شاہکار ناول ’پُۄرنماشی‘ لِکھݨ والا پںجّابِییاں دا بائی جسوںتّ سِںگھّ کںوّل 100 سال 7 مہِینے 4 دِن جِئۄں کے اںتّم پھتِہ بُلا گِیا۔ 27 جُۄن 1919 نُۄں اُس نیں ڈھُڈِّیکے دی آبۄ ہوا وِچّ پہِلا ساہ لِیا سی تے ڈھُڈِّیکے وِچّ ہی 1 پھروری 2020 نُۄں سویرے 7:40 وجے آخری ساہ لِیا۔ اِشنان کرا کے اُس دا سپُتّر سربجِیت سِںگھّ کپّڑے پہِنا رِہا سی کِہ مامُۄلی ہٹکۄرے نال سواس پُۄرے ہۄ گئے۔ اُسے دِن بائد دُپہِر 3:30 وجے اُس دی مْرِتک دیہ نُۄں لیکھکاں تے لۄکاں دے وڈّے اِکٹھّ نیں ’پںجّاب٬ پںجّابی تے پںجّابِیئت دا پہِریدار جسوںتّ سِںگھّ کںوّل امر رہے‘ دے نائرِیاں نال سپُردے آتِش کر دِتّا۔

10 پھروری نُۄں ڈھُڈِّیکے دے گُردوارے اُچّے ڈیرے کںوّل نمِتّ اںتّم ارداس اُپرںتّ شردھاںجلی سمارۄہ ہۄئِیا جِس وِچّ وڈّی گِݨتی وِچّ لۄک شامل ہۄئے۔ کںوّل دے دۄہتے ڈا. سُمیل سِںگھّ سِدھُّۄ نیں سٹیج دی ذِمّیواری نِبھائی اتے مَینُۄں نیڑلے ساتھی وجۄں سںگّت نُۄں جی آئِیاں کہِݨ لئی آکھِیا گِیا۔ میرا کںوّل نال 62 سالاں دا ساتھ سی جِنہاں وِچّۄں تِیہ سال مَیں ڈھُڈِّیکے کالج وِچّ پڑھائِیا سی۔ کںوّل دی پںجّابِییاں نُۄں دیݨ دا ذِکر کردِیاں مَیں پںجّاب سرکار دا شردھاںجلی پتّر وی پڑھ کے سُݨائِیا جِس وِچّ لِکھِیا سی کِہ سرکاری کالج ڈھُڈِّیکے وِکھے بݨائے نویں آڈِیٹۄرِیئم دا ناں جسوںتّ سِںگھّ کںوّل بھون رکھِّیا جاویگا۔ ڈا. سردارا سِںگھّ جَۄہل٬ امرجِیت گُرداسپُری٬ سُرجِیت پاتر٬ گُربھجن گِلّ٬ سُکھدیو سِںگھّ سِرسا٬ ڈا. سُرجِیت سِںگھّ٬ تیجوںتّ سِںگھّ مان٬ سوراجبِیر سِںگھّ٬ جتھیدار تۄتا سِںگھّ٬ بِیردوِںدّر سِںگھّ٬ جگمِیت سِںگھّ براڑ٬ بلوںتّ سِںگھّ رامُۄوالِییا اتے کُجھ ہۄر بُلارِیاں نیں کںوّل نُۄں بھاوبھِنِّییاں شردھاںجلِییاں بھیٹ کِیتِییاں۔ بلدیو سِںگھّ سڑکناما٬ پھِلم والے منمۄہن سِںگھّ٬ بابُۄ سِںگھّ مان٬ ہربھجن مان٬ مُہمّد سدِیک٬ درشن بُٹّر سمیت انیکاں لیکھک تے کلاکار شردھا دے پھُلّ بھیٹ کرن پہُںچّے۔ سںگّت دا دھنّواد کںوّل دے پُتّر سربجِیت سِںگھّ تے پِںڈّ دے سرپںچّ نیں کِیتا۔

