اِس وِچّ کۄئی شکّ نہِیں کِہ نشے دے وِئُپارِییاں وِرُدھّ کاروائی مُڈھلی لۄڑ ہَے پر سُۄبے نُۄں نشا مُکت کرن لئی اِس تۄں وی اگّے جاݨ دی لۄڑ ہَے۔ جیکر اجِہا ناں کِیتا گِیا تاں جدۄں سرکاری کاروائی بںدّ ہۄ جاویگی تاں مُڑ نشا تسکر ہرکت وِچّ آ جاݨگے تے آپݨا کارۄبار شُرُۄ کر لَیݨگے۔

سماج وِچّ نشِیاں وِرُدھّ جاگرُۄکتا پَیدا کرن دی لۄڑ ہَے۔ نوِیں پِیڑھی نُۄں نشِیاں کارن ہۄݨ والی بربادی تۄں چِتنّ کرنا ذرُۄری ہَے۔ اِس وِچّ وِدِّئک ادارے٬ ماپے٬ دھارمِک پْرچارک٬ راجسی آگُۄ اتے سماج سیوکاں نُۄں رل کے اِکّ بہُپکھّی نِیتی تِیار کرنی پویگی۔ اِہ ذِمّیواری ساڈے سارِیاں لئی ساںجھی ہَے۔ نوِیں پِیڑھی جدۄں نشِیاں دا سیون کردی ہَے تاں ماپِیاں لئی ہی نہِیں سگۄں سماج لئی اِکّ چُݨَۄتی بݨ جاںدی ہَے۔ سبھ تۄں پہِلا کمّ بچِّیاں نُۄں راہۄں بھٹکݨ تۄں بچائُݨ لئی ماپِیاں اتے ادھِیاپکاں نُۄں کرنا چاہِیدا ہَے۔ بچّے دے سبھ تۄں پہِلے ساتھی اُسدے ماپے ہُںدّے ہن۔ ماپِیاں دا رہِݨ سہِݨ اتے اُنہاں دا چلݨ بچّے دی شکھسِیئت اُساری اُتّے سبھ تۄں ودھّ پْربھاو پائُںدا ہَے۔ جیکر ماپے کِرت کردے٬ وںڈّ چھکدے اتے نام جپدے ہۄݨ تاں بچّا وی اُسے سۄچ دا دھارنی بݨ جاںدا ہَے۔ سچّ٬ سںتّۄکھ اتے گِیان دے ادھار ’تے چڑھدی کلا وِچّ رہِںدِّیاں آپسی پِیار اتے مِلورتݨ نال جِہڑے ماپے جِیون جِیئُںدے ہن٬ اُہ آپݨے بچِّیاں لئی آدرش بݨ جاںدے ہن۔ جیکر پِتا رۄذ رات نُۄں گھر وِچّ بَیٹھ کے شراب پِیںدا ہَے اتے بچّے نُۄں گلاس٬ بۄتل٬ برف جاں ہۄر وستاں پھڑائُݨ لئی آکھدا ہَے تاں بچّے دے من وِچّ وی اِس بارے سۄچ شُرُۄ ہۄ جاویگی۔ پِچھلی سدی وِچّ گھر وِچّ بَیٹھ اِںجھ شراب نہِیں پِیتی جاںدی سی۔ آم تَۄر ’تے گھرۄں باہر ہویلی جاں باہرلی بَیٹھک وِچّ بَیٹھ اِسدا سیون کِیتا جاںدا سی۔ وِیاہ وِچّ ہُݨ واںگ شراب نہِیں ورتائی جاںدی سی٬ سگۄں کِسے نویکلی بَیٹھک وِچّ شراب پِیݨ والِیاں لئی پْربںدھّ کر دِتّا جاںدا سی۔ گھر وِچّ بچِّیاں لئی سماں کڈھّۄ۔ اُنہاں دے ہتھّ مۄبائِل پھڑائُݨ دی تھاں اُنہاں نال گلّاں کرۄ۔ بچِّیاں دِییاں پْراپتِییاں اتے اَۄکڑاں نُۄں دھِیان نال سُݨۄ اتے پْراپتِییاں دی پْرشںسّا کرۄ٬ اَۄکڑاں دُۄر کرن وِچّ سہائِتا کرۄ۔

