اِکبال دی سوَیجِیونی ’برف وِچ اُگّدِیاں‘ دے سمرپݨ پنّے اُتّے اِہ ستراں اںکِّت ہن:

کدے ناں سۄچِیا تک سی اجائیِں مر-مِٹݨ بارے

پر چھُری دا ہُسن سی کِہ خُدکُشی دا جھلّ وگ تُرِیا!

دیکھِیا مَینُۄں جدۄں سی پہِلی واری برف نیں٬

مُسکْرائی٬ کہِݨ لگّی:

دسّ تیرا تِڑکݨا٬ کِس پاسِئۄں ہۄوے شُرُۄ!

اِکبال نیں پہِلا ساہ رامُۄوالے دے کچّے کۄٹھے وِچ لِیا سی اتے آخری ساہ ٹراںٹۄ دے ہسپتال وِچ لِیا۔ 2000 دا لگّا کَیںسر رۄگ اُس نُۄں 2017 وِچ لَے بَیٹھا۔ کَیںسر وِرُدھّ 17 سال دے سںگھّرش وِچ اُہ کئی وار جِتِّیا٬ پر اُس نامُراد بِماری نیں پںجّابی دے اِس ہِیرے نُۄں ہرا کے ہی دم لِیا۔ اُہ 17 جُۄن نُۄں سویرسار چڑھائی کر گِیا۔ 25 جُۄن نُۄں اُس دی دیہ اگنی سپُرد کر دِتّی جاویگی۔ دیہ بھاویں سُیاہ ہۄ جاویگی پر اُہدِییاں رچناواں جِیئُںدِییاں رہِݨگِییاں۔

اِکبال رامُۄوالِییا ساہِتک ہلکِیاں وِچ چرچِت ناں رِہا۔ دیش وِچ وی تے بدیشاں وِچ وی۔ پںجّابی ساہِت وِچ اُہ نویکلی تھاں بݨا چُکّا سی۔ اُس دے چھے کاوِ سںگّْرہِ٬ اِک کاوِ-ناٹ٬ اِک کہاݨی سںگّْرہِ٬ دۄ ناول٬ سوَیجِیونی دے دۄ بھاگ تے سَیںکڑے آرٹِیکل چھپے ہن۔ اُہ نذم تے نسر دۄہاں دا دھنی سی۔ گلّ کہِݨی وی آئُںدی سی تے کہائُݨی وی۔ اُہدا کاوِ-ناٹ ’پلںگھّ پںگھُّۄڑا‘ اُس دی شاہکار رچنا ہَے جِس وِچ اُس نیں کمال دی شائِری رچی ہَے۔ پُۄرن بھگت دی کہاݨی نُۄں اُس نیں منۄوِگِیانک نذرِیئے تۄں پیش کِیتا ہَے جِس وِچ اُہ شِو کُمار بٹالوی نالۄں وی ڈُۄںگھا اُتّر گِئَے۔ جِیہنے اُہ کِتاب نہِیں پڑھی٬ ذرُۄر پڑھ کے ویکھے۔ ویکھے کِہ پںجّابی شائِری کِتھّے تک پہُںچّی ہَے؟

اُہدا جنم باپُۄ کرنَیل سِںگھّ پارس دے گھر بیبے دلجِیت کَۄر دی کُکھّۄں پاکِستان بݨن تۄں سال کُ پہِلاں ہۄئِیا سی۔ اُدۄں اُنہاں دے گُیاںڈھ مُسلمان وی وسدے سن۔ آپݨی سوَیجِیونی دا پہِلا بھاگ ’سڑدے ساذ دی سرگم‘ اُہ اِںج شُرُۄ کردا ہَے٬ “سنّ 2000 دی آمد دی گلۄبلی چھݨکاٹ نُۄں گُذرِیاں چھے مہِینے بِیت گئے سن۔ باکی سںسّار واںگ٬ ٹراںٹۄ نِواسی وی نوِیں سدی دے جشناں دی چمک-دمک تے دھُۄم-دھڑکّے نُۄں ماݨن تۄں بائد پُۄری ترہاں سہِج ولّ پرت آئے سن۔ بذاراں وِچّ٬ سڑکاں دے سِراں اُتّۄں دی٬ اِک باہی دے کھمبھِّیاں تۄں دُۄسرے پاسے دے کھمبھِّیاں تِیک لٹکائیِیاں٬ رںگّ-برںگّے بھُکانِیاں دِییاں سںگھّݨِییاں لڑِییاں بُڈھّی مجھّ دے پِچکے تھݨاں وِچ وٹ گئیِیاں سن۔”

