سال 2020 دی پںجّابی کہاݨی بارے سۄچدِیاں جِہڑا نُکتا سبھ تۄں ودھّ دھِیان کھِچّدا ہَے اُس دا سبںدھّ پںجّابی کہاݨی وِچّ واپرے اجِہے گُݨاتمِک رُۄپاںترن نال ہَے جِہڑا پںجّویں پڑاء دی سپشٹ نِشاندیہی کرن والا ہَے۔ اُس نُکتے بارے ہۄر چرچا کرن تۄں پہِلاں دۄ اہِم گلّاں سپشٹ کر دیݨِییاں لاذمی ہن۔ پہِلی تاں اِہ کِہ نویں پڑاء دا اِہ ارتھ ہرگِذ نہِیں ہُںدّا کِہ اِسدی پْرتِینِدھتا کرن والی نوِیں پںجّابی کہاݨی پہِلے پڑاواں دی کہاݨی نالۄں کلاتمک تَۄر ’تے لاذمی ہی بِہتر ہۄویگی٬ ہاں وکھّری جاں وِلکھّݨ سُبھاء والی ذرُۄر ہۄویگی۔ دُۄجے شبداں وِچّ اِہ نوِیں کہاݨی آپݨے سمکالی وستُۄ-یتھارتھ دی پچھاݨ کر سکݨ اتے اُس دی پیشکاری کرن وِچّ ودھیرے سمرتھّاوان ہۄویگی۔ دُۄجی گلّ اِہ کِہ سِرپھ اِکّ سال دی کہاݨی-سمگّری نال پںجّویں پڑاء دے سارے نکشۄ-نِگار سمگّرتا وِچّ اُجاگر کر سکݨے سمبھّو نہِیں٬ اِس لئی اِشارے-ماتر گلّ ہی سمبھّو ہۄ سکیگی۔

نویں نیں ہمیشا پُراݨے دی کُکھّ وِچّۄں ہی پَیدا ہۄݨا ہُںدّا ہَے٬ اِس لئی پںجّ-چھے سال پہِلاں چَۄتھے پڑاء دی کہاݨی وِچّۄں ہی اجِہے گُݨاں-لچھّݨاں دی آہٹ سُݨائی دیݨ لگّ پئی سی۔ اِسے کرکے اجِہِییاں کُجھ کہاݨِییاں دے سںگّْرہِ دا ناں وی مَیں سۄچ-سمجھ کے ’آہٹ‘ ہی رکھِّیا سی۔ چَۄتھے پڑاء دے کُجھ ودھیرے سُجگّ کہاݨِیکار وستُۄ-چۄݨ وجۄں اُس ’نِئۄُ نارمل‘ دی پچھاݨ کرن لگّ پئے سن جِس نیں پںجّویں پڑاء دی بُنِیاد بݨنا سی۔ مِسال وجۄں نو-نارِیواد دے پْرسںگّ وِچّ ویکھݨا ہۄوے تاں 2017 وِچّ چھپی ہرپْرِیت سیکھا دی کہاݨی ’ہائۄُس وائیِپھ‘ نُۄں پڑھِیا٬ واچِیا جا سکدا ہَے جِس وِچّ پرواس دِییاں پْرستھِتِییاں دے دباء ادھِین مرد آپݨی نوِیں نارِیمُکھی بھُۄمِکا نال اِکسُر ہۄݨ دی جدّۄجہِد کر رِہا نذر آئُںدا ہَے۔ اِسے ترہاں کِسانی دے ہوالے نال گلّ سمجھݨی ہۄوے تاں بلوِںدّر سِںگھّ گریوال دی کہاݨی ’ڈبۄلِییا‘ دا کِسانی-اوچیتن والا نَۄجوان پاتر نہِر وِچّ لاشاں لبھّݨ والا گۄتاکھۄر بݨ کے نوِیں جِیون-جاچ دا ہتھّ پھڑی رکھّݨ لئی ہمبھّلے مار رِہا دِسدا ہَے۔

وِشوِیکرن دے مُۄںہ-ذۄر ورتارے ساہویں چَۄتھے پڑاء دے اجِہے سُجگّ کہاݨِیکار اِہ سُنیہا دِںدّے جاپدے سن کِہ پںجّابِیئۄ جے نو-بستِیواد جاں وِشوِیکرن دا پْرتِیئُتّر پَیدا کرن دی تھاں اُس دے ’رئۄں-رُکھ‘ ہی چلّݨا ہَے تاں اِس ’نِئۄُ نارمل‘ نُۄں وی جھیلݨا پویگا۔ جے اِہ نہِیں جھیلݨا تاں اِس ’نِئۄُ نارمل‘ نُۄں پچھاݨ کے کِسے چںگّے بدل دی تلاش کرنی پویگی٬ تاں ہی ذِںدّگی گَۄرومئی بݨ سکیگی۔

پرِورتن دا اِہ جاݨِیا-پچھاݨِیا سِدھاںت ہَے کِہ جدۄں پْرستھِتِییاں بدلݨ لگدِییاں ہن تاں گِݨاتمِک (کُیاںٹِیٹیٹِو) وکھریویں نذر آئُݨ لگّ جاںدے ہن۔ پھِر اِکّ سِکھر ’تے پہُںچّ کے اُہ وکھریویں٬ پاݨی دے بھاف بݨن واںگ٬ گُݨاتمک (کُیالِیٹیٹِو) تبدِیلی دے واہک بݨ جاںدے ہن تاں یُگ-پرِورتن دی بُنِیاد بݨ جاںدے ہن۔ یُگ-پرِورتن نال نواں یُگ-چِںتّن اُبھّردا ہَے جِس نال منُکھّ اتے سماج دی وِشو-دْرِشٹی بدل جاںدی ہَے۔ مِسال وجۄں پِچھلے کُجھ سالاں تۄں وِشوِیکرن دے اںتّ دی چرچا ہۄݨ لگّی ہَے۔ پْرسِدھّ چِںتّک ڈا. بھُپِںدّر براڑ دا آپݨے لیکھ ’ورتمان سماں اتے بُدھِّیجِیوی دی بھُۄمِکا‘ (ہُݨ, جنوری-اپْرَیل 2020) وِچّ اِہ کہِݨا ہَے کِہ “اِہ دَۄر گلۄبلائیِجیشن دا نہِیں۔ اِہنُۄں کِہا جاںدا ہَے ڈی-گلۄبلائیِجیشن۔ امرِیکا اتے ہۄر کئی مُلکاں وِچّ ہُݨ اتِ اُتشاہی آرتھِک راشٹرواد پھیر تۄں ہمبھّلے مار رِہا ہَے۔ ... اِہ وی وِشووِیاپی سۄچ بݨ گئی اےَ٬ راشٹر دی راکھی دے ناں ’تے ہر چِیذ نُۄں سُرکھِّیا دے نذرِیئے تۄں ویکھݨا۔ ... ہر چِیذ دا ’سُرکھِّیاتمِیکرن‘ اِس سمیں دی اِہ سۄچ٬ (ستّا دی) سۄچ دا ہِسّا بݨدی جا رہی اےَ۔”

