میری بچّی نیں دادی ماں نُۄں کیڈا بچِّیاں والا سُیال کر دِتّا سی۔ بچِّیاں والا سُیال ہی تاں سی۔
بچّے کھِڑ-کھِڑا کے ہسّ پئے۔ سِیاݨے چُپّ تے گُمّ-سُمّ ہۄ گئے----
--میرے بذُرگ ماتا پِتا٬ میرے چھۄٹے بھرا کۄل٬ باہر کھیتاں وِچّ بہِک اُتّے رہِںدّے سن۔ اسِیں دۄویں جِیء بچِّیاں سمیت پِںڈّ والے مکان وِچّ ہی ٹِکے ہۄئے ساں۔ کدے کدائیِں میری ماں پِںڈّ آ کے رات نُۄں ساڈے کۄل ٹھہِردی تاں میرے بچّے ٹی:وی: چھڈّ کے اُہدی بُکّل وِچّ جا بَیٹھدے اتے اکسر آکھدے٬ "ماں جی! سانُۄں ڈَیڈی دِییاں نِکّے ہُںدِّیاں دِییاں گلّاں سُݨائۄ!"
ماں دے مُۄںہۄں میرے بچپن دِییاں گلّاں سُݨ کے اُہناں نُۄں ڈاڈھا سُیاد آئُںدا اتے اُہناں نُۄں اِہ جاݨ کے بڑی خُشی ہُںدّی کِہ اُہناں دا پِئۄ٬ جۄ ہُݨ اُہناں نُۄں بڑِییاں ہدائِتاں دِںدّا اتے سِیاݨپاں جھاڑ کے چںگّا بݨن لئی کہِںدّا رہِںدّا سی٬ آپ وی کدی بچّا ہُںدّا سی۔ اُہناں واںگ ہی کھیڈدا٬ ہاݨِییاں نال لڑدا٬ رُسدا٬ منّدا اتے نِکِّییاں-مۄٹِییاں شرارتاں کردا کدی-کدی کُٹّ وی کھا لَیںدا اتے رۄ وی پَیںدا سی۔
بچّے سُݨدے رہِںدّے اتے کھچرِییاں اکھّاں نال میرے ولّ ویکھ کے مُسکرا پَیںدے۔ دادی ماں دِییاں گلّاں Aہناں لئی کِسے جادُۄمئی گُفا دا تلِسمی درواذا کھُلّہݨ واںگ ہُںدِّییاں۔
"ماں جی٬ ڈَیڈی دی اڈِّییاں گھسائُݨ والی گلّ سُݨائۄ۔"
میری ماں میرے بچِّیاں نُۄں سُݨا رہی ہُںدّی تاں مَینُۄں اِںج لگّدا جِویں میری آپݨی دادی مَینُۄں بُکّل وِچّ لَے کے کہِ رہی ہۄوے٬ "پُتّ! آہ کھبّے ہتھّ جِہڑا گھر آ ناں٬ جِتھّے پرگٹ ہُرِیں رہِںدّے نیں٬ ہُسَین بخش ہُراں دا سی۔ پرلی ساری گلی ہی اُہناں دی برادری دی سی۔ بڑی ساںجھ سی اُہناں دی آپݨے نال۔ ہُسَین بخش دے گھرۄں فاتما بڑی کرماں والی ذنانی سی-ربّ دا ناں لَیݨ والی"
دادی چُپّ کر جاںدی اتے اتِیت وِچّ گُیاچ جاںدی۔
"ماں ہۄر گلّاں سُݨا", مَیں ذِدّ کردا۔
