اجّ اسِیں لاہَۄر دا شاہی کِلا دیکھݨ جاݨا سی۔ اُمر گنی٬ رِذوان اہِمد سمیت آپݨی کار لَے کے ہاذر سی۔ اسِیں نہا دھۄ کے تِیار ہۄئے تاں کھاور راجا وی آپݨی لڑکی البرکات تے آپݨے دۄ سۄہݨے مںُّڈِیاں دے ساتھ وِچ گُجراںوالا تۄں آ پُجّی۔ اُہ آپݨے مُکمّل پرِوار سمیت ڈا. جگتار نال دِہاڑی گُذارنا چاہُںدّی سی۔
ناشتا تاں ہۄٹل وِچ وی کِیتا جا سکدا سی پر جگتار دی اِچھّا سی کِہ کِلے ولّ جاݨ تۄں پہِلاں لاہَۄر دی بہُچرچِت ’پھُۄڈ سٹرِیٹ‘ وِچ ناشتا کرِیئے۔ اِس بہانے اُہ وی اُس جگہا نُۄں دیکھ لویگا۔ اُہ گوال مںڈّی وِچلی ’پھُۄڈ سٹرِیٹ‘ دے جلَۄء دِییاں گلّاں میریے کۄلۄں سُݨ چُکّا سی ; پر جدۄں ’پھُۄڈ سٹرِیٹ‘ پُجّے تاں اُتے اُس رات والا جل-جلَۄء غَیرہاذر سی۔ آم بذاراں واںگ دُکاناں کھُلّہِییاں ہۄئیِیاں سن۔ واہناں دی آواجائی بںدّ کرن لئی لگِّییاں رُکاوٹاں چُکّ دِتِّییاں سن۔ ذاہِر ہَے دُکاناں دے باہر سڑکاں اُتے گاہکاں لئی ڈاہِییاں میذ کُرسِییاں وی چُکّ لئیِیاں گئیِیاں سن۔ اسل وِچ ’پھُۄڈ سٹرِیٹ‘ دی ’اُہ‘ وِشیش دِکھّ ہَے ہی رات نال سبںدھّت سی۔ ہُݨ تاں اِہ آم باذاراں جِہا باذار سی۔ راتاں والی مۄڈھے کھہِںدّی بھِیڑ دی بجائ سڑک اُتۄں اِکّا-دُکّا آدمی گُذر رِہا سی۔ اِک آدمی نُۄں رۄک کے اسِیں اُس نُۄں ناشتا کرن لئی ’بِہتر دُکان‘ بارے دسّݨ لئی کِہا۔ اُس نیں پُۄرے اُتشاہ نال دسِّیا۔
‘’دُکاناں تاں اَیتھے وی چںگِّییاں نیں پر تُسِیں اَۄہ اگلے باذار وِچ جا کے سجّے ہتھّ تھۄڑھا کُ اگّے جاݨا۔ اُتھے اِک دُکان والے ہن اُہ دیسی گھِئۄ دِییاں پُۄرِییاں بݨائُںدے ہن۔ راہ وِچ ہۄر بہُت نیں پُۄرِییا بݨائُݨ والے۔ پر تُسِیں مہِمان ہۄ٬ تُسِیں اُتھے ہی جائۄ۔‘’
اُس باذار وِچ سجّے مُڑدِیاں ہی دۄ دُکاناں نذر آئیِیاں۔ اسِیں اِنہاں وِچۄں ’چںگّی دُکان‘ بارے کِسے نُۄں پُچھِّیا تاں اُس نیں وی کِہا٬ ’دُکاناں تاں اِہ وی ٹھِیک نیں پر تُسِیں اگّے جائۄ۔ اُتھے دیسی گھِئۄ…’’
کِنّی چںگّی گلّ سی۔ اُہ لۄک چاہُںدّے سن کِہ اسِیں ’چںگّی دُکان‘ تۄں ہی ناشتا کرِیئے۔ اُنہاں نیں کِہڑا دُکان والے تۄں ’کمِشن‘ لَیݨا سی! اِںج کر کے وی اُہ آپݨی مہِمان-نواذی دا فرذ ادا کر رہے سن۔
ویکھݨ نُۄں تاں اُہ دُکان وی آم دُکاناں ورگی ہی سی۔ دُکان وِچ لمّے میذاں نال پئے بَیںچاں اُپر بَیٹھ کے اسِیں ناشتا کِیتا۔ پُۄرِییاں٬ دہِیں٬ چھۄلے٬ ہلوا تے دہِیں دی مِٹھّی لسّی سچّمُچّ ڈاڈھے سواد سن۔ اسِیں اُتھۄں آنںدّ-پْرسنّ ہۄ کے اُٹھے۔
ناشتے دے پَیسے اُمر گنی نیں ہی دِتّے۔ اُہدے ہُںدِّیاں اسِیں آپݨی جیب نُۄں ہتھّ نہِیں ساں لا سکدے۔
باہر گلی وِچ راج-مذدُۄر آپݨا سںدّ-سںدھّیڑا لَے کے بَیٹھے سن۔ مَیں ’سلام‘ کہِ کے ہال-ہال پُچھِّیا تاں اِک جݨا کہِںدّا٬ ‘’سردار جی٬ اُتھے راج مِستری دی دِہاڑی کی جے؟‘’
مَیں مُسکرائِیا۔ اُس دِن رِکشے والا وی بھارت دے رِکشے والِیاں بارے پُچھّ رِہا سی۔ اِہ وی مُکابلیباذی دا اِک اںدّاذ سی شائِد!… تے جاں دۄواں مُلکاں وِچ آپݨے جِہے گرِیب لۄکاں دی ہۄݨی جانݨ دی اُتسُکتا سی۔