وِشوِیکرن دا مانوی رُۄپ والا چِہرا٬ کِہ اِس نال سںسّار وِچّ سہِبھاوی آدان-پْردان ودھیگا٬ نںگّا ہۄ چُکّا ہَے۔ اسل رُۄپ وِچّ وِشوِیکرن سرمائیدار پچھّمی مُلکاں لئی اِکپاسڑ وِکاس دا دھارنی٬ نو-بستِیواد ہی سی جِسنے اںتّ نُۄں کیںدرمُکھّ نو-راشٹرواد دی وِشو-دْرِشٹی نُۄں ہی اُبھارنا سی۔ اُہی واپرِیا جِسدا ڈر سی٬ پر ہُݨ اِس سجّے-پکھّی وِںگّ دے پاپُۄلِسٹ اتے اُتشاہی آرتھِک راشٹرواد دے وِرُدھّ اُتّر-بستِیوادی جاں دھرتمُکھّ تے بہُونّے سبھِیاچارک وِکاس دا لۄک-پکھّی ماڈل وی تیذی نال اُبھّر رِہا پْرتکھّ نذر آئُںدا ہَے۔ اِنہاں دۄہاں وِشو-دْرِشٹِییاں دی تِکھّی کشمکش وِچّۄں ہی اجۄکا ساہِتک پْروچن٬ جِس وِچّ پںجّویں پڑاء دی پںجّابی کہاݨی وی اِکّ اہِم ونّگی وجۄں شامِل ہَے٬ پَیدا ہۄ رِہا ہَے۔

اجۄکی پںجّابی کہاݨی پْرمُکھّ تَۄر ’تے اُدارِیکرن دے دَۄر دی اُپج٬ مدھّورگی وِشو-دْرِشٹی راہِیں لِکھی جا رہی ہَے۔ اِہ نواں مدھّورگ نِرۄل اُپبھۄگی جاں پرجِیوی نہِیں٬ جِویں کِہ کٹّڑ مارکسی نذرِیئے تۄں اِس نُۄں پرِبھاشت کِیتا جاںدا رِہا ہَے٬ سگۄں اِسدے اُلٹ بھری-پُۄری ذِںدّگی نُۄں جِئۄُݨ دی لۄچا رکھّݨ والا اُدّمی٬ بھوِکھّمُکھی٬ اتے اُداروادی مانوواد دا دھارنی ورگ ہَے۔ آپݨی اجِہی ہاں-پکھّی پرِبھاشا اِہ ورگ مہِذ سوَے-کتھنی بِرتاںت دُیارا نہِیں بلکِہ آپݨے وِہارک کارجاں راہِیں اُبھار رِہا ہَے۔ نو-نارِیواد٬ نو-دلِتواد٬ پار-راشٹرواد تاں پہِلاں ہی اِس نویں مدھّورگ دی بِرتاںت-چیتنا دا بھرواں اںگّ بݨے ہۄئے ہن٬ ہُݨ کِسانی سںگھّرش نیں مذدُۄر-کِسان دے نویں راجسی اوچیتن اتے مانوی سرۄکاراں نُۄں وی نویں سِرِئۄں پرِبھاشت کرنا شُرُۄ کر دِتّا ہَے۔ پہِلاں کرۄنا-کال دے سںکّٹ نیں نویں مدھّورگ نُۄں دھرتمُکھّ جاں کُدرتمُکھّ ہۄݨ لئی نویں پْریرک دِتّے ہن اتے ہُݨ راجسی چیتنا والے کِسان سںگھّرش نیں اِس نُۄں بہُ-پرِپیکھی (ملٹی پرسپَیکٹِونَیسّ) جِیون-جاچ دا ماڈل دے دِتّا ہَے۔ اِس نال کِسے وی ترہاں دے اِکّ پرِپیکھی کیںدرواد٬ بھاویں اُہ راجسی٬ سماجِک٬ دھارمِک٬ سبھِیاچارک آدِ کِسے وی پْرکار دا ہۄوے٬ وِرُدھّ نابر ہۄ کے سۄچݨ اتے سںگھّرششِیل ہۄݨ نُۄں بل مِلِیا ہَے۔

اِس پْرکار دی پْرگتِیشِیل مدھّورگی رچنا-دْرِشٹی والے سمرتھّ نویں پںجّابی کہاݨِیکاراں٬ جِنہاں نال پںجّویں پڑاء دی پںجّابی کہاݨی نُۄں ہُلارا مِلِیا ہَے٬ وِچّ پْرمُکھّ ناں ہن: ساںول دھامی٬ تْرِپتا کے سِںگھّ٬ دِیپتی ببُۄٹا٬ سرگھی٬ اروِںدّر کَۄر دھالِیوال٬ پوِتّر کَۄر ماٹی٬ سُکھپال سِںگھّ تھِںدّ٬ گُرمِیت پناگ٬ سںدِّیپ سمرالا٬ سُرِںدّر سۄہل٬ خالِد فرہاد دھارِیوال٬ سابِر الی سابِر٬ گُرمِیت آرِف٬ دِیپ دیوِںدّر آدِ۔

