اِہ کہاݨی وی پاکِستان دی ہَے۔
آسے پاسے تۄں اُدھل کے آئی ہۄر خلکت دے نال بلکار سِںگھّ وی اِک رِیفِیئۄُجی کَیمپ وِچ ڈکِّیا ہۄئِیا سی۔
بلکار سِںگھّ دے اِلاکے وِچ کۄئی لمّے چَۄڑے فساد نہِیں ہۄئے سن۔ دُۄر دُۄر دے پِںڈّاں دے ساڈے جاݨ تے اُتھے ہۄئی وڈھّ ٹُکّ دِییاں کیول کہاݨِییاں ہی اِتھے اپڑِییاں سن۔ پر اِہ کہاݨِییاں ناں سِرف ہر اِک دے کنّی پئیِیاں سگۄں اُتھۄں دے وایُۄ مںڈّل دا اِک ہِسّا بݨ گئیِیاں تے اِس وایُۄ مںڈّل تۄں ہِںدُّۄ سِکھّاں نیں بھامپ لِیا کِہ اُہناں لئی اُتھے جِیئۄُںدے رہِݨا اسمبھّو سی۔ اِک دۄ دِناں وِچ ہی ہل وگݨۄں کھلۄ گئے۔ پَیلِییاں وِچ بی کھلاردِییاں رُس گئیِیاں۔ جۄ بِیج اُہناں وڈھّݨا نہِیں سی اُس نُۄں بِیجݨ دا کی فائِدا؟ جِنہاں گھراں نُۄں لۄکِیں کلّہ تک لِمبّ٬ پۄچ٬ سوار رہے سن اُہناں دے سڑن دِییاں گلّاں ہۄݨ لگ پئیِیاں۔ لۄکاں دا آپݨے گھراں٬ ذمِیناں٬ ڈھگِّیاں٬ مجھِّیں سبھ نال پِیار ختم ہۄ گِیا تے بسّ ٹُرن دِییاں تِیارِییاں ہۄݨ لگ پئیِیاں۔ سہِجے سہِجے آلے دُیالے دی ساری ہِںدُّۄ سِکھّ وسۄں نویں بݨے رِیفِیئۄُجی کَیمپ ول نُۄں اُٹھّ تُری جِویں کِسے پَیلی وِچ پاݨی آ جاݨ تے اُس وِچۄں تْرِڈِّییاں اِک پاسے نُۄں اُٹھّ نٹھدِییاں ہن۔ پںجّاں ستّاں دِناں وِچ ہی ہِںدُّۄ سِکھّ جنتا مُسلمان جنتا تۄں اِس ترہاں اڈّری ہۄ بَیٹھی جِس ترہاں جٹِّییاں٬ رلِییاں ہۄئیِیاں دۄ پتلِییاں تے مۄٹِییاں جِنساں نُۄں چھجّ وِچ پا کے وکھۄ وکھ کر دِںدِّییاں ہن۔
اِہ بلکار سِںگھّ کُجھ انۄکھا جِہا آدمی سی۔ سارے پِںڈّ دا اُہ اِکلّا مالک سی اِس دے باوجُۄد اُہ چِٹّ-کپڑِییا نہِیں سی۔ پہِراوے تۄں اُہ بِلکُل مامُۄلی جٹّ جاپدا سی۔ کِرساناں واںگ اُہ آپݨی ہتھِّیں واہی دا سارا کمّ کردا سی۔ اُہدی اِس آدت نیں اُس نُۄں اُس دے پِںڈّ وِچ وسّ رہے مُسلمان مُذارِیاں٬ کمِّییاں آدِ دے بہُت نیڑے لَے آںدا ہۄئِیا سی۔ اُہ بۄلدا وی ڈاہڈا مِٹھّا سی اِس نال اُس لئی آپݨے پِںڈّ دا اِںتذام بہُت سہِلا ہۄ جاںدا سی۔ اُس دی ناراذگی دے ڈر تۄں پِںڈّ دے لۄک آپۄ وِچ کدی جھگڑا کھرُۄد ناں کردے۔ اُس دے وڈّے وگّ وِچۄں کُجھ مجھِّیں سدا ذِلے دے وڈے افسراں پاس سُۄیا چُیاںدِییاں رہِںدِّییاں٬ تے جدۄں اُہ وِک جاںدِییاں تے اُہ اُہناں دی تھاں نوِییاں بھیج دِںدّا۔ اِس کرکے پُلسِیئے جاں کِسے مہِکمے دے افسر بلکار سِںگھّ نُۄں پُچھے بِناں اُس دے پِںڈّ وِچ رہِںدّے کِسے آدمی نُۄں ہتھّ ناں پا سکدے۔ پِںڈّ دے لۄکاں لئی اُہ سُکھاوِیں چھاں بݨِیا ہۄئِیا سی۔ مذہبی تئسّب تۄں اُہ اسلۄں خالی سی۔ جدۄں اُہ نماذ ویلے کِسے کمِین جاں مُذارے نُۄں اِدھّر اُدھر پھِردا ویکھ لَیںدا تاں جھٹ کہِںدّا ‘’اۄئ کِدھر کںدھّاں نال گھسردا پھِرنا ایں٬ مسِیتے کِئۄں نہِیں جاںدا٬ بُرے دِیا بِییا۔‘’
‘’آ ویکھ جی لگا جانا٬ اَیویں مَیں آکھِیا ہسَینے دے گھرۄں مکئی دا بی پُچھی جاں‘’ اُہ جواب دِںدّا۔
‘’تے پھِر اگہاں ہِلّ کے ہۄ ہلِیں تے نہِیں لگݨا پَیںدا اۄتھے۔ سہِجے سہِجے پَیر پِیا ٹکانا ایں‘’ بلکار سِںگھّ اُس نُۄں تاڑدا۔
تے ہُݨ بلکار سِںگھّ ہۄر لۄکاں دے نال کَیمپ وِچ آپݨی جان لُکائی بَیٹھا سی۔ گھۄڑی تے چڑھ کے سارے اِلاکے وِچ بھَۄݨ تے ستِکار لَیݨ والے بلکار سِںگھّ نُۄں اِہ وِشواس آئُںدِیاں چِر نہِیں لگّا سی کِہ جے اُہ کَیمپ دِییاں ہدّاں تۄں باہر کِدھرے گِیا تاں مار دِتا جاویگا۔ اجے اگلے دِن دی گلّ سی کِہ کۄل دے شہِر دا اِک سِیاݨا جِہا شاہ جِس نُۄں آپݨے شہِر نُۄں کھُشی کھُشی چھڈِیاں اجے دۄ دِن ہی ہۄئے سن بھَۄں کے گُڑ لَیݨ اُتھے چلا گِیا۔ اِک مُسلمان دُکاندار نیں اُس دی بڑی آئۄ بھاگت کِیتی تے گُڑ وی بۄری وِچ پا دِتا۔ اِنّے نُۄں کِسے مُسلمان فَۄجی نیں اُس نُۄں کھۄہ کے آپݨے پاس رکھّ لِیا تے اُہناں دۄہاں نُۄں کھُۄب سۄٹے مارے۔ شاہ وِچارا آکھے مَیں آپݨے شہِر آئِیا ہۄئِیا ہاں تُۄں مَینُۄں ماردا کِئۄں ایں تے فَۄجی آکھے تُہاڈے پھِرن دا ہُکم بِلکُل بںدّ ہَے مَیں تَینُۄں کَید کردا ہاں۔ تُۄں کَیمپ تۄں باہر کِئۄں پھِردا ایں۔ اُہناں دِناں وِچ کَید دے ارتھ چۄری مار دیݨ دے ہی ہُںدّے سن۔ شاہ آکھے اسِیں وی پاکِستان دی رئیِعت ہاں تے آپݨی مرذی نال اِتھۄں جا رہے ہاں ساڈا پھِرنا بںدّ ہۄݨ دا ہُکم نہِیں ہۄئِیا۔ پر فَۄجی آکھے مَینُۄں پکّا پتا ہَے تُہاڈا باہر پھِرنا بںدّ ہۄ گِیا ہَے تُۄں ہُݨ بچ کے نہِیں جا سکدا۔ پھِر ہۄر مُسلماناں نیں اُس فَۄجی دا ترلا مِنت کرکے شاہ دی کھلاسی کرائی تے شاہ وِچارا سۄٹے کھا کے کَیمپ آئِیا۔
بلکار سِںگھّ کَیمپ کۄل دی سڑک تۄں لںگھّدے لۄکاں نُۄں دُۄرۄں ویکھدا۔ ودھیرے ہکّاں والے اِہ ودھِییا اِنسان جِہڑے مُسلمان ہۄݨ کر کے جِتھے جی کرے ٹُر پھِر سکدے ہن۔ بلکار سِںگھّ وِچاراں تے اِک داتݨ تۄں ترس گِیا سی پر اُس دی اِہ ہِمّت نہِیں سی کِہ نیڑے دے کِسے کِکّر تۄں اُہ داتݨ بھنّ لِیاوے۔ اِہ کی کَۄتک ورت رِہا سی اُس نُۄں کۄئی سمجھ نہِیں آئُںدی سی۔
کَیمپ دے نال لگّدِییاں پَیلِییاں پھُۄلا سِںگھّ دِییاں سن تے اُسدے مُذارِیاں نیں اِہناں وِچ گۄںگلُۄ بِیجے ہۄئے سن۔ بھُجّے ہۄئے چھۄلے تے سُکِّییاں رۄٹِییاں کھا کھا کے پھُۄلا سِںگھّ اکّ گِیا سی۔ اُس دا جی کردا سی کِہ اُہ کِسے دِن اِہناں نِکّے نِکّے گۄںگلُۄیاں دے پتّے کھۄہ کے ساگ چاڑھے پر اُس نُۄں اُتھۄں تکّ جاݨ دی ہِمّت نہِیں پئی سی۔ اُہ پَیلی جِہڑی اُس دے پڑدادے نیں دادے نُۄں تے اُس دے دادے نیں اُس دے پِئۄ نُۄں تے اُس دے پِئۄ نیں اُس نُۄں دِتی سی ہُݨ اُس دی نہِیں رہی سی۔ پتا نہِیں کِئۄں؟ ہُݨ تے اُہ بسّ اِس نُۄں دُۄرۄں دُۄرۄں ہی دیکھ سکدا سی٬ جِس ترہاں کَیمپ دے ہۄر سارے لۄک سارِییاں پَیلِییاں نُۄں٬ سارے راہاں٬ باگاں٬ درختاں تے پِںڈّاں نُۄں دُۄرۄں ہی دیکھدے سن۔ ہاں جے پھُۄلا سِںگھّ مُسلمان ہُںدّا تاں اُہ اجے وی آپݨی پَیلی دِییاں وٹّاں تے جمّے جمّے پَیرِیں ٹُر سکدا۔ اُس دی وہُٹی اِس چھۄٹے چھۄٹے گۄںگلُۄیاں دی پَیلی وِچ وڑ کے اُہناں دے پتِّیاں دا ساگ تۄڑ سکدی تے جۄ کۄئی ہۄر ذنانی اُتھے تۄڑدی ہُںدّی تاں اواذ دے کے اُس نُۄں ہٹّک وی سکدی۔
