ذِںدّگی دا اِکّ وڈّا ہِسّا٬ پُۄرے بتّی ورہے اُہ بارڈر سکِئۄرٹی پھۄرس وِچّ رِہا۔ اِنے چِر وِچّ پھَۄجی بںدّے آم کرکے کُلکّڑ ہۄ جاںدے ہن۔ سِول ذِںدّگی وِچّ اݨپھِٹّ جِہے مہِسُۄس کردے ہن۔ جںگّاں-یُدھّاں دے ابھِیاسی اُہ شاںتی دے دِنِیں جِویں اَۄٹل جاںدے ہن۔ تاں ہی تاں پھَۄجِییاں دی چھیڑ پا رکھّی ہَے کِہ بھرتی کرن ویلے اُنہاں دا دِماگ کڈھّ کے سامبھ کے رکھّ دِںدّے ہن اتے رِٹائِرمَیںٹ ویلے پائُݨا بھُلّ جاںدے ہن۔ پر کِرپال سِںگھّ پنُّۄں کُجھّ وکھّری ترذ دا سَینِک ہَے۔ لچکِیلا بںدّا٬ ہر ترہاں دے مَۄسماں اتے دھرتِییاں وِچّ ڈھںگُّۄر مار سکݨ دے کابُل انۄکھا بُۄٹا۔ اُس دے دِماگی کْرِشمے ویکھ کے تاں لگدا ہَے کِہ سیوا-مُکتی ویلے پنُّۄں اُہ پُۄرے دا پُۄرا بکسا ہی چُکّ لِیائِیا جِس وِچّ ساری پلٹݨ دے دِماگ سامبھ رکھّے سن۔ جِویں آکھدے نیں کِہ کِسے جٹّ نُۄں جدۄں ور ’چ مِلِیا جِنّ آپݨے کابُۄ آئُںدا ناں دِسِیا تاں اُسنے آپݨی جٹّ-وِدِیا انُسار اُسنُۄں ہُکم لا دِتّا کِہ جاہ ویہڑے ’چ وںجھّ گڈّ لَے اتے اُس اُتے چڑھی-اُتری جاہ۔ پر کِرپال سِںگھّ پنُّۄں کۄئی مدھّکال دِییاں لۄک-کہاݨِییاں دے پاتر ورگا بھۄلا پاتشاہ جٹّ نہِیں٬ اُہ تاں لُدھِیاݨے ذِلہے دا جمّپل آدھُنِک جٹّ ہَے٬ ہری کْراںتی دے جھںڈّا برداراں دا وارس٬ بںجّر دھرتی وِچۄں وی جمّ کڈھّݨ دا ماںدری۔ اُسنے اِہ جمّ کمپِّئۄُٹر دے کھیتر وِچّ کڈھّ کے تلی اُتے سرہۄں جما کے وی وِکھائی ہَے۔ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دا کھِیال آئُںدِیاں میرے من-مستک وِچّ اجِہے وِچاراں دی اُدھڑ-دھُمّی مچّ جاںدی ہَے۔

کِرپال سِںگھّ پنُّۄں نال میرا مُڈھّلا میل 1998 دی ٹۄراںٹۄ والی پںجّابی کانپھرںسّ دَۄران ہۄئِیا۔ بھارتی پںجّابۄں مَیں اِکلّا ہی گِیا ساں٬ سۄ ہر گھر دا پْراہُݨا ساں۔ بھاویں سارے ہی تیہ نال مِلے پر ساںجھے دۄست کہاݨِیکار جرنَیل سِںگھّ کارن پنُّۄں ہۄراں نال واہوا نیڑتا ہۄ گئی۔ پنُّۄں ہۄرِیں کمپِّئۄُٹر دے کھیتر وِچّ سابت کدمی آ چُکّے سن پر اُںج اجے دُۄر دُۄر تکّ
* پْرۄپھَیسر٬ ڈِسٹَیںس اَیجُۄکیشن وِبھاگ٬ پںجّابی یُۄنِیورسِٹی٬ پٹِیالا