اُپرۄکت سمُچّے سںدّربھ نُۄں دھِیان وِچّ رکھّدِیاں مَیں اِس سال پْرکاشِت ہۄئے کُجھ اِکّ کہاݨی-سںگّْرِہاں دا رتا اُچیچ نال ذِکر کرنا ذرُۄری سمجھدا ہاں۔ ’آپݨے آپݨے مرسِیئے‘ (سرگھی) سںگّْرہِ دِییاں کہاݨِییاں ناری دے پْرسںگّ وِچّ ’نِئۄُ نارمل‘ نُۄں چُݨَۄتِیپُۄرن ڈھںگّ نال نِہارن والِییاں ہن۔ اِنہاں نال پںجّابی نارِیواد دا نواں مُہاںدرا اُجاگر ہُںدّا ہَے۔ مرد-وِرۄدھ دی تھاں اُہ اَۄرت-مرد دۄہاں نُۄں ہی پِترکی کیںدرواد دا مکّڑجال تۄڑن لئی وںگّاردی ہَے اتے گَۄرومئی سوَے-پچھاݨ دا وِہارک ماڈل سُجھائُںدی ہَے۔

’پھُلّاں دی پھسل‘ (سُکھپال سِںگھّ تھِںدّ) نویں مدھّورگی پںجّابی بںدّے دی مانومُکھی بھاںت دے نویں پرِورتن لئی چھٹپٹاہٹ دا بِرتاںت سِرجݨ والِییاں کہاݨِییاں دا سںگّْرہِ ہَے۔ اجۄکِییاں راجسی پارٹِییاں دی نو-پُۄںجِیوادی ترذ دی مَۄکاپْرستی والی راجسی گھڑمسّ وِچّ کِسے نویں بدل دی چاہت نال لبریذ اُس دے پاتر اِکّ پاسے سوَے-نِرِیکھݨ دی کُٹھالی وِچّ تپ تپ نِکھردے ہن اتے دُۄجے پاسے نویں جِئۄُݨ-جۄگ راہاں دی کھۄج وِچّ نِرںتّر بھٹکدے ہۄئے اُدّم دا پلّا وی پھڑی رکھّدے ہن۔

’اُرپھ رۄشی جلّاد‘ (جسوِیر سِںگھّ راݨا) دِییاں کہاݨِییاں ’دمِت چیتنا‘ دے پْرتِینِدھ ہاشِییاگت پاتراں دی ستھاپتی وِرُدھّ گھِرݨا اتے گھُٹن نُۄں اِس ترہاں پیش کردِییاں ہن کِہ پاٹھک نُۄں ’نِئۄُ نارمل‘ دَۄران کُجھ وی جِئۄُݨ-جۄگ نذر آئُݨۄ ہٹ جاںدا ہَے۔ وِوستھا دا ’جلّادپُݨا‘ نِمن ورگاں دے پَیراں ہیٹھۄں آکھری پھٹّا کھِچّ رِہا نذر آئُںدا ہَے۔ مۄڑویں رُۄپ وِچّ پاٹھک اںدّر اِس سبھ کُجھ نُۄں بدلݨ دی جُستجُۄ ہۄݨ لگدی ہَے۔

’ہارِیں ناں بچنِیاں‘ (گُرمِیت کڑِیالوی) راہِیں کہاݨِیکار پںجّاب دے پیںڈُۄ دلِت اتے نِمن کِسانی ورگاں دے تݨاء اتے اکْرۄش نُۄں گالہ جِہی گلپی شَیلی راہِیں پیش کرکے٬ بیشرمی دی ہدّ تک ڈھِیٹھ اتے مکّار ہۄ چُکّی شاسک-شْریݨی نُۄں جھںجّۄڑن دا یتن کردا ہَے۔

’سِیاست کھیڈ٬ سِیاست‘ (جِںدّر) دِییاں کہاݨِییاں ’نِئۄُ نارمل‘ دی چادر نال اِکّۄ سمیں پَیر اتے سِر ڈھک سکݨ دی وِئرتھ کۄشِش کر رہے مدھّورگی پاتراں دی ترلۄمچھّی مانسِکتا دا بِرتاںت سِرجدِییاں ہن۔

’مِل گِیا نَیکلس‘ (کُلجِیت مان) دِییاں کہاݨِییاں پرواسی سںوّیدنا دے پْرسںگّ وِچّ بہُپکھّی پچھاݨاں نال دۄ-چار ہُںدِّیاں آپݨے جِیون دے کیںدری پھۄکس تۄں تھِڑک رہے بںدّے دی ہۄںد اتے ہۄݨی دے مسلِیاں نُۄں اُجاگر کردِییاں ہن۔

سمُچّے تَۄر ’تے اِنہاں سںگّْرِہاں وِچلِییاں کہاݨِییاں کِسے اِکّ جاں دُۄجے پکھّۄں پںجّابی سماج دے ’نِئۄُ نارمل‘ جاں نوِییاں بیترتِیب پْرستھِتِییاں دے پْرسںگّ وِچّ گَۄرومئی منُکھّی پچھاݨ نال جِئۄں سکݨ لئی دِنۄں-دِن گھٹ رہی سپیس نُۄں وکھّ وکھّ کۄݨاں تۄں کھڑھ کے نِہاردِییاں ہن۔ گھر تۄں لَے کے وِشو تک ہریک پدھّر اُتّے کیںدروادی ستّا ’نِئۄُ نارمل‘ نُۄں کُدرتی بݨا کے آپݨا راجسی پْروچن اُساردی ہَے پر پںجّویں پڑاء دی کتھا-دْرِشٹی اُس بدلاو نُۄں سِیاسی اتے وِچاردھارک سِدھّ کردِیاں ڈِیکۄڈ کرن دا یتن وی کردی ہَے اتے وِرۄدھ وِچّ نابری دا پْروچن وی سِرجدی ہَے۔