اسِیں ہَۄلی ہَۄلی باذار وِچ واپس تُرے آ رہے ساں۔ مَیں باذار وِچۄں سجّے کھبّے نِکلدِییاں چھۄٹِییاں چھۄٹِییاں گلِییاں دے دۄپاسِیں دۄ-مںذِّلے٬ تِنّ-مںذِّلے مکاناں نُۄں دیکھدِیاں اِتِہاس وِچ اُتر گِیا ساں۔ اِسے گوال مںڈّی وِچ کِسے ویلے بھگت سِںگھّ دے گھردِیاں نیں اُس نُۄں سرگرم سِیاست ولۄں مۄڑن لئی گاواں ’پا کے‘ دِتِّییاں سن تاں کِہ اُہ کمّ-دھںدّے وِچ رُجھّ جاوے۔ پر بھگت سِںگھّ اِتھۄں دے رُجھیوِیاں وِچۄں وی سماں کڈھّ کے رات-ب-راتے ہُںدِّییاں مِیٹِںگّاں وِچ ہاذری بھر آئُںدا سی۔ اِہ ’گوال مںڈّی‘ اُس نُۄں بنّہ کے نہِیں سی رکھّ سکی۔ اِنہاں گلِییاں وِچۄں ’نِکل کے‘ اُہ سارے بھارت ’تے چھا گِیا سی۔ اِنہاں ہی گلِییاں وِچۄں کدی ‘47’ دا دَیںت دندنائُںدا لںگھِّیا سی تے اِنہاں اِمارتاں وِچۄں ہی سڑدا دھُۄیاں آسمان تک اُٹھِیا سی۔ اِنہاں ہی گلِییاں وِچ کئی نِردۄش لۄکاں دِییاں وکھِّییاں وِچ چھُرے کھُبھے سن۔ اِنہاں ہی گلِییاں وِچ ’اِک-دُۄجے‘ نُۄں دیکھ کے اسِیں نپھرت دا لہُۄ تھُکِّیا سی۔ اِنہاں ہی گلِییاں وِچ اُس رات نَۄجوان مَینُۄں کہِ رِہا سی٬ ‘’تُہاڈِییاں پگّاں دی ہاذری وِچ ہی اِہ شہِر مُکمّل لگدا ہَے… تُہاڈے بِناں پںجّاب ادھُۄرا ہَے!’’
اُمن گنی٬ رِذوان٬ کھاور راجا ساڈے اںگّ-سںگّ سن۔ اسِیں کُجھ پلاں لئی آپݨے آپ نُۄں ’پُۄرے-پںجّاب‘ ہۄݨ دا بھرم پالِیا ہۄئِیا سی۔ تے اِہ پُۄرا پںجّاب لاہَۄر دے شاہی کِلے ولّ تُرِیا جا رِہا سی۔
اسِیں کِلے دے گیٹ اگّے پُجّے تاں رِذوان نیں کِہا کِہ اُہ اُمر گنی دی کار لَے جاںدا ہَے تے کانفرںسّ ’تے آئے بھارتی وفد دے ڈَیلِیگیٹ سُرِںدّر سِںگھّ جَۄہر نُۄں ایئرپۄرٹ ’تے چھڈّ کے گھںٹّے٬ ڈیڈھ گھںٹّے وِچ واپس پرت آئیگا۔ اُمر گنی نُۄں اِس وِچ کۄئی اِتراذ نہِیں سی۔ اینا کُ چِر تاں سانُۄں کِلہا اتے ہۄر آلا-دُیالا دیکھدِیاں لگّ ہی جاݨا سی۔
کِلہے دے ساہمݨے پاسے ہجُۄری باغ٬ سجّے ہتھّ رݨجِیت سِںگھّ دی سمادھ تے گُردُیارا ڈیرا ساہِب سن۔ ہذُۄری باغ دے پار الاما اِکبال دی یادگار اُہدے سِر اُتے شاہی مسجِد۔ مَیں اِس سمُچّے دْرِش نُۄں نِہارِیا۔
اسِیں کِلہے دے مُکھّ درواذے ولّ پرتے۔ کلّہ واںگ اجّ وی جتھے نال آئے ’سِںگھّ‘ سڑک٬ باغ تے کِلہے دے اںدّر باہر گھںُّم رہے سن۔ اِںج لگّ رِہا سی جِویں ساڈا وی لاہَۄر وِچ ’ہِسّا‘ ہَے۔  اُمر گنی نیں کِلہے دے پْرویش دُیار اگّے کھلۄ کے ٹِکٹاں کھرِیدِییاں اتے کِلہے دے اںدّر داخل ہۄئے۔ کِلہے دا اِہ ساہمݨا پاسا پُۄرب تۄں پچھّم ولّ پںجّ سَۄ پھُّٹ چَۄڑا ہَے۔ کھاور راجا آپݨے بچِّیاں نُۄں جگتار نُۄں مِلائُݨ لِیائی سی٬ اِس لئی اُنہاں نُۄں تھۄڑھی وِتھّ اتے گلّاں کرن دی وِہل دے کے مَیں اتے اُمر گنی نال نال تُرن لگّے۔ لگّدا ہی نہِیں سی کِہ ساڈی دۄ کُ دِناں دی مُلاکات ہَے۔ اُمراں دا جاݨُۄ لگدا سی اُمر گنی۔
