راجسی پارٹِییاں دی ترجِیہ ہُݨ دیش نہِیں٬ ستّا ہَے۔ راجسی سرگرمِییاں لۄک پکھّی ہۄݨ دی بجائے وۄٹ دُیالے کیںدرِت ہن۔ ساڈے مُلک وِچّ اُس بھوِکھّمُکھی راجنِیتی دا آگاذ ہۄݨا اجے باکی ہَے جِس وِچّ دیش نُۄں اگّے لَے جاݨ والے وڈّے پْرۄگرام ہۄݨ اتے آم لۄکاں دِییاں جِئۄُݨ ہالتاں سُدھارِییاں جا سکݨ۔ اجّ جِس نِیتی نُۄں اسِیں راجنِیتی کہِ رہے ہاں٬ اُہ راجنِیتی نہِیں بلکِہ راجنِیتی دے نام ’تے کِیتا جاݨ والا کارۄبار ہَے۔ ساڈے بہُتے نیتا جیکر ستّا وِچّ ہۄݨ تاں اُہ آپݨے کمّاں دے لگاتار پْرچار لۄکاں اںدّر کُجھ چںگّا ہۄݨ دا اہِساس کروائُݨ لئی یتنشِیل رہِںدّے ہن۔ ستّا تۄں باہر ہۄݨ تاں وِرۄدھِییاں دے پۄتڑے پھرۄلݨ لگّ پَیںدے ہن۔ ستّا دے بدلݨ نال چِہرے بدلدے ہن٬ نِیتِییاں اُہی رہِںدِّییاں ہن۔

ٹَیلِیوِذن چَینلاں ’تے ہُںدِّییاں بہِساں اتے راجنِیتک نیتاواں دِییاں گلّامباتاں٬ ’دیش‘ نہِیں بلکِہ آپݨے نِجّ نُۄں وڈِیائُݨ اتے وِرۄدھِییاں نُۄں بھںڈّݨ, گالی گلۄچ کرن تے دُۄشݨباذی تکّ سِیمت رہِںدِّییاں ہن۔ اسِیں راجنِیتی دے اُس دَۄر وِچّۄں لںگھّ رہے ہاں جِتھّے دھرماں٬ جاتاں تے پھِرکاپْرستی دے پتّے ورت کے لۄکاں نُۄں ورگلائُݨ دی کوائِد چلّ رہی ہَے۔ مَۄجُۄدا دَۄر دا جدۄں اِتِہاس لِکھِیا جاویگا تاں اِس گلّ نُۄں بڑی شِدّت نال مہِسُۄس کِیتا جاویگا کِہ جدۄں دُنِییاں بڑی تیذی نال گِیان وِگِیان دے کھیتر وِچّ اگّے ودھ رہی سی تاں اُس سمیں ساڈے دیش وِچّ لۄکاں نُۄں گئۄُ رکھِّیا٬ مںدِّراں٬ مسجِداں اتے دھرم پرِورتن ورگے مسلِیاں وِچّ اُلجھائِیا جا رِہا سی۔

