اُہ ڈر کے اُبھڑواہے اُٹھ کے اِکدم مںجّے 'تے بَیٹھ گِیا۔ پُۄرے ذۄر نال ہۄ رہے درد کرکے سِر پھٹݨ نُۄں آ رِہا سی۔ اکھّاں وِچۄں سیک اِںج نِکل رِہا سی جِویں پُتلِییاں وِچۄں لاٹاں نِکل رہِییاں ہۄݨ۔ تۄٹ دے مارے شرابی واںگ سرِیر بھنِّیا پِیا سی۔ ہُݨے آئِیا بھِیانک سُپنا اتے کلّہ شامِیں واپری دُرگھٹنا ذِہن وِچ رلگڈّ ہۄئے٬ مَیدان-اے-جںگّ وِچ چلّدِییاں تلواراں واںگ اُس دے اںدّر نُۄں کٹّ وڈھّ رہے سن۔

اُس نیں اِس سبھ کاسے تۄں دھِیان پاسے کرن لئی بلدِییاں اکھّاں نُۄں گھُٹّ کے مِیچِیا اتے سِر نُۄں جھٹکِیا۔ ساہمݨے چُبارے اُہلِئۄں ہَۄلی ہَۄلی اُپر اُٹھ رہے سُۄرج دا سیک چڑھدے دِن نال ہی پُۄرے جلَۄء وِچ سی۔ جھرنے وِچۄں ویکھِیا٬ ہیٹھاں وِہڑے وِچ اُس دی پتنی سویر دے نِکّے مۄٹے کمّ کر رہی سی۔ جد وی اُہ ہفتے دے کِسے سنِچّروار چھُٹّی آئُںدا سی تاں اُس دی پتنی اَیتوار دی سویر اُس نُۄں اتے بچِّیاں نُۄں سُتِّیاں نُۄں نہِیں سی اُٹھائُںدی۔ اُس دی اِچھّا ہُںدّی سی کِہ اینے دِناں پِچھۄں تھکِّیا آئِیا اُہ آپݨی نِیںد پُۄری کر لوے۔ بچّے وی اُٹھ کے رَۄلا پا کے اُس نُۄں جگا ناں دیݨ, اِس لئی اُہ دۄہاں بچِّیاں نُۄں وی نہِیں سی جگائُںدی۔ اُس نیں ویکھِیا٬ اُس دے کھبّے ہتھّ وڈّے مںجّے 'تے دۄویں بچّے لیٹے ہۄئے سن۔ چھے کُ سال دی بچّی نیں تِنّ کُ سال دے آپݨے چھۄٹے وِیر دے گل دُیالے باںہ اِںج ولی ہۄئی سی جِویں سُتّے پئے دی وی رکھِّیا کر رہی ہۄوے۔ چھۄٹے بچّے دی اِک باںہ مںجّے دی ہِیء تۄں ہیٹھاں اُلری ہۄئی سی۔ تے بڑے ماسُۄم اںدّاذ وِچ اُس دے ہتھّ دا پںجّا کھُلّہا ہۄئِیا سی۔ اُس دِییاں اکھّاں ادھّ-کھُلّہِییاں ہۄݨ کر کے اُہ سُتّا ہۄئِیا وی جاگدا لگّدا سی۔

پاکِستان ناں جاݨ کر کے اِدھّر رہِ گِیا پھجّا مراسی اکسر کہِںدّا ہُںدّا سی کِہ 'سںدھُّۄیاں' دِییاں سُتِّیاں دِییاں وی اکھّاں کھُلّہِییاں رہِںدِّییاں ہن۔ اُہ دسّدا٬ اِک وار کۄئی دُشمݨ کِسے سُۄرمے سںدھُّۄ نُۄں سُتّا پِیا ویکھ کے کتل کرن آئِیا تاں سُتّے پئے دِییاں ادھّ-کھُلّہِییاں اکھّاں دیکھ کے ہی اُس دا ہَۄسلا ریت ہۄ گِیا تے اُہ ڈردا٬ کمبّدا واپس دَۄڑ گِیا سی۔ تے اِںج پھجّا٬ "سںدھُّۄ پاتشاہ! سردارِییاں بݨِییاں رہِݨ, دِیدار سُںہّ راجے دا پُتّر چںدّا سُںہّ راجے دا پۄترا", کہِںدّا کُجھ مںگّݨ دے آپݨے اُدیش دے رُۄ-ب-رُۄ آ کھلۄںدا۔ پھجّے دِییاں گلّاں سُݨ کے اُہ اگِّئۄں ہسّ پَیںدا٬ "اسِیں تاں نِرے سںدھُّۄ ای آں۔ تے پاتشاہ سگۄں سچّا پاتشاہ تاں تُۄں ایں جِہڑا دُۄجِیاں نُۄں اِںج پاتشاہِییاں بکھشدا پھِردَیں۔" تے ہُݨ جدۄں اُس نیں نِکّے 'سںدھُّۄ پاتشاہ' دِییاں کھُلّہِییاں اکھّاں ولّ اِک وار پھیر ویکھِیا تاں اُس دا کہِݨ نُۄں جِیء کر آئِیا٬ "ہُݨ کَۄݨ سُتِّیاں دِییاں ادھّ-کھُلّہِییاں اکھّاں تۄں ڈردا ہَے۔ ہُݨ تاں جاگدِیاں دِییاں پُۄرِییاں کھُلّہِییاں اکھّاں تۄں وی کۄئی نہِیں ڈردا۔ جے کۄئی اِںج ڈردا ہُںدّا تاں کلّہ والی گھٹنا کِئۄں واپردی؟" کلپنا وِچ ہی اُہ سارا دْرِش اُس دِییاں اکھّاں اگِّئۄں گُذر گِیا۔ اُہ شرم تے گُسّے نال پاݨی پاݨی ہۄ گِیا۔ سیک چھڈّدِییاں اکھّاں نُۄں اِک وار پھیر گھُٹّ کے مِیچِیا تے ہُݨے آئے سُپنے دے پْرتِیکاتمک ارتھ ڈھُۄںڈݨ لگّا۔

اُہ بہُت سارے جاݨے-پچھاݨے چِہرِیا دی بھِیڑ وِچ کھلۄتا سی۔ بِلکُل اُس دے آپݨے لۄک اُس نُۄں چاہُݨ والے٬ پِیارن والے٬ پر اچانک اُنہاں دے سِر 'تے سِںگّ اُگ آئے تے اُنہاں دے دںدّ بھِیانک رُۄپ وِچ تںگّلِییاں دِییاں سُتاں واںگ اُبھر آئے۔ چِیکاں دا کنّ پاڑواں شۄر اُچا ہۄئِیا۔ اُہ سارے لۄک بھِیانک ہاسا ہسّدے اُس دے سِر 'تے پِیار نال ہتھّ پھیرن لئی گھیرا بݨا کے اُس ولّ ودھدے آ رہے سن۔ اُس نیں گھبرا کے ویکھِیا٬ اُنہاں سبھناں دے مُۄںہاں وِچۄں اگّ دِییاں لاٹاں نِکل رہِییاں ہن۔ لُہار دی بھٹھّی وِچ بھکھدے پھالے واںگ تِکھّے دںدّ تے مُۄںہ وِچۄں نِکلدِییاں لاٹاں اُس دے نیڑے ہۄر نیڑے ہُںدِّییاں جا رہِییاں ہن۔ ہۄر پل نُۄں اُہ اُس نُۄں لُۄہ دیݨگے۔ اُہ اںدّرۄں پُۄری ترہاں گھبرائِیا تے ڈرِیا ہۄئِیا سی۔ مَۄت اُس نُۄں ہُݨے لُۄہ کے لَے جاویگی٬ پر اُس دے دِل دی کِسے اںدّرلی نُکّر وِچ اجے وی ہَۄسلا سی۔ اُس نیں چُپّ کِیتے مر جاݨ نالۄں بہادراں واںگ مرنا چاہِیا۔ جِویں بھرے مُذاہرِیاں وِچ اُہ باںہ اُچی کر کے نائرے لائِیا کردا سی٬ اُس نیں آپݨی باںہ اُچی کِیتی٬ جۄش نال مُٹھّی نُۄں ہوا وِچ لہِرائِیا تے پُۄرے ذۄر نال اُنہاں وِرُدھّ چِیکِیا۔ اُس دی چِیک اُس دے سںگھّ وِچ ہی کھُشک ہۄ گئی٬ پر اُس دی تݨی ہۄئی باںہ تے گھُٹّی ہۄئی مُٹھّی پُۄری سِدک-دِلی نال ہوا وِچ لہِرا رہِییاں سن۔

تے اُس ویکھِیا٬ اُہ بلدے چِہرِیاں والے٬ لمّے دںدّاں والے لۄک اُتھے دے اُتھے کھلۄتے کھلۄتے رُکھّ بݨ گئے۔ اُس دا ہَۄسلا ودھِیا تے اِک وار پھیر اُس نیں باںہ اُچی کر کے ذۄر دا نائرا لائِیا٬ تاں کی ویکھدا ہَے٬ اُہۄ ہی جاݨے-پچھاݨے٬ اُس نُۄں پِیارن والے لۄکاں دی بھِیڑ وِچ جلُۄس دی شکل وِچ اُس دی سہائِتا لئی نائرے ماردی آ رہی سی۔ اُنہاں نیں آ کے اُس نُۄں جیتُۄ نائِک واںگ باہواں 'تے چُکّ لِیا تے نائرے ماردے لَے تُرے۔