ڈںکّا نہِیں سی وجِّیا۔ اِس ماملے وِچّ میری آپݨی سمجھ سۄلاں دُۄݨی اٹھّ والی ہی سی۔ اِس کرکے پنُّۄں دی کمپِّئۄُٹر-کستُۄری دی مہِک نُۄں مَیں وی بھامپ ناں سکِیا۔ دۄستاں والی نیڑتا ذرُۄر ودھ گئی۔ اُہ آپ تاں بھاویں پرہیذگار ہی سی پر شام دِییاں رںگِّین مہِفلاں وِچّ اکسر ہاذر ہُںدّا۔ گلّ-بات وی گھٹّ ہی کردا پر دُۄجِیاں دِییاں گلّاں نُۄں پُۄری جگِیاسا نال سُݨدے پنُّۄں دِییاں اکھّاں وِچّ آئُݨ والی چمک اینا کُ ذرُۄر دسّ دِںدّی کِہ بںدّا پارکھُۄ نذر والا ہَے۔ اُسدی اجِہی تِکھّی نِیجھ دی جھلک نِجّی تَۄر تے مَیں اُدۄں مہِسُۄس کِیتی جدۄں بلبِیر سںگھّیڑا دے رسالے ’آر-پار‘ وِچّ چھپی میری کہاݨی ’ہنِیمُۄن‘ بارے اُس دی ٹِپّݨی چھپی۔ کہاݨی وِچّ کام-گُںجھّل دا لُکواں جِہا کھاسا ذِکر سی۔ بُڈھّے-ٹھیرے آم کرکے نَیتِکتا دا ٹۄپ پہِن کے اجِہی رچنا بارے اوا-توا ہی بۄلدے ہُںدّے ہن پر پنُّۄں نیں تاں کہاݨی دی نبذ پچھاݨ کے ہکّ ’چ ہامی بھری سی۔ مَینُۄں اُس بجُرگ جاپدے بںدّے اںدّر دھڑکدے جوان دِل دی کنسۄء مِلی۔ اُہ مَینُۄں ہۄر آپݨا آپݨا لگّݨ لگّ پِیا۔

پھِر سِیال وِچّ پرواسی پںچھِّییاں واںگ اُہ پںجّاب-پھیری اُتے آئِیا تاں نیڑتا ہۄر ودھ گئی۔ اُس دی رِہائِش وی پٹِیالے آپݨے نُۄںہ-پُتّ کۄل ہی سی۔ اُہ تاذے تاذے امِیر ہۄئے پرواسِییاں تۄں وکھّرا سی۔ اُس دِییاں اُںگلاں ناں سۄن-رںگِّییاں چھاپاں نال بھرِییاں سن اتے ناں گلھ وِچّ سںگّلنُما چینِییاں سن۔ پکّی کِرائے اُتے کِیتی ہۄئی سپھاری گڈّی دی پِچھلی سِیٹ اُتے چَۄڑا ہۄ کے بَیٹھا وی اُہ کدے ناں دِسِیا۔ اسل وِچّ پھُکرے پرواسی پںجّابِییاں والی لُۄہری تاں اُس اںدّر اُٹھدی ہی نہِیں سی جاپدی۔ اُہ تاں ساد-مُرادا اتے مالُۄکڑا جِہا بںدّا سی جِہڑا آٹۄ-رِکشا وِچّ بَیٹھ کے یُۄنِیورسِٹی دے کَیمپس آ اُتردا اتے آپݨی سہِج تۄر تُردا جاݨُۄںیاں دے وِبھاگی کمرِیاں جاں گھراں وِچّ آ مِلدا۔ سابت کدمِیں تُردے دا اُسدا سرِیر رتا کُ اگاںہ نُۄں جھُکِیا ہُںدّا٬ ہتھّ وِچّ لَیپٹَۄپ والا بَیگ لمکدا اتے چِہرے اُتے کۄئی بھال اُکّری ہُںدّی۔ کُل مِلا کے اُسدِییاں اکھّاں وِچّ ذِںدّگی دے چاء دی خُماری ٹھاٹھاں ماردی دِسدی۔