اِنہاں تۄں اِلاوا جِہڑے کُجھ ہۄر اُلیکھیۄگ کہاݨی-سںگّْرہِ پْرکاشت ہۄئے ہن٬ اُنہاں دا ویروا اِس پْرکار ہَے: مَیں گَۄتم نہِیں ہاں (بلوِیر کَۄر رِیہل), رںگّ مجِیٹھی (راکیش رمن), اِشک ملںگّی (خالِد ہُسَین), سِلسِلے (کِرپال کذاک), ہۄݨِییاں اݨہۄݨِییاں (سروݨ مِنہاس), بںدّا سمُںدّر نہِیں ہُںدّا (جۄگے بھںگّل), تیراں چِراگ (بلجِیت سِںگھّ ڈھِلّۄں), دِشا بدلدی ہوا٬ کھُردِییاں پَیڑاں (ہربھجن سِںگھّ کھیمکرنی), پُۄرن اپُۄرن (کُلدِیپ سِںگھّ بیدی), چھِکلی (راجوِںدّر سِںگھّ راجا), نائیِن ونّ ونّ (سُرِںدّر کَۄر بِنّر), مُٹھّی وِچّ کِردی ریت (منمۄہن سِںگھّ باسرکے), سجّرے سُۄرج دی لالی (یشّپال گُلاٹی), بیبے تُۄں بھُلّدی نی (کملجِیت سِںگھّ بنوَیت), اںدھّے کا نائۄ پارکھُۄ (ہمدردوِیر نَۄشہِروی), گھۄڑا ڈاکٹر (اوتار اَیسّ سںگھّا), اِکّ ٹکّ ہۄر (سُرِںدّر سِںگھّ رائے), بۄسکی دا پجاما (کرم سِںگھّ مان), ہنیرے وِچلا چانݨ (گگندِیپ شرما), سُپنے دے کَیدی (الی انور اہِمد), جۄگی سپّ تراہ (نَین سُکھ), کھرا سچّ (ملِک شاہ سوار ناسِر), اُڈِیک (ڈا. اَیمّ. ابرار), بھُکھّ (سابِر الی سابِر) آدِ۔

اِس سال جِنہاں کُجھ کہاݨِییاں نیں آپݨے نویکلے گلپی ہُنر کرکے میرا اُچیچا دھِیان کھِچِیا اُنہاں دا ذِکر کُجھ وِستھار نال کردے ہاں:

ہرپْرِیت سِںگھّ چنُۄں دی کہاݨی ’ستھّر‘ (سِرجݨا٬ اپْرَیل-جُۄن) انّئپُرکھی بِرتاںتکار راہِیں پںجّاب دے ’نِئۄُ نارمل‘ دا بِرتاںت بڑے وِشال کَینوس راہِیں سِرجدی ہَے۔ کہاݨی لمبّڑدار امر سِںگھّ دے کھاندان اتے کِلا-نُما ہویلی دے پۄٹا پۄٹا کرکے کھتم ہۄ جاݨ دی ہِردیویدھک وارتا ہَے۔ اِس پتن دے ونّ-سُونّے کارناں دا بِیان کرن والے انیکاں اُپ-کتھانک ہن پر سبھ تۄں بُنِیادی وجہا ہَے کِہ اردھ-جگِیرُۄ سۄچ والی پںجّابی جِیون-جاچ نیں نو-پُۄںجِیوادی وِوستھا دِییاں پھیٹاں اگّے ٹھہِر نہِیں سی سکݨا۔ سۄ کہاݨی دے ویروِیاں انُسار پںجّاب دا اُنّا کُ ہِسّا جاں جِیون ہی بچدا ہَے جِنّا کُ سمیں نال بدل کے نوِیں جِیون-جاچ اپنائُݨ وِچّ سپھل ہۄ جاںدا ہَے۔ ’ستھّر‘ دا مَیٹافر جِویں بِرتاںتکار نیں سمُچّی کہاݨی وِچّ پھَیلائِیا ہَے اُہ اُسدی بِرتاںتکاری دا سِکھری ہاسِل ہَے۔ پھرِید باݨی دی ترذ اُتّے تُسِیں اِس کہاݨی وِچّ مہِسُۄس کردے ہۄ کِہ کال کِویں سبھ پْراݨوںتّاں نُۄں مَۄت وِچّ بدلدا تُرِیا جاںدا ہَے۔ ویروے (ڈِٹیل) کِویں کہاݨی بُݨتر دی جان جاں آتما بݨدے ہن٬ اِہ پْریۄگ اِس کہاݨی دی بِرتاںتکاری دا ہُنری جلوا ہَے۔

ہرپْرِیت سیکھا دی کہاݨی ’اُہ رات‘ (پْروچن٬ جنوری-مارچ) اُتّم-پُرکھی ناری-رُۄپ بِرتاںتکار راہِیں پںجّاب دے وِدِیارتھی-پرواس نال جُڑے اِکّ اہِم مُدّے دا بِرتاںت سِرجدی ہَے۔ اِہ مُدّا جۄبن-رُتّ دے بھاوُک وِگۄچِیاں دا ہَے۔ پںجّاب/بھارت دی راجسی وِوستھا دُیارا مُۄلۄں اݨگَۄلے کِیتے گئے وِدِیارتھی-رُذگار دے مسلے کارن مدھّورگی نَۄجوان پِیڑھی آپݨے نِجّی یتناں نال چںگّی رۄٹی دا آہر تاں کِویں ناں کِویں کر لَیںدی ہَے پر اِسدی کِیمت وجۄں اُس نُۄں آپݨے اتی کرِیبی رِشتِیاں دی بلی وی دیݨی پَیںدی ہَے۔ اِس کہاݨی دی خُۄبی اِہ بݨدی ہَے کِہ پرواسی مُٹِیار پاتر دے اوچیتنی سںسّار وِچّ رِجھدے-تڑپدے ولولِیاں اتے ڈراں٬ وِگۄچِیاں نُۄں بہُت ہی منۄوِگِیانک چھۄہاں والی گلپی-بھاشا راہِیں پْرگٹائِیا گِیا ہَے۔