اُہ سُپنے دی دُنِییاں وِچۄں نِکل کے سچّ دی دُنِییاں وِچ آئِیا۔ اُس پکّا اِرادا کر لِیا کِہ اُہ چُپّ کر کے نہِیں بَیٹھیگا۔ ہُݨے ہی سرپںچّ ولّ جاویگا۔ پڑھِیا لِکھِیا مُںڈّا سی سرپںچّ٬ تے اُس دے کھُۄن نیں اجے بۄء وی نہِیں سی ماری۔ اُںج وی اُس دے آکھے لگّدا سی۔ اُس دا آدر-ماݨ کردا سی۔ اُس سۄچِیا کِہ اُہ اُس نُۄں ساف کہیگا کِہ جے شرییام چِٹّے دِن اِہۄ جِہِییاں کالِییاں کرتُۄتاں ہۄݨِییاں ہن تے اگِّئۄں کِسے نیں کُسکݨا تک نہِیں٬ تاں اُس دے سرپںچّ بݨن دا کی پھائِدا؟ جے اِںج ہی جابر لۄک سبھ دے ویکھدِیاں ویکھدِیاں پِںڈّ دے مُۄںہ 'تے کالکھ پۄت جاݨ تاں وڈّے وڈّے چِٹّے پگّڑ بنّہ کے پِںڈّ دے چَۄدھری پرہِیا وِچ کِہڑا مُۄںہ لَے کے بَیٹھدے سن۔ اُہ تاں اِہ وی کہِ دئیگا کِہ جے سرپںچّ نیں جاں کِسے ہۄر نیں کُجھ ناں کِیتا تاں اُہ اِکلّا ہی مذلُۄم دھِر دی مدد 'تے کھلۄویگا۔ کی ہۄئِیا٬ جے اُہ سرگرم سِیاست چھڈّ گِیا سی۔ اُہ تاں اُکھڑ-پَیڑی٬ کِسے تݨ پتّݨ ناں لائُݨ والی سِیاست دا دۄش سی٬ نہِیں تاں اُس دا من تاں نہِیں سی مر گِیا اُس دِییاں اکھّاں تاں نہِیں سن انّہِییاں ہۄ گئیِیاں۔ اجے تاں اُس دِییاں اکھّاں وِچ جۄت سی۔ راتِیں جدۄں آکھری بسّ تۄں اُتر کے اُس نیں چنّ چانݨی وِچ شاںت سُتّے آپݨے پِںڈّ نُۄں ویکھِیا سی تاں اُہ سدا واںگ پِںڈّ واستے سُکھاویں تے مۄہ بھرے اہِساس نال بھِجّ گِیا سی۔ مُگل کال تۄں لَے کے اںگّریذی راج تکّ لڑی گئی ہر ذُلم وِرۄدھی لڑائی وِچ اُس دا پِںڈّ پیش پیش رِہا سی۔ اِس پِںڈّ نیں کئی مہان شہِید پَیدا کِیتے سن۔ پِںڈّ دے مہان اِتِہاس اُتے اُس نُۄں اںتّاں دا ماݨ سی۔ لۄکاں دے ساںجھے ہِتّ لئی لڑِییاں گئیِیاں لڑائیِیاں وِچ اِس پِںڈّ دا اُچیچا یۄگدان سی۔

اُہ کھُش سی کِہ چںگّے ساںجھے کمّاں لئی رل کے چلّݨ دی روائِت اُس دے پِںڈّ نیں بھُلائی نہِیں سی۔ اِس مںگّلوار نُۄں امبُّۄ بْراہمݨ دی جوان کُڑی دا وِیاہ سارا پِںڈّ رل کے کر رِہا سی٬ کِئُںکِہ امبُّۄ وِچارا بِناں کۄئی جائِداد چھڈِّیاں٬ کُجھ مہِینے ہۄئے اِک میلے تۄں سائیِکل پِچھّے پیٹی بنّہی٬ برف دے گۄلے ویچ کے مُڑدِیاں٬ کِسے ٹرکّ ہیٹھاں آ گِیا سی۔ کُڑی دا وِیاہ مِتھِیا ہۄئِیا سی۔ مُںڈّے والے ساک چھڈّݨ نُۄں پھِردے سن۔ پِںڈّ دے سِیاݨے مِل بَیٹھے تے امبُّۄ دی دھی نُۄں اُنہاں پِںڈّ دی دھی منّ کے اُس دے وِیاہ دا ذِمّا آپݨے سِر لَیںدِیاں مُںڈّے والِیاں نُۄں منا لِیا سی۔ امبُّۄ اُس دا نِکّے ہُںدِّیاں جماتی سی۔ اِس لئی اُس سۄچِیا کِہ ساںجھی اُگراہی دیݨ تۄں بِناں اِس ساںجھے سماگم وِچ اُس دا شامل ہۄݨا وی لاذمی سی۔ اِسے لئی اُہنے تِنّ چھُٹِّییاں لَے لئیِیاں سن تے آئُںدا ہۄئِیا شہِر اُتر کے اُہ امبُّۄ دی کُڑی لئی دۄ سُۄٹ تے وِیاہ والے دِن اُس دے سِر 'تے لَیݨ لئی سُۄہا سالُۄ وی لَے آئِیا سی۔ سارے راہ اُہ بسّ وِچ بَیٹھا امبُّۄ نال بچپن وِچ بِتائیِیاں گھڑِییاں یاد کردا رِہا سی۔ اُہ اِکٹھّے اِکۄ تپّڑ 'تے لاگے لاگے بَیٹھدے رہے سن۔ اُہ امبُّۄ دے رگڑ کے مُنّے سِر اُتلی بۄدی نُۄں ہِلا کے اُس نُۄں چھیڑِیا کردا٬ "باہمݨا! تیری بۄدی نُۄں تارا ساہمݨا۔"

امبُّۄ بۄدی چھُڈائُںدِیاں جھٹّ بُڑھک پَیںدا: "جٹّ گھڑے دا مٹّ٬ گھڑے نُۄں ہۄ'گی مۄری۔ جٹّا! پھیر کریںگا چۄری؟"

اِنہاں مِٹھِّییاں جھڑپاں دے باوجُۄد اُہ چںگّے یار رہے سن۔ امبُّۄ اکسر اُس دی پھٹّی پۄچ دِںدّا تے اُمرۄں وڈّا تے تکڑا ہۄݨ کر کے دُۄجے مُںڈِّیاں نال لڑائی وِچ اُس دی مدد کردا۔ تے اُہ سدا امبُّۄ دی کاپی تے سوال ہلّ کر کے دِںدّا۔ کُجھ سال اِکٹھّے رہے تے پھِر امبُّۄ نیں پڑھائی وِچے چھڈّ دِتّی۔ گھردِیاں چھۄٹی اُمرے ہی اُس دا وِیاہ کر دِتّا۔ پھِر وہُٹی٬ بچّے اتے گھر دا چکّر۔

اڈّے تۄں پِںڈّ ولّ تُردِیاں وِچکارۄں اُچی تھاں 'تے وسِّیا تے دۄہاں پاسِیاں تۄں نِیواں اُس دا پِںڈّ اُس نُۄں اُچی تھاں 'تے کھمبھّ کھِلار کے بَیٹھے کبُۄتر واںگ لگّا۔ اُس دا جِیء کِیتا٬ اُہ سارے دے سارے پِںڈّ نُۄں اِکۄ وار کلاوے وِچ لَے کے ہِکّ نال گھُٹّ لوے تے چُمّ لوے۔ ہُݨ دُۄر نَۄکری کردا ہۄݨ کر کے پِںڈّ نالۄں وِچھڑن دا دریگ وی ہۄ سکدا سی٬ پر جدۄں پارٹی وِچ کمّ کردے سمیں وکھّ وکھّ پِںڈّاں وِچ نویں 'کاںٹَیکٹ' ستھاپت کرن جاں نَۄجوان سبھاواں دِییاں اِکتّرتاواں نُۄں سمبّۄدھن کرن جاں کِسے ساہِتک سماگم 'تے جاںدا٬ تاں کِسے دے پُچھّݨ 'تے آپݨے پِںڈّ بارے دسّدِیاں مذا آئُںدا سی۔ ہِکّ ماݨ نال پھُلّ جاںدی سی۔ تے اُہ اکسر آپݨے اِلاکے تے آم کر کے آپݨے پِںڈّ دے اِتہاسک گَۄرو بارے بۄلݨ لگّ پَیںدا۔ اِس گَۄرو نُۄں آئُݨ والِییاں نسلاں دے دِلاں وِچ سدا تاذا رکھّݨ لئی اُہ چاہُںدّا سی کِہ پِںڈّ وِچ شہِیداں دی یۄگ یادگار اُساری جاوے۔ اِہ گلّ اُہ پِںڈّ دے پتوںتّے لۄکاں اگّے کئی وار رکھّ چُکّا سی۔ ذبانی-کلامی تاں سبھ سہِمت ہُںدّے پر امل وِچ کُجھ کرن لئی کۄئی اگّے ناں آئُںدا۔ اینے بہادر تے شہِید پَیدا کرن والا پِںڈّ بدکِسمتی نال کۄئی مںتّری وگَیرا پَیدا نہِیں سی کر سکِیا۔ نہِیں تاں سرکارے-دربارے ہی اُنہاں دی کُجھ سُݨی جاںدی۔ اُس نیں بدیش گئے آپݨے پِںڈّ دے کُجھ بںدِّیاں تے آپݨے مِتّراں تۄں کُجھ رُپئے اِس مکسد لئی چِٹھِّییاں لِکھ کے مںگّوائے سن۔ نواں سرپںچّ اُس دے کہِݨ 'تے ہی پِںڈّ وڑدِیاں ہی سڑک دے بِلکُل نال لگدی پںچّائِتی ذمِین وِچۄں کُجھ ذمِین یادگار بݨائُݨ لئی دیݨا منّ گِیا سی۔ چنّ-چانݨی وِچ اُہ اٹھّ مرلے تھاں سڑک دے نال ہی راکھوِیں رکھّی ہۄئی تے تِنّ تِنّ پھُٹّ اُچی کںدھّ نال گھِری ہۄئی ویکھ کے اُس نُۄں آپݨی کاروائی 'تے ماݨ جِہا ہۄئِیا۔ یۄجنا انُسار ہُݨ مُکھّ درواذے دا پھاٹک لوا کے جگہا دے اَین وِچکار تھمّ کھڑھا کر کے اُس 'تے شہِیداں دے ناں سِلّ اُتے لِکھوا کے لا دِتّے جاݨے سن تے اِںج اِہ ماݨیۄگ یادگار سمپُّۄرن ہۄ جاݨی سی۔