پھُۄلا سِںگھّ دے پِںڈّ دا اِک ہۄر بںدّا افِیم دا املی سی۔ کَیمپ وِچ بھلا افِیم کِتھّے تے افِیم تۄں بِناں اُس دا گُذارا وی نہِیں سی۔ پر سوال تے اِہ سی کِہ افِیم اُس نُۄں لِیا کَۄݨ دیوے؟ کۄئی مُسلمان ہی ہۄوے ناں٬ جۄ ٹھیکے وِچۄں جا کے لِیاوے٬ ہۄر کِسے دی شہِر جاݨ دی ہِمّت نہِیں سی۔ اخِیر کَیمپ وِچ آئے اِک مُسلمان تیلی مُںڈّے دا اُس ترلا کِیتا٬ ہتھّ جۄڑے٬ آپݨی بیوسی دا واستا پائِیا تے اُس مُسلمان مُںڈّے نیں اُس نُۄں مہِںگّی سستی اِک تَۄلا افِیم لِیا کے دِتی۔
اِک ہۄر جٹّ لدھّا سِںگھّ دی ہویلی کَیمپ تۄں نیڑے ہی سی۔ کَیمپ وِچ آئُݨ لگِیاں اُہ کُجھ لِیارِییاں مجھِّیں اُتھے چھڈّ آئِیا سی۔ اِہ مجھّی اُس دے مُسلمان کامے سامبھدے سن۔ لدھّا سِںگھّ رۄذ مُۄںہ انہیرے کَیمپ وِچۄں گھۄڑی تے چڑھ جاںدا تے پِںڈّ جا کے آپݨِییاں مجھِّیں چۄںدا۔ پھِر دُدھ دا دۄہݨا گھۄڑی تے رکھّ کے دِن چڑھے نال ہی کَیمپ وِچ آ وڑدا۔ لۄکی اُس نُۄں دیکھ دیکھ کے رشک کھاںدے۔ پںجّ ست دِن تے اُہ اِس ترہاں کردا رِہا پر اِک دِن جد اُہ سویرے مجھِیں چۄݨ گِیا تاں اُس دے کامِیاں نیں اُس نُۄں کِہا کِہ مُنشی ہۄراں سانُۄں دسِیا ہَے کِہ اِہ مجھِّیں ہُݨ پاکِستان دِییاں ہۄ گئیِیاں نیں٬ سِکھّ اِنہاں دا دُدھّ نہِیں لِجا سکدے۔ جے اساں تُہانُۄں دُدھّ دِتا تاں اُہ ساڈا بُرا ہال کریگا۔ لدھّا سِںگھّ وِچارا دۄہݨا سکھّݨا ہی مۄڑ لِیائِیا۔ اُہ کِسے مُسلمان دی گلّ نُۄں کِس ترہاں مۄڑا پا سکدا سی۔
بھاویں کَیمپ چار چُپھیرِئۄں کھُلہا سی پر اُس وِچۄں باہر ناں جا سکݨ کرکے اِس ترہاں جاپدا سی جِویں اِس دے دوالے پردا آئِیا ہۄئِیا ہَے۔ کماداں٬ کپاہاں تے چرہِییاں دا پردا تے کُجھ کھُلہِییاں تھاواں دا پردا جِس تۄں پرہے کُجھ دِسدا نہِیں سی۔ اِس پردے پِچھے پتا نہِیں کی ہۄ رِہا سی٬ لۄک کی کر رہے سن٬ کی سۄچ رہے سن٬ کی کہِ رہے سن۔ بلکار سِںگھّ دِییاں آپݨِییاں پَیلِییاں تے گھر وی اِس پردے پِچھے ہی سن۔ اُنہاں پَیلِییاں نُۄں کَۄݨ واہ رِہا سی؟ اُس دِییاں ہویلِییاں وِچ کَۄݨ رہِ رِہا سی؟ اِہ سبھ کُجھ جانݨ لئی اُس دا بڑا جی کردا سی۔ اُس نیں ہِںدُّستان تۄں آئے مُسلمان رِیفِیئۄُجی سڑکاں تے تُردے پھِردے دُۄرۄں ویکھے سن۔ اجّ تک اُس نیں کِسے رِیفِیئۄُجی نُۄں نیڑے ہۄ کے نہِیں دیکھِیا سی۔ اِس نوِیں تھاں تے اُہ لۄک کِس ترہاں رہِ رہے سن؟ کِس ہال وِچ سن؟ واہی کردے سن جاں ماںدے پئے ہۄئے سن؟ اِہ سبھ کُجھ وی اُہ جانݨا چاہُںدّا سی۔