’گلۄبلی چھݨکاٹ‘ تۄں بُڈھّی مجھّ دے ’پِچکے تھݨاں‘ دے بِمبّاں نال اِکبال آپݨے بچپن ولّ پرتدا ہَے۔ 2000 وِچ اُہ بِیمار پَے جاںدا ہَے۔ ہسپتال وِچ نرس دی سیوا سمبھّال وِچّۄں اُس نُۄں رامُۄوالے دی مُسلمان اَۄرت گُجری دا چِہرا دِسݨ لگّدا ہَے۔ پہِلے کاںڈ دا ناں ہی اُس نیں ’گُجری مردی نہِیں‘ رکھِّیا ہَے۔ اُہ آپݨے جنم تۄں سوَیجِیونی بِیان کرن لگّدا ہَے۔ اُس دے جنم سمیں اُہدی ماں نُۄں دُدھّ نہِیں سی اُتّر رِہا۔ جنم تۄں لَے کے ڈیڈھ سال تک اُہ مُسلمان گُیاںڈھی سمدُۄ دی بیئۄَلاد اَۄرت گُجری دے دُدھّ ’تے پلِیا۔ اِہۄ کارن ہَے کِہ آںڈھی-گُیاںڈھی اُس نُۄں ’گُجری-آلا‘ کہِںدّے رہے۔

اِکبال دی بیبے دسّدی ہُںدّی سی٬ “تیرا جنم اےَ پھگّݨ دے پہِلے پکھّ دا۔ مَیں٬ کاکا٬ تیرے جنم تۄں پہِلاں بہُئئت ’بمار‘ ہۄ گی سی ... اُلٹِییاں ... مرۄڑے ... بسّ ساری دِئہاڑی جِیء کچّا-کچّا ہۄئی جائِیا کرے ... جدۄں تُۄں جنمِیاں تاں میرے٬ کاکا٬ دُدھّ ای ناں اُتّرِیا۔ تُۄں کُرلائِیا٬ کُرلائِیا ... تے کُرلائُںدا کُرلائُںدا نِیلا ہۄݨ لگّا۔”

اِکبال لِکھدَے٬ “گُجری نیں مَینُۄں بیبے دی گۄدی ’چۄں چُکِّیا تے آپݨی چھاتی نال لا لِیا۔ ورائُںدی-ورائُںدی نُۄں پتا نی کی سُجھّی٬ بئی کُڑتی چُکّ کے آپݨی چھاتی میرے مُۄںہ ’چ کر دِتّی۔”

بیبے دسّدی سی٬ “بھاݨا ربّ دا ... اُہدِییاں تاں بھائی٬ چھاتِییاں ’چ دُدھّ اُتّر آئِیا۔”