کِلہے ’چ داخل ہُںدِّیاں ہی سدِییاں دا اِتِہاس میرے اںگّ-سںگّ تُرن لگّا۔ کِلہا لاہَۄر دے 1883-84 دے گذٹِیئر دے پنّا 176-77 ’تے درج ہَے کِہ گُرُۄ ارجن دیو دے گُردُیارے دے نال ہی٬ کِلہے ’چ داخل ہںُّدِیاں ’سِیتا‘ دے ناں ’تے بݨائِیا اِک مںدّر ہَے٬ جۄ ہُݨ کھںڈّر بݨ چُکّا ہَے۔ کِہا جاںدا ہَے کِہ کِلہے دے بݨن تۄں پہِلاں راوی درِیا دے کِنارے اُتے اِہ مںدّر بݨائِیا گِیا سی۔ اِہ اُس سمیں ہی یادگار وجۄں سی جدۄں سِیتا آپݨے پُتّراں ’لو‘ اتے ’کُش‘ نال مہاںرِشی بالمِیک کۄل ٹھہِری ہۄئی سی۔ ’لو‘ دے ناں ’تے ہی لاہَۄر وسِیا کِہا جاںدا ہَے۔ پر سدی تۄں ودھّ سماں پہِلاں جِہڑا مںدّر کھںڈّر بݨ چُکّا سی٬ اُس دے اوشیش ہُݨ کِتھۄں لبھّݨے سن۔ ہُݨ تاں کِلہے اںدّرلے مہِل وی لُڑِیںدی سامبھ سمبھّال نُۄں ترسدے کھںڈّرات وِچ تبدِیل ہُںدّے جا رہے سن۔
اِہ گلّ سۄچ کے بںدّا ذرُۄر رۄماںچِت ہۄ جاںدا ہَے کِہ اِس کِلہے نُۄں اُسارن وِچ تے اِس وِچ سمیں سمیں وادھا کرن والے بادشاہ کدی اِنہاں راہاں اُتے وِچردے رہے سن۔ اکبر٬ جہاںگِیر٬ شاہ جہان٬ اَۄرںگّذیب تے رݨجِیت سِںگھّ ہاتھِییاں ’تے سوار گھُمّ رہے سن۔ شاہاں نُۄں یاد کردِیاں شاہاں دے ذُلم وی یاد آئے۔ اِتھے ہی جہاںگِیر نیں سمّݨ بُرج وِچ گھڑِیال ٹںگِّیا ہۄئِیا سی جِس نُۄں کھڑکا کے فرِیادی فرِیاد کر سکدا سی۔ جہاںگِیر دا ’ادل‘ کِلہے دے ساہمݨے گُرُۄ ارجن دیو دی یادگار نُۄں ویکھدِیاں پتا چلّ جاںدا سی! اِسے ہی کِلہے وِچ رݨجِیت سِںگھّ تۄں بائد شُرُۄ ہۄئے کتلاں دے سِلسِلے وِچ کھڑک سِںگھّ دے نذدِیکی مِتّر چیت سِںگھّ دا ڈۄگرِیاں نیں پہِلاں کتل کِیتا سی تے پھِر ہَۄلی ہَۄلی ذہِر دے کے کھڑک سِںگھّ نُۄں مَۄت دے گھاٹ اُتارِیا گِیا۔ اِںج اِتھۄں شُرُۄ ہۄئِیا کتلاں دا امُکّ سِلسِلا پںجّاب دے کتل دی کہاݨی بݨ گِیا۔ اِسے شاہی کِلہے وِچ اںگّریذاں نیں دیش-بھگتاں نُۄں اکہِ-اسہِ تسِیہے دِتّے سن۔ اِتھے ہی سِر ’تے نِکّے جِہے جُۄڑے تے اُتردی داڑھی والی بھگت سِںگھّ دی٬ ہتھّکڑِییاں تے بیڑِییاں سمیت الاݨی مںجّی اُتے بَیٹھے دی٬ تسوِیر کھِچّی مِلدی ہَے۔ شائِد اِتھے ہی ارجن سِںگھّ گڑگجّ دے والاں نُۄں چھتّ نال بنّہِیاں گِیا سی تے سِر دی چمڑی تے وال اُکھڑ کے اُپر ٹںگّے رہِ گئے سن تے گڑگجّ ذمِین ’تے ڈِگّ پِیا سی۔ اجّ وی شاہی کِلے دا اِک ہِسّا تسِیہا کیںدر وجۄں ورتۄں وِچ لِیاںدا جا رِہا سی۔ پر اُس پاسے درشکاں دا جاݨا ورجِت سی۔
اُمر گنی آپݨی جاݨکاری انُسار دسّی جا رِہا سی۔ کِتے کِتے ڈا. جگتار وی کۄئی سُۄچنا دِںدّا۔ اِس راہۄں شاہی اَۄرتاں ہاتھِییاں ’تے بَیٹھ کے ہواکھۄری لئی نِکلدِییاں سن۔ اَیدھر ’ہرم‘ سن۔ اِہ دِیوانے-آم سی۔ اگّے کھُلّہا دلان چھتِّیا ہۄئِیا۔ ساہمݨے اُچّے ستھان تے اِمارت وِچۄں اگّے نُۄں ودھِیا ہۄئِیا سںگّمرمری تھڑھا٬ جِتھے آ کے بادشاہ بَیٹھِیا کردا سی تے ساہمݨے اُس دِییاں نذراں ہیٹھاں آدمِییاں٬ گھۄڑِیاں٬ ہاتھِییاں دا جلُۄس لںگھّدا سی۔ شاہ جہان دے سمیں اِس شاہی نِرِیکھݨ دا سماں لگپگ اِک گھںٹّا ہُںدّا سی۔
مَیں اُمر گنی نُۄں کِہا٬ ‘’چلۄ آپاں اُدھر چلِّیئے تے اُس تھاں ’تے کھلۄ کے ویکھِیئے جِتھے کدی بھارت دا بادشاہ کھلۄںدا سی۔ اسِیں دۄویں پَۄڑِییاں چڑھ کے تخت دے اُپر جا چڑھے۔ ہیٹھۄں ڈا. جگتار نیں ساڈی تسوِیر کھِچّ دِتّی۔ اِس جگہا دے پِچھّے ہی سجّے کھبّے کئی کمرے سن جِہڑے ’خوابگاہ‘ وجۄں جاݨے جاںدے سن٬ جِتھے بادشاہ سَۄںدے سن۔ آرام کردے سن تے پھِر اُٹھ کے جنتا نُۄں درشن دِںدّے سن۔
