ٹھٹھی کھارا پِںڈّ امّْرِتسر تۄں نیڑے ہی سی٬ پکّی سڑک تے۔ تے جِس مَۄج وِچ مان سِںگھّ جا رِہا سی اُس وِچ تے دُۄر دے پِںڈّ وی نیڑے ہی لگّدے نیں۔ اِس لئی بھاویں شام ہۄ رہی سی تے ٹاںگے دے تھکّے ہۄئے گھۄڑے دی ٹاپ وی مٹھّی ہۄ رہی سی٬ اُس نُۄں کۄئی چِںتّا نہِیں سی۔
مان سِںگھّ چھُٹی تے آئِیا ہۄئِیا اِک فَۄجی سی۔ ٹھٹھّی کھارا اُس دے یار کرم سِںگھّ دا پِںڈّ سی۔ جِنِّییاں گُۄڑھِییاں یارِییاں فَۄج وِچ لگدِییاں نیں ہۄر کِتے نہِیں لگدِییاں۔ پہِلاں تاں اُہ دۄویں آپݨے رَیجِیمَیںٹل سَیںٹر وِچ اِکٹھّے رہے تے ہُݨ اِک بٹالِیئن وِچ برما پھرںٹّ تے لڑ رہے سن۔ کرم سِںگھّ پہِلاں دا بھرتی سی تے ہُݨ ہَۄلداری کردا سی پر مان سِںگھّ اجے مساں نائِکی تک ہی اپڑِیا سی۔
کرم سِںگھّ بارے اِک خاس گلّ اِہ سی کِہ اُس دی جِیبھ وِچ بڑا رس سی۔ پِںڈّ دے کئی ہۄر مُںڈّے وی فَۄج وِچ سن۔ جدۄں اُہ چھُٹی آئُںدے تاں پِںڈّ دے بںدِّیاں نال اُنہاں دی گلّ واہِگُرُۄ جی کی فتہِ تۄں اگے ناں ٹُردی٬ پر جدۄں کرم سِںگھّ پِںڈّ آئُںدا تاں کھُۄہ تے نہائُݨ والِیاں دِییاں بھِیڑاں ودھ جاںدِییاں۔ سِیال دی ادھّی ادھّی رات لۄک ٹھںڈّی ہۄ رہی داݨے بھُنّݨ والی بھٹھّی دے سیک آسرے بَیٹھے کرم سِںگھّ دِییاں گلّاں سُݨدے رہِںدّے۔ پِچھے رجمَیںٹ وِچ اُس دی رائیِپھل دا نشانا بڑا مشہُۄر سی۔ نِشانا مارن دے مُکابلِیاں وِچ اُس دی گۄلی نِشانے اِس ترہاں ٹھِیک وِچکارۄں لںگھّدی جِویں آپ ہتھّ نال پھڑکے لںگھّائی گئی ہۄوے۔
ہُݨ لڑائی وِچ اُس دے پکّے نِشانے نیں کئی دُۄر لُکے ہۄئے تے درختاں دے ٹاہݨ جِہے دِسدے جاپانی ڈیگے سن۔ اِس ترہاں اُہ جاپانی نِشانچِییاں دِییاں گۄلِییاں نال میرے آپݨے آدمِییاں دے بدلے چُکاںدا تے آپݨی پلٹن دا دِل ٹھںڈھّا کردا۔ جِتھے مشِین گنّاں دِییاں گۄلِییاں دِییاں واچھڑاں نِسپھل جاںدِییاں اُتھے کرم سِںگھّ دی اِک گۄلی کمّ سُیار دِںدّی سی۔ بھاویں ہُݨ کرم سِںگھّ دے ہڈّ کُجھ پُراݨے ہُںدّے جاںدے سن٬ پر جدۄں جِمناسٹک دے ڈںڈِّیاں تے کھیڈاں کردا تاں ویکھݨ والِیاں نُۄں اِس ترہاں لگّدا جِویں اُس نُۄں کۄئی بھُۄت چمبّڑ گِیا ہۄوے۔
اِتھے لڑائی وِچ تے خَیر اِہ سبھ کُجھ بںدّ سی۔ ہۄر وی بہُت کُجھ بںدّ سی٬ کدی کسِّییاں ہۄئیِیاں وردِییاں پا کے بَیںڈ نال پریڈ نہِیں کِیتی سی٬ کۄئی باذار نیڑے نہِیں سی جِتھے مُفتی پا کے کۄئی جا سکے۔ کدے کۄئی پِںڈّ دا٬ اِلاکے دا بںدّا نہِیں مِلِیا سی۔ اِس کر کے جدۄں مان سِںگھّ دی چھُٹّی دی واری آئی تاں کرم سِںگھّ بڑا اَۄکھا ہۄئِیا سی۔ جے اُہنُۄں وی چھُٹّی مِل جاںدی تاں دۄویں اِکٹھّے ہی چھُٹِّییاں گُذاردے تے پھِر اِکٹھّے ہی مُڑ آئُںدے۔ امّْرِتسرۄں چُۄہڑکاݨا کِہڑا دُۄر سی٬ پںجّاہ کۄہاں دی وِتھ نہِیں سی٬ بھاویں پہِلے نُۄں ماجھا تے دُۄسرے نُۄں بار آکھدے سن۔ بھاویں پہِلا مُڈھ کدِیماں تۄں وسِیا ہۄئِیا سی تے دُۄسرے نُۄں چںگّی ترہاں جمّ کے وسِیاں اجے تھۄڑھا چِر ہی ہۄئِیا سی۔ پر چھُٹّی اِہناں دِناں وِچ بڑی اَۄکھی مِلدی سی۔ کدی کدی کِسے نُۄں۔ جِس ترہاں لڑائی وِچ بہادری دے تسمے کدی کدی ہی کِسے نُۄں مِلدے۔
تے جدۄں مان سِںگھّ پِچھاںہ نُۄں آئُںدے فَۄجی ٹرکّ وِچ بَیٹھݨ لگا تاں کرم سِںگھّ نیں کِہا٬ ‘’ساڈے گھر وی ہُںدّا آوِیں تُۄں۔ میرے کۄلۄں آئے نُۄں تَینُۄں ویکھݨگے تاں ادھّا میل تاں اُہناں دا ہۄ جائیگا۔ پھِر اُہناں کۄلۄں آئے نُۄں تَینُۄں مَیں ویکھاںگا تے تیرے کۄلۄں اُہناں دِییاں گلّامباتاں سُݨاںگا تاں ادھّا میل میرا وی ہۄ جائیگا۔‘’
پھِر آپݨے اِلاکے وِچ اُس دی دِلچسپی ودھاݨ لئی اُس پُچھِّیا ‘’تُۄں اگے کدی اُدھر گِیا اے کِہ نہِیں!’’
‘’نہِیں امبّرسر وِچۄں ای لںگھِّیا ہاں٬ پرہاں تے کدی نہِیں گِیا!’’