پِںڈّ وڑدا اُہ سۄچ رِہا سی کِہ اِنہاں تِنّ چھُٹِّییاں وِچ امبُّۄ دی کُڑی دے وِیاہ وِچ شامل ہۄݨ تۄں بِناں سرپںچّ نال مِل کے اُہ شہِیدی تھمّ کھڑھا کرن تے وڈّی سِل اُتے شہِیداں دے ناں لِکھوائُݨ دی یۄجنا نُۄں وی ذرُۄر سِرے چاڑھیگا۔

اُس نُۄں اُٹھِیا ویکھ پتنی مُسکرائُںدی ہۄئی کۄٹھے 'تے آئی٬ تے تھلّے جا کے بُرش کر کے چاہ پاݨی لئی کہِںدّی ہدائِت دیݨ لگّی٬ "جی پھِر نہا دھۄ کے تِیار ہۄ کے سرپںچّ ولّ جاوۄ تے ہۄر وی مُئتبر بںدِّیاں نُۄں مِلۄ۔ جے اِںج ای گُںڈّاگردی ہۄݨ لگّی تاں کِسے دی وی دھی بھَیݨ دی اِذت سیپھ نہِیں۔ کلجُگ ایسے دا ناں ای آ جی ہۄر کلجُگ کی ہُںدّا؟" اُہ گلّاں وی کری جا رہی سی٬ تے ہلُۄݨ کے بچِّیاں نُۄں وی جگا رہی سی۔ نِکّے نُۄں کُۄلِییاں تلِییاں نال اکھّاں ملدے نُۄں اُس نیں کُچھّڑ چُکّ کے ہِکّ نال گھُٹّدِیاں چُمّ لِیا٬ "پُتّ تُۄں چجّ دا نِکلِیں ماپِیاں دی اِذّت نُۄں چار چںدّ لاوِیں۔"

"کی گلّ٬ مَیں چجّ دا نہِیں؟" اُہ مُسکرائِیا۔ اُہ پُۄرے دںدّ کھۄلہ کے مِٹھّا جِہا ہسّی٬ "تُسِیں تاں چںدّ اۄ چںدّ۔" تے پھِر گمبھِّیر ہُںدِّیاں بۄلی٬ "پر اِس مسلے مگر ذرُۄر تکڑے ہۄ کے پوۄ۔ جے جا کے اِک-دۄ چھُٹِّییا وی لَے کے آئُݨِییاں پَیݨ تاں کۄئی ہرذ نہِیں۔" اُہ بچّے نُۄں گۄد وِچ لَے کے اُس دے کۄل ہی مںجّے اُتے بَیٹھ گئی۔ اُس نیں راتِیں اُس کۄل پہِلاں ہی تِنّ چھُٹِّییاں لَے کے آئے ہۄݨ دا ذِکر نہِیں سی کِیتا۔ ہُݨ وی پتا نہِیں کِئۄں اُہ چھُٹِّییاں بارے چُپّ ہی رِہا٬ سگۄں اُس نُۄں اُلٹا سوال کِیتا٬ "مَیں تاں رات دا سۄچدا٬ آپاں نُۄں کی کِسے دے ماملے وِچ لتّ اڑائُݨ دی لۄڑ ہَے۔ ناں آپݨا کۄئی متلب٬ ناں کۄئی واستا!" "بلّے جی! بلّے!!" اُہ وِچۄں ہی ٹُݨک کے بۄلی٬ "اگّے تاں بھلا سردار ساہِب نیں کِسے دے ماملے وِچ لتّ اڑائی ہَے بھلا! جدۄں مَیں رۄکدی ہُںدّی سی تاں مَینُۄں ہنُۄمان والا لتِیفا سُݨائِیا کردے سن؛ اکھے: پںڈّت نیں رمائِݨ دی کتھا کردِیاں ساہمݨے بَیٹھی سںگّت نُۄں پُچھِّیا٬ "ہنُۄمان کَۄݨ سی؟" تاں پِچھے کھڑۄتا اِک جٹّ آکھݨ لگّا٬ "ہنُۄمان جٹّ سی۔" پںڈّت نیں ہَیران ہۄئے نیں پُچھِّیا٬ "جٹّ کِویں؟" جٹّ کہِݨ لگّا٬ "جی ذنانی کِسے دی٬ کڈھّ کے کۄئی ہۄر لَے گِیا٬ اُہ وِچ اَیویں آپݨی پُۄچھ نُۄں اگّ لوائی پھِردا سی٬ جٹّ نہِیں تاں ہۄر کی سی۔" بسّ اُدۄں تاں آکھݨا٬ آپاں تاں جٹّ ہنُۄمان آں۔ جِتھے کِتے بیئِنساپھی ہۄوے٬ آپݨے تۄں لتّ گڈِّیاں تۄں بِناں رِہا نہِیں جاںدا۔" تے اُہ اُس نُۄں باہۄں پھڑ کے ہلُۄݨدِیاں مُسکرائی٬ "اُٹھۄ! اُٹھۄ! نہا-دھۄ کے تِیار ہۄوۄ چھیتی۔"

"چںگّا ہنُۄمان جی۔" اُہ ہسّدِیاں اُٹھِیا تے بِسترا ولہیٹ کے ہیٹھاں اُتر آئِیا۔

کلّہ والی ساری گھٹنا پتنی نیں آپݨِییاں اکھّاں نال ویکھی سی۔ اِس لئی اُس دے من 'تے ہۄر وی ڈُۄںگھا اسر سی۔ بچِّیاں نُۄں تِیار کردی اُہ کہِ رہی سی٬ "اَیداں نہِیں سی کدی ویکھݨ سُݨن 'چ آئِیا۔ مَیں کہِںدّی آں اجِیب ہَے تُہاڈا پِںڈّ وی اِہۄ جِہا پِںڈّ نہِیں کدی ویکھِیا۔ لۄک کۄٹھِیاں 'تے کھلۄتے تماشا ویکھدے رہے پر کِسے وِچ ہِمّت ناں ہۄئی کِہ اُس گرِیب بیدۄشی ذنانی نُۄں چھُڈا ہی دئیِئے!"

اُس نُۄں لگّا٬ اُہ اُس دے پِںڈّ نُۄں مِہݨا مار رہی سی۔ اُس دا جِیء کِیتا٬ پتنی نُۄں سمجھاوے کِہ جِتھے وی کِتے جاندار لۄکاں دی جاندار جتھیبںدّی نہِیں٬ اُتھے سبھنِیں تھائیِں ہی اِس ترہاں ہۄ رِہا سی۔ گلّ اِک پِںڈّ دی نہِیں٬ سارے پِںڈّاں دی سی۔ لۄک آپۄ-آپݨِییاں بُکّلاں وِچ مُۄںہ تاݨ کے سُتّے ہۄئے سن۔ بھْرِشٹ سِیاست دا شیر سبھ دے سِر 'تے دہاڑ رِہا سی تے لۄک شُترمُرگ واںگ ریت وِچ سِر دے کے٬ اکھّاں لُکائی مَۄت تۄں بچݨ دے یتن دی کھُشفہِمی وِچ سن۔ اجِہے واتاورݨ وِچ بِلّی واںگ شہِ لا کے بَیٹھی وِگڑی وِوستھا ساہمݨے ہر بںدّا کبُۄتر واںگ اکھّاں مِیچی آپݨے آپ نُۄں سُرکھِّئت سمجھ رِہا سی۔