اِہ گلّ سارے کَیمپ والے چںگّی ترہاں جاݨدے سن کِہ جے کۄئی سِکھّ کَیمپ تۄں باہر ہی ہوا کھا سکدا سی تاں اُہ فَۄجی مۄٹر وِچ بَیٹھ کے۔ فَۄجی سِپاہی کَیمپ دے لۄکاں لئی راشن لِیائُݨ لئی جاں پھسے ہۄئے ہِںدُّۄ سِکھّاں نُۄں کڈھّݨ لئی آپݨِییاں مۄٹراں وِچ اِدھر اُدھر پھِردے رہِںدّے۔ بلکار سِںگھّ اِہ جاݨدا سی کِہ جے اُہ چاہُݨ تاں اُس نُۄں اُس دے پِںڈّ لِجا سکدے ہن۔ پِںڈّ ویکھݨ دی چاہ دے وسّ ہۄ کے بلکار سِںگھّ نیں اِک دِن آپݨے دِل دی خاہِش فَۄجِییاں نُۄں جا دسّی۔ کُجھ اُس دی کَیمپ وِچ چَۄدھر کر کے تے کُجھ اُس دی مِٹھّی ذبان دے اسر ہیٹھ فَۄجی اُس نُۄں اُس دے پِںڈّ لِجاݨا منّ ہی گئے۔
بلکار سِںگھّ دے پِںڈّ اپڑن دی خبر جھٹ پٹ ہی سارے پِںڈّ وِچ کھِلّر گئی۔ بںدّے تے کمّ کار لئی پَیلِییاں وِچ گئے ہۄئے سن پر پِںڈّ دِییاں ذنانِییاں تے بچّے جھٹّ اُس دے کۄل اپڑ گئے۔ اُنہاں لئی بلکار سِںگھّ اُہۄ پِںڈّ دا پُراݨا سردار جِس دے پِںڈّ وِچ ہُںدِّیاں اُنہاں نُۄں کدی کِسے تۄں ڈر نہِیں آئِیا سی۔ پر ہُݨ تے اُہ پِںڈّ چھڈّ کے کَیمپ وِچ چلا گِیا ہۄئِیا سی تے سارا پِںڈّ نِیاسرا ہۄ گِیا سی۔ آخر اُس نیں اِس ترہاں کِئۄں کِیتا؟ پِںڈّ دِییاں ذنانِییاں سۄچدِییاں سن کِہ پِںڈّ چھڈدِیاں اُس نُۄں پِںڈّ دِیاں لۄکاں تے ترس ناں آئِیا۔ اُنہاں دے خِیال وِچ اُس نیں اُنہاں نال بڑا دھۄکھا کِیتا سی جۄ اَیسی اُتھّل پُتھّل ویلے اُہ پِںڈّ نُۄں اِکلِّیاں چھڈّ کے چلا گِیا سی۔
‘’سردار٬ اِہ تُۄں کی کِیتا؟‘’ ذنانِییاں دی بھِیڑ وِچۄں بُڈھّی مۄچݨ رابِیاں دی آواذ آئی ‘’سانُۄں ایتھے چھڈّ کے آپ تُۄں کُپّ وِچ جا وڑِئۄں! ساڈی باںہ کِنُۄں٬ پھڑائی آ۔ اسِیں تیرے پِیڑھِییاں دے کمّی ساں۔‘’ آپݨے اُلہامیں نُۄں ہۄر چۄبھواں بناݨ لئی رابِیاں نیں ذرا ٹھہِر کے کِہا٬ ‘’واہ سردار! ساڈے نال اِس ترہاں کرنی سائی۔‘’
(راہِیں: چرن گِلّ)