اُہی گُجری٬ جِس دا دُدھّ اِکبال دے لہُۄ وِچ رچِیا ہۄئِیا سی٬ 1947 دی مار-دھاڑ وِچّ ماری گئی۔ اِکبال کوی ہَے٬ کہاݨِیکار ہَے٬ اُہ آپݨی سوَیجِیونی وِچ وی اِہۄ کُجھ ہَے۔ آئۄ اُہدا لِکھِیا ہی پڑھِیئے۔ اُہدی بیبے دسّدی سی٬ “پُلسِییاں دی دھاڑ جدۄں تُۄڑی والے کۄٹھے ’چ وڑی٬ پِچھّے-پِچھّے مَیں تے تیرا باپُۄ سی۔ تُۄں٬ کاکا٬ گُجری دے پٹّاں ’تے سُتّا پِیا سی۔ سِپاہی٬ اکبال سِئہاں٬ گُجری نُۄں تیرے سمیت ای دھُۄہ کے جِیپ کۄل لَے گئے۔ مَیں تے تیرا باپُۄ مگر-مگر۔ ... چھڈّ دِئۄ ابلا نُۄں٬ جالمۄں! مَینُۄں میری ماں دِییاں کُۄکاں سُݨائی دیݨ لگِّییاں۔ دیکھِئۄ میرا مُںڈّا ناں مار دِئۄ! دۄ-تِنّ سِپاہِییاں نیں گُجری دِییاں باہاں مرۄڑ کے مَینُۄں اُس دی بُکل وِچّۄں مُۄلی واںگ پٹّ لِیا۔ جِیپ دا پِچھلا ہِسّا ہیٹھاں نُۄں ڈِگِّیا٬ تے جِیپ وِچّ سُٹِّییاں پاکِستان دِییاں دۄ پھاکڑاں بھِیڑ دِییاں نذراں تۄں اُہلے ہۄ گئیِیاں۔ اُہ ...اُہ بسّ ... جِیپ ’چ ہی پُۄری ہۄ گئی۔”

دیش-وںڈّ دا پںجّابِییاں نال ورتِیا اُہ بھاݨا بیہدّ ماڑا سی۔

اِکبال دی وارتک نِیاری ہَے۔ سِر تۄں پَیراں تک الںکّاراں نال شِںگّاری ہۄئی٬ جِیہدا لِشکارا پاٹھکاں نُۄں مۄہݨ والا ہَے۔ پاٹھک اجِہی وارتک رُک-رُک کے گھُٹّ-گھُٹّ پڑھدے ہن۔ ’سڑدے ساذ دی سرگم‘, ’برف وِچ اُگّݨ’, ’گُںگّی پتجھڑ‘, ’ہوا نُۄں ترسدے پتّے‘, ’بھاف دے ساہ لَیںدی دھرتی‘, ’نلکے دی کھںگھّ‘, ’چانݨ دے سِرناویں‘, ’کُںڈّے نال جِںدّرے دا مِلاپ‘, ’کِساناں دِییاں پَیلھِییاں ولّ سیدھت باݨِییاں دے وہی-کھاتِیاں دا ٹِیر', ’بِرچھاں دِییاں گںجِّییاں ٹاہݨِییاں نُۄں جھںجّۄڑدا بھُۄسرِیا ہۄئِیا ٹھکّا‘ تے ’مہِینے دے وِیہ کُ پُلاںگھاں پُٹّݨ’ دے شبد-چِتر اِکبال ہی اُلِیک سکدَے۔ ورِیام سںدھُّۄ نیں اِکبال دی وارتک نُۄں انُۄٹھی تے ادُتّی کِہا ہَے۔

لِکھِیا ہَے٬ "اِہ وارتک رچنا اُہدے لہُۄ ’چۄں کشِید ہۄ کے نِکلی ہَے۔ اِس وِچ اُہدا سُپنا وی ہَے تے اُمر بھر دا سںگھّرش وی۔ ہریک لیکھک آپݨی لِکھت وِچ آپݨے سُپنے تے سںگھّرش دی ہی بات پائُںدا ہَے۔ اِس کرکے اِہ کۄئی الۄکار گلّ وی نہِیں۔ الۄکار گلّ تاں اِہ ہَے کِہ اِس اںدّاذ وِچ اِہ بات اجّ تکّ کِسے لیکھک نیں نہِیں سی پائی۔ اِس لِکھت دا مُلّ لِکھݨ دے ایسے انُۄٹھے تے الّۄکاری اںدّاذ وِچ پِیا ہَے۔ اِکبال دے ایسے انُۄٹھے الّۄکاری اتے ادُتّی اںدّاذ نُۄں میرا سلام ہَے۔”