‘’اۄدھر بڑے گُردوارے نیں – ترن تارن٬ کھڈُۄر ساہِب٬ گۄئِںدوال۔ ساری تھائیِں متھّا ٹیک آوِیں نالے ساڈے گھرۄں ہۄ آوِیں۔ مَیں چِٹھّی پا دِئۄُں اُہناں نُۄں۔‘’
تے اِسے کر کے آپݨِییاں چھُٹِّییاں مُکݨ دے نیڑے اجّ اُہ ٹاںگے تے چڑھِیا کرم سِںگھّ دے پِںڈّ جا رِہا سی۔
‘’باپُۄ جی مَیں مان سِںگھّ آں چُۄہڑکاݨِئۄں۔‘’ اُس نیں کرم سِںگھّ دے گھر دی ڈِaڑی وِچ بَیٹھے بابے نُۄں ہتھّ جۄڑ کے کِہا۔
‘’آئۄ جی٬ جِیئۄُ آئِیاں نُۄں۔ آئۄ بہِ جائۄ۔‘’
مان سِںگھّ اںدّر لںگھّ کے مںجّی تے بہِ گِیا۔ اُس دے آئُݨ کر کے بابا کُجھ اَۄکھا اَۄکھا لگدا سی۔ پہِلاں تاں اُہ اِدھر اۄدھر ویکھ رِہا سی پر ہُݨ اُس نیں چُپّ چاپ نِیوِیں پا لئی۔
مان سِںگھّ کاہلے سُبھا دا نہِیں سی پر آپݨی اِس آئۄ-بھگت تے اُس نُۄں بڑی ہَیرانی ہۄئی۔ ہۄ سکدا سی اِہ کۄئی اۄپرا آدمی ہۄوے۔
‘’تُسِیں کرم سِںگھّ دے باپ اۄ‘’ اُس نیں چںگّیری مِلݨی دی مںگّ کردے ہۄئے کِہا۔
‘’آہۄ جی اِہ اُہدا ای گھر اے۔‘’
‘’اُس میرے بارے تُہانُۄں کۄئی چِٹھّی لِکھی سی؟‘’
‘’ہاں اُس لِکھِیا سی پئی تُسِیں آئُگے ساڈے کۄل۔‘’ تے بُڈھّا اُٹھ کے وِہڑے ول نُۄں ٹُر پِیا۔ اِک کٹّی نُۄں اُس کھۄلہ کے کِلّے تۄں دُۄسرے کِلّے تے بدھّا پھِر اُس دے پِںڈّے تے ہتھّ پھیرِیا تے پھِر اُس نُۄں آپݨا ہتھّ چٹݨ لئی دِتا۔ پھِر اںدّر جا کے مان سِںگھّ دے آئُݨ دا پتا دِتا تے چاہ لِیائُݨ لئی آکھِیا۔ تے جِس ترہاں مُڑ کے ڈِئۄڑی وِچ آئُݨ تۄں ڈردا ہۄوے٬ اُہ پھِر وِہڑے وِچ بدھّی گھۄڑی کۄل کھلۄ گِیا۔ اُس دے اگے پئی تُۄڑی نُۄں ہِلائِیا٬ ہۄر چھۄلے لِیا کے وِچ پائے تے اخِیر مُڑ کے ڈِئۄڑی وِچ آ گِیا۔ بابا ہُݨ کُجھ ودھیرے آپݨے آپ وِچ سی۔ اُہ مان سِںگھّ ول تے سجے کھبے وی جھاک رِہا سی۔
‘’جسوںتّ سِںگھّ کِتھے وے؟‘’ مان سِںگھّ نُۄں پتا سی کِہ کرم سِںگھّ دے نِکّے بھرا ناں جسوںتّ سِںگھّ اے۔
‘’ہُݨے آ جاںدا اے٬ چرہی دی گڈ لَے کے۔‘’ اینے نُۄں کرم سِںگھّ دی بیبے چاہ لَے کے آ گئی۔ ‘’بیبے جی ستِ سْری اکال‘’ مان سِںگھّ نیں ہسدِییاں اکھّاں نال بُڈھّی ول ویکھِیا۔
بُڈھّی دے ہۄںٹھ کُجھ کہِݨ لئی پھرکے پر کۄئی اکھّر ناں بݨ سکِیا۔ مان سِںگھّ نیں چاہ والی گڑوی تے کَۄلی اُس دے ہتھّۄں پھڑ لئی تے اُہ واپس چلی گئی۔