ماپِیاں تۄں اگّے جا کے ادھِیاپک دی بھُۄمِکا اہِم ہَے۔ جیکر ادھِیاپک اُچّے آچرݨ والا٬ دھِیرج اتے پِیار نال بچِّیاں دی پڑھائی کروائُںدا ہَے تاں اُسدے اُتشاہی بۄل ہمیشا پْربھاو پائُںدے ہن۔ سکُۄل وِچّ گھٹّۄ گھٹّ سویر دی اسَیمبلی ویلے بچِّیاں نُۄں نَیتِکتا اتے ماݨ متّے اِتِہاس دا پاٹھ ذرُۄر پڑھائِیا جاوے۔ بھَیڑِییاں آدتاں اتے نشِیاں دے نال ہۄݨ والے نُکسان نُۄں پْربھاوشالی ڈھںگّ نال سمجھائُݨ دی لۄڑ ہَے۔ جیکر ادھِیاپک پڑھائُݨ وِچّ بہُتی دِلچسپی نہِیں لَیںدا٬ بچِّیاں نُۄں ہمیشا جھِڑکدا رہِںدّا ہَے اتے کمذۄر بچّے نُۄں اُتشاہِت کرن دی تھاں نِکمّا آکھدا ہَے تاں بچّا سچّمُچّ ہی نِکمّا ہۄ جاںدا ہَے۔ اجِہے بچّے کُراہے پَے کے بھَیڑی سںگّت وِچّ جا سکدے ہن۔ چںگّی سںگّت جِتھّے بچّے نُۄں اگّے ودھݨ لئی اُتشاہِت کردی ہَے٬ اُتھّے بھَیڑی سۄچ اگّے ودھݨ وِچّ رۄکاں لگائُںدی ہَے تے کُراہے پائُںدی ہَے۔ نشِیاں دے سُداگر اجِہے بچِّیاں دی بھال وِچّ ہی رہِںدّے ہن تے اُنہاں نُۄں آپݨا شِکار بݨا لَیںدے ہن۔

ماپِیاں نُۄں ہمیشا آپݨے بچّے دا کھِیال رکھّݨا چاہِیدا ہَے کِہ اُسدی سںگّت کِہۄ جِہی ہَے۔ جیکر بچّے دے وتِیرے وِچّ کُجھ تبدِیلی نذر آئُںدی ہَے تاں اِس نُۄں نذرئںدّاذ کرن دی تھاں اِس بارے گھۄکھ کرنی چاہِیدی ہَے۔ آپݨِیاں رُجھیوِیاں کارن اجّکل ماپے بچِّیاں ول بہُتا دھِیان نہِیں دِںدّے سگۄں رۄذ جیب کھرچ اتے سمارٹ فۄن لَیکے دیݨ نال ہی آپݨی ذِمّیواری پُۄری ہۄ گئی سمجھݨ لگّدے ہن۔ گھر وِچّ بچِّیاں نُۄں سماں دیوۄ٬ سکُۄل اتے ساتھِییاں بارے پُچھّۄ۔ گھٹّ نمبّر آئُݨ جاں گلتی کرن اُتّے کدے وی جھِڑکݨا نہِیں چاہِیدا سگۄں پِیار نال سمجھائُݨا چاہِیدا ہَے۔ گھر وِچّ بچّے ساہمݨے ہمیشا آپݨے فۄن نُۄں چِمبّڑے رہِݨا اتے آپۄ وِچّ جھگڑدے رہِݨا بچّے وِچّ نِراشتا پَیدا کردا ہَے اتے بچّا وی فۄن نُۄں ساتھی بݨا لَیںدا ہَے۔ سمارٹ فۄن اُتّے اِنا گںدّ وِکھائِیا جاںدا ہَے٬ جِس نال بچّا کُراہے پَے سکدا ہَے۔ سکُۄل وِچّ وی ادھِیاپکاں نُۄں بچِّیاں اُتّے نِگاہ رکھّݨی چاہِیدی ہَے۔ سکُۄل دے نیڑے کِسے وی نشا تسکر نُۄں نہِیں ڈھُکّݨ دیݨا چاہِیدا۔ ماپِیاں نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ اجِہے کِسے سماگم جاں پارٹی وِچّ جاݨ تۄں گُریذ کِیتا جاوے٬ جِتھّے شرییام شراب پرۄسی جا رہی ہۄوے۔ جیکر بچّے تُہاڈے نال ہن تاں اُنہاں دۄستاں تۄں دُۄر بَیٹھۄ٬ جِہڑے شراب پی رہے ہۄݨ۔ تُہاڈے دۄست جاں رِشتیدار تُہانُۄں شراب پِیݨ لئی مجبُۄر کرنگے٬ کۄک اتے جُۄس وِچّ رلا کے پِیݨ لئی آکھݨگے٬ دۄستی دا واستا پا کے بلَیکمیل کرن دا یتن کرنگے - اِہ پرکھ دی گھڑی ہُںدّی ہَے۔ جیکر اِکّ وار تھِڑک گئے تاں تُسِیں ہی نہِیں سگۄں بچّے وی کُراہے پَے جاݨگے۔