کںوّل دا جنم جلہِیاںوالا باغ دے ساکے تۄں ڈھائی مہِینے بائد 27 جُۄن 1919 نُۄں ڈھُڈِّیکے دی کپُۄرا پتّی وِچّ ماہلا سِںگھّ گِلّ دے گھر ماتا ہرنام کَۄر دی کُکھّۄں ہۄئِیا سی۔ اُہ پںجّ سال دا سی جدۄں اُہدے باپ دا دیہاںت ہۄ گِیا۔ اُس دے دادے دا ناں پںجّاب سِںگھّ سی جۄ اُچّے لمّے کدّ دا سِرڑی کِسان سی۔ اُہ تڑکے اُٹھّ کے ہل جۄڑدا٬ پٹھّا دتھّا کردا تے سارا دِن مِٹّی نال مِٹّی ہُںدّا رہِںدّا۔ کھیتاں دی وِراست٬ کِرت تے کِرسانی کںوّل نُۄں وِرسے وِچّ مِلی سی۔ اُہدِییاں لِکھتاں وِچّ وی کِرسانی اُہدے ہڈِّیں رچی دِسدی ہَے۔ اُہدِییاں لِکھتاں دے بہُتے پاتر کِرتی کِسان ہن۔

اُہدے بچپن دے دۄست مہِںگّے دے دسّݨ مُۄجب اُہدی مُڈھّلی پچھاݨ ’ماہلے کا بںتّا‘ سی۔ ماہلے کا بںتّا نِکّا ہُںدّا ڈںگّر چاردا٬ کَۄڈِیباڈی کھیڈدا٬ چھالاں لائُںدا٬ اِلتاں کردا٬ باتاں پائُںدا٬ ہِیر وارِس شاہ دِییاں بَیںتاں گائُںدا سی۔ آںڈھ گواںڈھ تے آئے گئے دا جِیء پرچائُںدا سی۔ کدے کدے ڈُۄںگھِییاں سۄچاں وِچّ ڈُبّ جاںدا سی۔ سِر تۄں باپ دا سائِیا جُ اُٹھّ چُکّا سی۔ اُدۄں کِسے دے خاب کھِیال وِچّ نہِیں سی کِہ اُہ پںجّابی دا نامور ناولکار بݨیگا تے اُہدے ناں نال اُہدا پِںڈّ ڈھُڈِّیکے ہۄر مشہُۄر ہۄویگا۔ ڈھُڈِّیکے دی مشہُۄری وِچّ چھے گدری بابِیاں٬ لالا لاجپت رائے تے جسوںتّ سِںگھّ کںوّل دے جنم ستھان ہۄݨ دا وِشیش رۄل ہَے۔

اُہدے جنم ویلے ڈھُڈِّیکے کچّے کۄٹھِیاں والا پِںڈّ سی۔ کچّے پہے سن تے وِںگِّییاں ٹیڈھِییاں پگڈںڈِّییاں۔ ٹاویں ٹلّے کھُۄہ سن جِنہاں اُتّے ہلٹ چلدے۔ ہلٹاں دے کُتّے ہنہیرِییاں تے چانݨِییاں راتاں وِچّ ٹِچّ ٹِچّ کردے۔ نیڑلے شہِر جگرائۄں تے مۄگا سن جِتھّۄں سَۄدا سُۄت لِیاںدا جاںدا۔ نیڑلا ریلوے سٹیشن اجِیتوال دۄ کۄہ دُۄر سی۔ آئُݨ جاݨ لئی گڈّے سن۔ سردے پُجّدے بںدّے اُۄٹھ گھۄڑے دی سواری وی کر لَیںدے۔ بہُتے کھیتاں وِچّ سال وِچّ اِکّۄ پھسل ہُںدّی۔ بھائیِچارا جُڑواں سی۔ کںوّل نیں بچپن وِچّ آپݨے پِںڈّ وِچّۄں جۄ پْربھاو لِیا اُہی اُہدِییاں لِکھتاں وِچّ وار وار پرگٹ ہُںدّا رِہا۔

اُہدے ناول ’پُۄرنماشی‘ وِچلا ’نواں پِںڈّ‘ کںوّل دا بچپن تے جوانی وِچّ ویکھِیا آپݨا پِںڈّ ڈھُڈِّیکے ہی ہَے۔ ناول دے آرمبھّ وِچّ جِہڑا کھُۄہ چلدا وِکھائِیا گِیا اُہ اُہدے گھر نیڑلا کھُۄہ سی جۄ ہُݨ پُۄرِیا جا چُکّا ہَے۔ بییاباد ہۄئِیا اُہ کھُۄہ اُہدے ناول پُۄرنماشی وِچّ آباد ہَے جِس دی مَۄݨ اُتّے کدے کںوّل تے کدے بلراج ساہنی وی بہِںدّے رہے۔