دادی لمّا ہئُکا بھردی٬ "- اُہدِییاں کُڑِییاں تَینُۄں بڑا مۄہ کردِییاں سن۔ واری-واری کُچھّڑ چُکّی پھِردِییاں۔ کئی وار تَینُۄں چُک کے کھِڈائُݨ تۄں آپس وِچّ لڑ پَیںدِییاں۔ وڈّی کُڑی ریشما اِکّ وڈّی ساری بالٹی وِچّ پاݨی پا کے تَینُۄں اُس وِچّ بِٹھا دیںدی۔ تُۄں پاݨی وِچّ ہتھّ ماردا٬ تاڑِییاں مار کے چھِٹّے اُڈائُںدا٬ ہسّدا تے کِلکارِییاں ماردا۔ تے اُہ تَینُۄں ویکھ کے تاڑِییاں ماری جاںدی۔ ہسّ-ہسّ لۄٹ-پۄٹ ہۄئی جاںدی٬ 'ویکھ نی بھابۄ پپّی ولّ--" پھِر تَینُۄں بالٹی وِچّۄں کڈھّ کے وِہڑے وِچّ کچّی تھاں تے بِٹھا دیںدی۔ تیری ماں بتھیرا ورجدی٬ 'نی مِڈھّۄ! مِٹّی نال لِبّڑ جُۄ۔' پر اُہ تَینُۄں ذمِین 'تے بِٹھا کے تاڑِییاں ماردی تے اُچّی-اُچّی گائُںدی٬ "اڈِّییاں گھساواںگے-مِیںہ پئۄُ تاں گھر نُۄں جاںواںگے" تے تُۄں اُہدے کہِݨ تے ذۄر ذۄر دی اڈِّییاں رگڑن لگّ پَیںدا۔ اڈِّییاں رگڑی جاںدا تے نِکّے-نِکّے ہتھّاں نال تاڑی مارن دی کۄشِش کردا٬ کھِڑ-کھِڑ ہسّی جاںدا۔ اِںج ہی تَینُۄں لِبڑے نُۄں چُکّ کے آپݨے گھر لَے جاںدی۔ نُہا-دھُیا کے٬ لِشکا کے تیرِییاں اکھّاں وِچّ سُرما پا کے٬ متھّے تے کالا ٹِکّا لا کے لَے آئُںدی…۔"
جدۄں وی کدی مَینُۄں دادی دِییاں اِہناں گلّاں دا چیتا آئۄُںدا تاں لگّدا میرے متھّے وِچّ جلُۄݨ جِہی ہۄ رہی ہَے۔ مَیں متھّے اُتّے ہتھّ پھیردا۔ شائِد اۄتھے اجے وی کالا ٹِکّا ہۄوے۔
ہُݨ میری ماں دے مُۄںہۄں بچّے اِہ کہاݨی سُݨدے اتے ہسّدے ہۄئے مَینُۄں آکھدے٬ "اڈِّییاں گھساواںگے-مِیںہ پئۄُ تاں گھر نُۄں جاںواںگے"
ماں نیں ہئُکا لِیا٬ "وِچاری کِسے گھر وی ناں جا سکی!"
"ماں جی! کِتھّے گئی پھِر اُہ؟" چھۄٹی بچّی نیں پُچھِّیا۔
ماں بڑی وار دسّ چُکّی سی۔ بچّے بڑی وار سُݨ چُکّے سن۔ پر پھِر وی پتا نہِیں کِئۄں٬ اُہ بار-بار سُݨن لئی اُتاولے رہِںدّے سن۔
پر اجّ تاں ماں بہُت ہی اُداس سی۔ مَیں اتے میری پتنی وی بہُت دُکھی ساں۔ بچّے چُپّ اتے سہِمے ہۄئے سن۔ کسبا-نُما پِںڈّ دے باذار وِچّ کلّہ چلّی اںدھّا-دھُںدّ گۄلی وِچّ ساڈے کھبّے ہتھّ رہِںدّا ساڈا گُیاںڈھی منۄہر اتے اُسدا پِتا مارے گئے سن۔ ہۄر کئی ذخمی ہۄ گئے سن۔ اجّ دی اخبار وِچّ 'انّہیواہ' ہۄئی پھائِرِںگّ دی خبر مۄٹی سُرخی وِچّ چھپی ہۄئی سی۔ منۄہر میرا ہی ہاݨی سی۔ چھۄٹے ہُںدِّیاں اُہ٬ مَیں اتے پرگٹ کدی اِکّ تے کدی دُۄجے دے گھر تُرے رہِںدّے۔ ساری-ساری دِہاڑی کھیڈدے رہِںدّے۔ جدۄں بھُکھّ لگدی٬ جِہڑے گھر ہُںدّے٬ اُتھّۄں جۄ مِلدا٬ کھا لَیںدے۔