کمرے وِچّ بَیٹھدِیاں ہی اُسدی اکھّ ایدھر-اۄدھر کھُۄںجاں-کھلّے پھرۄلدی بِجلی دے پلگّ تکائُݨ لگدی۔ پلگّ دِسدِیاں ہی اُسدے چِہرے اُتے مُسکاݨ تَیردی اتے اُہ کھُشی دی ہُۄںگر ماردا “… ہُۄں … ا …۔” نالھۄ نالھ اُسدی پھَۄجی دْرِشٹی ریںج دا انُمان لائُںدی کِہ کِتھّے کُ بَیٹھ کے لَیپٹَۄپ دی تار پلگّ تکّ سَۄکھِیاں جا اپّڑیگی۔ جے گھر وِچّ ہُںدّے تاں چاہ-پاݨی پِیںدِیاں اتے باکی جِییاں نال ساںجھ-بھِیالی پائُںدِیاں نالھ نالھ لَیپٹَۄپ دی پٹاری کھُلّہݨ دا کمّ وی ہُںدّا رہِںدّا۔ ہتھّ کار ولّ اتے من یار ولّ واںگُۄں اُس دے سجّے ہتھّ دی اُںگل مائۄُس-پَیڈ دے کھانے اُتے پھِردی دِسدی۔ “آہ لَے٬ ویکھ بئی دھالِیوال٬ آہ تسوِیر ٹۄراںٹۄ دے کافلا دی مِیٹِںگّ والی اےَ٬ پھبّے ہۄئے نیں لِکھاری یۄدھے … واہ … ویکھ …۔” سکرِین اُتے کرسر دی کلِکّ نال کۄئی پُراݨی یاد نُمائِیا ہۄ جاںدی۔ اُسدے اِنے کُ رہسّ نال ہی سارا ٹبّر کمپِّئۄُٹر ولّ اہُلدا۔ پھِر کِرپال سِںگھّ پنُّۄں مُۄلۄں ہی گھر دا جِیء لگّݨ لگدا۔ چارے پاسے اپݨتّ دا درِیا شاںت-چِتّ وہِںدّا مالُۄم ہُںدّا۔ ماہَۄل بݨِیاں ویکھ کے اُہ رتا کُ گمبھِّیر ہُںدّا٬ پٹاری تۄں پھیر ڈھکّݨ چُکدا٬ آپݨی کِسے نوِیں لبھّت دی مُۄںہ-وِکھالی لئی سانُۄں اُںگل پھڑھ کے نال تۄر لَیںدا۔ “دھالِیوال ساہِب٬ ایہ اِکّ نواں جھُرلُۄ دا ڈںڈّا اےَ٬ پھَۄںٹ کنورشن دا ہُݨ جھںجّٹ نٔہِیں رہِݨا٬ بس کھُلّہ جا سِمّ سِمّ٬ … اے … آہ … لَے … ہۄئی … کلِکّ٬ تیرا پرائیِم جاء پھَۄںٹ بدل گِیا ستلُج وِچّ … پھیر کلِکّ … تے وائیِس ورسا … کِئۄں بݨی گلّ؟ بس … ہُݨ …۔” اُس دی اُںگل دا پۄٹا مائۄُس-پَیڈ اُتے ٹھۄلہے ماردا نِکّے نِکّے کْرِشمے وِکھائُںدا رہِںدّا۔ مَینُۄں بھاویں اجے وی اِنہاں راہاں دی بہُتی سار نہِیں سی پر میرا دِل آکھدا کِہ اِہ سادھارن جِہا بںدّا کۄئی اسادھارݨ کمّ کر رِہا ہَے۔ کِتھّے پھَۄجی بںدّا اتے کِتھّے اِہ دِماگی گھُںݨّتراں والے کمّ٬ مَیں ہَیران ہۄ کے اُسدے مُۄںہ ولّ بِٹ بِٹ تکدا رہِںدّا۔

“دھالِیوال ساہِب٬ اَیدھر ویکھۄ ذرا… اُہ تپے تںدُّۄر ہۄر گُلّی لاہُݨ واںگ میرا دھِیان سکرِین ولّ کرائُںدا آکھدا… گُرمُکھی تۄں شاہمُکھی اتے اِئۄں ہی شاہمُکھی تۄں گُرمُکھی دی کنورشن دا کمّ وی ہُݨ کھالا جی دا واڑا ہی سمجھۄ۔ ایہ ہَے گُرمُکھی وِچّ بابا پھرِید دا شلۄک ’جے جاݨا تِل … تے ربّ تیرا بھلا کرے … چل بئی ہُݨ ٹاںگے والِیا٬ چھڈّ دے اڑی ٹٹُّۄ والی٬ … تے آہ ہۄ گِیا شاہمُکھی وِچّ… سمبھّل بُکّ بھرِیں۔ … تھۄنُۄں پرشِیئن نٔہِیں آئُںدی٬ نٔہِیں تاں آپݨے اکھِّیں شہُ نُۄں جُیان ہُںدّا ویکھدے٬ منمرذی نال ہُسن دا بُکّ بھردے٬ تے …۔” اُہ سکرِین تۄں میرے ولّ نُۄں گڑا چُکّ کے ویکھدا۔ اُسدی سجا-سںوّار کے بنّہی سفَید بجُرگانا داہڑی اتے سلِیکے نال پھَیلائیِیاں مُچھّاں وِچّ چھُپے بُلّہاں اُتے ہُنر دی مُسکراہٹ کھیڈݨ لگدی۔ پر آپݨِییاں امُلّ لبھّتاں اُتے گرُۄر جاں پھُۄک چھکݨ ورگی بھاونا کِدھرے رِیݨ-ماتر وی بھالِیاں ناں لبھّدی۔