جتِںدّر ہاںس دی کہاݨی ’گںدّلاں‘ (سِرجݨا٬ اکتُۄبر-دسمبّر) وِچّ اُتمپُرکھی دھی-رُۄپی بِرتاںتکار راہِیں اُس دے ’ڈَیڈی‘ دی ادھکھڑھ اُمرے وِکھائی دۄہری پِیار-چاہت نال تِڑکے پرِوارک رِشتِیاں دا دُکھاںت پیش کِیتا گِیا ہَے۔ کہاݨی دی بِرتاںتکاری دا سبھ تۄں اُگھّڑواں لچھّݨ پاتراں دے وِوہار نُۄں اُنہاں دِییاں منۄگُںجھّلاں دے پْرسںگّ وِچّ چِترنا ہَے۔ بِیان دی ناٹکِیئتا وی کہاݨی نُۄں دِلکش بݨائُںدی ہَے۔

بلبِیر پروانا دی کہاݨی ’کترا کترا مَۄت‘ (راگ٬ جنوری-اپْرَیل) اُتّم-پُرکھی پتّرکار-رُۄپی بِرتاںتکار راہِیں اُس دے سہِکرمی٬ آم ورکر گُردِیش دی گھُٹنبھری پرِوارک ذِںدّگی اتے اںتّ گُردِیش دی مَۄت دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ اِسدی بِرتاںتکاری دا سُہج پْرستھِتِییاں دے ڈھُکّویں پْرسںگّ وِچّ کِیتی گُردِیش دی چرِتّر-اُساری وِچّۄں جھلکدا ہَے۔

سرگھی دی کہاݨی ’رباب‘ (راگ٬ مئی-دسمبّر) اُتّمپُرکھی٬ نانک دے سچّے نام-لیوا اتے مردانے دی برادری نال سبںدھِّت پڑھے-لِکھے ذہِین وِئکتِتو والے نَۄجوان٬ بِرتاںتکار راہِیں اکادمِک ادارِیاں وِچلے بھْرِشٹ ماہَۄل دا بِرتاںت سِرجدی ہَے۔ نِسچے ہی اجِہے ماہَۄل وِچّ نَۄجوان نُۄں بییابرُۄ ہۄ کے جِئۄُݨا پَیںدا ہَے۔ وِئںگّ-کتھنی بھاویں کِتے کِتے بِرتاںت دے دارشنِک اتے رمذی سُبھاء نُۄں ٹھیس پہُںچّائُݨ والی ہَے پر کہاݨی وِچّ نانک-مردانے دے جِیون-فلسفے نُۄں اُجاگر کرن والے لۄک-بِرتاںت دی سب-ٹَیکسٹ (اںتّر-پاٹھمُۄلکتا) وجۄں ورتۄں دا سفلتا نال کِیتا گِیا پْریۄگ کہاݨی دی شکتی بݨدا ہَے۔

گُرمِیت کڑِیالوی دی کہاݨی ’درۄݨاچارِییا‘ (سِرجݨا٬ جُۄن-مارچ) اُتّم-پُرکھی٬ ادھِیاپک-رُۄپ پاتر راہِیں پںجّاب دے اکادمِک ادارِیاں وِچّ پھَیلے جات-پاتی مانسِکتا دے کۄہڑ دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ آپݨی کتھِت جٹّوادی سۄچ اتے وِہار راہِیں اِکّ کمّچۄر ادھِیاپک کُلوںتّ سِںگھّ سارے سکُۄل دا ماہَۄل کھراب کرن دا یتن کردا ہَے۔ پر وِئںگّ دی گلّ اِہ ہَے کِہ پںدّراں اگست نُۄں دلِت بھائیِچارے دے اِکّ کُشل اتے مِہنتی ادھِیاپک دی تھاں سرکاری سنمان کُلوںتّ سِںگھّ نُۄں مِلدا ہَے۔ وِئںگّ-کتھنی اتے اتِکتھنی دے اںشّاں والی پاتر-اُساری بھاویں بِرتاںت نُۄں کُجھ اُچّی سُر والا بݨائُںدی ہَے پر دلِت-دمن دے بھکھدے مُدّے نُۄں لۄڑِیںدے اِتِہاسک-مِتھہاسک گلپی ویروِیاں نال اُبھارن دی جُگت کہاݨی دی شکتی بݨدی ہَے۔

گُرمِیت پناگ دی کہاݨی ’آہَۄت رُۄتھ‘ (راگ٬ مئی-دسمبّر) اُتّم-پُرکھی٬ کنیڈا واسی پںجّابی اَۄرت٬ بِرتاںتکار راہِیں اِکّ ’فکِیر رُۄہ‘ والی بذُرگ رُۄتھ دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ جرمن ناذِیواد دے نسلی پْرکۄپ دا شِکار ہۄئی یہُۄدی رُۄتھ بھاویں جلاوتنی دَۄران آپݨا بہُت کُجھ گُیا چُکّی ہَے پر سںکّٹ سمیں وی بھراترِیبھاو والی مانووادی سۄچ نُۄں اُس نیں بچا رکھِّیا ہَے اتے اِس سۄچ راہِیں ہی اُہ وِشو وِچّۄں نسلی-بھیدبھاو مِٹائُݨ نُۄں آپݨا جِیون-اُدیش بݨا لَیںدی ہَے۔ کہاݨی دی شکتی جِتھّے اِکّ پاسے پار-راشٹری مانوی سرۄکاراں نُۄں اُبھارن وِچّ ہَے اُتھّے دُۄجے پاسے رُۄتھ جِہی جٹِل پاتر دی بہُ-پرتی چرِتّر-اُساری کرکے وی ہَے۔