پُۄرنماشی ناول وِچّ پںجّاب دے پیںڈُۄ جِیون دِییاں انیکاں جھاکِییاں اکھّاں اگّے آئُںدِییاں ہن۔ کِتے تْرِںجّݨ, کِتے میلے٬ کِتے تِییاں٬ کِتے کھیڈ مُکابلے٬ کِتے کھاݨ پِیݨ دِییاں مہِفلاں٬ کِتے ساکیداری٬ پْراہُݨچاری٬ ستھّ چرچا٬ لۄہڑی٬ کِتے ڈاکا٬ کِتے ٹھاݨے دی ہوالات٬ کِتے املی دے ٹاںگے دی سواری٬ جنّاں دا چڑھنا٬ جاگۄ کڈھّݨی٬ وِیاہاں دے گِیت٬ جنّ بنّہݨی تے چھڈائُݨی٬ گائُݨ دے اکھاڑے٬ گوںتّرِییاں دِییاں ڈھڈّ سانگِییاں٬ میلِیاں دِییاں رَۄݨکاں تے لڑائیِیاں٬ ڈبّاں وِچّ پِستَۄل٬ کھُۄںڈے٬ دُنالِییاں٬ ذمِین دبّݨ دے لالچ٬ پںچّاں دے پکھّپاتی پھَیسلے٬ شرِیکے٬ بھانِییاں٬ گِیانی دا اُپدیش تے کِتے کِتے اِنکلاب دِییاں گلّاں ...۔

کںوّل 27 جُۄن 2019 نُۄں سَۄ سالاں دا ہۄئِیا تاں اُس دے مَۄلِک٬ انُواداں تے چۄݨویں سںگّْرِہاں سݨے 101 کِتابی ٹائیِٹل چھپ چُکّے سن۔ اِںج اُس نیں سَۄ سال تۄں ودھّ جِئۄُںدے رہِݨ تے 101 کِتاباں رچن دا رِکارڈ رکھّ دِتّا سی۔ وِشو بھر دِییاں بھاشاواں وِچّ شائِد ہی کۄئی نامی ساہِتکار ہۄوے جِس نیں اسّی ورہے لگاتار لِکھِیا ہۄوے تے سَۄ سال تۄں ودھّ جِیوِیا ہۄوے۔ وڈئُمرے برنارڈ شاء٬ برٹرںڈّ رسّل تے کھُشوںتّ سِںگھّ جِہے نامور لیکھک سَیںچری ماردے ماردے رہِ گئے سن۔ آخر اِہ سَیںچری مارنی اِکّ پںجّابی لیکھک دے ہِسّے آئی۔ آلۄچک تے لیکھک٬ سبھ منّدے ہن کِہ کںوّل نیں پںجّابی وِچّ سبھ تۄں ودھّ پاٹھک پَیدا کِیتے۔ پںجّابی ساہِت تے بھاشا نُۄں اُس دی انمۄل دیݨ ہَے۔

جے سںتّ سِںگھّ سیکھۄں پںجّابی ساہِت دا بۄہڑ سی تاں جسوںتّ سِںگھّ کںوّل سرُۄ دا بُۄٹا سی۔ اُہ وگدِییاں ہواواں دے ویگ وِچّ جھُۄمدا سی۔ کدے کھبّے لہِرائُںدا سی٬ کدے سجّے تے کدے واورۄلے واںگ گھُمّدا سی۔ اُہدا تݨا مذبُۄت سی تے جڑھاں ڈُۄںگھِییاں٬ جِس کرکے جھکھّڑ تُۄفان وی اُس نُۄں دھرتی تۄں نہِیں سن ہِلا سکے۔ اُہ ویگمتّا لیکھک سی تے لۄہڑے دا جذباتی۔ اُہدے رُماںچِک رئۄں وِچّ لِکھے واک سِدھّے دِلاں اُتّے وار کردے رہے۔ اُس نیں لگبھگ پںجّاہ لکھّ لفذ لِکھے تے ہذاراں سںوّاد رچے جۄ نَۄجوان کُڑِییاں مُںڈِّیاں دِییاں ڈائِرِییاں اُتّے چڑھدے رہے۔ اُس دے ناول ’رات باکی ہَے‘ نیں ہذاراں نَۄجوان کامریڈ بݨائے جِس دی گواہی سۄہݨ سِںگھّ جۄش سمیت انیکاں کمِئۄُنِسٹ آگُۄیاں نیں بھری۔