پتنی گمبھِّیر ہۄ گئی۔ اُس دا چِہرا اُداس تے دھُیاںکھِیا گِیا۔ اُہ ہمدردی دی مُۄرتی بݨی بَیٹھی سی۔ آپݨے پہِلے بِیان وِچ تھۄڑھی جِہی سۄدھ کردِیاں بۄلی٬ "نہِیں میرا متلب اِہ تاں نہِیں۔ سبھ تھائیِں اِںج ای بیڑا گرکݨ تے آئِیا٬ پر ایتھے کُجھ ذِیادا ای اِہۄ جِہِییاں گلّاں ہُںدِّییاں رہِںدِّییاں نیں۔ اجے پِچھلے دِنِیں ویکھۄ۔ باہر گئیِیاں ذنانِییاں 'چۄں رات اِک دی کنّ دی والی کۄئی لاہ کے بھجّ گِیا سی۔"

"پھِر اِہ پِںڈّ چھڈّ کِئۄں نہِیں دِںدّی۔ چلّ اُتھے میرے نال ہی چلّ۔" اُس نیں ہسّ کے آکھِیا تاں اُہ اِکدم بۄل اُٹھی٬ "ناں ناں مَیں تاں نہِیں چھڈّ کے جاںدی آپݨے گھر نُۄں٬ مَیں آپݨے ہتھِّیں بݨائِئَے۔" تے اُس نیں پیٹ کٹّ کے٬ بھُکھِّیاں رہِ کے بݨائے آپݨے مکان ولّ ویکھدِیاں ماݨ وِچ پھُلّواں ساہ لِیا تے پھِر اُداس ہۄ گئی۔

راتِیں جدۄں اُہ گھر پہُںچِّیا سی تاں پتنی باہر وِہڑے وِچ مںجّے اُتے بچِّیاں سمیت بَیٹھی سی۔ جِس دِن اُس نیں آئُݨا ہُںدّا٬ بچّے اُس نُۄں مِلݨ لئی تے 'چِیجی' کھاݨ لئی اُڈِیک رہے ہُںدّے۔ اُہ اۄنا چِر سَۄںدے ناں۔ اںدّر وڑدے دِییاں لتّاں نال نِکّا بھجّ کے چمبّڑ گِیا۔ وڈّی بچّی نیں اُس دے ہتھّاں وِچۄں پھلاں والا لِفافا جھپٹ مار کے کھۄہ لِیا۔

بچّے پھل کھا کے اُس دُیالے ہۄئے اُس نال لاڈ پِیار کر رہے سن۔ پتنی رۄٹی گرم کر کے لَے آئی تے اُس کۄل بَیٹھ گئی۔

"ہُۄںء سُݨائۄ کۄئی گلّ بات پھِر؟" اُس نیں مُسکرائُںدِیاں پتنی نُۄں پُچھِّیا٬ کِئُںکِہ اُس دے آئُںدِیاں ہی اُہ پِچھلے سبھ دِناں دِییاں آپݨے اںدّر ڈکِّییاں گلّاں٬ بِناں کۄئی پُۄرن وِرام لائِیاں کردی جاںدی تے اُہ مُسکرائُںدا اُہدا نِکّے تۄں نِکّا ویروا سُݨدا جاںدا۔

"سُݨائُݨا کی آ مِٹھِّئۄ۔ اجّ تاں ہدّ ہی ہۄ'گی۔ مَیں تاں آہنِیں آں ستِّیاناس ہی ہۄ گِیا دُنِییاں دا۔" اُہ بڑی گمبھِّیر تے گھبرائی ہۄئی سی۔ اُہ ہَیران ہۄئِیا٬ بُرکی سںگھّۄں ہیٹھاں کر کے٬ اُہدے مُۄںہ ولّ ویکھݨ لگّا۔

کسبا-نُما پِںڈّ دے سبھ تۄں ودھّ رَۄݨک والے چَۄک وِچۄں٬ جِتھے پِںڈّ دِییاں وڈِّییاں وڈِّییاں دُکاناں سن تے جِنہاں دُکاناں 'تے سَۄدا لَیݨ آئے لۄکاں دی گہِ-گچّ بھِیڑ سی٬ سَۄدا لَیݨ آئی 'پالیماراں' دی پْرِیتم کَۄر نُۄں چھِبُّۄیاں دے جِیتُۄ ہُراں نیں آ گھیرِیا سی تے سبھ دے وِںہّدِیاں چاںگراں ماردے٬ گالہاں کڈھّدے٬ لِشکدے ہتھِیار ہتھّ وِچ پھڑی پںجّ ستّ بںدّے اُس نُۄں شرّے بذار نںگّا کرن 'تے تُلے ہۄئے سن۔ جِیتُۄ نیں دُنالی اسمان نُۄں سیدھ کے پھائِر کِیتا تے بگھِیاڑ واںگُۄں دہاڑِیا٬ "جِہڑے ماں دے پُتّ نُۄں جان نہِیں پِیاری٬ اُہۄ اگّے آئِئۄ اِہنُۄں اسِیں نںگِّیا کر کے پھیرنا جے۔"

اُس نیں باذار وِچ تے ہٹِّییاں 'تے کھڑھے ڈَۄر بھَۄر ہۄئے لۄکاں نُۄں وںگّارِیا تے پھِر ہتھّ جۄڑدی٬ واستے پائُںدی٬ "وے پُتّا! مَینُۄں بشک لۄ مَیں تُہاڈی ماںواں ورگی وے۔" پْرِیتم کَۄر دی چِٹّی چُنّی لاہ کے اُس نیں وگدی گںدّی نالی وِچ سُٹّ دِتّی تے اُس دے جُڑے ہتھّاں 'تے بںدُّۄک دا بٹّ مار کے وڈّی ساری بھدّی گالہ کڈھّی۔

اُس دی پتنی سُݨا رہی سی تے سُݨدِیاں سُݨدِیاں اُس دے لُۄں کںڈّے کھڑھے ہۄ رہے سن۔

"پر اُنہاں اِںج کِیتا کِئۄں؟ آکھر اِہدے پِچھّے وی تاں کۄئی گلّ ہۄئۄُ؟"

"ناں-ہکّ جی٬ گلّ اُس وِچاری نال کاہدی ہۄݨی اَیں۔ کہِںدّے نیں٬ پْرِیتم کَۄر دے مُںڈّے نیں اُنہاں دی کُڑی نُۄں کھیت گِیاں مذاک کِیتا۔"

"کسُۄر مُںڈّے دا تے بدلا اُس دی ماں تۄں لَیݨا٬ تے اُہ وی اِس ترِیکے نال؟" اُہ شرم تے گُسّے نال نہُں ٹُکّ رِہا سی۔

"کِسے نیں اگّے ہۄ کے چھُڈائِیا ناں؟" اُس دے اںدّرۄں بلدا ہۄئِیا پْرشن نِکلِیا۔

"مَیں مر جاں! مَیں رۄںدی ہۄر کِہڑی گلّ نُۄں آں۔" تے اُہ دسّدی رہی۔

سارے لۄک تماشائی بݨ کے ویکھ رہے سن۔ ذنانِییاں تے بںدّے کۄٹھے 'تے چڑھے ہۄئے سن٬ جِویں کۄئی جلُۄس نِکلدا ویکھݨ لئی کھڑھے ہۄݨ۔

پْرِیتم کَۄر بہُڑِییاں پائُںدی رہی٬ ترلے پائُںدی رہی٬ ہتھّ جۄڑدی رہی۔

"وے پُتّۄ! مَینُۄں ایتراں بِذت کرن نالۄں مَینُۄں گۄلی مار دۄ۔"

اِک نیں اُس دی گِچّی وِچ پُۄرے ذۄر نال دھَۄل ماری تے اُہ مُۄںہ پرنے دھرتی 'تے ڈِگّ پئی۔ دُۄجے نیں اگّے ودھ کے ڈِگّی پئی دے کُرتے نُۄں ہتھّ پائِیا تے اِک ہُجکے نال کُرتے نُۄں دۄپھاڑ کر کے اُس نُۄں کھِچّ کے دُۄر وگاہ مارِیا: اُہ آپݨِییاں دۄہاں چھاتِییاں 'تے آپݨے ہتھّ گھُٹّ کے تݨ کے بَیٹھ گئی۔

"تاںہ اُٹھ! کُتّی رنّ ناں ہۄوے تاں پاکھںڈّ کردی اےَ٬ اِتھے دِیوان سُݨن بَیٹھی ایں۔"

اِک نیں اُس دے والاں نُۄں ہتھّ پا کے اُس نُۄں دھُۄہ کے کھڑھا کر لِیا تے دھُۄںہدے ہۄئے ڈاںگاں دِییاں ہُجھّاں تے بںدُّۄک دے بٹّ ماردے پِچھواڑے دی گلی وِچۄں لَے تُرے۔

پْرِیتم کَۄر بھِکھّ-مںگّدِییاں اکھّاں نال آسے-پاسے تے کۄٹھِیاں اُتے کھلۄتے بںدِّیاں تے ذنانِییاں دے واستے پا رہی سی: "وے لۄکۄ! مَیں تُہاڈی بھَیݨ وے۔ مَیں تُہاڈی ماں وے٬ بہُڑی مَینُۄں اِنہاں راکشاں تۄں بچائۄ وے۔ میرے سِر 'تے اِٹّ مار کے ای مَینُۄں مار دۄ ہائے وے۔" اُہ وِلک رہی سی۔

کۄٹھِیاں 'تے چڑھِییاں ذنانِییاں جِیتُۄ ہُراں نُۄں اُچی اُچی لاہنتاں پا رہِییاں سن٬