ہرجِیت اٹوال دی کہاݨی ’ورہے گںڈھّ‘ (پْروچن٬ جنوری-مارچ) انّء-پُرکھی بِرتاںتکار راہِیں اِںگلَیںڈ وسدے اِکّ پرواسی بذُرگ جۄڑے دے اںتّلے کشٹمئی پڑاء دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ پدارتھمُکھی سۄچ والے نُۄںہ-پُتّ نُۄں ماپِیاں دی سامبھ-سمبھّال نالۄں ودھّ پھِکر جدّی گھر نُۄں آپݨے ناں کروا لَیݨ دا ہَے٬ پر بذُرگ پُۄرے دْرِڑھ اِرادے نال اُنہاں دی سوارتھی چال نُۄں پھیل کردِیاں ’گھر‘ نُۄں آپݨا بُڈھاپا سُکھالا کرن لئی ورتݨ (ہَیلتھ کیئر والِیاں نُۄں دیݨ) دا پھَیسلا کردا ہَے۔ کہاݨی دی شکتی اِکّ پاسے بذُرگاں دے نویں نذرِیئے راہِیں وستُۄ-یتھارتھ نُۄں نِہارن وِچّ ہَے تاں دُۄجے پاسے پرواسی جِیون نال سبںدھِّت ڈھُکّویں ویروِیاں راہِیں سہِج-سُبھاوک سرُۄپ والا بِرتاںت سِرجݨ وِچّ ہَے۔

تَۄکِیر چُگتائی دی کہاݨی ’مَیں تِلک گِیا ساں‘ (سمکالی ساہِت٬ اپْرَیل-جُۄن) اُتّم-پُرکھی٬ ادھکھڑھ اُمر دے پاکِستانی پںجّابی٬ بِرتاںتکار راہِیں ذِںدّگی دے اِکّ اہِم مۄڑ دا بِرتاںت سِرجدی ہَے۔ اُمر دے اِس پڑاء اُتّے پہُںچّ کے منُکھّ دے آلے-دُیالے بہُت کُجھ اُس نُۄں رُیائُݨ والا واپردا ہَے پر بیجھِجک رۄݨ لئی کۄئی ہمدرد-مۄڈھا نہِیں مِلدا۔ اواذاری دا اِہساس بھۄگ رہے پاتر نُۄں آپݨی پںجّ-چھے ورہِیاں دی بالڑی دا٬ ماں جاں دادی ورگا٬ ہمدرد-مۄڈھا مِلدا ہَے تاں اُہ رۄ کے ہلکا مہِسُۄس کردا ہَے۔ اتی سںکھّیپ بِرتاںتک پھَیلاء والی اِس کہاݨی دا سلاہُݨیۄگ پکھّ بںدّے دے اہِم استِتوی سرۄکاراں ولّ جھات پُیائُݨ نال سبںدھِّت ہَے۔

ساںول دھامی دی کہاݨی ’مہِکدی چُۄںڈھی‘ (چِراگ٬ اپْرَیل-ستمبّر) انّء-پُرکھی بِرتاںتکار راہِیں اِکّ پناہگِیر بذُرگ گُرمِیت سِںگھّ ڈھیسی دا بِرتاںت پیش کردی ہَے۔ اُس دے اوچیتن وِچّ اِکّۄ سمیں٬ سںتّالی دی وںڈّ دے ہوالے نال٬ اںگّریذ ہکُۄمت ولّۄں دِتّا درد پِیا ہَے پر نال ہی اِکّ میم مُٹِیار ولّۄں٬ پِیار بھری چُۄںڈھی نال٬ دِتّا سُکھد اِہساس وی شامِل ہَے۔ یاد دی کتھا-جُگت نال سِرجی اِہ بہُت سُۄخم کہاݨی بڑی سمرتھّا نال ذِںدّگی دے مُۄل سچّ٬ کِہ ذِںدّگی دُکھّ-سُکھ دا مِلگۄبھا ہی ہَے٬ ولّ سںکّیت کردی ہَے۔ منُکھّی اوچیتن وِچّ بہُت ڈُۄںگھے اُتّر کے ہی اجِہے سچّ تک پہُںچّݨا سمبھّو ہُںدّا ہَے۔

اِنہاں اُپرۄکت ورݨِت کہاݨِییاں تۄں اِلاوا کُجھ ہۄر وی اُلیکھیۄگ کہاݨِییاں ہن٬ جِویں چلّ ٹِم ہَۄرٹن چلِّیئے (گُرمِیت کڑِیالوی٬ ہُݨ, جنوری-اپْرَیل), چھݨ-چھݨ (بھگوںتّ رسُۄلپُری٬ کہاݨی دھارا٬ اکتُۄبر-دسمبّر), ذِیرا آلُۄ (بلبِیر پروانا٬ پْروچن٬ جُلائی-ستمبّر), ورجِت فل (کُلجِیت مان٬ پْروچن٬ جنوری-مارچ), کْرِسمِس اِیو (سںتّۄکھ دھالِیوال٬ پْروچن٬ جنوری-مارچ), بھار (بلبِیر کَۄر سںگھّیڑا٬ پْروچن٬ جنوری-مارچ), دُۄرِییاں (جِںدّر٬ شبد٬ جنوری-مارچ), گتی (سںدِّیپ سمرالا٬ شبد٬ اپْرَیل-جُۄن), چِیس (انیمن سِںگھّ٬ شبد٬ اپْرَیل-جُۄن), مست (ہرجِیت اٹوال٬ شبد٬ جُلائی-ستمبّر), بیئدبی (بلدیو ڈھِیںڈسا٬ شبد٬ جُلائی-ستمبّر), نۄول کمِینا وائِرس (کیسرا رام٬ سِرجݨا٬ جُلائی-ستمبّر), رِیٹْرِیٹ (ہرپْرِیت سیکھا٬ سِرجݨا٬ جُلائی-ستمبّر), اِکّ سچّے کامریڈ دا اِکلاپا (بلبِیر پروانا٬ سِرجݨا٬ اکتُۄبر-دسمبّر), مَیں کۄئی چابُک نہِیں (ہرجِیت اٹوال٬ اکھّر٬ نومبّر-دسمبّر), گڑھی پٹھاݨا (اجمیر سِدھُّۄ٬ راگ٬ مئی-دسمبّر), شائِد دِن چڑھ جاںدا (پوِتّر ماٹی٬ اکھّر٬ نومبّر-دسمبّر) آدِ۔