کںوّل چار جماتاں ڈھُڈِّیکے تۄں پڑھ کے اٹھّوِیں جمات تک نانکے پِںڈّ چُۄہڑچکّ پڑھِیا سی۔ اُتھّے ہی چُۄہڑچکّ دا جمّپل لچھمݨ سِںگھّ گِلّ پڑھدا سی جۄ اُس تۄں دۄ سال وڈّا سی۔ اُہ پںجّاب دا سِکھِّیا مںتّری تے پھِر مُکھّ مںتّری بݨِیا جِس نیں دسمبّر 1967 وِچّ وِدھان سبھا تۄں پںجّاب راج بھاشا اَیکٹ پاس کروا کے پںجّابی نُۄں پںجّاب سرکار دے سارے دپھتراں وِچّ املی تَۄر اُتّے لاگُۄ کِیتا۔ اُہ پںجّابی لئی جۄ کر گِیا اُس تۄں بائد پںجّاب کۄئی ہۄر مُکھّ مںتّری نہِیں کر سکِیا۔ پںجّابی سُۄبے دے اِکّ مُکھّ مںتّری نیں تاں اہُدے دی سہُں وی پںجّابی دی تھاں اںگّریذی وِچّ چُکّی سی!

لچھمݨ سِںگھّ گِلّ تے جسوںتّ سِںگھّ کںوّل دا سمکالی گِیانی لال سِںگھّ گواںڈھی پِںڈّ دَۄدھر دے پْرائِمری سکُۄل وِچّ پڑھِیا سی۔ اِس نُۄں سببّ کہِ لوۄ جاں کُجھ ہۄر کِہ ڈھُڈِّیکے٬ چُۄہڑچکّ تے دَۄدھر دے اُہ تِنّے وِدِیارتھی پںجّابی بھاشا دے وڈّے تھمّہ بݨے۔ لچھمݨ سِںگھّ گِلّ نیں پںجّابی نُۄں پںجّاب دی راج بھاشا دا درجا دِوائِیا٬ گِیانی لال سِںگھّ نیں پںجّاب دے سرکاری دپھتراں وِچّ پںجّابی بھاشا لاگُۄ کرن دا کارج نِبھائِیا اتے جسوںتّ سِںگھّ کںوّل نیں پںجّابی سبھاواں٬ کنوَینشناں تے پںجّابی کانپھرںسّاں کروا کے اتے پںجّابی ساہِت رچ کے پںجّابی ساہِت تے بھاشا نُۄں امِیر بݨائِیا۔ کدے اُس نُۄں ’پُۄرنماشی‘ والا کںوّل٬ کدے ’رات باکی ہَے‘ والا ناولکار تے کدے ’لہُۄ دی لۄء‘ والا لیکھک کہِ کے وڈِیائِیا جاںدا رِہا۔ کدے ناولکار نانک سِںگھّ دا وارس تے کدے پںجّاب دے پیںڈُۄ جِیون٬ خاس کر کے کِسانی جِیون دا مۄڈھی ناولکار منِّیا جاںدا رِہا۔

چڑھدی جوانی وِچّ اُس نیں ملائِیا وِچّ چَۄکِیدارے دی نَۄکری کِیتی۔ پھِر شْرۄمݨی گُردوارا پْربںدھّک کمیٹی دی کلرکی کِیتی۔ دیش دی وںڈّ سمیں ڈھُڈِّیکے دے مُسلماناں نُۄں بچائِیا تے کَیمپاں وِچّ پُچائِیا۔ 1947 دے اُجاڑے پِچھّۄں کِرسانی کردِیاں تے کِتاباں لِکھدِیاں دۄ وار پِںڈّ دا سرپںچّ بݨِیا۔ ڈھُڈِّیکے وِچّ اُچّ سِکھِّیا تے سِہت دے ادارے بݨوا کے پِںڈّ دا وِکاس کِیتا۔ بھاشا وِبھاگ پںجّاب دا سلاہکار٬ کیںدری پںجّابی لیکھک سبھا دا جنرل سکتّر٬ پْردھان تے سرپْرست رِہا۔ اُہدے ستھاپت کِیتے پںجّابی ساہِت ٹْرسٹ ڈھُڈِّیکے نیں سَۄ تۄں ودھّ لیکھکاں نُۄں باوا بلوںتّ٬ بلراج ساہنی تے ڈا. جسوںتّ گِلّ یادگاری اوارڈ دِتّے۔ اُہ پںجّابی کنوَینشناں دا کنوِینر تے اِںگلَیںڈ وِچّ پہِلی وِشو پںجّابی کانپھرںسّ کرائُݨ دا مۄہری رِہا۔ اُس نیں پںجّابی نُۄں دیوناگری لِپّی وِچّ لِکھݨ تے ہِںدّی سںسّکْرِت دی شبداولی وِچّ کھچت ہۄݨ تۄں بچائُݨ وِچّ اہِم رۄل نِبھائِیا۔ اُہ پںجّاب سکُۄل سِکھِّیا بۄرڈ دا مَیمبر وی رِہا۔