"تُہاڈا بیڑا گرک ہۄ'جے۔ تُہاڈا ککھّ ناں رہے ذالمۄں۔"

پتنی دسّدی جا رہی سی٬ تے اُہ لۄکاں وِچۄں اسلۄں ہی مر گئی منُکھّتا دا انُمان لا رِہا سی۔

"جی میرے اںدّر تاں اَینی اگّ بلدی پئی سی کِہ جِیء کرے٬ ذنانِییاں نُۄں ہلّاشیری دے کے اُنہاں دے گل پَے جِیئے۔ ذنانِییاں نُۄں مار تھۄڑھا دیݨ لگّے سن اُہ؟"

اُنہاں دی بچّی اجے جاگدی پئی سی۔ اُس نیں وی ساری گھٹنا آپݨِییاں اکھّاں نال ماں دے نال کۄٹھے 'تے چڑھ کے ویکھی سی۔ اُہ سہِمِییاں نذراں نال آپݨی ماں نُۄں پِتا نال گلّاں کردِیاں ویکھ رہی سی۔

"ڈَیڈی! اُنہاں نیں اُہنُۄں سارا ہی نںگّا کِیتا۔ کِچھے وی ناں چھڈائِیا۔"

بچّی دی گلّ سُݨدِیاں ہی اُہنے اُس نُۄں گل نال گھُٹّ لِیا۔ اُہ شرم نال گرک ہۄ گِیا۔ اُس دِییاں اکھّاں وِچ پاݨی سِمّ آئِیا۔

گلی دے مۄڑ 'تے جا کے اُہ جدۄں اُہدی سلوار لاہُݨ لگّے تاں کرتارا کامریڈ اگّے ودھِیا٬ "اکل کرۄ اۄ کُجھ اکل! ہۄر کُجھ نہِیں تاں ربّ تاں وِںہّدا تُہانُۄں۔"

اُس نُۄں اگّے ودھِیا آئُںدا دیکھ جِیتُۄ نیں اسمان نُۄں سیدھ کے پھائِر کِیتا٬ جِویں ربّ دے ڈھِڈّ وِچ گۄلی ماری ہۄوے٬ تے اُس نُۄں مار کے نِسچِںتّ ہۄ کے للکارِیا٬ "اگّے ناں ودھِیں کامریڈا! اگّے تیری کھبّی باںہ ٹُٹّی آ٬ ہُݨ سجّی تُڑا بہیںگا۔" تے اُس نیں گلہتھّا مار کے اُس نُۄں گلی دے اِک پاسے وگاہ مارِیا۔

پتنی دسّ رہی سی کِہ گلِییاں وِچ تے کۄٹھِیاں اُتے 'کٹھّی ہۄئی بھِیڑ دے ساہمݨے اُہ اُس اَۄرت نُۄں الف-نںگِّیا کر کے لَے گئے تے گلِییاں وِچ پھیردے رہے۔

ساہۄ-ساہ ہۄئی پتنی دِییاں گلّاں سُݨ کے اُہدا اںدّر درد نال پچھِّیا گِیا سی۔

"مَیں آہناں! لۄک اسلۄں ہی مر گئے۔ کی اُنہاں کۄل سارے پِںڈّ دے لۄکاں نالۄں ذِیادا ہتھِیار سن؟ رل کے اِک وار ٹُٹّ کے اُنہاں دے گل پَے جاںدے۔" اُہ ادھّا پتنی نال تے ادھّا آپݨے آپ نال گلّاں کر رِہا سی۔ اُہ جِویں آپݨے اںدّر ڈُبّ گِیا۔

"مَیں تاں شامِیں گلّاں کردِیاں تارے دی وہُٹی نُۄں آکھدی ساں تُہاڈا ناں لَے کے کِہ جے اُہ ہُںدّے تاں اُنہاں تاں نہِیں سی اِس ترہاں ہۄݨ دیݨا کدی وی٬ بھاویں کُجھ ہُںدّا۔ اُہ تاں لۄکاں نُۄں وںگّار کے٬ جا کُدّدے مَۄت دے مُۄںہ وِچ پر اُہنُۄں نںگِّیاں نہِیں سن ہۄݨ دِںدّے۔"

پتنی دی گلّ سُݨ کے اُہنُۄں اُس 'تے ڈاڈھا پِیار آئِیا۔ اُس نُۄں پتی 'تے کِنّا ماݨ سی۔ اُہ وی ماݨ نال بھر گِیا۔ اُس دے آپݨے جِیون دا نِکّا جِہا اِتِہاس اُس دِییاں نذراں اگِّئۄں گُذر گِیا٬ جدۄں اُہ پِںڈّ اتے اِلاکے وِچ ہر بیئِنساپھی وِرُدھّ جُۄجھݨ لئی تِیار کھڑھا ہُںدّا سی۔

پِںڈّ پِںڈّ بݨِییاں نَۄجوان سبھاواں شکتِیشالی جتھیبںدّی دے رُۄپ وِچ اُبھر رہِییاں سن تے جِتھے کِتے بیئِنساپھی ہُںدّی٬ رل کے ٹکّر لَیݨ لئی تِیار ہُںدِّییاں سن۔

"جے کِتے اُہ دِن ہُںدّے٬ تاں اِنہاں نُۄں اِک وار تاں گِیان کرا دِںدّے۔" اُس نُۄں ہسرت سی کِہ پھُٹّ دی سِیاست اتے کُسیدھ نیں جتھیبںدّی دا ڈھاںچا تۄڑ دِتّا سی۔

"لَے ہُݨ تُسِیں کی نہِیں کر سکدے؟" پتنی نُۄں اجے وی اُس دی تاکت 'تے وِشواس سی۔

"سویرے سرپںچّ نُۄں مِلۄ٬ لۄکاں نُۄں اِکٹھِّیاں کر کے اِس ذُلم وِرُدھّ لامبںدّ کرۄ۔"

اُہ پتنی نال سہِمت ہُںدّا ہۄئِیا وی ہَیرانی نال اُس دے مُۄںہ ولّ ویکھ رِہا سی۔ اِہ اُہۄ اَۄرت سی٬ جِہڑی سدا اُس نُۄں اجِہے کمّاں تۄں ورجدی ہُںدّی سی٬ "تُسِیں ساری دُنِییاں ٹھِیک کرن دا ٹھیکا لِیا ہۄئِئَے٬ آپݨی ذِںدّگی سُکھ نال گُذارۄ۔" تے ہُݨ جدۄں اُہ چںگّی نَۄکری 'تے لگّ گِیا سی تے سُکھ دی ذِںدّگی گُذار رِہا سی تاں اُہ اُس نُۄں ذُلم وِرُدھّ لڑن لئی وںگّار رہی سی۔

گئی رات تکّ اُس نُۄں نِیںد ناں آئی۔ ساری گھٹنا نشتر بݨ کے اُس دِییاں اکھّاں وِچ رڑک رہی سی۔ کلپنا وِچ ہی نںگّی اَۄرت اُس دِییاں اکھّاں اگّے تُری جا رہی سی تے ٹُٹّے ہتھّاں تے ٹُکِّییاں جِیبھاں والے لۄک آسے-پاسے کھڑھے چُپّ-چاپ ویکھ رہے سن تے اُس دے کنّاں وِچ آواذ گُۄںج رہی سی٬ "وے لۄکۄ! مَیں تُہاڈی بھَیݨ جے مَیں تُہاڈی ماں جے بہُڑی مَینُۄں بچائۄ٬ اِنہاں راکشاں تۄں۔"

تے اُس تہئیِّیا کر لِیا سی کِہ اِس ماملے وِچ٬ جِنّی وی ودھّ تۄں ودھّ ہۄ سکے٬ مذلُۄم دھِر دی مدد کرنی ہَے۔ اُس سۄچِیا کِہ سمُچّے پِںڈّ دا اِکٹھّ کر کے اُنہاں ذالماں وِرُدھّ سمُۄہک کاروائی کِیتی جاوے٬ اُنہاں نُۄں سذا دِوائی جاوے۔ کئی دلِیلاں اُس دے من وِچ آئُںدِییاں تے تُر جاںدِییاں۔ اِس اُدھیڑ-بُݨ وِچ کِتے تڑکے جِہے کِتے اُس دی اکھّ لگّی۔ سُتِّیاں پِیاں وی بھِیانک تے ڈرائُݨے سُپنے اُس دِییاں اکھّاں وِچ رڑکدے رہے۔

پتنی دے کہِݨ 'تے اُہ نہا-دھۄ کے تِیار ہۄئِیا تے سۄچِیا کِہ رۄٹی کھاݨ تۄں پہِلاں اِک وار سرپںچّ نُۄں مِل آوے تے اُس نال اِہ ماملا سارے پہِلُۄیاں تۄں وِچار آوے۔

گھرۄں باہر نِکلِیا ہی سی کِہ باذار وِچ بِہاری تھتھّے دی ہٹّی 'تے لۄک جُڑے ہۄئے سن تے کلّہ والی گھٹنا نُۄں ہی چِتھّ رہے سن۔ کۄئی کُجھ کہِ رِہا سی تے کۄئی کُجھ۔ اُہ وی بھِیڑ دے اِک پاسے کھلۄ گِیا۔ اُس نُۄں ویکھ کے ڈاکٹر 'ہَیں جی' بۄل پِیا٬

