کیںدر دی بھارتی جنتا پارٹی دی سرکار ولّۄں ڈاکٹر منمۄہن سِںگھّ دی سرکار دی اِکّ وڈّی پْراپتی وجۄں لِیاںدی گئی وِکاس دی سکِیم منریگا دا بھۄگ پا دِتّا گِیا ہَے۔ اِس یۄجنا دا مُکھّ مکسد بھارت دے پِںڈّاں دا وِکاس کرنا٬ ستھانک لۄکاں نُۄں گھٹّۄ گھٹّ رُذگار دی گرںٹّی مُہئیِیا کروائُݨا سی۔ گرِیب اتے پچھڑے ہۄئے اِلاکِیاں تۄں پلائِن نُۄں رۄکݨا وی اِکّ اُدیش سی۔ آرتھِک ماہِر اِس نُۄں سرکار دا بُلڈۄذر اِپھَیکٹ کہِ رہے ہن۔ اِہ سِرپھ ناں بدلݨ دی پْرکِرِیا نہِیں سگۄں اِسنے سمُچّے رُۄپ وِچّ اِس کانُۄن دی آتما نُۄں مار دِتّا ہَے۔ مُکھّ گلّ اِسدے کنّٹَیںٹ دی ہَے۔ نریگا بِلّ لِیائُݨ تۄں پہِلا پُۄرے بھارت وِچّ سہِمتی بݨائی گئی سی۔ پر جدۄں نواں کانُۄن دسمبّر 2025 وِچّ منریگا دی تھاں لَیݨ لئی پیش کِیتا گِیا تاں اجِہا کُجھ وی نہِیں سی۔ بِلّ دے اںدّر اِکّ اُپبںدھّ سَیکشن 37 راہِیں منریگا کانُۄن دے نۄٹِیپھِکیشن٬ نِئم٬ آدیش اتے دِشا-نِردیش اِکٹھّے ہی ردّ کر دِتّے گئے ہن۔ اِہ ہی بُلّڈۄذ دھارا ہَے جِس راہِیں سبھ تہِس نہِس کرکے وِگاڑ دِتّا گِیا ہَے۔ سَیکشن 5 راہِیں ہُݨ کیںدر سرکار تَیء کریگی کِہ نوِیں یۄجنا کدۄں اتے کِتھّے لاگُۄ کرنی ہَے۔ اِہ دھکّیشاہی بھری منمانی ہَے۔ کیںدر سرکار دا کہِݨا ہَے کِہ منریگا ورکر ادھارِت سکِیم سی جدۄں کِہ ہُݨ وِکاس اِسدا ادھار ہۄویگا۔ سَیکشن 22, جۄ کِہ وِتّی دھارا (پھائِنَیںس کلاذ) ہَے٬ اِہ کہِںدّی ہَے کِہ کِس پْراںت نُۄں کی٬ کِنّا اتے کدۄں دیݨا ہَے۔ اِسدی ہُݨ ساری تاکت کیںدر کۄل رہیگی۔ گرِیب کامے اتے سُۄبا سرکار دی تاکت کھُسّ گئی ہَے۔ منریگا وِچّ 90 پھِیسدی کیںدر دا ہِسّا سی٬ سٹیٹ سِرپھ 10% ہی پائُںدا سی٬ جۄ ہُݨ 60-40 کر دِتّا گِیا ہَے۔

منریگا وِچّ گھٹّۄ گھٹّ 100 دِن کمّ دیݨ دی گرںٹّی سی اتے ہُݨ پْرچارِیا جا رِہا ہَے کِہ 125 دِن کمّ مِلیگا۔ پر اِہ وی کِہا جا رِہا ہَے کِہ اسِیں اِس گلّ دی گرںٹّی نہِیں دے رہے کِہ کمّ دے دِناں دی گرںٹّی لاگُۄ ہۄویگی۔ اِہ کِہۄ جِہی اجِیب گرںٹّی ہَے؟ اِس وِچّ وی کۄئی شکّ نہِیں ہَے کِہ اِس یۄجنا وِچّ وڈّے سُدھار کرن دی لۄڑ ہَے۔ شُرُۄیاتی دَۄر دے کُجھ سال اِہ یۄجنا سپھلتا پُۄروک چلدی رہی اتے چںگّے نتِیجے ساہمݨے آئے۔ کمّ کرن والے مذدُۄراں نُۄں بھُگتان مسٹر رۄل دی ہاذری راہِیں کِیتا جاںدا رِہا۔ پر بائد وِچّ جدۄں جاب کارڈ دا چلݨ ارمبھّ ہۄئِیا تاں گڑبڑِییاں شُرُۄ ہۄئیِیاں۔ بھُگتان پْرݨالی وِچّ سۄدھ کرن دی ذرُۄرت سی کِہ پاردرشتا ودھے اتے بھْرِشٹاچار اُتّے رۄک لگّے۔ اِہ وی سچّ ہَے کِہ سِرپھ 2% پرِواراں نُۄں ہی 100 دِن دا گرںٹّی والا کمّ مِلدا ہَے۔ تامِلناڈُۄ وِچّ 54 دِن٬ ارُݨاچل پْردیش وِچّ 68 دِن٬ آںدھرا پْردیش٬ اُتّر پْردیش اتے اُڑِیسا وِچّ 51 دِن٬ تِلںگّانا وِچّ 46 دِن٬ راجستھان وِچّ 35 دِن٬ بِہار وِچّ 36 دِن٬ ہرِیاݨا وِچّ 34 دِن٬ پںجّاب وِچّ سِرپھ 26 دِن اتے ودھّ گرِیب سٹیٹاں مدھّ پْردیش٬ بِہار اتے اُتّر پْردیش وِچّ وی پْراںتک سرکاراں دا پْردرشن اتے کارجُگاری ٹھِیک نہِیں رہی۔

اِسدے وِرۄدھ اتے ہکّ وِچّ کئی ترہاں دی بِیانباذی ہۄ رہی ہَے۔ جیکر راجنِیتک لۄکاں دِییاں ٹِپّݨِییاں اُتّے وِچار کرِیئے تاں اِسدے پکھّ اتے وِرۄدھ کرن والِیاں دی لمّی سُۄچی ہَے۔ سرکار دی مُکھّ وِرۄدھی پارٹی کاںگرس دے نیتا راہُل گاںدھی نیں کِہا ہَے کِہ مَۄجُۄدا پْردھان مںتّری نرِںدّر مۄدی مہاتما گاںدھی نُۄں نپھرت کردے ہن٬ اِس لئی ناں بدلِیا گِیا ہَے۔ کاںگرس دے ہی ہۄر وڈّے کدّ دے نیتا پی چِتمبّرم نیں کِہا ہَے کِہ اِہ اِکّ وار پھِر مہاتما گاںدھی دی ہتِّیا ہَے۔ تِرمُۄل کاںگرس دی تیذ ترار نیتا مہُۄیا مۄئِترا نیں کِہا ہَے کِہ گاںدھی نُۄں مہاتما دا کھِتاب راوِںدّر ناتھ ٹَیگۄر نیں دِتّا سی؛ اِکّ ترہاں نال اِہ ٹَیگۄر دا وی اپمان ہَے۔ سۄنِییا گاںدھی نیں کِہا کِہ اِس نال کرۄڑاں لۄکاں نُۄں لابھ ہۄئِیا اتے پںچّائِتاں نُۄں تاکت مِلی سی۔ ڈی کے دی لِیڈر کنِیمۄذی نیں کِہا ہَے کِہ یۄجنا دے ناں وِچّ ہِںدّی شبد ٹھۄسݨا دیش دی پھَیڈرلِجم دی نِیتی دے کھِلاپھ ہَے۔