کںوّل دِییاں پُستکاں دا لیکھا جۄکھا لمّا چَۄڑا ہَے۔ کیول ناولاں دی گِݨتی ہی پَیںتِییاں تۄں اُپّر ہَے۔ پہِلا ناول ’سچّ نُۄں پھاںسی‘ 1944 وِچّ چھپِیا جد کِہ آخری ناول ’لدھّا پری نیں چنّ اُجاڑ وِچّۄں‘ 2006 وِچّ پْرکاشِت ہۄئِیا۔ اِنہاں وِچکار پالی٬ پُۄرنماشی٬ رات باکی ہَے٬ سِول لائیِنذ٬ رُۄپ دھارا٬ ہاݨی٬ بھوانی٬ ہُنر دی جِتّ٬ دیوداس (انُواد) , مِتّر پِیارے نُۄں٬ تارِیخ ویکھدی ہَے٬ جیرا٬ برف دی اگّ٬ جںگّل دے شیر٬ لہُۄ دی لۄء٬ سُۄرمے٬ منُکھّتا٬ مۄڑا٬ مُۄمل٬ سُر ساںجھ٬ اَینِیاں وِچّۄں اُٹھّۄ سُۄرما٬ اہِساس٬ خُۄبسُۄرت دُشمݨ, نواں سنِّیاس٬ تَۄشالی دی ہںسّۄ٬ کالا ہںسّ٬ جھِیل دے مۄتی٬ کِیڑی دا ہںکّار٬ ہال مُرِیداں دا٬ کھُۄن کے سۄہِلے گاوِیئہِ نانک٬ رُۄپوتی٬ مُکتی مارگ اتے سُںدّراں آدِ ناول چھپے۔

کہاݨی سںگّْرہِ ’کںڈّے‘ تۄں ’جسوںتّ سِںگھّ کںوّل دِییاں سْریشٹ کہاݨِییاں‘ تک درجن تۄں ودھّ کہاݨی سںگّْرہِ ہن جِنہاں دے ناں ذِںدّگی دُۄر نہِیں٬ سںدھُّۄر٬ رُۄپ دے راکھے٬ پھُلّاں دا مالی٬ پھُلّاں دی راݨی٬ رُۄہ دا ہاݨ, ہئُکا تے مُسکاݨ, مائی دا لال٬ گواچی پگّ٬ جںڈّ پںجّاب دا٬ چِکّڑ دے کںوّل تے لمّے والاں دی پِیڑ آدِ ہن۔ تِنّ کاوِ سںگّْرہِ ’بھاونا‘ ’سادھنا‘ تے ’ارادھنا‘ کںوّل دے ناں ہن۔ گۄرا مُکھّ سجّݨاں دا٬ مرن مِتّراں دے اگّے اتے جُۄہُۄ دا مۄتی تِنّ ریکھا چِتّراں دے سںگّْرہِ ہن۔ ’جِیون کݨِییاں‘ کاوِ کھِیالاں دی پُستک ہَے۔ ’پُنِّیا دا چانݨ’ ’رُۄہ دِییاں ہیکاں‘ اتے ’دھُر درگاہ‘ جِیون یاداں تے نِجّی انُبھو دِییاں پُستکاں ہن۔ کںوّل دے اخباری لیکھاں دی گِݨتی سَیںکڑِیاں وِچّ ہَے جِنہاں نُۄں 17 لیکھ سںگّْرِہاں وِچّ ’اِکٹھّے کِیتا گِیا ہَے۔ اُنہاں دے ناں جِتّ ناما٬ دُۄجا جفرناما٬ سِکھّ جدّۄجہِد٬ جدّۄجہِد جاری رہے٬ کںوّل کہِںدّا رِہا٬ آپݨا کَۄمی گھر٬ ہال مُرِیداں دا٬ ساڈے دۄست ساڈے دُشمݨ, پںجّاب دا سچّ٬ سچُ کی بیلا٬ پںجّابِیئۄ جِیݨا ہَے کِہ مرنا٬ کَۄمی للکار٬ پںجّاب تیرا کی بݨُۄں اتے رُڑھ چلِّیا پںجّاب آدِ ہن۔ اُہدے ناولاں تے لیکھ سںگّْرہِیاں دِییاں درجن تۄں ودھّ اَیڈِیشناں چھپدِییاں رہِییاں۔ اُہدِییاں سَۄ کُ کِتاباں دِییاں کُل کاپِییاں دس لکھّ تۄں ودھ چھپ چُکِّییاں ہۄݨگِییاں۔ اِکّ کاپی دی رائِلٹی دس وِیہ رُپئے وی مِلی ہۄوے تاں ہِساب لا لئۄ کِنّی رائِلٹی مِلی ہۄویگی؟ پںجّابی وِچّ شائِد ہی کِسے ہۄر لیکھک نُۄں اُہدے جِنّی رائِلٹی مِلی ہۄوے۔