‘’اِہ مجھَیل کِس ترہاں دے آدمی نیں۔‘’ مان سِںگھّ ہَیران ہۄ رِہا سی۔ آپݨے وِچ اُہ بڑا تںگّ سی۔ پر ہُݨ اِہ گھر آ کے واپس تھۄڑا جا سکدا سی٬ ‘’چلۄ اِک رات رہِ کے مُڑ چلاںگے۔‘’ اُس فَیسلا کِیتا۔
رات نُۄں جدۄں جسوںتّ سِںگھّ آئِیا تاں اِس رَۄݨک وِچ گلّامباتاں کُجھ کھُلہِییاں ہۄݨ لگِییاں۔
‘’بڑی مشہُۄر ہۄئی ہۄئی اے گۄلی کرم سِںگھّ دی اُتھے بْرہما دی لڑائی وِچ۔ بس اُہدے گھۄڑا دبݨ دی ڈیر ہُںدّی اے٬ اکھّ دے پھۄر وِچ اِک جاپانی ہیٹھاں لیٹ جاںدا اے۔ سانُۄں نال ٹُردِیاں پتا وی نہِیں لگدا اُس سبھ کِتھۄں لِیا۔‘’
مان سِںگھّ اِتھے رُک گِیا٬ اِس اُمِید تۄں کِہ اُہ سارے بْرہما دی لڑائی دِییاں بہُت سارِییاں گلّاں پُچھّݨگے اُس دا اںدّر گلّاں نال بھرِیا پئِیا سی٬ پر اِتھے تاں کۄئی سُݨدا ہی نہِیں سی۔ کُجھ چِر اِس ترہاں ہی سُنّ رہی تے پھِر بُڈھّے نیں جسوںتّ سِںگھّ نُۄں کِہا۔
‘’آپݨی واری کدۄں اے پاݨی دی۔‘’
‘’پرسۄں تِنّ وجے سویرے لگݨی ایں۔‘’
تِنّ وجے سویر دا ناں سُݨ کے مان سِںگھّ نیں پھیر گلّ چھیڑی۔ اُہ آپݨے یار دِییاں رج کے گلّاں کرنِییاں چاہُںدّا سی۔
‘’ہۄر گلّ تے گلّ٬ کرم سِںگھّ پہِر رات اُٹھݨ تۄں تاں بچ گِیا۔ فَۄج وِچ سویرے اُٹھݨ دا بڑا آلس اے اُہنُۄں٬ سارِیاں تۄں پِچھۄں اُٹھدا اے اۄتھے‘’
اِس نال وی کِسے دا اُتشاہ ناں جاگِیا۔
پھِر رۄٹی آئی۔ اُہناں کافی اُچیچ کِیتا ہۄئِیا سی۔ نال نال جسوںتّ اُہنُۄں رۄٹی کھاںدے نُۄں پکھّا جھل رِہا سی۔ اُس دا اِہ خِیال کِہ اُہ اُس ول دھِیان نہِیں دے رہے سن٬ دِلۄں نِکل گِیا۔
رۄٹی کھاںدِیاں کھاںدِیاں کرم سِںگھّ دا نِکّا جِہا مُںڈّا ٹُردا ٹُردا مان سِںگھّ دی مںجّی کۄل آ گِیا۔ جے اُہ ہۄر کِسے نال کرم سِںگھّ دِییاں گلّاں نہِیں کر سکدا سی تاں اُہدے مُںڈّے نال تاں کر سکدا سی ناں۔ مان سِںگھّ نیں اُس نُۄں کُچھڑ چُک لِیا۔
‘’اۄئے آپݨے باپُۄ کۄل چلݨا اِیں؟ جاݨا ای تاں چل میرے نال۔ بڑا مِیںہ پَیںدا اے اُتھے٬ پاݨی وِچ تُرِیا پھِرِیں۔‘’ مان سِںگھّ دی اِہ گلّ باپُۄ نُۄں سُۄل واںگ چُبھی٬ ‘’آہ پھڑ لَے مُںڈّے نُۄں اۄدھر رکھ٬ رۄٹی تاں کھا لَیݨ دِیا کرۄ آرام نال‘’ باپُۄ نیں ذرا تیذ ہۄ کے کِہا تے بیبے آ کے مُںڈّا چُک کے لَے گئی۔