اِس سال دی کہاݨی پڑھدِیاں جِہڑے کُجھ ہۄر تتھّ اُبھّر کے ساہمݨے آئے اُہ اِس پْرکار ہن:

- اِس سال تِیجے پڑاء دے مُہتبر کہاݨِیکاراں دِییاں کہاݨِییاں کافی ماترا وِچّ چھپِییاں ہن٬ جِویں گرداوری٬ جُۄلی دے وسّ (پْریم پْرکاش), شبد٬ جنوری-مارچ٬ جُلائی-ستمبّر), ریشُۄ نمبّر ونّ (پْریم گۄرکھی٬ سِرجݨا٬ جنوری-مارچ), گُڈّ مارنِںگّ (جرنَیل سِںگھّ سیکھا٬ سِرجݨا٬ اکتُۄبر-دسمبّر), جِس تن لاگَے (پْریم مان٬ سِرجݨا٬ اکتُۄبر-دسمبّر), اُۄدھم سِںگھّ دی جسّی (منمۄہن باوا٬ پْروچن٬ اپْرَیل-جُۄن), ساڈے ہِسّا دا ہِںدُّستان (اترجِیت٬ پْروچن٬ اپْرَیل-جُۄن), ہَیلۄ پَیڈی (جسبِیر بھُلّر٬ سمکالی ساہِت٬ اپْرَیل-جُۄن), مۄر-گھُگِّییاں (مُختار گِلّ٬ ساہِتک ایکم٬ جنوری-مارچ), کِیڑِیاں دا بھَۄݨ (کِرپال کذاک٬ ہُݨ, جنوری-اپْرَیل), مداری (سُرِںدّر اُبرائے٬ آبرُۄ٬ اکتُۄبر-دسمبّر), ڈَیڈ نہِیں پھادر (سںتّۄکھ دھالِیوال٬ اکھّر٬ نومبّر-دسمبّر), بھارت رتن (گُردیو رُپاݨا٬ ہُݨ, جنوری اپْرَیل) آدِ۔ اِہ ہَۄسلا-ودھائۄُ گلّ ہَے کِہ تِیجے پڑاء دے اِہ ساڈے ماݨیۄگ کہاݨِیکار وی اجے پُۄری سرگرمی نال لِکھ رہے ہن اتے اِنہاں کۄل پْرَۄڑھ گلپی ہُنر وی ہَے پر وستُۄ-چۄݨ تۄں پتا لگدا ہَے کِہ انُبھو وِچّ سجّراپݨ نہِیں رِہا۔ اِئۄں جاپدا ہَے جِویں پُراݨِییاں یاداں نُۄں ہی ماڑی-مۄٹی گلپی رںگّݨ دے کے ساںجھِییاں کر رہے ہۄݨ۔

- ساڈے کُجھ اہِم کہاݨِیکار اِس سال سدِیوی وِچھۄڑا دے گئے ہن۔ ویروا اِس ترہاں ہَے: اِںدر سِںگھّ کھامۄش٬ دِلِیپ کَۄر ٹِواݨا٬ جسوںتّ سِںگھّ کںوّل٬ ذۄرا سِںگھّ سںدھُّۄ٬ ہمدردوِیر نَۄشہِروی٬ آمِین ملِک٬ راج کُمار گرگ٬ راکیش رمن٬ بھُۄرا سِںگھّ کلیر اتے شرنجِیت کَۄر۔

- میرے اذِیذ٬ نامور پاکِستانی پںجّابی چِںتّک اتے کہاݨِیکار ڈا. کرامت مُگل دُیارا ساںجھی کِیتی جاݨکاری انُسار اِس ورہے اُدھّر ادھّی درجن دے کرِیب مَۄلِک کہاݨی-سںگّْرہِ پْرکاشِت ہۄئے اتے اِکّ سمپّادِت کہاݨی-سںگّْرہِ ’رںگّ برںگّی کہاݨی‘ (سمپّا. ملِک شاہ سوار ناسِر) وی چھپِیا ہَے۔ ڈھاہاں پُرسکار دی ہَۄسلا افجائی نال اُدھّر کافی سرگرمی ودھی ہَے۔

- پاکِستانی پںجّابی کہاݨی نالۄ نال لِپِیئںتّر ہۄ کے اجے الپماتر ہی گُرمُکھی وِچّ پہُںچّدی ہَے پر اِس سال بَیلجِیئم وسدے نامور پاکِستانی پںجّابی کہاݨِیکار آغا الی مُدسّر دا مہتّوپُۄرن کہاݨی-سںگّْرہِ ’کاواں دے اتھّرُۄ‘ گُرمُکھی وِچّ وی چھپِیا ہَے جِسدا لِپِیئںتّر نَۄجوان چِںتّک ڈا. پرمجِیت سِںگھّ مِیشا نیں کِیتا ہَے۔

- پرواسی پںجّابی کہاݨی دا سںسّار٬ کنیڈا تۄں باہر٬ بھاویں تیذی نال سُںگّڑنا شُرُۄ ہۄ چُکّا ہَے پر اِس ورہے کرم سِںگھّ مان (امرِیکا) دا کہاݨی-سںگّْرہِ ’بۄسکی دا پجاما‘ اتے ہرجِیت اٹوال (یُۄ.کے.) دِییاں اِکٹھِّییاں تِنّ کہاݨِییاں چھپݨا اِس پکھّۄں کُجھ ڈھارس دیݨ والا ہَے۔

- 2019 لئی ڈھاہاں پُرسکار جِنہاں دۄ کہاݨی-سںگّْرِہاں دے ہِسّے آئِیا اُنہاں دے رچنہار کیسرا رام (جنانی پَۄد), ذُبَیر اہِمد (پاݨی دی کںدھّ) ودھائی دے ہکّدار ہن۔

- اِسے ترہاں ساہِتء اکادیمی دا پُرسکار پْرسِدھّ کہاݨِیکار کِرپال کذاک نُۄں پْراپت ہۄئِیا جۄ کہاݨی کھیتر لئی وڈّے ماݨ والی گلّ ہَے۔