اُہ میرے ورگے کمپِّئۄُٹر دے ادھپڑھاں اتے کُجھّ ہۄر وڈّے جاݨکاراں اگّے اِئۄں ہی سارا دِن نِکِّییاں نِکِّییاں نُمائِشاں لائُںدا پھِردا رہِںدّا۔ آ گِیا نی بابا وَید رۄگِییاں دا٬ دی دھارنا واںگُۄں اُہ پںجّابی بۄلی لئی کمپِّئۄُٹر دی ورتۄں دے مسلِیاں دے ہلّ کھۄجدا رہِںدّا۔ مسلے اُسدی رُۄہ دی کھُراک ہُںدّے اتے ہلّ آپݨی مںذِّل ولّ اِکّ ہۄر کدم۔ شام نُۄں جدۄں تھکّے-ٹُٹّے کھۄجِییاں دے پِیݨ-کھاݨ دا سماں ہُںدّا ہَے٬ اُہ بِنا رمّ تۄں چلّݨ والا اُتر-آدھُنِک پھَۄجی آپݨے لَیپٹَۄپ والی بگلی نُۄں سمیٹ کے گھر واپسی لئی آٹۄ-رِکشا جا پھڑھدا۔ اُسنُۄں تاں چَۄوی گھںٹّے کمپِّئۄُٹر-خُماری ہی چڑھی رہِںدّی ہَے پھِر جہان دے ہۄر نشِیاں دی بھلا کی لۄڑ؟

شائِد اَیسی خُماری دے آلم وِچّ ہی اُہ کِسے دِن لُٹِّیا گِیا سی۔ اُسدِییاں لبھّتاں نُۄں یُۄنِیورسِٹی دے اِکّ چںٹّ کھِڈاری نیں سنّہ لا کے آپݨے ناں کر لِیا سی۔ پر آپݨا بھمبّۄر لُٹّے جاݨ دی ماسُۄم سسّی نُۄں اجے کۄئی خبر نہِیں سی۔ جدۄں جاگ آئی تاں اُۄٹھاں والے بلۄچ بہُت دُۄر نِکل گئے سن۔ پر آپݨا سبھ کُجھّ لُٹا کے وی اُہ دُہتھّڑاں ماردا٬ وال کھۄںہدا٬ ہالۄں-بیہال اِیرکھا دے تھلاں ولّ نُۄں نہِیں بھجِّیا سگۄں اِکلّے بہِکے سۄچݨ لئی آپݨے اںدّر اُترِیا٬ کُجھّ پل ٹھگّۄ-ٹھگّ دُنِییا بارے سۄچ-وِچار ذرُۄر کردا رِہا٬ اکھے تیرے ساہمݨے بَیٹھ کے رۄݨا دُکھّ تَینُۄں نہِیں دسّݨا۔ پر دُکھّ اتے درِیا اِئۄں ڈکّے کِتھّے رہِںدّے ہن۔ دِن دِیوِیں دے ڈاکے دا پھٹِّیا اُہ ہُݨ تکّ آپݨے ’بائِئۄ ڈَیٹا‘ وِچّ ذِکر کردا رہِںدّا ہَے٬ “1998 تۄں لَے کے 1999 تکّ یتن کرکے٬ جدۄں اجے یُۄنِیکۄڈ پھَۄںٹاں لاگُۄ نہِیں سی ہۄئیِیاں٬ گُرمُکھی تۄں شاہمُکھی کنورشن تِیار کِیتا جۄ سںسّار بھر وِچّ آپݨی کِسم دا پہِلا پْرۄگرام سی۔ اِس لئی شاہمُکھی دی بابا پھرِید پھَۄںٹ اُساری گئی …۔” اُس کھیتر دا پہِلا کھۄجی ہۄݨ دا ماݨ گُیاچݨ دی گلّ اُسنُۄں نِرںتّر آراں ماردی ہَے۔