اِکبال بُنِیادی تَۄر ’تے کوی سی جۄ آپݨی وارتک وِچ وی بِراجمان رہِںدّا سی۔ جدۄں اُہ ’خبرناما‘ اخبار دِییاں سمپّادکِییاں لِکھدا سی تاں اُہدے اَیڈِیٹۄرِیئل٬ شائِرِیٹۄرِیئل ہُںدّے سن۔ پںجّابی وِچ اُس نیں نوِیں وارتک شَیلی سِرجی جِس نُۄں ’اِکبال شَیلی‘ کِہا جا سکدا ہَے۔ اِکبال دی سوَیجِیونی کیول اُس دے جِیون ’تے ہی جھات نہِیں پُیائُںدی سگۄں اُہدے جنم تۄں لَے کے ہُݨ تک دے پںجّاب اتے کَینیڈا دے جِیون ہالات وی پیش کردی ہَے۔

اِہ پُستک شْرۄمݨی کوِیشر کرنَیل سِںگھّ پارس اتے سمُچّے رامُۄوالِیئے پرِوار دا پُۄرا تھہُ پتا دِںدّی ہَے۔ پہِلے بھاگ دے کُجھ کاںڈاں دے سِرلیکھ ہن: سڑدِییاں تلھِییاں٬ چھاں دی تلاش٬ کوِیشری نال پہِلی چھیڑکھانی٬ کھِڑ اُٹھّی کوِیشری٬ ٹھُرکدے ہتھّ٬ تُۄمبی دی تُݨ تُݨ, لۄہے دی بکّی٬ بھُۄتاں دے چُبارے وِچ٬ پہِلی رۄٹی٬ لال مَۄجے تے سُکھساگر دِییاں لہِراں ’چ۔

سوَیجِیونی دے پہِلے بھاگ وِچ اُس نیں بچپن٬ چڑھدی جوانی٬ کوِیشری تے گائِکی اتے نَۄکری تے وِیاہ تک دا بِرتاںت پیش کِیتا ہَے۔ اُہ لِکھدا ہَے٬ “جدۄں مَیں گائِکی٬ ساذِںدّگی تے ساہِت رچنا نال آپݨی گُۄڑھی ساںجھ اُتّے نذر ماردا ہاں تاں مَینُۄں جاپدَے میرے اںدّر لفذاں دا مۄہ تے سُر-تال نال اِکّمِکّ ہۄݨ دے تھۄڑھے-بہُتے بِیج کُدرت ولّۄں ہی کھِلارے ہۄئے سن۔ باپُۄ کوِیشری لِکھݨ گائُݨ تے سںگِّیت دا ابھِیاسی سی۔ بچپن ولّ جِتھّۄں تکّ میری سُرت پرتدی ہَے٬ اۄدۄں تۄں ہی ساڈے تھُڑاں بھۄگدے گھر ’چ٬ کوِیشری-رچنا دے رُۄپ وِچ کاوِک-لفذ چھݨکدے آ رہے سن۔ ساڈے گھر دِییاں کںدھّاں نُۄں٬ گائِکی دِییاں لَییاں٬ سارںگِّییاں دِییاں ہُۄکاں تے ڈھڈّاں دی ’ڈھئۄُں-ڈھئۄُں‘ سُݨن دا ’امل‘ لگّ چُکّا سی۔”