پہِلی پُستک ’جِیون کݨِییاں‘ تۄں آخری پُستک ’دھُر درگاہ‘ تک پُجّدِیاں کںوّل نیں جِیون دے انیکاں رںگّ ویکھے تے پاٹھکاں نُۄں وِکھائے ہن۔ چڑھدی جوانی وِچّ اُہ ہِیر گائُںدا٬ کوِتا لِکھدا٬ سادھاں سںتّاں تے وَیلِییاں بدماشاں نال میلجۄل کردا٬ ویداںت تے مارکسواد پڑھدا٬ سجّے کھبّے کامریڈاں تے نکسلِییاں دا ہمدرد بݨدا٬ پْرۄ. کِشن سِںگھّ دے مارکسی نذرِیئے تۄں سِکھّ اِنکلاب ولّ مۄڑا پائُںدا٬ سِکھّ ہۄملَیںڈ دا سمرّتھن کردا٬ کھاڑکُۄیاں دا ہمدرد بݨ گِیا سی۔ بھارت دے ہُکمراناں تے سِیاسی نیتاواں نُۄں کھُلّہِییاں چِٹھِّییاں لِکھدا پںتھّ-پںتھّ تے پںجّاب-پںجّاب کُۄکݨ لگّ پِیا سی۔ اخِیر اُہ ’پںجّاب تیرا کی بݨُۄں؟‘ دے جھۄرے جھُرن لگّ پِیا سی۔ جاںدی وار اُہ پںجّاب دۄکھِییاں دے وَیݨ پا رِہا سی!

1958 تۄں مَینُۄں اُہدی نیڑتا مانݨ دا نِگھّ ہاسل رِہا۔ 1967 تۄں 96 تک مَینُۄں ڈھُڈِّیکے دے کالج وِچّ پڑھائُݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ رِٹائِر ہۄݨ پِچھّۄں مَیں کَینیڈا جاںدا رِہا۔ کَینیڈا تۄں پںجّاب آ کے مِلدا گِلدا رِہا۔ 9 دسمبّر 2018 نُۄں مَیں اُہنُۄں مِلݨ گِیا تاں اُہ دھاء کے مِلِیا سی۔ سرِیر بھاویں کُجھ جھںوِّیاں لگّا پر ’مَیں کائِم ہاں‘ دے بۄل گڑھکویں لگّے سن۔ پڑھن لِکھݨ والے کمرے وِچّ اُہدِییاں پھۄٹۄیاں وِچکار ڈا. جسوںتّ گِلّ دی پھۄٹۄ وی لگّی ہۄئی سی۔ کۄٹھی اُویں ہی سی پر ڈا. جسوںتّ گِلّ دی جی آئِیاں کہِݨ والی مُسکراہٹ اُتھّے نہِیں سی۔ 98 سال دی اُمر وِچّ لِکھی اُہدی آخری پُستک ’دھُر درگاہ‘ میذ اُتّے پئی سی۔ اُہدے سرورک اُتّے ستراں چھپِییاں سن: دِل دے تارِئۄ! رُۄہ دے پِیارِئۄ! وِچھڑن دا ویلا دھکّا دے کے آ گِیا اے۔ دھکّے ماردے میلے نیں اِکّ دِن کھِلرݨا ہی ہَے۔ آئۄ رل مِل کے اِس میلے نُۄں یادگاری بݨائیِئے۔ یاراں دۄستاں٬ پاٹھکاں٬ لیکھکاں تے انادی میل مِلاپِییاں نُۄں٬ گھُٹّ گھُٹّ جپھِّییاں پا کے مِلِیئے تے پِیار دِییاں پکِّییاں لِیہاں نُۄں یادگاری بݨائیِئے...

اُس نُۄں دِسدا ساپھ سی پر سُݨدا اُچّا سی۔ کۄئی ہال چال پُچھّدا تاں آکھدا سی٬ “میرا تاں چںگّا پر پںجّاب دا ماڑَے۔”

5 جنوری 2019 نُۄں مَیں پھِر مِلݨ گِیا تاں اُہ اِکّۄ شِئر وار وار دُہرائی گِیا سی: ہم جۄ گئے تۄں راہ گُذر ناں تھی٬ تُم جۄ آئے تۄں مںذّلیں لائیں...