اُنہاں چۄر پْرۄگرامراں دِییاں ماراں نُۄں چھُٹِیائُݨ لئی اُہ نیک پْرۄگرامراں دا اُچیچ نال ناں اُبھاردا ہَے۔ ڈا. پرمجِیت لئی اُہ “پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا دے سچّمُچّ دے کمپِّئۄُٹر ماہر۔” دا لکب ورت کے آپݨے چھلݨی کلیجے نُۄں دھرواس دے دھاگے نال سِیݨاں مارن دا ہِیلا کردا ہَے۔ مَیں ویکھِیا ہَے کِہ چھلے جاݨ تۄں بائد وی کِرپال سِںگھّ پنُّۄں کدے تلخی وِچّ نہِیں آئُںدا۔ اخباراں وِچّ ڈا. گُرپْرِیت لہِل دے پْرسںگّ وِچّ لِکھے لیکھاں٬ یُۄنِیورسِٹی دے سَینیٹ ہال دے مںچّ اُتے دِتّے بھاشݨاں اتے ٹی. وی. اِںٹروِئۄُیاں ویلے وی اُہ کدے آپݨی دھِیمی سُر دا پلّا نہِیں چھڈّدا۔ کُلوںتّ سِںگھّ وِرک دی کہاݨی ’دھرتی ہیٹھلا بلد‘ دے بجُرگ پاتر واںگ ودان دی سٹّ ورگا سارا کُجھّ آپݨے دِل اُتے جھلّ کے وی اُہ ہۄر سہِ سکݨ دا چارا کردا رہِںدّا ہَے۔ اِس ترہاں دا تہمّل وِرلِیاں کۄل ہی ہُںدّا ہَے۔ تتّ-بھڑتّے پںجّابِییاں کۄل تاں شائِد سہُں کھاݨ جۄگا وی نہِیں بچِیا پر کِرپال سِںگھّ پنُّۄں کِسے ہۄر مِٹّی دا بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ آپݨی پھَۄجی اکھّ نُۄں ٹارگَیٹّ اُتے سیدھی اُہ ہۄر گلّاں تۄں اٹںکّ رہِݨ دا ابھِیاس کردا رہِںدّا ہَے۔ گُسّے نُۄں ہاں-مُکھی شکتی وِچّ کنورٹ کرن دا سَۄپھٹویئر اُس نیں آپݨے اںدّر چرۄکا وِکست کر لِیا ہَے۔

بہُت واری آپݨے تتّ-بھڑتّے ویگ وِچّ مَیں کِدھرے بھتّا بھݨاء بَیٹھاں تاں پچھتاوے تۄں نِذات پائُݨ لئی پنُّۄں ہۄراں دِییاں سہِج-متّاں نُۄں چِتودا ہاں۔ اُہ آکھدا پْرتِیت ہُںدّا ہَے٬ “چلۄ کۄئی کمّ بھاویں کِسے دے کھاتے وی پَے گِیا٬ پھائِدا تاں پںجّابی جگت دا ہی ہۄئِیا ناں؟ ناں بھۄرا ودھّ-گھٹّ چمکجُۄ٬ ہۄر کی پرلۄں آجُۄ؟ جے کِسے چۄر-اُچکّے جاں کھاںٹ تِیوِیں نال اُلجھکے آپݨے اگلے کمّ تۄں اویسلے ہۄ-گے تاں کاسے جۄگے وی نی رہِݨا۔ سہے دے اَۄٹلے چھڑپِّیاں نالۄں کچھُّۄ والی نِرںتّر دھِیمی چال بیہتر۔ دُنِییاں تاں ایویں دھکّ-مُدھکّے ہُںدّی آئی اےَ دھُرۄں ہی٬ آپݨے آپ نُۄں ہی تۄلا-ماسا ٹھِیک رکھِّیئے وِیر۔ بھائی ٹاںگے نیں تاں سپھاری دی چال چلّݨا نٔہِیں٬ وِتۄں ودھّ دُڑکِّییاں ماراںگے٬ ٹھیڈے کھاواںگے٬ ٹاپۄ-ٹاپ بُڑھکدا دِل اںتّ پٹاکا مارجُۄ٬ پھیر چلّ میرے بھائی …۔” اُسدے گاہے-بگاہے بۄلے اِہ ماںدری-بۄل میرے تپدے کلیجے اُتے سبر دی پھُہار بݨ کے ٹھںڈھّ پائُںدے رہِںدّے ہن۔ مَیں سہِج ہۄ کے مُڑ آپݨے کمّ نال اِکسُر ہۄݨ دا یتن کردا ہاں۔ اُسدا مںدّ مںدّ مُسکرائُںدا نِرچھل جِہا اُتشاہی مُکھڑا مَینُۄں نِرںتّر دھرواس دِںدّا ہَے۔ آپݨے آلے-دُیالے اجِہے دۄست کَۄݨ نہِیں چاہیگا بھلاں؟