کاںگرس اِکّ اذادی اںدّۄلن تۄں نِکلی پارٹی سی۔ شُرُۄیاتی نہِرُۄ دَۄر وِچّ بھاکھڑا ڈَیم٬ اتے پبلِک سَیکٹر وِچّ بھاری نِویش نال بۄکارۄ سٹِیل سِٹی٬ بھلائی اُدیۄگ٬ ہِںدُّستان ایئرۄناٹِکس لِمٹِڈ ورگے وِکاس دے پْراجَیکٹ ارمبھّ ہۄئے۔ ترکّی دے اِس نہِرُۄ یُگ وِچّ یۄجنا کمِشن٬ چۄݨ کمِشن٬ آئی آئی ٹی٬ ایمذ ورگِییاں سںسّتھاواں بݨِییاں سن۔ اذادی تۄں بائد راجستّا٬ پارٹی اتے راج سںسّتھاواں دے درمِیان سپشٹ ہدّاں نہِیں بݨ سکِییاں۔ بھارت دے لۄکتںتّر تے کاںگرس دے لمبّے شاسن کال وِچّ سںوِّدھانک سںسّتھاواں راج دی نہِیں٬ اکسر پرِوارک-کیںدرِت راجنِیتی دی سیوا کرن لگّ پئیِیاں سن۔ ستّا دا کیںدر نہِرُۄ-گاںدھی پرِوار بݨِیا رِہا۔ نہِرُۄ تۄں بائد اِںدرا گاںدھی٬ راجِیو گاںدھی٬ سۄنِییا گاںدھی اتے ہُݨ اگلی پِیڑھی دے راہُل گاںدھی اتے پْرِئںکّا گاںدھی سِیاست دا کیںدری دھُرا رہے۔ کاںگرس پارٹی اںدّر اںدّرُۄنی لۄکتںتّر کمذۄر ہۄئِیا۔ خاس کرکے اِںدرا گاںدھی دے دَۄر وِچّ گورنر کیںدری سِیاست دے ایجںٹّ بݨ گئے٬ راشٹرپتی دی ہَیسِیئت ربڑ سٹَیمپ تۄں ودھِیک ناں رہِ گئی اتے نِیامپالِکا دی سُتںتّرتا ’تے وی وڈّا دھبّا لگّا۔ اَیمرجَیںسی دا لائُݨا بھارتی لۄکتںتّر دا اِکّ ٹرنِںگّ پُیائِںٹ بݨ گِیا جدۄں آم لۄکاں دے مُۄل ادھِکار ردّ کر دِتّے گئے٬ مِیڈِییا ’تے سکھت سَیںسر لائِیا گِیا اتے بِئۄُرۄکْریسی دی پُۄری سِیاسی دُرورتۄں کِیتی گئی۔ سںسّتھاواں نُۄں پرِوارک ستّا بچائُݨ دا ہتھِیار بݨائِیا گِیا۔ سارِییاں تاکتاں بِناں کِسے سںوِّدھانک اہُدے تۄں سںجَّے گاںدھی دے ہتھّ آ گئیِیاں۔ یۄگتا دی تھاں وفاداری نُۄں ترجِیہ دِتّی گئی۔ نِیُکتِییاں نِجّی نیڑتا دے ادھار ’تے ہۄݨ لگِّییاں۔ اَیمرجَیںسی سِرپھ بھارتی لۄکتںتّر لئی ہی نہِیں٬ کاںگرس پارٹی لئی وی سبھ تۄں وڈّا راجنِیتِک نُکسان سابت ہۄئی۔ پہِلی وار کاںگرس کیںدر دی ستّا تۄں باہر ہۄئی۔ اِںدرا گاںدھی اتے سںجّے گاںدھی دۄویں چۄݨ ہار گئے۔ کاںگرس دی نَیتِک اُچائی ڈِگی اتے گرِیب٬ کِسان٬ مذدُۄر ورگ دا بھرۄسا ہِلِّیا۔ اِںدرا گاںدھی دی دُرگا والی چھوہی اِکّ تاناشاہ دا رُۄپ دھار گئی۔ اَیمرجَیںسی کاںگرس لئی سِرپھ اِکّ گلتی ہی ناں رہِ کے سگۄں اُسدی سِیاسی آتما ’تے لگِّیا ستھائی داغ سی۔