مَینُۄں سائِںس دی ترکّی دا خِیال آئِیا۔ اُپرلی شْریݨی دے اتِ-آدھُنِک سہُۄلتاں والے بَیڈّ-رُۄم چیتے آئے تاں مَینُۄں بھارت دے اُہ بادشاہ گرِیب لگّے۔ مَیں ہسّدِیاں ہۄئِیاں اُمر گنی نُۄں کِہا٬ ‘’اِنہاں چھۄٹے چھۄٹے کمرِیاں وِچ سَۄݨ والے بادشاہ کۄل اجّ دے مِڈل کالس دے بںدّے ورگے وی بَیڈّ-رُۄم نہِیں سن۔
اُمر گنی نیں کِہا٬ ‘’اے.سی. دی سہُۄلت تاں چھڈّۄ۔ اُہدے سِر ’تے تاں کِلہے گرمِییاں وِچ بِجلی دا پکھّا وی نہِیں سی چلّدا۔‘’
‘’وڈّے بادشاہ بݨے پھِردے سن!’’ اسِیں ٹھہاکا لائِیا۔ ٹھِیک ہی سائِںس نیں آدمی نُۄں شاہاں والِییاں سہُۄلتاں پْردان کِیتِییاں سن۔ پر ’شاہ‘ پھِر وی شاہ سن۔
اِہ دِیوانے آم سی٬ اِس دے نال جُڑویں کئی اِشنان کمرے۔ اِتھے ہی کئی وار بادشاہ مںتّری مںڈّل نال مِیٹِںگّ وی کر لَیںدا۔
کِلہے وِچ سِکھّ اِتِہاس نال سبںدھّت اِک اجائِب گھر وی ہَے تے مُغل راج نال سبںدھّت وی۔ جدۄں کۄئی سِکھّ جتھا آئُںدا ہَے تاں مُغلاں والا اجائِب گھر بںدّ کر دِتّا جاںدا ہَے تے سِکھّاں والا کھۄلہ دِتّا جاںدا ہَے۔ اسِیں پَۄڑِییاں چڑھ کے سِکھّ اجائِب گھر وِچ داخل ہۄئے۔ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ تے اُس دے راجکال تے اُس دے وارساں نال سبںدھّت وستاں٬ ہتھِیار٬ تلواراں آدِ دی پْردرشنی لگّی ہۄئی سی۔ بہُت سماں بںدّ رہِݨ کرکے تسوِیراں جاں ہۄر وستاں وِچ کۄئی وِگاڑ آ جاںدا ہۄویگا٬ شائِد اِسے لئی بہُت سارِییاں وستاں تے تسوِیراں پلیٹپھارماں ’تے ہاذر نہِیں سن تے اُنہاں نُۄں ٹھِیک کرن واستے اُتارے جاݨ دی سُۄچنا لگّی ہۄئی سی۔
راݨی جِںدّاں اِک تسوِیر وِچ ادھّلیٹی تکِیئے نال ڈھۄ لا کے پئی سی۔ دۄ مُسلمان مُںڈّے اُس تسوِیر ولّ ویکھ کے ہَۄلی-ہَۄلی گلّاں کر رہے ہن۔
‘’اِہ کِئۄں لمّی پئی اے؟‘’
‘’اِہ آرام کردی اے۔‘’
‘’اِنہاں نُۄں کی پتا آرام کرن دا؟‘’
پہِلے مُںڈّے نیں کِہا تاں کۄل کھڑۄتا جگتار کہِݨ لگّا٬ ’پُتّر! اِنہاں لۄکاں نُۄں ہی تاں آرام کرنا آئُںدا سی۔‘’
اسِیں ہال وِچ گھُمّ رہے ساں تے میرے من وِچ بچِّیاں تے جگتار دی گلّ دے آپݨے آپݨے ارتھ گھُمّ رہے سن تے نال ہی جِںدّاں دی دُکھّ بھری کہاݨی جِس نُۄں رݨجِیت سِںگھّ دی مَۄت تۄں بائد اِک پل وی چَین تے آرام دی ذِںدّگی جِئۄُݨ نُۄں نہِیں سی مِلی۔
اسِیں پَۄڑِییاں اُتّر رہے ساں تے اگّۄں سادھارن پیںڈُۄ دِسدے اِک نَۄجوان نیں سلام بُلائی تے کِہا٬ ‘’سردار جی! ساڈے پِںڈّ نہِیں جے جاݨا۔‘’
اسِیں اُہدی پیشکش دا دھنّواد کِیتا۔ ‘’سردار جی٬ مَیں کِسے اَیسے وَیسے پِںڈّۄں نہِیں جے آئِیا۔ مَیں ہِیر دے پِںڈّۄں جے… جھںگّ سِیال تۄں۔‘’
کِہا جاںدا ہَے کِہ ہر بںدّا ہِیر دی تارِیف تاں کردا ہَے پر اِہ نہِیں چاہُںدّا کِہ اُس دی کۄئی دھی بھَیݨ ہِیر بݨے۔ آپݨی دھی دا ’ہِیر‘ بݨنا اُس دے مان-سنمان نُۄں وٹّا لائُںدا ہَے۔ پر اِہ ہِیر دے پِںڈّ دا نَۄجوان ’ہِیر‘ اُتے ماݨ کر رِہا سی۔ اِسے ماݨ وِچۄں ہی سانُۄں آپݨے پِںڈّ سدّ رِہا سی۔ اُس نُۄں پتا سی ’ہِیر‘ ساڈے لئی وی اۄنی ہی ماݨ-متّی ہَے جِنّی اُس لئی۔ پُۄرن سِںگھّ بۄل اُٹھِیا۔
آ وِیرا راںجھِیا!