کِرپال سِںگھّ پنُّۄں نُۄں دۄست کہِںدِّیاں کئی واری اُمراں دے پھرک آڑے آ جاںدے ہن٬ من سںکّۄچی ہۄ جاںدا ہَے۔ پھِر لگدا ہَے٬ نہِیں ساڈا تاں اِہۄ رِشتا ہَے۔ اِسے رِشتے دے ماݨ نال مَیں اِکّ دۄ واری نِجّی اَۄکڑاں نُۄں جھلّدِیاں اُس نُۄں نِجھکّ ہۄ کے آواذ ماری ہَے اتے اُہ آپدے وِت مُۄذب اگّلواںڈھی ہۄ کے ہمدرد بݨدا رِہا ہَے۔ مَیں ذِںدّگی وِچّ بہُتی اگیتی یۄجنا بݨا کے چلّݨ دا ابھِیاسی نہِیں۔ پھِر بُۄہے آئی جنّ٬ وِنہۄ کُڑی دے کنّ والی ہالت ہۄ جاںدی ہَے۔ وڈّے بیٹے آسوںتّ دے بی. ٹَیکّ وِچّ داخلے سمیں کُجھّ اِس ترہاں دا ہی واپر گِیا۔ ارش تۄں پھرش اُتے آ ڈِگّݨ ورگی مانسِکتا وِچۄں لںگھّ رِہا ساں۔ جرنَیل سِںگھّ اتے کِرپال سِںگھّ پنُّۄں نال من دا تَۄخلا ساںجھا کِیتا۔ کُجھّ دِناں وِچّ ہی مسلا ہلّ ہۄݨ ولّ تُر پِیا۔

اُنہاں دِناں وِچّ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دے پٹِیالے والے گھر بَیٹھے ساں۔ اُہ جاݨی-جاݨ سی کِہ تھُکِّیں وڑے نہِیں پکدے ہُںدّے۔ ہَۄسلے والِییاں گلّاں دے نال ہی اُسنے دس ہذار دی گُٹّی والا لِپھافا میرے ہتھّ ’تے رکھّ دِتّا۔ یتن جاری رہے۔ پھِر ہَۄلی ہَۄلی سچّمُچّ ہی ذِںدّگی رواں-روِیں چلّ پئی۔ آسوںتّ دی چِیلہے ’چ پھسی گڈّ وی سُکّے آݨ چڑھی۔ پنُّۄں ہۄراں دی اگلی پںجّاب پھیری تے مَیں بھار سِرۄں لاہُݨ دی کاہل نال پہِلی مِلنی ’تے ہی پَیسِیاں والا لِپھافا واپس پھڑائِیا تاں اُسنے سِیاݨپ بھری مُسکراہٹ نال کِہا٬ “وَیسے دھالِیوال مَیں تاں آپݨے بیٹے دی ہی مدّد کِیتی سی٬ واپس لَیݨ دا کھِیال تاں ہَے نٔہِیں سی۔” پھِر میرے جِدّ کرن ’تے کُجھّ پل دی چُپّ تۄں پِچھّۄں نِجھکّ آکھِیا٬ “کھَیر … جے تیرا ہتھّ بہُتا ہی سَۄکھالا ہَے تاں مَینُۄں کۄئی اِتراذ نٔہِیں … اۄ … کے … چلۄ ہُݨ کۄئی ہۄر گلّ کرِیئے۔” سچّمُچّ مائِیا نُۄں ہتھّاں دی مَیل سمجھݨ واںگ لِپھافا پھڑ کے اُسنے آپݨے پٹّ نال سۄفے اُتے رکھّ لِیا۔ اُستۄں بائد اُہ بیٹے دی پْرۄگرَیسّ دا ہال تاں اکسر پُچھّدا ہَے پر لِپھافے دی گلّ سدا سدا لئی جِویں کھُۄہ دے چکّ تھلّے دبّ دِتّی ہَے۔ آسوںتّ دے اِںجنِیئر بݨن وِچّ کۄئی رۄل کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دا وی ہَے٬ چںگّے دۄست دی دۄستی دا اِہ اہِساس مَیں سدا رِݨ دے کاگجاں واںگ دِل دے سںدُّۄک وِچّ سامبھ کے رکھّدا ہاں۔