ہُݨ تے گھر دی ہوا وِچ مان سِںگھّ نُۄں ساہ لَیݨا اَۄکھا ہۄ رِہا سی۔ اِدھر دا پَیںڈا مُکا کے اُس دا چھیتی چھیتی مُڑن نُۄں جی کردا سی۔ اُس آپݨے اگلے دِن دے چکّر بارے پُچھ گِچھ ارمبھّی۔ ‘’اِتھۄں ترن تارن کِنّا ایں؟‘’
‘’چار کۄہ پَیںڈا اے۔‘’
‘’ٹاںگا مِل جاںدا ہۄویگا سویرے سویرے ہی۔‘’
‘’ٹاںگِیاں ٹُۄںگِیاں دا کۄئی فِکر ناں کر تُۄں٬ جسوںتّ نُۄں تیرے نال گھلاںگے۔ دۄویں بھرا کٹھّے ہی متھّا ٹیک آئِئۄ سارے۔‘’ اِس گلّ تے مان سِںگھّ راذی سی۔ جسوںتّ ایڈا گھُٹِیا ہۄئِیا بںدّا نہِیں سی۔
پر مان سِںگھّ دے نال ٹُردِیاں تے اُہ وی کُجھ گھُٹِیا ہی گِیا۔ جِہڑے جاݨُۄں بںدّے اُہنُۄں راہ وِچ مِلدے اُہ اُہناں نُۄں دُۄرۄں ہی فتہِ بُلا کے اگاںہ ٹُر پَیںدا۔ بھاویں مان سِںگھّ دا جی کردا سی کِہ اُہ آپ کھلۄ کے لۄکاں نال گلّامباتاں کرے۔ اُس نیں کِہڑا رۄذ رۄذ اِس پاسے آئُݨا سی؟
‘’کرم سِںگھّ نیں تاں بڑا جس کھٹِیا اے فَۄج وِچ۔ تُۄں کِئۄں ناں فَۄج وِچ گِیا‘’ مان سِںگھّ نیں پھیر کرم سِںگھّ نُۄں اگے لَے آںدا۔
جسوںتّ اِک-دم کٹھا ہۄ گِیا جِویں کۄئی چۄری کردا پھڑِیا جاںدا ہَے۔ کُجھ ٹھہِر کے اُس نیں کِہا٬ ‘’اِک تھۄڑا اے فَۄج وِچ!’’
‘’چرہِییاں٬ کماد کِڈے کِڈے ہۄ گئے نیں آپݨے ول؟‘’ اِک چرہی دی پَیلی کۄلۄں لںگھّدِیاں جسوںتّ نیں گلّ چلائی۔
‘’بںدّے بںدّے جِڈے کھڑے نیں‘’ پر اُس دا دِل اِس گلّ وِچ نہِیں سی۔ اُہ تے آپݨے یار دِییاں گلّاں کرنِییاں چاہُںدّا سی۔ پِںڈّ مُڑ کے مان سِںگھّ پِچھاںہ جاݨ دِییاں سلاہاں وِچ سی۔ امّْرِتسرۄں رات دی گڈّی چڑھ کے اُہ سویر ویلے پھِر پِںڈّ اپڑ سکدا سی۔ بھاویں آپۄ آپݨی تھائیِں سارِیاں نیں اُس لئی کافی اُچیچ کِیتی سی پر اُس نُۄں اِس پھیرے دا اُمید تۄں بہُت گھٹ سُیاد آئِیا سی۔ اِس ویلے وی اںدّر اُس لئی چاہ تِیار ہۄ رہی سی ڈِئۄڑی وِچ اُہ اِکلّا ہی سی۔
ساہمݨے گلی وِچ جھۄلا گل وِچ لمکائی ڈاکِییا ٹُرِیا آئُںدا سی۔ پہِلۄں تاں اِس ترہاں لگا جِویں اُہ ٹُردا ٹُردا سِدھّا ہی اگے لںگھّ جاویگا٬ پر پھِر اُہ ڈِئۄڑی وِچ آ کے مںجّی تے بَیٹھ گِیا۔
‘’کی لِیائے اۄ؟‘’