"ذُلم ہۄئِیا گھۄر ذُلم ہَیں جی٬ دھبّا لگّ گِیا پِںڈّ دے متھّے 'تے ہَیں جی۔ لۄک گلّاں کرنگے٬ پھلاݨے پِںڈّ نیں آہ کرتُۄت کِیتی آ٬ ہَیں جی۔" تے آپݨے آدرشک نذرِیئے نُۄں تھۄڑھا ہۄر ودھا گِیا٬ "مَیں تاں اِہ آکھُۄںگا جی کِہ سارا پِںڈّ نںگّا ہۄ گِیا ساری بھارت ماں نںگّی ہۄ گئی۔ ہَیں جی۔"

گھارُۄ املی نسوار دی ڈبّی ٹُݨکائُںدا نکّ وِچ چُۄںڈھی لَے رِہا سی۔ اُدھرۄں وِہلا ہُںدِّیاں ای بۄل پِیا٬ "ہَیں جی سائہب بھارت ماتا دے جیٹھے پُتّر جی سائہب٬ تیری دُکان چھییاں کرماں 'تے سی٬ اۄدۄں تاں دُکان دے تھڑھے 'تے کھلۄتا دںدّاں وِچۄں کریڑا کڈھّی جاںدا سی۔"

ساری بھِیڑ ہسّ پئی۔ چھِتھّا ہۄئِیا ڈاکٹر اُس ولّ اِشارا کردِیاں بۄلِیا٬ "اسِیں تاں جی ویکھۄ! بُڈھّے بںدّے آں۔ ہَیں جی٬ اِہ تاں جی٬ اِنہاں ورگے نَۄجواناں دا کمّ اےَ٬ لڑنا-بھِڑنا۔ ہَیں جی۔"

گھارُۄ دا نشا کھِڑِیا ہۄئِیا سی۔ وِچۄں بُڑھک پِیا٬ "ہاہۄ ہاہۄ! اِہنُۄں دِئۄ سُۄ بلدی دے بُتھّے۔ اِہنُۄں ناں ٹُکّ کھاݨ دِئۄ سُکھ نال۔ اِہنے بۄںڈی بںدِّیاں لئی پھاٹاں بھنّائُݨ دا ٹھیکا لِیا۔ اِہنُۄں تہاڈی پِںڈّ والِیاں دی کرتُۄت دا پتا نہِیں ناں! اِہنُۄں بچن سُںہّ والی گلّ بھُلّ گئی ہۄݨی آں۔"

گھارُۄ دی گلّ تاں سچّی سی۔ شرابی ہۄئے ٹھاݨیدار نیں بابے بچن سُںہّ دی داڑھی اِس کر کے پُٹّ سُٹّی سی کِہ اُس نیں ساہمݨِئۄں تُرے آئُںدے تھاݨیدار نُۄں دۄویں ہتھّ جۄڑ کے پھتِہ کِئۄں نہِیں سی بُلائی٬ تے بچن سِںگھّ گرِیب کِسان دی مدد لئی سارے پِںڈّ وِچۄں کۄئی پتوںتّا بںدّا نہِیں سی اُٹھِیا٬ سگۄں جے اُس نیں بابے دی مدد تے تھاݨیدار دے وِرُدھّ کاروائی کرن لئی لۄکاں نُۄں پْریرِیا وی٬ تاں اُہ اُس مار-کُٹّ نُۄں تھاݨیدار دا جنم سِدھّ ادھِکار سمجھدے ہۄئے سگۄں اُس نُۄں سمجھَۄتی دے رہے سن٬ "افسر دے جھِڑکے دا٬ تے مِیںہ دے تِلکے دا٬ گُسّا نہِیں کرنا چاہِیدا۔" اِہ تاں اُہۄ ہی سی جِس نیں اِلاکے دِییاں سبھاواں اِکٹھِّییاں کر کے پِںڈّ وِچۄں 'ماڑے' سمجھے جاںدے بںدِّیاں نُۄں نال لَے کے٬ مُذاہرے کر کے تے وڈے اپھسراں نُۄں مِل کے تپھتِیش کروا کے تھاݨیدار نُۄں لائیِن ہاذر کروائِیا سی٬ نہِیں تاں تپھتِیش سمیں پِںڈّ دے 'پتوںتّے' تاں تھاݨیدار دے ہکّ وِچ ہی بھُگتے سن تے کہِںدّے سن٬ "جی اِنہاں نال دا آہلا اپھسر تاں کدی آئِیا نہِیں اجّ تکّ۔ اسِیں تاں کدی سُݨِیا نہِیں کِہ اِنہاں شراب پِیتی ہۄوے۔"

"تائۄُ بچن سُںہّ والی گلّ مَینُۄں بھُلّی تاں نہِیں؟" اُہ گھارُۄ نُۄں سمبّۄدھن ہۄئِیا٬ "پر اِہ گلّ تاں ماڑی ہۄئی اےَ۔"

"ماڑی جی٬ بِلکُل ماڑی۔ اِںج نہِیں سی ہۄݨا چاہِیدا۔" سارے سہِمت سن۔

"اِںج نہِیں سی ہۄݨا چاہِیدا٬ تاں اگّے ہۄ کے چھُڈائُݨا سی پھیر؟ اۄدۄں کِئۄں سبھ نُۄں سپّ سُںگھّ گِیا؟" اُس دے ہرکھے بۄل سُݨ کے سارے اُس ولّ ویکھݨ لگّے۔

اچانک بِہاری تھتھّے نیں چُپّ نُۄں تۄڑِیا٬ "ب..ب..بگانی م..م..م..مَۄتے کَۄݨ م..م..مردا جی؟"

رۄڈا دھُۄش جِہڑا ہُݨ تکّ چُپّ کر کے سُݨ رِہا سی٬ آپݨی مگھّ ورگی اُچی آواذ وِچ بۄلِیا٬ "اۄ چھڈّۄ کھہِڑا! جائۄ! آپۄ آودے گھر نُۄں تُسِیں آپس وِچ ناں لڑ پِئۄ۔ اُنہاں اُنہاں دی کُڑی چھیڑی٬ اُنہاں اُنہاں دی بُڈھّی نںگّی کر'تی۔ جٹّ اِںج بدلے لَیںدے ای ہُںدّے آ۔" اُس آپݨے ولّۄں دۄ-ٹُکّ کر دِتّی تے پھِر٬ "جائۄ جائۄ گھرۄں گھری۔" کہِںدّا جمّی بھِیڑ نُۄں اِںج شِشکارن لگّا جِویں بھیڈاں-بکّرِییاں دے اِجّڑ نُۄں کھِںڈّ جاݨ لئی کہِ رِہا ہۄوے۔

سرپںچّ ولّ جاںدِیاں اُہ ساری گھٹنا بارے٬ ہُݨے ہۄئیِیاں بھِیڑ دِییاں گلّاں دی تہِ وِچ اُترن دا یتن کردا آ رِہا سی۔ گھارُۄ دی گلّ وذندار سی تے بِہاری تھتھّے دی سچّائی وی کِہ "بگانی مَۄتے کَۄݨ مردا جی۔"

"ہاں٬ لۄک تاں آپݨی-آپݨی جان بچائُݨ دی پھِکر وِچ سن۔" اُس سۄچِیا٬

"بِگانی مَۄت کۄئی کِتھّے مردا سی؟ اتِ دا ساںجھا سںکّٹ جاں کۄئی ساںجھی جتھیبںدّی ہی لۄکاں نُۄں اِکٹھِّیاں کر کے کِسے ذُلم وِرُدھّ لڑن دی پْریرنا دے سکدے ہن۔" اُس نُۄں یاد آئِیا٬ اَیمرجَیںسی سمیں جدۄں اُہ جیلہ وِچ سی تاں اُس دے نیڑلے مِتّراں تے رِشتیداراں نُۄں چھڈّ کے کۄئی اُس نال مُلاکات کرن وی نہِیں سی آئِیا٬ سگۄں اُس دے مِتّراں نُۄں کہِںدّے سن٬ "اۄئے اُہ تاں چھُۄت دی بِماری اے٬ اُہنُۄں مِل کے تُسِیں کِئۄں مردے اۄ؟"

اِس پِںڈّ وِچ ہُݨ وی تاں اُہۄ ہی لۄک سن تے اُنہاں دے ہُںدِّیاں جے اِہ سبھ کُجھ ہۄ گِیا سی تاں گِلا کِس 'تے؟ اُہ مُسکرائِیا۔ اُس نُۄں اِک گھٹنا چیتے آ گئی سی۔ بہُت سال پہِلاں جدۄں اِک شہِر وِچ کُجھ وِدِیارتھی پُلِس ولّۄں مار دِتّے جاݨ 'تے سارے پںجّاب وِچ سرکار وِرُدھّ لہِر اُٹھ کھڑھی ہۄݨ 'تے اِہتِیات وجۄں اُس نُۄں پُلِس نیں پھڑ لِیا سی تاں اُدۄں کُجھ دِن پہِلاں اُس دے پِتا دی ہۄئی مَۄت دا افسۄس کرن آئی اُس دی بھَیݨ دی دُۄر دی٬ 'باہر-اںدّر' مِلݨ والی سہیلی کہِ رہی سی٬ "بھَیݨے! بھائۄُ دے مرن نال سارا بھار پَے گِیا وِچارے چھۄٹے وِیر دے سِر۔ وڈّا وِیر تاں مَیں سُݨِئَں نلائِک ہی نِکلِیا۔"