تے آ بھَیݨ ہِیرے!
تُدھ باجھۄں اسِیں سکھّݨے!
اینے چِر نُۄں جگتار وی پَۄڑِییاں اُتر کے ساڈے کۄل آ گِیا۔ نَۄجوان نیں اُس نُۄں وی اُسے اُتشاہ نال سدّا دِتّا۔ جگتار نیں اُس دی پِٹھّ تھاپڑی تے پِیار نال کِہا٬ ‘’جدۄں مائی ہِیر نیں چاہِیا٬ ذرُۄر آواںگے… تیرے پِںڈّ  وی…’’
بابا پھرِید دے استھان پاک-پٹن بارے وی اُہ اِک دِن اِسے اںدّاذ وِچ کہِ رِہا سی۔ ‘’جدۄں میرے بابے نیں بُلائِیا٬ اُدۄں جاݨۄں کِسے رۄک نہِیں سکݨا۔‘’
‘’میرا پتا لِکھ لوۄ۔ تے آݨا ذرُۄر جے… مَیں سبھ تھاں دِکھاواںگا… تے جِنّا چِر چاہۄ آپݨے کۄل رکھّاںگاں… اَیتھے کرکے…’’
اُسنے ہتھّ آپݨی چھاتی نال لائِیا۔
شِیش مہِل تے ہۄر مہِلاں ولّ چلاوِیں جِہی نذر ماردے اسِیں اگّے تۄں اگّے تُرے جا رہے ساں۔ گرمی دا مَۄسم سی تے جگتار تھکاوٹ مہِسُۄس کر رِہا سی۔ اسِیں آرام کرن لئی کِلہے دے وڈّے باغ دے کِنارے بݨی کھاݨ-پان دی دُکان ’تے گئے۔ پِپّل دے وڈّے درکھتاں دی چھاویں بَیٹھ گئے٬ ٹھںڈھّا پاݨی پِیتا تے کُجھ چِر وِشرام کِیتا۔ رِذوان نُۄں گِیاں دۄ گھںٹّے ہۄ گئے سن۔ کِتے باہر آ کے سانُۄں اُڈِیک ہی ناں رِہا ہۄوے۔
اسِیں چھیتی چھیتی باہر گئے پر ناں تاں رِذوان اتے ناں ہی کِدھرے کار دِکھائی دِتّی۔
‘’ہُݨ تک اُس نُۄں آ تاں جاݨا چاہِیدا سی۔‘’ اُمر گنی نیں آپݨے آپ نال گلّ کِیتی۔
کِلہے دے درواذے اتے ہذُۄری باغ دے درمِیان کیول اِک سڑک ہی سی۔ سڑک پار کرکے اسِیں پْرسِدھّ ہذُۄری باغ وِچ داخل ہۄئے جِس دے اَین وِچکار سںگّمرمری باراںدری بݨی ہۄئی سی تے گرمی تۄں بچݨ لئی کُجھ لۄک اُس دی چھاویں ہوا-ہرے بَیٹھے سن۔ ہذُۄری باغ دے سجّے ہتھّ ہی ہَے اُہ درواذا جِس وِچۄں لںگھّݨ سمیں کںوّر نَۄ نِہال سِگھ نُۄں چھجّے ہیٹھاں دے کے کتل کِیتا گِیا سی۔ اُس دے نال ہی مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دی سمادھ ’تے نال جُڑواں گُردُیارا ڈیرا ساہِب سی۔
کِلہے دے ساہمݨے ہذُۄری باغ تۄں پار سی جاما مسجِد٬ جِس نُۄں شاہی مسجِد وی کِہا جاںدا ہَے۔ مسجِد دے پَیراں وِچ سجّے ہتھّ الاما اِکبال دا مکبرا سی۔ جگتار٬ کھاور راجا اتے اُس دے بچّے باراںدری دی چھاویں بَیٹھ گئے۔ اِک تاں جگتار نیں سبھ کُجھ پہِلاں ویکھِیا ہۄئِیا سی تے دُۄجا اِتھے بَیٹھے اُہ رِذوان نُۄں لبھّ سکدے سن۔
مَیں تے اُمر گنی ڈا. اِکبال دے مکبرے ’تے گئے اتے آپݨا ستِکار پیش کِیتا۔ ’پاکِستان‘ دے وِچار دے جنمداتا ڈا. اِکبال دے مکبرے تے سُرکھِّیا کرمچاری تَینات سن۔ دِیواراں ’تے اںدّروار ڈا. اِکبال دے پْرسِدھّ شِئر درج سن۔ ’سارے جہاں سے اچھّا٬ ہِںدُّستان ہمارا‘ لِکھݨ والے شائِر نُۄں آخر کِئۄں ’پاکِستان‘ بݨائُݨ دا وِچار پیش کرنا پِیا۔ کی اُہدے اِسے ترانے وِچ ہی اِک ہکِیکت نہِیں سی چھُپی ہۄئی جدۄں اُس نیں اِہ وی کِہا:
اِکبال کۄئی مہِرم اپنا نہِیں جہاں میں٬
کۄئی نہِیں جۄ سمجھے در دے نِہاں ہمارا۔
اِہ اںدّر دا کِہڑا درد سی جِہڑا نہِیں سی سمجھِیا گِیا۔ کِتے اِہ ہِںدُّۄ دھرم دی اُہ کٹّڑتا تاں نہِیں سی٬ جِس نیں مُسلماناں نُۄں مذہبی تَۄر ’تے سدا ہی آپݨے تۄں ہِیݨے اتے بَۄݨے سمجھِیا۔ اُنہاں نُۄں آپݨے نیڑے ناں لگّݨ دِتّا۔ ہمیشا اچھُۄت سمجھ کے وِہار کِیتا۔
لاہَۄر ریڈِیئۄ تے اِک وار پاکِستان بݨن دے ہکّ وِچ نذامدِین اِک مِسال دے رِہا سی۔
‘’چَۄدھری جی٬ پاکِستان بݨن نال سانُۄں ساڈا گھر مِلِئَے۔ اِذّت تے آبرُۄ مِلی ہَے۔ اسِیں وی ذمِیناں جائِداداں والے بݨے آں۔ پاکِستان بݨن تۄں پہِلاں ساڈے گرِیب مُسلماناں دی ہالت کی سی٬ اُہ وی سُݨ لئۄ۔
ساڈے پِںڈّ اِک کاںشی باہمݨ ہُںدّا سی۔ اُہدی کُڑی دا وِیاہ سی۔ اُنہاں نیں ہلوا بݨا کے پراتاں وِچ پا کے باہر وِہڑے وِچ ٹھںڈھّا ہۄݨ لئی رکھِّیا۔ اُنہاں دے وِہڑے دی اِک کںدھّ ’تے مُسلمان سن تے دُۄجی ’تے کُتّے۔ ’گھُر گھُر‘ کردے کُُتّے آپس وِچ لڑ پئے تے اِک کُتّا اِک پرات وِچ ڈِگّ پِیا۔ اُس پرات والا ہلوا اُنہاں نیں ساڈے مُسلماناں وِچ وںڈِّیا۔ اِہ سی ہالت ساڈے مُسلماناں دی۔‘’
نذامدِین دا ہسائُݨے ڈھںگّ نال بہُت ہی کاٹوِیں گلّ کرن دا اِک آپݨا ہی اںدّاذ سی۔ نِسچَے ہی پاکِستان بݨن تۄں پہِلاں سارے مُسلماناں دی اجِہی ہالت نہِیں سی۔ اُہ وڈِّییاں ذمِیناں٬ جائِداداں تے سردارِییاں والے وی سن۔ پر نذامدِین اِتھے اُنہاں لۄکاں دی گلّ نہِیں سی کر رِہا۔ اُہ گلّ کر رِہا سی چھۄٹے غرِیب مُسلماناں دی آرتھِک تںگّدستی دی٬ جِنہاں دی ہالت٬ بکَۄل اُس دے پاکِستان بݨن تۄں بائد سُدھر گئی سی۔ کِنّی کُ سُدھری سی اِہ تاں پاکِستان دے لۄک ہی جاݨدے نیں پر نذامدِین دی اِک گلّ بہُت بارِیک تے ڈُۄںگھی سی۔ اُس انُسار سماجِک تے سبھِیاچارک جاں جاتِیگت پدھّر ’تے کٹّڑ ہِںدُّۄ بھائیِچارے نیں مُسلماناں نُۄں کدی وی آپݨے برابر نہِیں سی سمجھِیا۔ اُنہاں دی ہالت نُۄں اِنسان دی ’کُتّے‘ نال تُلنا وجۄں پیش کرنا بہُت وڈّا دُکھاںتک وِئںگّ سی۔ کی ڈا. اِکبال دے اںدّر وی مُسلماناں دے ’اچھُۄت‘ سمجھے جاݨ دا درد ہی تاں نہِیں سی وِلکدا پِیا جِہڑا آخرکار ’پاکِستان‘ دا وِچار بݨ کے اُس دے من وِچۄں اُبّل پِیا۔
اسِیں ڈا. اِکبال دے سدا جِئُںدے شِئراں دا ذِکر کرکے اِک وار پھیر اُس مہان شائِر نُۄں نمسکار کِیتی تے باہر آئے۔ رِذوان کِسے ویلے وی آ سکدا سی تے اسِیں واپس وی جاݨا سی٬ کِئُںکِہ اُمر گنی نیں سانُۄں اُتار کے اجّ پاک پٹن وی پرتݨا سی۔
‘’کۄئی نہِیں جے رہِݨا پِیا تاں مَیں اجّ وی ٹھہِر جاواںگا۔ اِہ دِن کِہڑے رۄذ رۄذ لبھّݨے نیں۔‘’