پںجّاب وِچّ پِچھلے کُجھ سمیں تۄں دھارمِک استھاناں اتے دھرم پْرچارکاں دی گِݨتی وِچّ تیذی نال وادھا ہۄئِیا ہَے پر اُسے تیذی نال نشِیاں دی ورتۄں وِچّ وی وادھا ہۄئِیا ہَے۔ سماج وِچّۄں نَیتِک کدراں-کِیمتاں وی ختم ہۄ رہِییاں ہن۔ کۄئی وی دھرم نشِیاں دی ورتۄں کرن دی آگِیا نہِیں دِںدّا تاں پھِر اِس پْرچار دا اسر کِئۄں نہِیں ہۄ رِہا؟ سچائی اِہ ہَے کِہ بہُتے پْرچارک سماجِک کدراں-کِیمتاں جِویں کِہ اِمانداری٬ آپسی مِلورتݨ, نشا رہِت جِیون بارے پْرچار کردے ہی نہِیں ہن سگۄں کراماتی ساکھِییاں سُݨا کے سںگّت نُۄں کرمکاںڈاں وِچّ اُلجھائُںدے ہن۔ گُرُۄ ساہِبان نیں ڈھائی سدِییاں وِچّ لۄکائی نُۄں جِس دلدل وِچّۄں کڈھِّیا سی٬ ہُݨ دے پْرچارک مُڑ لُکائی نُۄں اُسے دلدل دے راہے پا رہے ہن۔ پںجّاب گُرُۄیاں٬ پِیراں٬ فکِیراں تے بھگتاں دی دھرتی ہَے۔ اِسدے پوِتّر پاݨِییاں کںڈھّے سںسّار دی سبھ تۄں مُڈھلی کِتاب وید دی رچنا ہۄئی سی۔ ساڈے سبھ تۄں پوِتّر گْرںتھّاں دی رچنا اِسے دھرتی اُتّے ہۄئی ہَے۔ وید اتے پُراݨ دی رچنا رِشِییاں نیں اِسے دھرتی اُتّے کِیتی۔ اِتھّے ہی گِیتا دا پوِتّر اُپدیش دْرِڑائِیا گِیا۔ اِتھّے ہی پوِتّر رمائِݨ اتے مہامبھارت دی رچنا ہۄئی۔ سُۄفی فکِیراں نیں اِتھّے ہی ربّی پْریم اتے سچّا جِیون جِیئُݨ دی پْریرنا دِتّی۔ بھگت ساہِبان نیں آپݨی باݨی راہِیں سادگی٬ برابری اتے آپسی پْریم دا سںدّیش دِتّا۔ اِسے دھرتی ’تے گُرُۄ ساہِبان نیں سںسّار دے کلِیاݨ لئی اِکّ اُتّم جِیون جاچ سںسّار نُۄں دِتّی۔ شْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی سمپّادنا اِسے دھرتی اُتّے ہۄئی۔ سارے ہی مہامپُرکھاں نیں نشِیاں وِرُدھّ مُہِمّ چلائی۔ نشِیاں دی مار تۄں بچے ہۄݨ کرکے ہی پںجّابی سںسّار دے سبھ تۄں ودھِییا جوان اتے کِسان منّے گئے ہن۔ سربںسّدانی شْری گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دے سِںگھّاں نیں اِتِہاس دا رُکھ ہی پلٹ دِتّا۔ سدِییاں تۄں جِہڑی کَۄم غُلامی دا نرک بھۄگ رہی سی٬ اُس نُۄں آذادی اتے برابری دے سورگ دی دات بکھشی۔ ساڈے دھارمِک آگُۄیاں اتے پْرچارکاں نُۄں آپݨے اںدّر جھات مارنی چاہِیدی ہَے کِہ ہُݨ کَۄم کِئۄں کُراہے پَے رہی ہَے۔ اُنہاں دا کارج کمائی دا سادھن نہِیں ہَے سگۄں کَۄم دی رہِنُمائی کرنا ہَے۔ لۄکائی نُۄں آپݨے مہان وِرسے نال جۄڑ کُراہے پَیݨ تۄں رۄکݨا ہَے۔ اِنہاں مہامپُرکھاں دے بۄل اسر کردے ہن۔ جیکر ساڈے دھرم پْرچارک٬ دھارمِک آگُۄ٬ سںتّ مہاتما چاہُݨ تاں آپݨے بچناں راہِیں پںجّابِییاں نُۄں کیول نشِیاں تۄں ہی دُۄر نہِیں کر سکدے سگۄں اِکّ سچّا سُچّا جِیون جِیئُݨ لئی پْریرنا سرۄت بݨ سکدے ہن۔