سوَیجِیونی دے دُۄجے بھاگ ’برف وِچ اُگّدِیاں‘ دے سرورک اُتّے رگھبِیر سِںگھّ ’سِرجݨا‘ نیں لِکھِیا ہَے٬ “جِس سہِج کلاتمکتا نال ذِںدّگی دے ناٹکی مۄڑاں اتے اُتراواں-چڑھاواں نُۄں اِکبال رامُۄوالِییا نیں آپݨی سوَیجِیونی وِچ اںکِّت کِیتا ہَے٬ اجِہی کلاتمکتا٬ میری جاچے٬ کِسے ہۄر جِیونِیکار وِچ گھٹّ ہی نذر آئی ہَے۔ بھرپُۄر شبد-بھںڈّار٬ اݨۄکھے شبد-جُٹّاں اتے مُہاورِیاں نال پرُچّی آپݨی بھاںت دی واک بݨتر والی اِکبال دی رسِک وارتک شَیلی اِک دم نِویکلا پْربھاو سِرجدی ہَے۔”

اِس بھاگ وِچ کاںڈاں دے کُجھ سِرلیکھ ہن: کھِیسے ’چ ٹِمکدے جُگنُۄں٬ لۄہے دِییاں کِشتاں٬ گُںگّی پتجھڑ٬ ہتھّاں اُپّر پہِنے بُۄٹ٬ سنۄء نال مُٹھّبھیڑ٬ گِچّی ’چ پُڑِیا سٹِیئرِںگّ٬ ’نذماں‘ دا جنم دِن٬ نِیاگرا دِییاں دھاراں اُپّر چڑھ رہی مچھّی تے کُہاڑا آدِ۔ اِس بھاگ وِچ کَینیڈا جاݨ, کرڑا سںگھّرش کرن یانی کِہ برف وِچ اُگّݨ دا اجِہا بِرتاںت ہَے جۄ کَینیڈا جاݨ لئی لُۄہرِییاں لَیںدے نَۄجواناں لئی راہدسیرا ہۄ سکدا ہَے۔

سُرِںدّر دھںجّل اِس پُستک دے مُکھبںدّ ’برف وِچ اُگّی کلم: اِکبال‘ دے سِرلیکھ ہیٹھ لِکھدا ہَے٬ “اِکبال لاسانی شبد-چِتر دا اُستاد ہَے۔ شبد-چِتراں نُۄں اِکبال اِس ترہاں بِیڑدا اتے لاڈ لڈائُںدا ہَے کِہ شبداں دے گُجھّے ارتھاں دے نالھ نالھ٬ ساڈی دِماگی دھُںدّ نُۄں چِیردے ہۄئے نویں-نکۄر ارتھ وی لِشکارے مارن لگّدے ہن۔ اُس دی لیکھݨی ’چ ساڈے بہُتے وارتککاراں واںگ کۄئی شرارت نہِیں٬ سگۄں اِک وِشیش کِسم دی ماسُۄمِیئت جھلکارے ماردی ہَے۔”

اِکبال نیں رامُۄوالے تۄں سکُۄلی پڑھائی٬ مۄگے تۄں کالجی تے سرکاری کالج لُدھِیاݨے تۄں اںگّریذی دی اَیمّ.اے. کِیتی سی۔ اُس نیں کوِتا لِکھی٬ کوِیشری کِیتی٬ گائِیا وجائِیا تے گُرُۄسر سُدھار کالج وِچ پڑھائِیا۔ اُتھّے اُہ اںگّریذی دا لَیکچرار ہُںدّا سی تے پھِر ٹراںٹۄ وِچ سکُۄل ادھِیاپک رِہا۔ کوِتا٬ کہاݨی تے لیکھ لِکھدا اُہ ناول لِکھݨ لگّ پِیا سی۔ جِیہدے کۄل شبد-بھںڈّار دی امِیری تے مَۄلِک لِکھݨ شَیلی ہۄوے اُہ کِسے وی ساہِت رُۄپ اُتّے ہتھّ اذما سکدا ہَے۔ اِہۄ کُجھ اِکبال نیں کِیتا۔