رات مَیں اُہدے کۄل ہی رِہا ساں۔ بڑِییاں کھُلّہِییاں گلّاں ہۄئیِیاں۔ سویرے اُٹھّے تاں اُہ ’ہم جۄ گئے تُم جۄ آئے‘ والا شِئر بھُلّ چُکّا سی۔ مَیں اُہدی ہتھّ لِکھت دی نِشانی وجۄں اِکّ کاگذ میذ تۄں چُکّ لِیا جۄ اُس نیں تاذا ہی لِکھِیا سی۔ اُہ پُراݨے پَیڈ دا ادھّا ورکا سی۔ مَیں تَیء کر کے بٹُۄئے وِچّ پا لِیا جۄ اجّ تک میرے بٹُۄئے وِچّ ہَے۔ اُس اُتّے لِکھی پہِلی ستر سی: کالی گانی مِتّراں دی٬ گلّ پا کے لکھّاں دی ہۄ جاہ۔ دُۄجی ستر سی: چھۄٹِییاں لڑائیِیاں بںدّ۔ چڑھدی کلا بُلںدّ! تے تِیجی ستر سی: شکتی بںدّے نُۄں للکاردی ہَے؛ تیری آئی مَیں مر جاں٬ تیرا وال وِںگّا ناں ہۄوے۔ کاگذ دے دۄہِیں پاسِیں وِیہ کُ ستراں ہن۔

اُس نُۄں لِکھݨ دی پْریرنا گُرباݨی٬ سُۄپھی باݨی٬ لۄک باݨی تے وارس دی ہِیر تۄں مِلی سی۔ اُہ پْرۄ. پُۄرن سِںگھّ٬ وِکٹر ہِئۄُگۄ٬ چارلس ڈِکنذ٬ بالذاک تے ٹالسٹائے ورگے لیکھکاں تۄں پْربھاوِت ہۄئِیا سی۔ اُہ بھاویں الذبرا ناں آئُݨ کارن دسوِیں وِچّ اڑ گِیا سی پر لِکھݨ وِچّ اِنا اگّے ودھِیا کِہ اُس نُۄں گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی امّْرِتسر نیں ڈی. لِٹّ. دی آنریری ڈِگری دے کے سنمانِیا۔ پںجّاب سرکار نیں ساہِت رتن دا خِتاب دِتّا۔ پںجّابی ساہِت اکاڈمی تے بھارتی ساہِت اکاڈمی نیں وی آپۄ آپݨے اوارڈ دِتّے۔ اُس نُۄں سروسْریشٹ پُرسکار نال وڈِیائِیا گِیا۔ سَیمسںگّ کمپّنی نیں ساہِت اکاڈمی دِلّی راہِیں ٹَیگۄر یادگاری اوارڈ دِتّا۔

اُس نُۄں بتھیرے سِیاستدان تے سادھ سںتّ مِلدے اتے آپݨا سلاہکار بݨائُںدے رہے۔ اُہ دیس پردیس سَیر سپاٹِیاں اُتّے وی جاںدا رِہا اتے مہِںجّۄداڑۄ دے کھںڈّر تے وِشو دے اجائِب گھر ویکھدا رِہا۔ اُہ دیس پردیس دے ساہِت سماگماں دِییاں پردھانگِییاں کردا رِہا تے میرے نال کَینیڈا دے کبڈّی میلے وی ویکھدا رِہا۔ اسِیں اِکٹھّے کدے وِسلاں پھڑ کے تے کدے مائیِک پھڑ کے کبڈّی دے مَیچ کھِڈائُںدے رہے۔ 1967 وِچّ اُس نیں ہی مَینُۄں خالسا کالج دِلّی تۄں پٹّ کے ڈھُڈِّیکے دے کالج وِچّ لِیاںدا سی جِتھّے مَیں اُہدے کرکے لمّا سماں ٹِکِیا رِہا۔