اِسے ترہاں نشِیاں دی رۄکتھام وِچّ ساڈے راجسی آگُۄ اہِم بھُۄمِکا نِبھا سکدے ہن۔ اُنہاں ولّۄں نشِیاں وِرُدھّ پْرچار کرن دی تھاں اِکّ دُۄجے اُتّے چِکّڑ سُٹِّیا جا رِہا ہَے۔ سارِییاں سِیاسی پارٹِییاں اِکّ دُۄجے نُۄں نشِیاں لئی ذِمّیوار دسّ رہِییاں ہن۔ اِس سدی وِچّ پںجّاب اُتّے سارِییاں ہی مُکھّ سِیاسی پارٹِییاں نیں راج کِیتا ہَے پر کِسے وی پارٹی نیں نشے رۄکݨ لئی کۄئی سارتھِک یتن نہِیں کِیتے سگۄں اِس وِچّ وادھا ہی ہۄئِیا ہَے۔

اسل وِچّ نشِیاں نُۄں اُتشاہِت کرن وِچّ ساڈے لِیڈراں دی اہِم بھُۄمِکا ہَے۔ وۄٹ پْراپتی لئی وۄٹراں وِچّ نشے آگُۄ ہی وںڈّدے ہن۔ نَۄجوان پِیڑھی نُۄں آپݨے جلسے جلُۄساں لئی ورتِیا جاںدا ہَے۔ اُنہاں نُۄں سماجِک کدراں-کِیمتاں تۄں جاݨُۄ کروائُݨ دی تھاں دھکّیشاہی کرن دے راہے پائِیا جاںدا ہَے۔ چۄݨ پْرچار کرن پِچھّۄں رات نُۄں اُنہاں دا تھکیواں لاہُݨ لئی نشے ورتائے جاںدے ہن۔ چۄݨاں جِتّݨ لئی بیتہاشا کھرچ کِیتا جاݨ لگّ پِیا ہَے۔ اِس کھرچے نُۄں پُۄرا کرن لئی اِہ آکھِیا جاںدا ہَے کِہ کُجھ اکھَۄتی آگُۄ وی نشے دے وِئُپار وِچّ شامل ہن۔ سرہدّ پارۄں نشا لِیائُݨا اتے اُسدی وںڈّ کِسے تکڑی سِیاسی شہِ تۄں بِناں نہِیں ہۄ سکدی۔ لِیڈری لۄک سیوا ہَے۔ لِیڈر دا کمّ آپݨے اِلاکے اتے لۄک بھلائی لئی کارج کرنے ہن پر ہُݨ اِہ اِکّ وِئُپار بݨدا جا رِہا ہَے۔ اِمانداری٬ لۄک سیوا اتے سادگی دی تھاں وِکھاوا بھارُۄ ہۄ گِیا ہَے۔ ساڈے آگُۄیاں نُۄں سۄچݨا چاہِیدا ہَے کِہ لۄکاں نیں تُہاڈے اُتّے بھرۄسا کرکے تُہانُۄں تاکت دی بکھشِش کِیتی ہَے۔ اِسدی ورتۄں لۄک بھلائی لئی کرن دی تھاں کیول آپݨی بھلائی لئی ہی کرنا لۄکاں دا بھرۄسا تۄڑنا ہَے۔ جیکر چںگّے کرم کرۄںگے پھِر وۄٹ پْراپتی لئی تُہانُۄں گلت ڈھںگّ ترِیکے اپݨائُݨ دی لۄڑ ہی نہِیں پویگی۔ مائِیا نیں لۄک جاں پْرلۄک وِچّ ساتھ نہِیں دیݨا پر کِیتی نیکی نیں ہی لۄک پِیار اتے جِیون دا انںدّ دیݨا ہَے۔