بہُت سارے اجِہے پْرۄگرام٬ جِنہاں ’تے ہر مُلک دا بھوِکھّ ٹِکِیا ہُںدّا ہَے٬ پھِلہال کِسے پارٹی دے ایجںڈّے ’تے نہِیں ہن۔ اسِیں اِکِّیوی سدی وِچّ رہِ رہے ہاں پر دیش دے بھوِکھّ پْرتی ساڈی راجنِیتی دا سچّ اِہ ہَے کِہ اِتھّے ’راج‘ کرن دی لالسا تاں ہَے پر دیش لئی ’نِیتی‘ تِیار کرن دی کۄئی اِچھّا نہِیں۔ سرکاراں ولّۄں اجے وِچارِیا جاݨا باکی ہَے کِہ کِنّے وِدِیارتھی کِس کھیتر دی پڑھائی کر رہے ہن اتے اُنہاں دے رۄذگار لئی کِس ترہاں دِییاں ترجِیہاں ’تے کمّ کِیتا جاوے؟ کِنّے بچّے ہن جۄ سکُۄلی وِدِّیا لَے رہے ہن؟ اگلے سالاں دَۄران جدۄں اِہ بچّے یُۄنِیورسِٹِییاں وِچّۄں ڈِگرِییاں-ڈِپلۄمے لَے کے باہر آئُݨگے تاں اُنہاں دے رُذگار لئی ساڈے کۄل کی پْرۄگرام ہۄویگا؟ مُلک وِچّ لائیِنمَین٬ اِںجنِیئر٬ بی اَیڈّ٬ اَیمّ اَیڈّ٬ اَیمّئَسّسی٬ اَیمّ ٹَیکّ٬ پِیئَچّ ڈی ورگے ڈِگری دھارک جاں سِکھلائیِیاپھتا لکھّاں نَۄجوان بیرۄذگار ہن۔ اُنہاں نُۄں کمّ لائُݨ لئی کی کِیتا جاݨا چاہِیدا ہَے؟ اِہ ٹھِیک ہَے کِہ وِدِّیا ہاسل کرنی ہر وِئکتی لئی ذرُۄری ہَے پر بہُت سارا پَیسا خرچ کرکے جیکر کھاس کھیتراں وِچّ اُچّ وِدِّیا ہاسل کرن والے نَۄجوان وی بیکار پھِردے ہن تاں اِہ اُنہاں نال تاں آنِیاں ہَے ہی٬ اُنہاں دے ماپِیاں نال ودھّ انِیاں ہَے کِئُںکِہ اُنہاں نیں آپݨے سارے مائِک سادھن آپݨے بچِّیاں دی سِکھِّیا اُتّے لا دِتّے ہُںدّے ہن۔ سُۄچنا اتے تکنالَۄجی دے اِس ذمانے وِچّ اِہ دسِّیا جاݨا چاہِیدا ہَے کِہ جِس وِشے دی تُسِیں پڑھائی کر رہے ہۄ٬ اُس دا دیش وِچّ کی بھوِکھّ ہَے؟ اِس دے نال اِہ وی دسِّیا جاݨا چاہِیدا ہَے کِہ ہُݨ تکّ کِنّے لۄک اِس وِشے دی پڑھائی کر چُکّے ہن اتے اُنہاں وِچّ کِنّے فِیسدی رۄذگاریاپھتا اتے کِنّے بیرُذگار ہن۔

دیش دے کِہڑے کھِتّے وِچّ کِس کِس ترہاں دے اناج دی مںگّ ہَے اتے کِہڑے کھِتّے وِچّ اِس نُۄں کِنّی ماترا وِچّ اُگائِیا جاݨا چاہِیدا ہَے٬ گھٹّۄ گھٹ اجِہا گِیان تاں نیمبںدّ کر دیݨا چاہِیدا ہَے۔ بہُت کُجھ بیترتِیب ہَے اتے اِس سارے کُجھ نُۄں ترتِیب دِتّے بگَیر دیش دا وِکاس سمبھّو نہِیں۔ دیش وِچّ ہر پاسے کارپۄریٹ کھیتر دے پَیراں تھلّے تلِییاں دیݨ دی کۄئی کسر باکی نہِیں چھڈّی جا رہی پر کھیتِیباڑی نُۄں گھاٹے والا سَۄدا دسّ کے اِس نُۄں اِکّ ترہاں لگاتار درکِنار کِیتا جا رِہا ہَے جدکِہ ہکِیکت اِہ ہَے کِہ اِس دیش وِچّ سبھ تۄں ودھّ لۄک کھیتِیباڑی نال جُڑے ہۄئے ہن۔ 60 پھِیسدی تۄں ودھّ لۄکاں نُۄں سِدھّے جاں اسِدھّے ڈھںگّ نال رُذگار کھیتی تۄں مِلدا ہَے۔ دیش دی کھیتِیباڑی نُۄں وِکسِت کرن لئی جِنہاں ترجِیہاں ’تے کمّ کِیتا جاݨا چاہِیدا سی٬ اُہ نہِیں ہۄئِیا اتے ناں ہی نیڑ بھوِکھّ وِچّ اِس دی آس بجھّی ہَے۔