جَے پْرکاش نرائِݨ دے سمپُّۄرن اذادی اںدّۄلن نیں کاںگرس نُۄں ستّا تۄں وِروا کِیتا۔ لۄکاں نُۄں ڈر تۄں مُکت کِیتا٬ وِرۄدھ نُۄں اِکٹھّا کِیتا اتے لۄکتںتّر نُۄں نواں جِیون دِتّا۔ لالُۄ٬ نِتِیش٬ مُلائِم اتے جارج پھرناںڈِس ورگے نیتا جَے پْرکاش نرائِݨ دے اںدّۄلن تۄں اُبھّرے۔ کھیتری پارٹِییاں دا اُبھار ہۄئِیا اتے دیش دے پھَیڈرل ڈھاںچے نُۄں مذبُۄتی مِلی۔ شُرُۄیاتی دَۄر وِچّ کاںگرس 1977 تۄں 1980 تِیک تِنّ سالاں لئی ستّا تۄں باہر ہۄئی۔ جنتا پارٹی دی اںدّرُۄنی پھُٹّ٬ جلد ہی آدرشاں دے ٹکراء دے چلدِیاں٬ نیتاواں وِچّ کُرسی پْراپت کرن دی للہک اتے ستھِرتا دی گھاٹ کارن جنتا پارٹی دی اںدّرُۄنی پھُٹّ ودھ گئی۔ اِس کرکے اِںدرا گاںدھی دی اِکّ وار پھِر رݨنِیتک واپسی تاں ہۄئی پر ستّا دا گرُۄر ناں ٹُٹّا اتے اُس ولّۄں کئی اِتِہاسک گلتِییاں کِیتِییاں گئیِیاں۔ پھلسرُۄپ اِںدرا گاںدھی اتے بائد وِچّ راجِیو گاںدھی دِییاں ہتِّیاواں ہۄئیِیاں۔ نرسِمہا رائۄ تۄں بائد 1989 تۄں بائد کاںگرس لگاتار ہاراں دا ساہمݨا کردی رہی۔ 1998 وِچّ سۄنِییا گاںدھی کاںگرس پْردھان بݨی۔ اُسنے بِکھری کاںگرس نُۄں اِکٹھّا کِیتا۔ پارٹی وِچّ انُشاسن اتے کیںدرِیکرن کرکے پارٹی نُۄں ٹُٹّݨ تۄں بچائِیا۔ سۄنِییا گاںدھی دی سبھ تۄں وڈّی رݨنِیتک سپھلتا نیں ڈِیئَمّکے٬ اَینّسِیپی٬ آرجیڈی٬ کھبّے-پکھّی پارٹِییاں نال ساںجھ پا کے سںیُّکت پْرگتِیشِیل گٹھّجۄڑ یُۄپِیئے بݨائِیا۔ 2004 دی جِتّ سںیُّکت پْرگتِیشِیل گٹھّجۄڑ دی جِتّ سی٬ جِسنے بھارتی جنتا پارٹی دے اِںڈِییا شائیِنِںگّ دے جھُۄٹھے نَیریٹِو نُۄں تۄڑِیا۔ اِس جِتّ نیں آم آدمی دی راجنِیتی٬ گرِیبی٬ پِںڈّ اتے رۄذگار دے مُدّے کیںدر وِچّ لِیاںدے۔

اِس جِتّ تۄں بائد سۄنِییا گاںدھی دا پْردھان مںتّری بݨن دا ہکّ سی پر چۄݨاں ہاری سجّی دھِر بھارتی جنتا پارٹی دے بھاری دباء کارن سۄنِییا گاںدھی نیں پْردھان مںتّری بݨن تۄں اِنکار کر دِتّا اتے پْرسِدھّ ارتھ شاستری ڈاکٹر منمۄہن سِںگھّ نُۄں پْردھان مںتّری بݨائِیا۔ اِس پھَیسلے نیں کاںگرس نُۄں مُڑ نَیتِک اُچائی دِتّی اتے گٹھجۄڑ ستھِر ہۄئِیا۔ سۄنِییا گاںدھی نیں سرکار نُۄں وَیلّپھیئر اتے رائیِٹس ماڈل ولّ مۄڑِیا۔ 2004 تۄں 2014 تِیک دۄ ٹرماں ڈاکٹر منمۄہن سِںگھّ دی اگوائی وِچّ یُۄپِیئے سرکار سپھلتا پُۄروک چلّی۔ اِس دَۄران 2005 وِچّ رائیِٹ آپھ اِنپھرمیشن اتے منریگا ورگے گرِیب اتے لۄک پکھّی کانُۄن بݨے۔ 2009 وِچّ سِکھِّیا دا ادھِکار٬ رائیِٹ آپھ اَیجُۄکیشن بݨِیا۔ 2013 وِچّ بھۄجن سُرکھِّیا پھُۄڈ سکِئُرٹی اتے راشٹری سلاہکار کَۄںسل نَیشنل اَیڈوائیِذری کَۄںسل دی سدھاپنا ہۄئی۔ ڈاکٹر منمۄہن سِںگھّ ویلے بݨِییاں سںسّتھاواں نیں لۄکتںتّر مذبُۄت کِیتا۔

سںگھّ پرِوار اتے رائیِٹ-وِںگّ نیں 2012 نُۄں دِلّی وِچّ ہۄئے نِربھیا گَیںگریپ اتے انّا ہذارے اںدّۄلن تۄں بݨی جنتک ناراذگی دی لہِر ’تے سوار ہۄ کے ستّا دی کھیڈ کھیڈی۔ شہِری مدھّ ورگ وِچّ گہِری نِراشا اتے اِس گُسّے نُۄں سںسّد٬ پارٹِییاں٬ سںوِّدھانک پْرکِرِیا ’تے گَیر بھرۄسگی نُۄں رائیِٹ-وِںگّ نیں مذبُۄت نیتا٬ مذبُۄت راج دے نائرے وِچّ بدل دِتّا۔ سُرکھِّیا٬ نِیاں٬ پُلِس سُدھار ’تے سوال چُکّے گئے۔ کاںگرس دی نَیتِکتا والی چھوہی ٹُٹّ گئی٬ رائیِٹ-وِںگّ نیں اُس کھالی تھاں نُۄں بھرِیا۔ یُۄپِیئے سرکار دی کمذۄر اتے رِئَکٹِو چھوہی اِس نراذگی دا ساہمݨا ناں کر سکی اتے ہار گئی۔ وڈّی بہُگِݨتی نال تاکت وِچّ آئی بھارتی جنتا پارٹی دی سرکار نیں آپݨا چِر دا سَیکُۄلر دھرم نِرپکھّ لۄکتںتّر ہیٹھ دبِّیا سِدھاںتک پَیتڑا ہِںدُّۄتو لاگُۄ کرنا ارمبھِّیا۔ بھارت دی وسّۄں دے 80 پھِیسدی ہِںدُّۄ ورگ دے وۄٹ بَیںک ’تے آپݨِییاں اَیڈِییالۄجِیکل کٹّڑپںتھّی نِیتِییاں راہِیں پکڑ مذبُۄت کرکے تِیسری وار دے لمّے سمیں لئی ستّا پْراپت کر لئی۔ اِس دَۄران سںوِّدھانک سںسّتھاواں دی کھُدمُکھتِیاری کھتم ہۄئی اتے کارجکاری دبدبا ودھِیا۔ پلَینِںگّ کمِشن نُۄں نِیتی ایۄگ دا ناں دے کے ادھِکار گھٹائے گئے۔ رِذرو بَیںک٬ اِلَیکشن کمِشن٬ کَیگ٬ آر.ٹی.آئی٬ جِیئَسّٹی کَۄںسل نال کیںدرِیکرن کرن نال دیش دا پھَیڈرل ڈھاںچا کمذۄر ہۄئِیا۔ مِیڈِییا دی آلۄچناتمک پتّرکاری کھتم ہۄئی اتے نوِیں ٹرم گۄدی مِیڈِییا ساہمݨے آئی۔ کارپۄریٹ دا دکھل ودھِیا٬ EVM مشِیناں بارے سوال اُٹھّے٬ اِلَیکشن کمِشن دا پکھّپاتی روئیِیا نذر آئِیا۔ وِرۄدھی سِیاستداناں نُۄں دبائُݨ لئی سی بی آئی٬ ای ڈی اتے راشٹری جاںچ ایجںسّی دی دُرورتۄں دے دۄش لگّے۔ بھْرِشٹ نیتا ڈر دے مارے بی جے پی وِچّ شامل ہۄݨ لگّے۔