اُس سۄچِیا٬ "اِہ تاں میرے ورگے کملے تے نلائِک بںدِّیاں دا کمّ سی کِہ لۄکاں دے کمّاں وِچ ٹںگّاں اڑائُںدے پھِرن۔ اُس نُۄں لگّا٬ اُس کُڑی دے وِچار آم لۄکاں دے وِچار سن تے پِںڈّ دے چَۄدھری وی اُس نُۄں اںدّرۄں کِہڑا چںگّا سمجھدے سن۔ لۄکاں لئی لڑدا مردا سی تاں اُہ نلائِک تے نِکمّا سی٬ پر جدۄں آرام نال ودھِییا نَۄکری 'تے لگّ گِیا سی تاں سارے لۄک کہِںدّے٬ "پہِلے کمّ چھڈّ'تے جی۔" اُہ اُس ولّ اِںج ویکھدے٬ جِویں اُہ پہِلاں ڈاکے ماردا ہُںدّا سی جاں دس-نمبّرِییا بدماش سی۔

"چلۄ چںگّا کِیتا جے۔ اجّ کلّہ ذمانا وی نہِیں اِہۄ جِہے کمّاں دا۔ کۄئی نہِیں کِسے دی مدد لئی بہُڑدا٬ سبھ نُۄں آپۄ-آپݨی پئی ہۄئی اے۔" تے جدۄں اُہ سرپںچّ دے چُبارے وِچ وڑِیا تاں ویکھِیا٬ اُنہاں پِئۄ-پُتّراں وِچکار وی لگبھگ اِسے مسلے نُۄں لَے کے وِواد چلّ رِہا سی۔ پِئۄ پُراݨا بںدّا سی۔ مُڈھلِیاں وِچ دۄ وار آپ وی سرپںچّ رہِ چُکّا سی۔ اُس نیں ذمانے دے سبھ اُتراء-چڑھاء ویکھے ہۄئے سن۔ سرپںچّ نںگّی کِیتی گئی اَۄرت دی مذلُۄم دھِر ولّ سی٬ تے اُہ شامِیں گھٹنا واپرن تۄں پِچھّۄں آپ اِکلّا تھاݨیدار نُۄں مِل کے آئِیا سی٬ تے مذلُۄم دھِر دی مدد کرن لئی کہِ کے آئِیا سی۔ گھر اُس دا پِتا کہِ رِہا سی کِہ جِیتُۄ ہُراں نیں وۄٹاں وِچ اُنہاں دی ڈٹوِیں مدد کِیتی سی۔ اُںج وی اُہ بںدِّیاں والے سن٬ مار-کھۄرے سن۔ لۄڑ سمیں ہر ویلے مۄڈھے نال مۄڈھا دیݨ لئی تِیار رہِںدّے سن٬ تے اِس تۄں ودھّ اُہ راتِیں ادھّی رات تکّ اُنہاں دے گھر آ کے بَیٹھے رہے سن تے ترلے کردے رہے سن کِہ اُہ اُنہاں دی مُکھالفت ناں کرے۔ اُہ تاں اُنہاں دے ہتھِّیں-بدھّے گُلام سن۔ ناں کدی اگّے اُس تۄں بھجّے سن تے ناں اگاںہ بھجّݨگے۔ اُنہاں نیں آپݨے بںدّے اِلاکے دے سرکاری اَیم. اَیل. اے. ولّ وی بھیجے سن۔ تھاݨیدار نُۄں وی اُنہاں پہُںچّ کِیتی سی٬ پر سرپںچّ 'آپݨے بںدِّیاں' نُۄں چھڈّ کے راتِیں دُۄجی دھِر ولّۄں تھاݨیدار ولّ کِئۄں گِیا سی؟

"تے پھیر ویکھۄ جی٬ جِنہاں دی اِہ مدد کردا جے٬ اُہ آپ ڈردے راتِیں گھرۄں ای بھجّے رہے جے۔ ہُݨ تُہاڈے اگّے اگّے ای ہۄ کے گئے جے۔" سرپںچّ دا پِئۄ اُس ولّ مُۄںہ کر کے کہِݨ لگّا٬ "تے ساڈے سردار ہُرِیں رات دے بھجّے پھِردے جے۔ اکھے٬ مُدئّی سُست گواہ چُست۔" اُس نیں رۄٹی کھا رہے سرپںچّ ولّ اِشارا کِیتا۔ سرپںچّ وی ہسّ پِیا تے اُہ وی٬ تے پھِر اچانک ہسّدِیاں ہسّدِیاں چُپّ کر کے اُہ آپ آپݨے ہاسے دا وِشلیشݨ کرن لگّا٬ اُس دے ہاسے وِچ سرپںچّ دے پِئۄ دِییاں گلّاں نال اُس دی جِویں اچیت سہِمتی سی۔

"کاکا! آہ دھُپّے نہِیں چِٹّے ہۄ گئے؟" بذُرگ نیں چِٹّی داڑھی نُۄں ہتھّ لائِیا٬

"اَیہناں اکھّاں نیں جہان ویکھِئَے لکھّاں اُتراء-چڑھاء ویکھے نیں۔ بںدّے نُۄں ترِیکے نال چلّݨا چاہِیدَے۔ تَینُۄں لڑدَے جوانی دا کھُۄن! ہۄر کُجھ نہِیں٬ تے اُبلدے کھُۄن نال نہِیں کدی سِیاستاں چلِّییاں٬ اِہ ٹھںڈھّے-دھِیرے ہۄئِیاں سۄچ سمجھ کے ہی چلّدِییاں نیں۔" بذُرگ دا اُمر دا تجربا بۄل رِہا سی۔

"جِنہاں نیں وۄٹاں لَیݨِییاں ہۄݨ, اُہ نہِیں اِہۄ جِہے پںگّے لَیںدے۔ اِہۄ جِہے پںگّے تاں جِویں آہ سردار ہُرِیں لَیںدے رہے نیں٬ اُہۄ جِہِییاں جتھیبںدِّییاں ای لَے سکدِییاں۔" بذُرگ اُس ولّ اِشارا کر کے ہسِّیا تے پھِر اِکدم گمبھِّیر ہۄ کے سرپںچّ نُۄں سمجھائُݨ لگّا٬ "ہُݨ اِنہاں سردار ہُراں ولّ ہی ویکھ٬ اِنہاں نیں نویں لہُۄ دے اُبال وِچ کۄئی اِک کمّ کِیتا؟ کئیِیاں پہاڑاں نال متھّے لائے پر چھِںدِّیا! 'کلّے-کارے دے متھّے مارِیاں کِتے پہاڑ ڈھہِںدّے نیں مَیں تاں آکھُۄں اِنہاں ہُݨ سِیاݨپ ورتی آ جۄ سبھ کُجھ چھڈّ گئے نیں تاں ویکھ لَے ودھِییا نَۄکری 'تے لگّ'گے آ۔ سۄہݨے مکان پا لَے آ گھر دی واہی چلّدی آ۔ لۄکاں دی شاواشے تے بلّے بلّے وادھُۄ دی۔ اِہ ہُںدّی آ سِیاݨپ۔"

اُہ دۄہاں پِئۄ-پُتّراں وِچکار سرۄتا بݨ کے بَیٹھا سی۔ بذُرگ ولّۄں دِتّی 'سِیاݨپ' دی پرِبھاشا دے ہکّ جاں وِرۄدھ وِچ بۄلݨ دا اُس دا من ہی نہِیں سی رہِ رِہا۔ سرپںچّ نیں مُسکرا کے ڈھِلّا پَیںدِیاں اُس نُۄں پُچھِّیا٬ "بھاء جی! پھِر کِویں کرِیئے؟"

اُہ کۄئی دۄ-ٹُکّ رائ دیݨ دی ستھِتی وِچ نہِیں سی رہِ گِیا۔ پھِکّا جِہا مُسکرائُںدِیاں اُس کِہا٬ "تُسِیں وی ٹھِیک اۄ تے بذُرگاں دی گلّ وی کُجھ ہدّ تکّ ٹھِیک اےَ۔"

بذُرگ نیں کاہلی نال وِچۄں ہی اُس دی گلّ ٹۄک دِتّی: "اِہ ٹھِیک نہِیں جی٬ ٹھِیک مَیں ای آں۔ اُںج وی اُنہاں مِل لَیݨَے٬ ٹھاݨیدار دا مُۄںہ وی کالا کر دیݨَے۔ اجّ جاں بھلک کۄئی ماڑی مۄٹی اِنکُیاری ہۄئۄُ تے ہۄݨا-ہواݨا کُچھ وی نہِیں۔ بہُتی گلّ تاں تُۄں کِسے پاسے وی ناں تُر چُپّ رہِ۔"

سرپںچّ نیں رۄٹی کھا کے تھالی میذ 'تے اِک پاسے کر دِتّی۔ دۄ-چِتّی وِچ پھسِیا داڑھی 'تے ہتھّ پھیردا ہسِّیا٬ "گُٹّ نِرلیپ ہۄ جاواں؟"