پِچھلے کُجھ دِناں تۄں دیش بھر وِچّ کِساناں دا کرذا وڈّا مُدّا ذرُۄر بݨِیا ہَے پر کِسان کرجا لَیݨ لئی کِئۄں مجبُۄر ہن اتے بھوِکھّ وِچّ اُنہاں نُۄں کرذ ناں لَیݨا پوے٬ اِس دی چرچا نہِیں ہۄ رہی۔ پڑھے لِکھے نَۄجوان٬ جۄ سرکاراں دی بیرُکھی دا شِکار ہن٬ کۄل سِرپھ ’باہر دا رستا‘ ہی بچِیا ہَے۔ جے کِسے باہرلے مُلک وِچّ ساڈے نَۄجواناں نُۄں رۄذگار مِل سکدا ہَے تاں اِتھّے کِئۄں نہِیں؟ لۄک آذادی تۄں پہِلاں بدتر ستھِتی سمیں وی باہرلے مُلکاں ولّ جاںدے سی پر کمائیِیاں کرکے دیش پرتدے سن۔ ہُݨ ستھِتی اِس تۄں اُلٹ ہَے۔ ہُݨ پڑھے لِکھے ہُنرمںدّ سادھن سمپّنّ لۄک تیذی نال اِس مُلک وِچّۄں ہِذرت کر رہے ہن۔ پہِلاں اُدھّرۄں پَیسا اِدھّر آئُںدا سی٬ ہُݨ اُدھّر جا رِہا ہَے۔ دیش لئی اِہ ستھِتی اپھسۄسناک ہَے۔ اجِہے مسلِیاں ’تے سۄچ وِچار ہۄݨی چاہِیدا ہَے۔ اِس ستھِتی دا دُۄجا پکھّ اِہ ہَے کِہ بہُت سارے گرِیب گھراں دے نَۄجوان ٹھگّ ایجںٹّاں دے جھاسے وِچّ آ کے اِراک٬ سِیرِییا ورگے مُلکاں وِچّ پھسے ہۄئے ہن۔ اِنہاں دے گرِیب ماپے در-ب-در ٹھۄکراں کھا رہے ہن کِہ کِسے ترہاں اُنہاں دے پُتّر کھالی ہتھِّیں ہی دیش پرت آئُݨ۔ اِنہاں دے نِکّے نِکّے بچِّیاں دِییاں اکھّاں دے ہںجھُّۄیاں وِچّ تَیردے سوال ہاکماں نُۄں پُچھّدے ہن٬ ’کِتھّے گِیا ساڈے ہِسّے دا جہان؟‘

دیش وِچّ بیرُذگاری بہُت وڈّی سمسِّیا بݨ گئی ہَے۔ چۄݨاں وِچّ اِہ کہِ کے سار دِتّا جاںدا ہَے کِہ ہر سال لکھّاں لۄکاں نُۄں نَۄکری دیواںگے۔ اِہ ’لکھّاں‘ والا پھارمُۄلا راجسی دھِراں نُۄں بڑا پھِٹّ بَیٹھدا ہَے پر ہکِیکت اِس تۄں اُلٹ ہَے۔ سرکاری نَۄکرِییاں گھٹ رہِییاں ہن۔ جنسںکھِّیا ودھݨ نال جِس انُپات وِچّ سرکاری ادارے اتے سرکاری نَۄکرِییاں ودھݨِییاں چاہِیدِییاں سن٬ اُس ترہاں نہِیں ودھ رہِییاں۔ چۄݨاں دَۄران لۄکاں نُۄں دسِّیا کُجھ ہۄر جاںدا٬ پرۄسِیا کُجھ ہۄر جاںدا ہَے جِویں تِیرتھ یاترا سکِیم٬ جۄ ہُݨ بںدّ کر دِتّی گئی ہَے۔ پاݨی٬ ہوا اتے مِٹّی دے پْردُۄشݨ دی سمسِّیا لگاتار گمبھِّیر ہُںدّی جا رہی ہَے۔ واتاورݨ نُۄں سوچھّ بݨائُݨ لئی وڈّے پْرۄگرام اُلِیکݨ دی لۄڑ ہَے پر اِس پاسے دھِیان دیݨ دی بجائے٬ پہِلاں لگّے رُکھّاں نُۄں بڑی تیذی نال کٹِّیا جا رِہا ہَے۔ تیذی نال ودھ رہی جنسںکھِّیا٬ امِیری گرِیبی دا ودھ رِہا پاڑا٬ بال مذدُۄری٬ اُچّ وِدِّیا ہاسل کرن تۄں واجھیں ہۄ رہے گرِیباں دے بچّے٬ پْرائیِویٹ کمپّنِییاں دی لُٹّ کھسُٹّ٬ ادالتی کیساں دے نِپٹارِیاں وِچّ دیری٬ نشِیاں دا پْرچلݨ آم ہۄ جاݨا٬ بِجلی دی کِلّت٬ مہِںگّی ہۄ رہی سِکھِّیا اتے اِلاج پْرݨالی٬ پِیݨ والے پاݨی دی گھاٹ٬ چھۄٹے کِساناں تۄں کھُس رہِییاں ذمِیناں٬ چھۄٹِییاں گھریلُۄ سنئتاں دا کھاتما٬ آدِ انیک مسلے ہن جِنہاں پْرتی سہی پہُںچّ اپݨائے جاݨ دی ذرُۄرت ہَے۔ اپھسۄس٬ اجِہے لۄک مسلِیاں نُۄں کۄئی اہِمِیئت نہِیں دِتّی جا رہی۔ 2014 دِییاں لۄک سبھا چۄݨاں دَۄران سکِلّ اِںڈِییا٬ میک اِن اِںڈِییا٬ دیش دے ہر ناگرِک دے خاتے وِچّ 15 لکھّ رُپئے جماں کروائُݨ دے وڈّے وڈّے گُبارے لۄکاں نُۄں دِکھائے جۄ چۄݨاں جِتّݨ تۄں بائد کھُلّہے آکاش وِچّ چھڈّ دِتّے گئے اتے ہُݨ ہَۄلی ہَۄلی لۄکاں نُۄں اِہ نذر آئُݨۄ ہٹ گئے ہن۔