دھرم دی راجنِیتی کرنی بھاویں اِکّ کھترناک کھیڈ ہُںدّی ہَے پر اِسدے پھَۄری لابھ تھۄڑھے سمیں لئی راجنِیتک پارٹِییاں لئی وردان بݨ جاںدے ہن۔ اِکّ ستھانک پدھّر دی گھٹنا دا ذِکر کردے ہاں۔ اسِیں آپݨے پِںڈّ جگدیو کلاں وِچّ سُۄفی شائِر ہاشم شاہ دی یاد وِچّ اِکّ ٹرسٹ چلائُںدے ہاں۔ جگدیو کلاں اِس ماݨمتّے شائِر دا جدّی پِںڈّ وی ہَے۔ اِس ٹْرسٹ راہِیں پِںڈّ دے وِکاس دے یتن ہمیشا کردے رہِںدّے ہاں۔ امّْرِتسر تۄں پِںڈّ نُۄں جاݨ والی سڑک سِرپھ دس پھُٹّ چَۄڑی رُۄرل رۄڈ سی۔ پںجّاب وِچّ کاںگرس دی ہکُۄمت سمیں پْرتاپ سِںگھّ باجوا لۄک نِرماݨ مںتّری نُۄں کئی اݨتھکّ یتناں سدکا سڑک نُۄں چَۄڑی کروائُݨ لئی ٹْرسٹ دے چیئرمَین کُلدِیپ سِںگھّ دھالِیوال جۄ ہُݨ آم آدمی پارٹی وِچّ ہن اتے باکی ٹرسّٹِییاں دے کِیتے لمّے یتناں نال منائِیا گِیا۔ سڑک 18 پھُٹّ چَۄڑی ہۄئی اتے جدۄں اُسدا نام ہاشم مارگ رکھّݨ دی گلّ چلّی٬ پِںڈّ دی دھڑیبںدّی کرَیڈِٹ لَیݨ لئی ہرکت وِچّ آئی اتے اکالی دل نال سبںدھّت دھِر دے سابکا سرپںچّ نیں دھارمِک پتّا کھیڈدِیاں سڑک دا ناں گُرُۄ ارجن مارگ کہِݨا شُرُۄ کر دِتّا کِئُںکِہ پِںڈّ تۄں تھۄڑھی وِتھّ تے گُرُۄ ارجن دیو جی نال سبںدھّت گُردُیارا گُرُۄ کا باغ ہَے۔ اِہ پیںڈُۄ لۄکاں دی آستھا دا اِکّ سوال سی۔ اِس کرکے ٹْرسٹ ولّۄں اِسدا وِرۄدھ ناں سمبھّو سی اتے ناں ہی ہۄئِیا۔ پر اپھسۄس! اجّ اُس سڑک نُۄں باہرۄں آئے لۄک اِکّ ہۄر راہ وِچّ پَیݨ والے چھۄٹے جِہے پِںڈّ لُہارکا رۄڈ وجۄں جاݨدے ہن۔ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ نیں جِس کوی نُۄں ماݨ بکھشِیا٬ پِںڈّ وِچّ جگِیر دِتّی٬ اُس مہان کوی٬ سُۄفی درویش دا ناں سڑک اتے پِںڈّ نال جُڑن دے مَۄکے تۄں سَۄڑی دھارمِک راجنِیتی کرکے اسِیں پِںڈّ والے لۄک واںجھے رہِ گئے۔

* * * * *