‘’لِیائُݨا کی اے٬ آہ پَینشن آئی اے وِچارے کرم سِںگھّ دی۔‘’
‘’کرم سِںگھّ دی پَینشن…? کرم سِںگھّ مارِیا گِیا؟‘’
‘’بادشاہۄ سارا اِلاکا تراس تراس پِیا کردا اے۔ تے تُسِیں اُہدے گھر بَیٹھے پُچھّدے اۄ کرم سِںگھّ مارِیا گِیا اے۔ چِٹھّی آئِیاں تے اجّ پںدّراں دِن ہۄ گئے نیں۔‘’
دۄ کُ وار مان سِںگھّ دا ساہ کاہلا جِہا آئِیا۔ سِر تے نکّ تۄں اُتلے ہِسّے دی اِک مُٹھ جِہی مِیٹی گئی تے پھِر اکھّاں راہِیں پاݨی نُچڑن نال ڈھِلّی ہۄݨ لگی۔ کرم سِںگھّ دا گھر اںدّر گِیا ہۄئِیا اُہدا پِتا٬ اُہدا نِکّا جِہا مُںڈّا اُس نُۄں رۄݨ وِچ مدد دے رہے سن۔
باپُۄ نیں باہرۄں ہی ڈاکِییا بَیٹھا ویکھ کے سمجھ لِیا کِہ گلّ نِکل گئی ہَے۔ ہُݨ بھار چُکی پھِرن دی کۄئی لۄڑ نہِیں سی۔ اٹھّاں پہِراں دا دباء ڈھِلا ہۄئِیا تے اتھّرُۄ وگ تُرے۔ دۄویں ڈھیر چِر کۄل کۄل بَیٹھے آپݨے آپ نُۄں ہَۄلا کردے رہے۔
پھِر مان سِںگھّ بۄلِیا٬ ‘’تُساں مَینُۄں آئُںدے ہی کِئۄں ناں دسِیا؟‘’
‘’اَیویں٬ اساں آکھِیا مُںڈّا چھُٹّی آئِیا اے٬ اِہدی چھُٹّی خراب ناں ہۄوے۔ آپے چھُٹّی کٹ کے پلٹݨ وِچ جائیگا٬ سُݨ لئیگا۔ فَۄجی نُۄں چھُٹّی پِیاری ہُںدّی اے۔ جِنّی کرم سِںگھّ نُۄں پِیاری سی اُنی ہی تَینُۄں ہۄئۄُ ناں٬ سگۄں بہُتی ہۄئۄُ۔ بار دے پِںڈّاں دے لۄک تاں سائُݨ دے جمّ پل نیں٬ اُہناں نُۄں تے تھۄڑا اَۄکھ وی بہُتا دِسدا ہۄئۄُ۔ پر اسِیں گلّ لُکاݨ وِچ رتا کامیاب نہِیں ہۄئے۔ اَیویں بیسُیادی ہی کِیتی۔‘’
مُڑدے ہۄئے مان سِںگھّ نیں ماجھے دے پِںڈّ ویکھے جِنہاں دا بابا جمّ پل سی۔ اِہناں دُیالے بچاء لئی کِلے کۄٹ اُسرے ہۄئے سن٬ تھاں تھاں مڑھِییاں تے سمادھاں سن جِہڑِییاں پِیہڑِییاں وِچ اِہناں لۄکاں دی بھارت تے دھاوا کرن والِیاں نال لڑن مرن دِییاں کہاݨِییاں دسدِییاں سن۔ اِسے کر کے بابے دی سہِݨ-شکتی اِنی ودھی ہۄئی سی۔ اُہ دُۄجِیاں نُۄں ہَۄلا رکھݨ لئی آپ ہۄر بھار چُکݨا چاہُںدّا سی۔ مان سِںگھّ نیں سُݨِیا ہۄئِیا سی کِہ اِک دھَۄل ہَے جۄ آپݨے سِراں تے ساری دھرتی دا بھار چُک کے کھڑا رہِںدّا ہے۔ اُس نُۄں اِس ترہاں لگا جِویں کرم سِںگھّ دا پِتا ہی اُہ دھَۄل سی جِہڑا بھار تھلّے دبِیا ہۄݨ پِچھۄں وی لۄکاں دا بھار چُکݨا چاہُںدّا سی۔