راجنِیتک پارٹِییاں لئی لۄک لُبھائُݨِییاں اتے وکتی راہتاں دا پْرچار کرکے چۄݨاں جِتّݨا ہی مِشن بݨ گِیا ہَے۔ اِس ترہاں دی راجنِیتی کِسے وی دیش دے لۄکاں لئی گھاتک سابت ہُںدّی ہَے۔ پِچھلے کُجھ ارسے تۄں وکھّ وکھّ پارٹِییاں دِییاں سرکاراں نیں نِجِّیکرن نُۄں ترجِیہ دے کے وکھّ وکھّ مہِکمِیاں/ادارِیاں نُۄں جِویں نِجّی ہتھّاں وِچّ دیݨ دی پْرکِرِیا شُرُۄ کِیتی ہَے٬ اُس نال دیش وِچّ بیرُذگاری اتے مہِںگّائی ہۄر ودھی ہَے اتے ہۄر ذِیادا ودھݨ دے آسار نذر آ رہے ہن۔ پِچھلے لمّے ارسے تۄں آم لۄکاں نُۄں بربادِییاں ولّ دھکّ رہے ورتارِیاں تۄں نِجات سِرپھ بھْرِشٹاچار رۄکݨ دے ہوائی ناہرِیاں نال ہی نہِیں مِل جاݨی٬ اُنہاں سبھ ترجِیہاں دی شناخت کرن دی لۄڑ ہَے٬ جِنہاں ’تے چلّدِیاں امِیر ہۄر دھناڈھ اتے گرِیب کںگّال ہۄ رِہا ہَے۔ ساڈی راجنِیتی اِس ویلے اُس دَۄر وِچّۄں لںگھّ رہی ہَے جِتھّے لۄکاں لئی وِکاس دے بھرم سِرجے جا رہے ہن۔ اُہ راجنِیتی جۄ آم لۄکاں دے دُکھّاں درداں دی گلّ کرے٬ لۄکاں دے وِہڑِیاں٬ گھراں٬ بچِّیاں٬ نَۄجواناں اتے بذُرگاں دِییاں مُشکِلاں٬ سمسِّیاواں نُۄں سمجھے٬ مَۄجُۄدا مسلِیاں پْرتی سارتھِک اُپرالے کرے٬ دیش دے لۄکاں دے ہِتاں نال جُڑِییاں وڈِّییاں بھوِکھّمُکھی یۄجناواں اُلِیکے٬ دی دیش نُۄں تِیبرتا نال اُڈِیک ہَے۔

*****