جُۄن 2019 تۄں اُہ آپ مںگّ کے کُجھ نہِیں کھاںدا پِیںدا۔ اُس دا سپُتّر سربجِیت سِںگھّ٬ نُۄںہ گُرپْرِیت کَۄر تے گھر دے ہۄر جِیء ہر ویلے اُہدی سیوا سمبھّال وِچّ لگّے ہۄئے سن۔ اِنی چںگّی سامبھ سمبھّال کِسے کرماں والے بذُرگ دی ہُںدّی ہَے۔ 27 جُۄن 2019 نُۄں جدۄں کںوّل سَۄ سالاں دا ہۄئِیا سی تاں پںجّاب سرکار نیں اِلاج لئی پںجّ لکھّ رُپئے دا چَیکّ بھیجِیا سی جۄ پرِوار نیں دھنّواد کردِیاں اِہ کہِ کے مۄڑ دِتّا سی کِہ اُنہاں دے باپُۄ جی بِمار نہِیں٬ بُڈھاپے کارن کمذۄر ہۄ رہے ہن اتے اسِیں سیوا سمبھّال کرن دے یۄگ ہاں۔ اِہ پَیسے کِسے لۄڑوںدّ پںجّابی لیکھک نُۄں دے دِتّے جاݨ جاں پںجّابی بھاشا دے لیکھے لا دِتّے جاݨ۔ سانُۄں باپُۄ جی نیں پالِیا ہَے تے بُڈھاپے وِچّ اُنہاں دی سیوا کرنی ساڈا پھرذ ہَے۔

8 نومبّر 2019 نُۄں کَینیڈا تۄں پِںڈّ پہُںچّݨ سار مَیں سِدھّا کںوّل کۄل گِیا۔ اُس دِییاں اکھّاں ادھمِیٹِییاں سن۔ اکھّاں پُٹِّییاں تاں اُس نیں ٹِکٹِکی لگّا کے میرے ولّ ویکھِیا۔ مَیں تپاک نال ہتھّ پھڑے اتے سربجِیت نیں سہارے نال کُرسی اُتّے بِٹھائِیا۔ پھِر مَیں آپݨی کِتاب اُہدِییاں اکھّاں اگّے کِیتی تاں کِہ میرا ناں پڑھ کے پچھاݨ لوے۔ اُس نیں مَینُۄں سِیاݨ تاں لِیا پر بۄل نہِیں سکِیا۔ اکھّاں وِچّ کُجھ خُشی دِسی تے رتا کُ تراوٹ وی۔ بِیبی گُرپْرِیت کَۄر چاہ لَے کے آئی تاں کںوّل نیں وی چاہ مںگّ لئی۔ اُہ ہَیران ہۄئی کِہ باپُۄ جی نیں چار پںجّ مہِینِیاں بائد پہِلی وار چاہ مںگّی ہَے! میرے نال اُس نیں چاہ دا ادھّا کُ کپّ پی وی لِیا۔ ستّ مہِینِیاں تۄں اُہ باہرلی کۄٹھی وِچّ ہی سی اتے اںدّرلے گھر وِیلہ چیئر اُتّے اِکّ وار ہی جا سکِیا سی۔ خَیر سُکھ پُچھّݨ والے باہرلی کۄٹھی آ کے مِلدے سن جِتھّے گھر دا کۄئی ناں کۄئی جِیء ہر ویلے ہاذر ہُںدّا سی۔

جسوںتّ سِںگھّ کںوّل اُدۄں ڈھُڈِّیکے دا سرپںچّ سی جدۄں پِںڈّ دے نَۄجواناں نُۄں نال لَے کے 64 ورہے پہِلاں لالا لاجپت رائے کھیڈ میلا شُرُۄ کِیتا سی۔ میلے دا مۄڈھی کںوّل سَۄ سال دی اُمر تک میلے دی ہاذری بھردا رِہا سی۔ 2018 وِچّ مَیں کںوّل نُۄں ملّۄملّی میلے وِچّ لَے گِیا ساں۔ 2019 وِچّ میلے وِچّ لِجا کے جھںڈّی وی کروا آئِیا ساں۔ 2020 دا میلا وِکھائُݨ لئی وی بتھیرا کِہا: چلّ میلے چلِّیئے٬ اۄڑک نُۄں مر جاݨا...

پر اُہ جاںدی وار دا میلا ویکھݨ جۄگا نہِیں سی ...۔

اُمر دی سَیںچری مارن پِچھّۄں اُہ اِکۄتری مارن دے راہ اُتّے سی جِسدا رِکارڈ رکھّݨ وِچّ سِرف پںجّ مہِینے باکی سن۔ پر کُدرت نُۄں جۄ منذُۄر سی اُہی ہۄئِیا۔ کںوّل دی دیہ دا اںتّ ہۄئِیا ہَے اُس دِییاں لِکھتاں دا نہِیں۔ اُس دے لِکھے لکھّاں لفذ تارِیاں ہار جگدے رہِݨگے تے چںدّ دی پُۄرنماشی واںگ ہنہیرِییاں راتاں رُشنائُںدے رہِݨگے۔