اُس دا اںگّریذی وِچ لِکھِیا ناول ’دا ڈَیتھّ آف اے پاسپۄرٹ‘ پڑھن پِچھّۄں مَیں اُس نُۄں سلاہ دِتّی سی کِہ اُس نُۄں پںجّابی وِچ وی لِکھے۔ اُہ انُواد کروائُݨ لگّا سی۔ مَیں ذۄر پائِیا کِہ اِہ ناول مَۄلِک رُۄپ وِچ پںجّابی وِچّ لِکھِیا جاݨا چاہِیدا ہَے۔ مَینُۄں پتا سی کِہ اِکبال کۄل پںجّابی بھاشا دی اجِہی سمرتھّا ہَے کِہ اُہ ناول وِچ نوِیں جان پھُۄک دیویگا۔ مَۄلِک رچنا دی آپݨی تاذگی ہُںدّی ہَے۔ جیکر اُہ ناول اںگّریذی دا سِدھّا انُواد ہُںدّا تاں بیہا بیہا لگّدا۔

کۄئی لیکھک جِنّا ودھِییا آپݨی ماں بۄلی وِچّ لِکھ سکدا ہَے اُنّا ہۄر ذُبان وِچ نہِیں لِکھ سکدا۔ بلوںتّ گارگی دی مِسال لَے لئۄ۔ اِک پاسے اُہدی ’نیکڈ ٹرَیںگل‘ رکھّ لئۄ تے دُۄجے پاسے ’نںگّی دھُپّ'۔ جۄ شِدّت نںگّی دھُپّ وِچ ہَے اُہ نیکڈ ٹرَیںگل وِچ نہِیں۔ نںگّی دھُپّ دی تاذگی٬ نِگھّ تے چمک دا آپݨا جلَۄء ہَے۔ اِکبال دے ناول ’مَۄت اِک پاسپۄرٹ دی‘ دا وی آپݨا جلَۄء ہَے۔

اِکبال نیں تِیہ ورہے پںجّاب دی تے چالی ورہے کَینیڈا دی خاک چھاݨی۔ اُہ کَینیڈِیئن ادھِیاپک لگّݨ تۄں پہِلاں کَینیڈا دا مذدُۄر بݨِیا٬ رَیسٹۄرَیںٹاں دِییاں پلیٹاں ساپھ کردا رِہا٬ سکِئُرِٹی گارڈ دی ڈِئۄُٹی دِتّی تے ٹَیکسی واہی۔ کَینیڈا دی تِلہکݨی دھرتی ’تے پَیر جمائُݨ لئی جِہۄ جِہے جفر کِسے نویں پرواسی نُۄں جالݨے پَیںدے ہن اُس نُۄں وی جالݨے پئے۔ اُس نیں واٹرلُۄ٬ ڈلہَۄذی تے یَۄرک دِییاں یُۄنِیورسِٹِییاں تۄں کۄرس پاس کِیتے اتے ادھِیاپک بݨِیا جِتھّے اُس دا واہ انیکاں رںگّاں تے نسلاں دے وِدِیارتھِییاں نال پِیا۔ اُہ پںجّابی تے اںگّریذی دے ساہِتک سَیمِیناراں دی شان سی۔ چۄٹی دا بُلارا سی۔

اِک دِن اُس نیں دسِّیا بئی باپُۄ جی دا جتھا کلکتّے پْرۄگرام ’تے گِیا ہۄئِیا سی۔ اۄدھر کئی ہفتے لگّ جاݨے سن۔ اُدۄں اُہ ستّوِیں ’چ پڑھدا سی٬ بلوںتّ دسوِیں تے رچھپال ہالے پںجّوِیں ’چ سی۔ پِئۄ دی غَیر ہاذری وِچ پُتّاں نُۄں سکِیم سُجھّی۔ اُہ آپݨا ہی جتھا بݨا کے گُیاںڈھی پِںڈّ دے اِک وِیاہ وِچ گائُݨ چلے گئے تے اُتھّۄں ڈُۄڈھ دۄ سَۄ رُپئے دے اِنام ماٹھ لِیائے۔ گھر آ کے ماں نُۄں دسِّیا تاں ماں نیں جھِڑکے کِہ آ لَیݨ دِئۄ تھۄڈے پتںدّر نُۄں ...۔