اینے چِر وِچ نَۄکر چاہ دے تِنّ پِیالے بݨوا لِیائِیا۔ سرپںچّ نیں اُس ولّ پِیالا سرکائُںدِیاں پُچھِّیا٬ "سچّ تُسِیں دسّۄ بھاء جی٬ کِویں آئے؟ اسِیں تاں تُہانُۄں گلّ کرن دا مَۄکا ای نہِیں دِتّا؟"

اُہ بِناں بہُتا سۄچِیاں جھٹّ ہی بۄل پِیا٬ "مَیں اُہ شہِیداں دی یادگار سبںدھّی تُہاڈے کۄل آئِیاں۔ کںدھّ ہۄݨ پِچھۄں کمّ اُتھے ہی کھڑۄتا۔ مَیں کہِںدّا ساں٬ باہر لۄہے دا گیٹ لا کے اںدّر مِستری نُۄں آکھ کے لاٹھ جِہی کھڑھی کرا لئیِئے تے شہِرۄں شہِیداں دے ناواں دی سِل کھُدوا لِیائیِئے۔ میرے کۄل کُجھ پَیسے پئے سن مَیں سۄچِیا٬ اِہ لگّ ای جاݨ تاں چںگّا۔"

اُس دی گلّ سُݨ کے سرپںچّ تاں اجے چُپّ ای سی کِہ اُس دا پِئۄ بۄل پِیا٬ "لَے گلّ بݨ گئی سگۄں اِہ کمّ وی کرن ای والَے۔ نِبیڑۄ وِچۄں درواذا لا کے اُتھے اَیویں کُتّے ہگّدے پھِردے نیں۔" تے پھِر اُس نیں ٹھۄس سلاہ دِںدِّیاں کِہا٬ "اَیںج کرۄ٬ اجّ تاں اَیتوار اےَ سِل تاں شہِرۄں کھُدوائی نہِیں جاݨی اجّ۔ شہِر دا پْرۄگرام بھلک 'تے رکھّ لَۄ۔ نالے امبُّۄ دی کُڑی لئی بھلکے پںچّائِت ولّۄں تُۄں بھاںڈے وی لَے کے دیݨے نیں شہِرۄں تے لۄہے دا گیٹ تُسِیں اجّ ای چَۄک وِچ بݨنا دے آئۄ۔ تے کلّہ جے ہۄ سکے تاں شہِرۄں سِل وی بݨوا لِیاوۄ٬ پِچھۄں جے کۄئی آئۄُ تاں مَیں آکھُۄںگا٬ اُہ یادگار بݨائُݨ والے کمّ گئے نیں۔ کمّ دا کمّ بہانے دا بہانا۔ دۄہاں دھِراں تۄں بچاء۔"

سرپںچّ٬ پِئۄ دی گلّ نال سہِمت سی۔ اُہ تِیار ہۄ کے مِستری نُۄں سدّ لِیائے۔ درواذے دی تھاں مِݨی تے اُس نُۄں نال لَے کے چَۄک وِچ لۄہے دا گیٹ بݨنا دیݨ چلے گئے۔ اِہ کمّ کردِیاں ہی اُنہاں نُۄں شاماں پَے گئیِیاں۔ اگلے دۄ دِن چھُٹِّییاں لئیِیاں ہۄݨ کر کے اُس نیں اگلے دِن شہِر جا کے سِل کھُدوائُݨ دا پْرۄگرام سرپںچّ نال نِشچِت کر لِیا۔

شامِیں گھر آ کے اُہ تھکِّیاں-ٹُٹِّیاں واںگ نِڈھال ہۄئِیا مںجّے 'تے ڈھہِ پِیا۔ اُس دی گھر والی وار وار اُس نُۄں پُچھّ رہی سی کِہ اُہ کی کر کے آئِیا سی٬ گلّ کِتھّۄں تکّ اپّڑی سی؟ کیس دا کُجھ بݨیگا وی؟ کی کِسے اُچ پُلِس افسر نُۄں مِلے وی سن جاں نہِیں؟

پتنی دے سوالاں دا اُس کۄل کۄئی جواب نہِیں سی۔ اُس دِییاں لتّاں تھکاوٹ نال پھُلِّییاں ہۄئیِیاں سن تے مُۄںہ دا سواد کسَیلا-کسَیلا سی۔

"اجّ پھِردے-پھِردے تھکّ گئے۔ اَیتوار کر کے کۄئی مِلِیا نہِیں۔ ڈی. اَیس. پی. ولّ وی گئے ساں۔"

اُہ چاہُںدّا سی٬ پتنی کۄئی سوال ناں پُچھّے۔ اُس نُۄں اُس دے رہِم 'تے ہی رہِݨ دیوے۔ "تُسِیں سویرے جا کے پھِر دۄ-تِنّ چھُٹِّییاں ذرُۄر لَے آئۄ۔" اُہدی پتنی اُس نُۄں تاکِید کر رہی سی۔

"چںگّا۔" کہِ کے اُہ پاسا پرت کے پَے گِیا تے تبِیئت کھراب ہۄݨ دا بہانا کر کے اُس تۄں سَۄں جاݨ دی اِجاذت مںگّی۔

"لِیائۄ مَیں لتّاں گھُٹّ دِیاں۔" اُہ اُس نُۄں گھُٹّݨ لگّی تے اُہ ذۄر دی دںدّاں وِچ بُلّہ چِتھّدا سۄچی گِیا۔

سویرے تڑکے پںجّ وجے اُٹھدِیاں ہی اُہ نَۄکری 'تے جاݨ لئی تِیار سی۔ پتنی اُٹھ کے پہِلاں واںگ رۄٹی-ٹُکّ دے آہر وِچ لگّی ہۄئی سی۔ اُہ آپ من ہی من کھُش سی کِہ اُس نیں پتنی نُۄں لئیِیاں چھُٹِّییاں بارے نہِیں دسِّیا۔ چھُٹِّییاں دا کی سی! اُہ تاں اُہ جا کے کَیںسل کروا لویگا۔

تُرن تۄں پہِلاں اُس نیں پتنی نُۄں سمجھائِیا٬ "راج جے اجّ سرپںچّ گھر آوے تاں اُہنُۄں کہِیں کِہ اُہ چلے گئے نیں تے کہِ گئے نیں کِہ شہِیداں دی یادگاری سِلّ آپے کِتے پھیر لگّ جاویگی۔ اَیڈی کاہدی کاہل ہَے؟" اُس دے بۄلاں وِچ دھُیاںکھی تلکھی سی۔

پتنی ہۄر سوال ناں کرے٬ اِس لئی اُس نیں کاہلی نال آپݨا کپّڑِیاں والا بَیگ چُکِّیا۔

"مَیں کِہا؟" پتنی دی آواذ سُݨدِیاں اُہ پھیر تْربھکِیا۔

"سچّ تُہاڈے کپّڑِیاں وِچۄں دۄ ذنانا سُۄٹ تے اِک سالُۄ نِکلِیا اُہ؟"

اُس نیں سُکھ دا ساہ لَیںدِیاں کِہا٬ "ہاں ہاں ہاں اُہ مَیں امبُّۄ دی کُڑی لئی لَے کے آئِیا ساں۔ اوّل تاں مَیں چھُٹّی لَے کے آ جُۄں٬ نہِیں تاں اِہ کپّڑے تُۄں اُنہاں دے گھر دے آوِیں٬ شگن وی پا آوِیں۔ پِںڈّ دی دھی-بھَیݨ نُۄں کجّݨا آپݨا پھرذ بݨدَے۔" تے اُہدی ذبان تھِڑھک گئی۔

کاہلی نال٬ تُرن تۄں پہِلاں اُہ سدا واںگ سُتّے بچِّیاں دا متھّا چُمّݨ لئی اُنہاں دے مںجّے ولّ ودھِیا۔ بچّی دا متھّا چُمّ کے جدۄں اُس نیں نِکّے 'سںدھُّۄ پاتشاہ' ولّ ویکھِیا تاں اُس دِییاں سُتّے پئے دِییاں اکھّاں کھُلّہِییاں ہۄئیِیاں سن۔ اُس نیں نِیواں ہۄ کے جِئۄں ہی اُس دے متھّے 'تے بُلّہ رکھّے تاں کی ویکھدا ہَے کِہ نِکّے نیں کھُلّہِییاں اکھّاں ہَۄلی جِہی مِیچ لئیِیاں تے اُس دے نِکّے گُلابی بُلّہاں اُتے مُسکراہٹ پھَیل گئی۔

بچّے نیں تاں سہِون ہی اکھّاں مِیچِییاں سن٬ اُہ تاں سہِون ہی مُسکرائِیا سی٬ پر اُس نُۄں لگّا جِویں بچّے نیں اُس ولّ ویکھ کے اکھّاں مِیٹِییا ہۄݨ, جِویں اُہ اُس ولّ ویکھ کے شرارت نال مُسکرائِیا ہۄوے۔ اُس دے متھّے 'تے مُڑھکے دِییاں بُۄںداں سِمّ آئیِیاں۔ اُہدا سِر جِویں گھُمّݨ لگّا تے اُس نُۄں لگّا٬ جِویں اُس دے پَیراں ہیٹھاں چِیکݨی دلدل ہۄوے۔ تے اُہ باہر نِکلݨ دا ذۄر لائُںدِیاں وی اُس وِچ ہیٹھاں ہی ہیٹھاں دھسدا جا رِہا ہۄوے تے گل گل کھۄبھے وِچ کھُبھ گِیا ہۄوے۔