیکاں نال لَیس ہۄݨ دی لۄڑ ہَے پر جِیون گُذارن لئی جیکر چںگّے رُذگار٬ چںگّا کھاݨ پِیݨ رہِݨ اتے واتاورن نہِیں تاں اِہ سبھ کُجھ ساڈے جِیء دا جںجّال بݨ جاویگا اتے کئی ترہاں دے سماجِک وِگاڑ وی پَیدا ہۄݨگے۔ لۄکاں لئی رُذگار پَیدا کرن دی بجائے اُنہاں نُۄں کرذے دیݨ دِییاں ترجِیہاں نُۄں اگّے ودھائِیا جا رِہا ہَے تاں کِہ اُہ غرِیبی کںگّالی دا جِیون بھۄگدے رہِݨ, نِکّی-نِکّی خَیرات نال پرچدے رہِݨ اتے کِںتُّۄ-پْرںتُّۄ کرن دا ہِییا ناں کرن۔

لمّے سمیں تۄں سرکاراں ولّۄں لۄکاں لئی ’اچھّے دِن‘ لِیائُݨ دے وائدے کِیتے جاںدے رہے ہن جۄ ستّ دہاکے بِیت جاݨ ’تے وی وفا نہِیں ہۄئے۔ بِیتے سمیں دَۄران کِساناں مذدُۄراں دِییاں آتم ہتِّیاواں ودھِییاں ہن۔ بیرُذگاری ودھی ہَے۔ سرکاراں دِییاں نِیتِییاں دسّدِییاں ہن کِہ بھوِکھّ وِچ کِساناں مذدُۄراں دے دُکھّ گھٹݨ دی بجائے ہۄر ودھ جاݨگے۔ چھۄٹِییاں سنئتاں تباہ ہۄئیِیاں ہن۔ غرِیب ہۄر غرِیب اتے امِیر ہۄر امِیر ہۄئے ہن۔ جات-پات دے وکھریوِیاں نُۄں ہوا دِتّی جا رہی ہَے۔ لۄکاں نُۄں دھرماں مذہباں دے ناںء 'تے وںڈّݨ دِییاں کۄجھِییاں چالاں چلِّییاں جا رہِییاں ہن۔ جنتک ادارِیاں وِچ جنتا دی شمُۄلِیئت نُۄں منپھی بݨائِیا جا رِہا ہَے۔ لۄکاں لئی اکھَۄتی وِکاس دے ہوائی کِلہے اُسار کے آپݨے سِراں ’تے آپ ہی سِہرے بنّہے جا رہے ہن۔

دیش دی بھْرِشٹ راجنِیتی نیں اوام نُۄں دیش دے سادھناں دی لُٹّ نال مالا مال ہۄئیِیاں کارپۄریشناں دے رہِمۄکرم ’تے چھڈّ دِتّا ہَے۔ لۄکاں لئی اجِہی وِوستھا کِیتی جا رہی ہَے کِہ اُنہاں تۄں سبھ ترہاں دے اساسے کھۄہ لئے جاݨ اتے اُنہاں نُۄں اِس دا اہِساس وی ناں ہۄوے۔ اوام لئی اجِہِییاں وِئُںتاں بُݨِییاں جا رہِییاں ہن کِہ آم لۄکاں دا ساہ تاں چلدا رہے پر اُہ اِنے نِتاݨے ہۄ جاݨ کِہ آپݨے پَیراں ’تے کھڑھے ناں ہۄ سکݨ۔

سانُۄں اِہ وِچارن دی لۄڑ ہَے کِہ مَۄجُۄدا وِوستھا٬ لۄک پکھّی اتے مانو ہِتَیشی وِوستھا نہِیں ہَے۔ سانُۄں اِس وِوستھا کھِلاف بۄلݨا پویگا اتے لمّی لڑائی لڑن لئی تِیار ہۄݨا پویگا۔ سانُۄں سربتّ دے بھلے لئی اجّ کُدرت پکھّی وِکاس ماڈل دی لۄڑ ہَے۔ تیذی نال ودھ رِہا آرتھک پاڑا جِتھّے بہُگِݨتی لۄکاں نُۄں برباد کرکے کںگّالی دا جِیون بھۄگݨ لئی مجبُۄر کر رِہا ہَے٬ اُتھّے اِہ کُدرتی واتاورن لئی وی تباہکُنّ سابت ہُںدّا ہَے۔ اجّ ساڈے کۄل ناں چںگّا واتاورن رِہا ہَے اتے ناں ہی سُرکھِّئت آلا دُیالا۔ سۄ٬ اِس لئی ذرُۄری ہَے کِہ مَۄجُۄدا وِکاس ماڈل جۄ ہکِیکت وِچّ وِکاس نہِیں بلکِہ آم لۄکاں دے وِناش دا کارن بݨ رِہا ہَے ’تے مُڑ وِچار کرن دی لۄڑ ہَے۔ سانُۄں اُس وِکاس دی ماڈل دی لۄڑ ہَے جۄ آم لۄکاں نُۄں چںگِّییاں سِہت سہُۄلتاں٬ چںگّا واتاورن٬ سماجِک سُرکھِّیا٬ رُذگار اتے بچِّیاں دی چںگّی اِکسار اتے سستی وِدِیا دی گرںٹّی دِںدّا ہۄوے۔

*****