- اِس ورہے کرۄنا دی کْرۄپی کرکے ’ہُݨ’ ورگے کُجھ چںگّے رِسالِیاں دے اںکّ جاں چھپ نہِیں سکے جاں بہُت پچھڑ کے چھپ سکے۔ اِس کرکے چںگِّییاں کہاݨِییاں بہُت گھٹّ ماترا وِچّ پْراپت ہۄ سکِییاں۔ پر سںکّٹ سمیں وی رِسالے ’پْروچن‘ نیں ڈلہَۄجی کہاݨی گۄشٹی: وِشیش اںکّ (جنوری-مارچ) چھاپ کے آپݨی سِہتمںدّ پِرت نُۄں جاری رکھِّیا ہَے۔

- شاہکار کہاݨِییاں لِکھݨ والے ہرپْرِیت سِںگھّ چنُۄں نیں پَیںتی-چالی سالاں دے وکفے مگرۄں اِس سال کہاݨی ’ستھّر‘ نال مُڑ بھروِیں دستک دے کے خُۄب پْرشںسّا ہاسِل کِیتی ہَے٬ کھُشیامدِید کہِݨا بݨدا ہَے۔

- اِس سال کرۄنا دے باوجُۄد کہاݨی-سںگّْرہِ سمپّادِت کرن وِچّ بہُت سرگرمی ویکھݨ نُۄں مِلی۔ کُجھ اُلیکھیۄگ سںگّْرہِ ہن: سروۄتم سمکالی پںجّابی کہاݨی٬ (نَے. بُ.ّ ٹرسّٹ), ٹُۄݨیہاری رُتّ - اِکِّیوِیں سدی دی چۄݨوِیں پںجّابی کہاݨی٬ نوِیں رُتّ دے سُپنے - سال 2019 دی سروۄتم پںجّابی کہاݨی (سمپّا. بلدیو سِںگھّ دھالِیوال), سںکّٹناما پںجّاب – پںجّاب سںکّٹ دی چۄݨوِیں پںجّابی کہاݨی (سمپّا. بلدیو سِںگھّ دھالِیوال اتے سُرجِیت سِںگھّ), کمرا نمبّر 302 اتے ہۄر کہاݨِییاں - وِدِیارتھی لیکھکاں دِییاں 26 کہاݨِییاں (سمپّا. بلوِیر کَۄر رِیہل٬ کُلوِںدّر سِںگھّ سگّی), 31 دلِت کہاݨِییاں (سمپّا. انیمن سِںگھّ), شائِد دِن چڑھ جاںدا - کِسانی جِیون ’تے کیںدرِت 25 کہاݨِییاں (سمپّا. رویل سِںگھّ), 2019 دِییاں بیہترِین کہاݨِییاں (بھاگ-1), 2019 دِییاں چۄݨوِییاں کہاݨِییاں (بھاگ-2) (سمپّا. سُشِیل دُساںجھ), 2019 دِییاں پْرتِینِدھ کہاݨِییاں (سمپّا. سُکِیرت)۔ وِشیمُۄلک ونّگی دے کہاݨی-سںگّْرہِ تِیار کرنا بہُت ودھِییا پِرت ہَے تے جاری رہِݨی چاہِیدی ہَے پر سمپّادکاں نُۄں آپݨی سمپّادن-دْرِشٹی سبںدھّی رتا ہۄر گمبھِّیر ہۄݨ دی ذرُۄرت ہَے۔ سمپّادن-کارج بہُت مِہنت اتے کھۄج-کُشلتا دی مںگّ کردا ہَے اِس لئی اِہ کارج نِرۄل مںڈّی دِییاں لۄڑاں پُۄرِییاں کرن جاں نِجّی ہئُمَے نُۄں سںتُّشٹ کرن لئی نہِیں ہۄݨا چاہِیدا۔

پںجّابی کہاݨی دے کھیتر دِییاں اِنہاں سمُۄہ سرگرمِییاں دے ادھار اُتّے اِہ کِہا جا سکدا ہَے کِہ کرۄنا دے آفتی دَۄر وِچّ وی اِہ سُکھد اِہساس دیݨ والی گلّ ہَے کِہ پںجّابی کہاݨِیکار اِتِہاسک چُݨَۄتی نُۄں سمجھدِیاں پُۄرے اُتشاہ نال اجۄکے ’نِئۄُ نارمل‘ دی پچھاݨ کرن اتے اُس نُۄں گلپ-بِمبّ راہِیں پیش کرن وِچّ جُٹے رہے ہن۔ بہُتی اجۄکی پںجّابی کہاݨی اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار دی وِدھی نال لِکھی جا رہی ہَے پر اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار راہِیں کہاݨی کہِݨ دے پْرسںگّ وِچّ پںجّابی کہاݨِیکاراں نیں اِس وار وی گمبھِّیر اُکائیِیاں کِیتِییاں ہن۔ اِس گلّ ولّۄں اُہ اکسر اویسلے ہۄ جاںدے ہن کِہ اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار پاتر-رُۄپ ہُںدّا ہَے٬ اِس لئی اُس دی بھاشا اتے وِئکتِتو اُس پاتر-وِشیش دے انُکُۄل ہی ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ دُۄجے شبداں وِچّ اُتّم-پُرکھی بِرتاںتکار لیکھک دا دھُتُۄ نہِیں ہُںدّا۔

سمُچّے رُۄپ وِچّ کِہا جا سکدا ہَے کِہ پںجّویں پڑاء دے سپشٹ نکشاں والی پںجّابی کہاݨی نیں بھاویں اجے نوِییاں سِکھراں تاں اگلے سالاں وِچّ چھۄہݨِییاں ہن پر آپݨی بُنِیاد بہُت مذبُۄت ڈھںگّ نال رکھّی ہَے۔ اِس لئی اِنہاں نویں ہۄݨہار کہاݨِیکاراں دا بھرواں سواگت کرنا بݨدا ہَے۔