اُںج کِرپال سِںگھّ پنُّۄں میرا اِکۄ اِکّ رۄل ماڈل نہِیں ہَے۔ مَیں سارے دا سارا اُس ورگا بݨن دا چاہوان نہِیں۔ وَیسے وی شخسی-پُۄجا والی گلّ میرے وِچّ ناں ہۄݨ دے برابر ہی ہَے۔ میرا ودھیرے وِشواس دۄستاں والے برابر دے رِشتے وِچّ ہی ہَے۔ جرنَیل سِںگھّ اتے ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ ورگے آپݨے تۄں وڈّی اُمر دے دۄستاں نال کۄئی نںگّی-چِٹّی گلّ کردِیاں میرے اںدّر پھِر وی سںکّۄچ دا اہِساس بھارُۄ ہۄ جاںدا ہَے پر کِرپال سِںگھّ پنُّۄں نال ہریک کھُلّہ-کھُلاسی والی گلّ کرن دا ہَۄسلا پَے جاںدا ہَے۔ من وِچّ اِہی ہُںدّا ہَے کِہ جے ماڑی-مۄٹی چںگّی-مںدّی مُۄںہۄں نِکل وی گئی تاں اُس نیں مُسکرا کے پاسے نال مل کے سِٹّ دیݨی ہَے۔ دۄ-تِنّ واری تاں مَیں پرتِیا کے وی ویکھِیا ہَے۔

کُجھ ورہے پہِلاں جرنَیل سِںگھّ دے کہاݨی-سںگّْرہِ بارے کُرُۄکشیتر یُۄنِیورسِٹی٬ کُرُۄکشیتر وِچّ سَیمِینار سی۔ شام نُۄں وِہلے ہۄئے تاں مَینُۄں٬ جرنَیل سِںگھّ٬ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں تے سُکھپال سِںگھّ تھِںدّ نُۄں ڈا. کرمجِیت سِںگھّ نیں ملّۄذۄری رۄک لِیا۔ اُتھے گَیسٹ ہائۄُس وِچّ دۄ کمرے بُکّ کروائے ہۄئے سن۔ جرنَیل سِںگھّ اتے کِرپال پنُّۄں آپݨے کمرے وِچّ سَۄݨ لئی جاݨ لگّے تاں اسِیں دۄواں بجُرگاں دے اِکۄ بَیڈّ اُتے سَۄݨ دی آم گھٹنا نُۄں تُۄل دے کے ہاسے-ٹھٹھّے دا وِشا بݨا لِیا۔ پر نالھۄ نالھ من وِچّ آئی جاوے کِہ کِتے اَیویں گُسّا ہی ناں کر لَیݨ اتے ہاسے دا مڑاسا بݨ جاوے۔ پر پنُّۄں ہۄراں اُسے وکت ہی اِہ کہِکے ساڈا تَۄخلا دُۄر کر دِتّا۔ “مَینُۄں پتَے سۄڈِییاں کچھّاں ’چۄں ہاسا کِئۄں ڈُلّہی جاںدَے٬ ایہی ناں اکھے دۄ پٹھاݨ نہائی جاںدے سی٬ ہتھّۄں تِلہک کے ڈِگّ پئی سابݨ, کۄئی ڈردا جھُک کے چکّے ناں … ہا … ہا … ہا۔” کھِلبِلِیئیں ہسدا پنُّۄں سانُۄں بھار مُکت کردا سَۄݨ چلا گِیا۔

سال 2009 والی ٹۄراںٹۄ دی وِشو پںجّابی کانپھرںسّ تۄں وِہلا ہۄ کے جدۄں مَیں جرنَیل سِںگھّ ہۄراں دے گھر رہِ رِہا ساں تاں اِکّ دِن سارے بجُرگاں دا بِیچ اُتے جاݨ دا پْرۄگرام بݨ گِیا۔ جرنَیل سِںگھّ٬ سَۄداگر براڑ٬ کِرپال پنُّۄں٬ وکِیل کلیر٬ ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ اتے مَیں تُرن لگّے تاں ساڈے سارتھی وکِیل کلیر نیں رسمی پُچھِّیا٬ “چلِّیئے بئی لَے لِیا سارا کُش؟”