اُمر گنی نیں کِہا تاں سچِّیں-مُچّی ہوا دا ٹھںڈھّا بُلّا آئِیا۔ اِس دے نال ہی گُردُیارا ڈیرا ساہِب ولۄں کالے سِیاہ بدّل آسمان ’تے اُبھردے دِسے اتے کُجھ  ہی پلاں وِچ اسمان بدّلاں نال بھر گِیا۔ مَۄسم بہُت ہی خُشگوار ہۄ گِیا سی۔ لگّدا سی٬ مِیںہ ہُݨے ہی آئِیا کِہ آئِیا۔
اسِیں چھیتی چھیتی شاہی مسجِد دِییاں پَۄڑِییاں چڑھے اتے شاہی شان والا درواذا لںگھّ کے اںدّر گئے۔ اِس مسجِد دی اُساری لال پتھّر نال ہۄئی ہَے۔ پہِلا پْربھاو جۄ مسجِد دے اںدّر وڑدِیاں پِیا اُہ سی اِس دی مہان وِشالتا دا ; کھُلّہیپن دا۔ اِس دے اُچّے مِینار مِیلاں تک دِکھائی دِںدّے ہن۔ 1084 ہِجری جاں 1674 وِچ اِہ مسجِد فِدا خان نیں شہِنشاہ اَۄرگذیب لئی بݨوائی سی۔
ہوا تیذ ہۄ گئی سی تے نِکّی جِہی کݨی وی ڈِگّݨ لگّی۔
‘’مَینُۄں دھارمِک ستھاناں دی اجِہی وِشالتا من نُۄں بہُت سکُۄن دیݨ والی لگّدی ہَے۔ اِہ ماہَۄل شائِد بںدّے اںدّرلے نُۄں وی سَۄڑاپݨ چھڈّ کے چُڑِتݨ بخشدا ہۄوے۔‘’
اُمر گنی میری اِس گلّ نال سہِمت سی۔ اسِیں دُۄر تک نِکِّییاں نِکِّییاں کݨِییاں وِچ نِکِّییاں گلّاں کردے گئے۔ مسجِد وِچ اِک وڈّا اجائِب گھر وی ہَے٬ جِتھے ہذرت مُہمّد ساہِب دِییاں پوِتّر وستاں تے کپّڑے وی سامبھے ہۄئے ہن۔ پر اِک تاں مِیںہ آئُݨ والا سی تے دُۄجا جگتار ہُرِیں باہر ہذُۄری باغ وِچ بَیٹھے ہۄئے سانُۄں اُڈِیک رہے سن۔ اُدھر شائِد رِذوان وی آ گِیا ہۄوے۔ اِس لئی اسِیں شاہی مسجِد دے تھۄڑھے درشناں نُۄں بہُتا سمجھدے ہۄئے باہر آئے۔
مسجِد دِییاں وِشال پَۄڑِییاں اُتردے سمیں اسِیں ویکھِیا جگتار ہُرِیں باراںدری دے پھرش ’تے بَیٹھے کِسے مُسلمان پرِوار نال گلِّیں رُجھّے ہۄئے سن۔ جگتار نیں اُنہاں نال ساڈی جاݨ-پچھاݨ کروائی۔ اُس آدمی نیں مۄٹے مۄٹے سںتّرے ساڈے ہتھّ پھڑائے۔ اُہ کَینیڈا تۄں آپݨے وتن پاکِستان آئِیا ہۄئِیا سی تے آپݨے پرِوار نال سَیر-سپاٹے لئی نِکلِیا ہۄئِیا سی۔ اُہ وار وار آپݨا پتا دسّ رِہا سی تے کَینیڈا آپݨے کۄل آ کے ٹھہِرن دا سدّا دے رِہا سی۔
دُپہِر ڈھل چُکّی سی٬ پر رِذوان اجے وی نہِیں سی آئِیا۔ دسّے سمیں تۄں تاں تِگُݨا سماں ہۄ گِیا سی۔ اسِیں چِںتّا وِچ ساں کِہ کِتے اَیکسِیڈَیںٹ ہی ناں ہۄ گِیا ہۄوے۔
‘’اۄ نہِیں٬ اُہ جَۄہر نُۄں لَے کے اُہدے کمّ دھںدّے کروائُںدا پھِردا ہۄݨَے…’’ جگتار کھِجھ گِیا سی۔ اُس دی کھِجھ جائِذ سی۔
‘’کۄئی نہِیں ڈاکٹر ساہِب! ہُݨ اُڈِیکݨ بِناں چارا ہی کۄئی نہِیں‘’ مَیں جگتار نُۄں شاںت کرنا چاہِیا۔
‘’اُمر گنی یار! تُۄں میری گلّ سُݨ!’’ جگتار نیں اُمر گنی نُۄں باہۄں پھڑِیا٬ ‘’تُۄں دسّ! تَینُۄں پھۄن کرکے مَیں پاک پٹن تۄں سدِّئَے ناں؟ تُۄں کار میرے لئی لَے کے آئِیا ناں‘’
اُمر گنی مُسکرائُںدا ہۄئِیا ہاں آکھی جا رِہا سی تے ہکِیکت وی اِہۄ سی۔