ساڈے بہُتے آگُۄ آپݨے ہلکے وِچّ آپݨی مرذی دے اپھسر لگوائُںدے ہن٬ اُنہاں تۄں گلت کمّ کروائُںدے ہن اتے رِشوتکھۄری لئی اُکسائُںدے ہن۔ پںجّاب وِچّ رِشوتکھۄری پُۄرے سِکھراں اُتّے ہَے۔ پُلِس دا کمّ لۄک دے ہکّاں دی راکھی کرنا ہَے۔ اُنہاں نُۄں آگُۄ راہۄں بھٹکائُںدے ہن۔ نشے دے دھںدّے وِچّ شامل کئی پُلِس مُلاذم وی ساہمݨے آئے ہن۔ آگُۄ اتے سرکاری مُلاذم لۄکاں دے نَۄکر ہن۔ اُنہاں دے بھلے لئی کمّ کرنا اُنہاں دی ذِمّیواری ہَے۔ اِمانداری نال لۄک سیوا نال جۄ انںدّ پْراپت ہُںدّا ہَے٬ اُس نُۄں پَیسے نال نہِیں کھرِیدِیا جا سکدا۔

سرکار دا وی فرذ بݨدا ہَے کِہ سرکاری سکُۄلاں نُۄں سمیں دے ہاݨ دا بݨاوے٬ آم لۄکاں نُۄں نِجّی سکُۄلاں دی لُٹّ تۄں بچاوے۔ سُۄبے دے ہُنری کیںدراں نُۄں آدھُنِک بݨاوے تاں جۄ اِتھّۄں سِکھِّیا پْراپت بچّے آپݨے پَیراں اُتّے کھڑھے ہۄ سکݨ۔ ڈھُکویں سکُۄلاں وِچّ ہُنر سِکھلائی کیںدر کھۄلہݨے چاہِیدے ہن تاں جۄ +2 تک پڑھائی پُۄری کرن پِچھّۄں وِدِیارتھی آپݨے لئی رُذگار لبھّ سکے۔ پںجّاب وِچّ رُذگار دی گھاٹ نہِیں ہَے۔ ہُݨ بہُتے ہُنری دُۄجے سُۄبِیاں وِچّۄں آکے اِتھّے کمّ کردے ہن اتے چںگّی کمائی کردے ہن۔ اِسے ترہاں راج دِییاں سارِییاں یُۄنِیورسِٹِییاں نُۄں آدیش دِتّے جاݨ کِہ اُہ وِدِیارتھِییاں نُۄں مُکابلے دے اِمِتِہاناں لئی تِیار کرن۔ ہُݨ پںجّاب دے سرکاری دپھتراں وِچّ بہُت گھٹّ پںجّابی مُںڈّے کمّ کردے نذر آئُںدے ہن۔

سارِییاں دھِراں نُۄں آپݨے راجسی ہِتاں تۄں اُتّے اُٹھّ کے سُۄبے دے ہِتاں نُۄں پہِل دیݨی چاہِیدی ہَے تاں جۄ سارِیاں دی سہِمتی نال اِکّ کارج یۄجنا بݨائی جا سکے۔ جیکر ہُݨ وی اجِہا ناں کِیتا گِیا تاں پںجّاب دا سرُۄپ ہی بدل جاویگا٬ پھِر آگُۄ آپݨِییاں گتِیوِدھِییاں کِویں اتے کِتھّے کرنگے۔ جاگۄ پںجّابِیئۄ٬ پںجّاب نُۄں بچاوۄ۔

* * * * *