“ہۄر تاں سبھ کُجھّ رکھّ لِئَے٬ راہ ’چ سٹۄر تۄں پںجّ-چار کچھِّییاں بھاویں پھڑھنِییاں پَیݨ سوِمںگّ واستے۔” پِچھلی سِیٹ اُتے بَیٹھے پنُّۄں نیں مُشکڑِیئیں ہسدِیاں کِہا۔ گڈّی وِچّ ہاسے دا انار چلِّیا اتے بِیچ دی سَیر دی بھُۄمِکا بجھّ گئی۔ پنُّۄں ہۄراں نیں جِویں میرے ورگے نِکّ-اُمرے نُۄں لائِسںسّ جاری کر دِتّا کِہ اِہۄ جِہے کمّاں وِچّ چھۄٹے وڈّے والِییاں پردیدارِییاں تۄں پُۄری چھۄٹ ہَے۔ پھِر کی سی٬ تُردِیاں ہی اجِہا مُۄڈ سَیٹّ ہۄئِیا کِہ سارا دِن ہاسے-کھیڈے نال وکھِّییاں ٹُٹدِییاں رہِییاں۔

پہِلاں تاں اسِیں کِنارے دی ریت تۄں رتا کُ ہٹویں اِکّ بَیںچ تے بَیٹھ کے شُگل-پاݨی کردے رہے۔ پھِر ماڑے جِہے سرُۄر ’چ ہۄئے تاں تسوِیراں کھِچّݨ لئی اگاںہ اُتھے چلے گئے جِتھے نںگِّیاں-ادھنںگِّیاں دی بھرمار سی۔ سارِیاں نُۄں ہی اُنہاں وِچّ اِئۄں سجّ-پھبّ کے گھُمّدِیاں پھِردِیاں نُۄں بہُت اۄپرا لگّ رِہا سی۔

“آپاں نُۄں ویکھ کے آہ گۄرے کی سۄچدے ہۄݨگے بئی؟” مَیں سُبھاوک ہی پُچھِّیا

“سۄچدے ہۄݨگے پئی بِیچ آلے چالے تے نٔہِیں جے لگدے اینہاں دے٬ ایہ تے کۄئی اِںسپَیکشن ٹِیم والے اَۄںترے جاپدے نیں۔” ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ نیں ہسدِیاں کِہا۔

“بھائی پھِر سِٹّا تاں ایہی نِکلِیا ناں اکھے بِیچ٬ فُہارا٬ پیسٹری … سِکھّاں نُۄں ناں راس … ہا … ہا … ہا٬ مُڑ چلِّیئے سںگّتے ہُݨ بہُت ہۄ-گی دُپہِر پھیری۔” پنُّۄں نیں وی آپݨا ٹۄݨا لائِیا۔ سارِیاں دا ہاسا چھݨک اُٹھِّیا اتے اسِیں مستی ماݨدِیاں مُڑ پُراݨے ٹِکاݨے آ ملّے۔

کِرپال سِںگھّ پنُّۄں دا اِہ لچکِیلاپݨ ہی ہَے کِہ اُہ وِدواناں وِچّ وِدوان٬ یاراں وِچّ یار اتے پرِوار وِچّ کبِیلدار بݨ کے سبھ تھائیِں رچ-مِچ جاںدا ہَے۔ اُسنُۄں بابے نانک دی سِکھّ-متّ انُسار دُدھّ دے بھرے گِلاس اُتے گُلاب دی پتّی بݨ کے تَیرنا آئُںدا ہَے۔ ہر تھاں نُۄں ہی چھجُّۄ دا چُبارا بݨا کے مانݨا آئُںدا ہَے اِسے لئی اُسنُۄں ناں پِیڑھی-پاڑا ستائُںدا ہَے اتے ناں کنیڈا جاں پںجّاب دا ہیروا بَۄںدلائُںدا ہَے۔ کںڈّے ’چ ہۄئے املی واںگُۄں اُہ ہریک تھاں ہی ڈھۄلے دِییاں لائُںدا ہَے۔ پۄترِیاں-دۄہتِیاں دی تھاں اُہ سارا دِن لَیپٹَۄپ نُۄں بُکّل وِچّ لَے کے کھِڈائُںدا ہَے۔ پتنی دی گھُۄری نُۄں وی لتِیپھِیاں دے جھُرلُۄ نال پلاں وِچّ اُڈائُںدا ہَے۔ سَۄ ہتھّ رسّا سِرے تے گںڈھّ کِہ جݨے-کھݨے نُۄں کِرپال سِںگھّ پنُّۄں بݨنا کِتھّے آئُںدا ہَے؟