‘’تاں پھِر اِہ سویر دا کار ’تے کبذا کِئۄں کری پھِردا اے۔ اسِیں مُۄںہ چُکّ کے اُہنُۄں اُڈِیکدے پئے آں۔‘’
‘’ہُݨ اُہ آکھدا سی۔ اینا تاں کرنا ہی پَیںدا۔ سُکھّ ہۄوے سہی۔‘’ گنی آپ وی چھِتھّا پِیا ہۄئِیا سی۔ ہُݨ ہۄر اُہ کی جُیاب دِںدّا۔
‘’سُکھ ہی ہۄݨی ایں٬ سُکھ نُۄں کی اَیں‘’, جگتار نیں کِہا۔
کُجھ چِر اُتھے ہۄر اُڈِیک کے اسِیں کِلہے والی سڑک ولّ آ گئے۔ کار ایتھے ہی آئُݨی سی۔ بیسبری نال مُۄںہ چُکّ کے دُۄر تک وِںہّدے اسِیں سڑک ’تے ہی ایدھر اُدھر گھُمّݨ لگّے۔ اچنچیت کݨِییاں تیذ ہۄ گئیِیاں تے چھڑاکے نال مِیںہ اُتر پِیا۔ اسِیں بھجّ کے کِلہے دے درواذے ہیٹھاں جا کھڑۄتے۔ ہۄر لۄک وی مِیںہ تۄں بچدے بچائُںدے درواذے دی ڈِئُڈھی ہیٹھاں آ گئے۔ کافی بھِیڑ ہۄ گئی سی۔ کُجھ سِکھّ یاتری وی سن پر بہُتی بھِیڑ ستھانک مُسلماناں دی سی۔ ساڈِییاں اکھّاں ورہدے مِیںہ وِچ لںگھّدی آئُںدی ہر کار ’تے نذر رکھّ لئیِیاں سن۔
‘’اَۄہ لںگھّے نیں…’’ اُمر گنی نیں ڈِئُڈھی اگّۄں لںگھّدی آپݨی کار پچھاݨ لئی۔ ڈرائیِور نیں مۄڑ کے کار ڈِئُڈھی اگّے لائی تے رِذوان ساڈے کۄل آݨ کھلۄتا۔ اُہ آپے ہی سپشٹِیکرن دیݨ لگِّیا٬ ‘’جَۄہر ساہِب نیں پہِلاں تاں سامان پَیک کردِیاں واہوا چِر لا دِتّا۔ پھِر کہِںدّے تھۄڑھی جِہی شاپِںگّ کر لئیِئے۔ ہُݨ آپݨے مہِمان سن٬ وِچۄں چھڈّ کے تاں آ نہِیں ساں سکدا۔ مَینُۄں پتا سی تُسِیں اِںتذار کردے ہۄوۄگے… پر…’’
جگتار بھرِیا پِیتا اُہدے مُۄںہ ولّ ویکھ رِہا سی۔ اُس تۄں رِہا ناں گِیا٬ ‘’جے آپݨے مہِمان سن تے اُنہاں نُۄں چھڈِّیا نہِیں سی جا سکدا تاں وِیر آپ پَیسے کھرچ کے آپݨی ٹَیکسی کر لَیݨی سی۔ اسِیں جُۄ اینے چِر دا تیرے ولّ…’’
‘’کۄئی نہِیں ڈاکٹر ساہِب کۄئی نہِیں‘’ اُمر گنی نیں جگتار نُۄں شاںت کرنا چاہِیا۔ ببۄلِکّے رِذوان نُۄں کۄئی گلّ اَۄڑ نہِیں سی رہی۔ مَیں اُہدے مۄڈھے ’تے ہتھّ رکھّ کے اُس نُۄں چُپّ ہی رہِݨ لئی کِہا۔ مَیں اُمر گنی نُۄں کِہا کِہ جگتار تے کھاور ہُرِیں کار ’تے بَیٹھ کے چلے جاݨ۔ آپاں تِنے پِچھّۄں وکھّرے تَۄر ’تے چلے جاںدے ہاں۔ جگتار ہُرِیں ساڈے آکھے لگّ کے چلے گئے۔ اسِیں کݨِییاں ہٹݨ دی اِںتذار وِچ رُکے ہۄئے ساں۔ ڈِئُڈھی وِچ رُکی ہۄئی بھِیڑ ساڈی وارتالاپ سُݨ چُکّی سی تے دِلچسپی نال ساڈے ولّ ویکھ رہی سی۔ رِذوان اجے وی سپشٹِیکرن دیݨا چاہ رِہا سی۔ مَیں اُس نُۄں چُپّ رہِݨ لئی کِہا۔
‘’ڈاکٹر ساہِب نراذ ہۄ گئے نیں٬‘’ اپھسۄس وِچ اُمر گنی نیں کِہا۔
‘’فِکر ناں کرۄ۔ ڈاکٹر ساہِب دے من وِچ لمّے گُسّے نہِیں ہُںدّے۔ اُنہاں دا گُسّا پل دی پل اَۄہ مِیںہ دے چھراٹے واںگ ہی ہُںدّا ہَے٬ ہُݨ ورہِیا تے پھیر سُکّ پُکا…’’
باہر مِیںہ ٹھلّہ گِیا سی تے لۄک ڈِئُڈھی ’چۄں ہَۄلی ہَۄلی باہر نِکلݨ لگّے۔
اسِیں وی پھلَیٹِیذ ہۄٹل جاݨ لئی سڑک ’تے نِکل آئے۔