پر اُہ آپݨی آئی تۄں ناں ٹلے۔ پارس ہۄراں دے پرتݨ تک اُنہاں دا جتھا واہوا رواں ہۄ گِیا۔ پارس نُۄں کۄئی سجّݨ پُچھّݨ آئِیا کِہ پْرۄگرام دے کِنّے پَیسے لئۄگے؟ پارس نیں مِتھِیا ریٹ دسّ دِتّا۔ پھِر اُہ مُںڈِّیاں دے جتھے دا ریٹ پُچھّݨ لگّا۔ اُہ درئسل مُںڈِّیاں دا جتھا ہی بُکّ کرن آئِیا سی۔ پارس ہَیران رہِ گِیا۔ مِلݨ آئِیا سجّݨ تاں پارس نیں تۄر دِتّا پر پُتّر سدّ لئے۔ نالے اکھّاں وِچّۄں ہںجھُّۄ وہائی جاوے تے نالے آکھی جاوے٬ جے گائُݨا تاں سُۄئی دے نکّے وِچّۄں لںگھّݨا پئۄُ۔ میری تسلّی تد ہۄئۄُ جے کرنَیل دے پُتّ اُہتۄں دۄ رتِّییاں اُتّۄں دی ہۄݨ۔

دۄ رتِّییاں اُتّۄں دی کرن لئی پھِر پِئۄ نیں پُتّاں دی کرڑی مشک کروائی۔ اُچارن ٹھِیک کِیتا تے شِیشے ساہمݨے کھڑھاء کے ہتھّ دی والّی مارنی سِکھائی۔ اُسے ابھِیاس دا نتِیجا سی کِہ 60وِیاں وِچ رامُۄوالِیئے بھراواں دا کوِیشری/ڈھاڈی جتھا پںجّابی گائِکی دے گگن اُتّے اُڈارِییاں بھردا رِہا۔ رۄذ آل اِںڈِییا ریڈِیئۄ تۄں اُنہاں دی سارںگّی وجّدی٬ ڈھڈّ کھڑکدی تے کوِیشری گُۄںجدی۔ اُہ گائُںدے:

-گئی تھل وِچ بھُڑتھا ہۄ٬ سسّی پُنّݨا پُنّݨا کردی...

-جۄگی اُتّر پہاڑۄں آئے٬ بھِچھِّیا تُۄں پا دے سُںدّراں...

-پُتّ پُۄرنا ہُںدّی وِرلی٬ ماں مترےئی چںگّی وے...

-نِمّ دا ماݨ کرِیں ناں ہِیرے٬ تۄتِیاں نُۄں باگ بڑے...

-جگّ جںکّشن ریلاں دا گڈّی اِکّ آوے اِکّ جاوے...

-ہَے آئُݨ جاݨ بݨِیا دُنِییاں چہُں کُ دِناں دا میلا...

دُنِییا واکِیا ای چہُں کُ دِناں دا میلا ہَے۔ ریلاں دا جںکّشن ہَے۔ اِہنِیں دِنِیں پںجّابی ساہِت دے جںکّشن تۄں پہِلاں اجمیر اَۄلکھ روانا ہۄئِیا تے مگرے اِکبال رامُۄوالِییا۔ دۄویں دھرماں کرماں دی سںکِّیرݨتا دے وِرُدھّ سن۔ دۄہاں دے دھِییاں ہی جنمِییاں جِنہاں نُۄں پُتّر سمجھِیا گِیا۔

دۄہاں نیں کِہا سی کِہ ساڈے مرنے دِییاں پھذُۄل دھارمِک رسماں رِیتاں ناں کِیتِییاں جاݨ۔ کُجھ کرنا ہۄوے تاں سادے شردھاںجلی سماگم کر لَیݨے۔ اُنہاں لئی سچّی شردھاںجلی اُنہاں دی سۄچ اُتّے پہِرا دیݨا ہی ہۄویگی۔ اِکبال رامُۄوالِیئے دی سۄچ نُۄں سلام!