آپݨے پُتّراں ورگے منۄہر دی مَۄت دی خبر سُݨ کے میری ماں میرے چھۄٹے بھرا نال کھیتاں تۄں پِںڈّ افسۄس کرن آئی ہۄئی سی اتے ہُݨ رات ساڈے کۄل ہی ٹھہِر گئی سی۔ اُہ سویر دی٬ جۄ ہۄئِیا سی٬ سُݨ-سُݨ کے٬ رۄ-رۄ کے تھکّ چُکّی سی۔ بچّے اُسدی مںجّی اُتّے اُسدے آسے-پاسے بَیٹھے لگاتار اُہدے اُداس مُۄںہ ولّ ویکھی جا رہے سن۔ بچِّیاں ولّ ویکھ کے مَینُۄں لگّا٬ مَیں اتے منۄہر آپݨی دادی ہرنام کَۄر دی بُکّل وِچّ بَیٹھے ہۄئے اُہدِییاں گلّاں سُݨ رہے ساں۔ ساڈے گھر سُپھے وِچّ وڑدِیاں کھبّے ہتھّ نُکّر والی الماری وِچّ رمبِّییاں٬ آراں٬ کلبُۄت٬ کھُرِییاں اتے بہُت سارے کِلّ-میکھاں پئے ہۄئے سن۔ اُسے نُکّرے بھاںڈِیاں دِییاں دۄ بۄرِییاں بھرِییاں پئیِیاں سن۔ اُس پاسے ہی وڈّے بھاری رںگِّین پاوِیاں والا پلںگھّ ڈٹھّا ہۄئِیا سی۔
مَیں٬ پرگٹ اتے منۄہر نِکّے ہُںدِّیاں لُکݨمِیچی کھیڈدے جدۄں اُہناں بھاںڈِیاں دِییاں بۄرِییاں پِچھّے لُکݨ لگّدے تاں میری دادی آکھدی٬ "وے ناں پُتّ! اِہ وِچارے ہُسَین بخش مۄچی دا سمان اےَ--پُتّ٬ اِہنُۄں ناں چھیڑِئۄ…" تے دادی ماں اِہناں بھاںڈِیاں پِچھلی کہاݨی سُݨائُݨ لگّدی…۔
"…جِس دِن اُہناں نیں تکالاں نُۄں تُرنا سی٬ جاݨ تۄں پہِلاں آہ بھاںڈے٬ سںدّ-سُۄت تے پلںگھّ آپݨے گھر رکھّ کے ہُسَین بخش نیں گھر دا تالا تے چابِییاں اتے دُکان دِییاں چابِییاں تُہاڈے باپُۄ نُۄں پھڑا دِتِّییاں۔ 'لَے سردار کِشن سِئہاں! رتا رَۄلاæ-گَۄلھا مٹھّا ہۄئِیا تاں مُڑ آواںگے۔ تُۄں چابِییاں سامبھ رکھِّیں!" تے فِر اُہنے ڈُۄںگھا ساہ بھر کے آکھِیا٬ 'جے مُڑ آئے تاں واہ بھلی……نہِیں تاں الّا بیلی! ہچھّا!……'
"ہُسَین بخشا! دِل چھۄٹا ناں کر۔ کملِیا! اِہ تاں چار کُ دِناں دی کھپّ اےَ۔ کدی کِسے نیں گھر - گھاٹ وی چھڈّے نیں بھلِیا-لۄکا! تُسِیں ایتھے ای آئُݨَے……ایتھے ای وسّݨَے……"
"جِئۄں ہی جپھّی پا کے وِدا ہۄ کے گھر نُۄں تُرِیا٬ تیرے باپُۄ دے من وِچّ ہَۄل جِہا اُٹھِّیا اتے اُہ گھۄڑی کھۄلہ کے پَیلِییاں نُۄں پھیرا مارن تُر گِیا……" دادی بۄلدی بۄلدی چُپّ کر جاںدی۔
تے اِس تۄں اگلی کہاݨی تاں فِلم دے رُکے ہۄئے دْرِش واںگ ساڈِییاں اکھّاں ساہویں جمّ کے رہِ گئی سی۔
اجے ہُسَین بخش نُۄں گِیاں کُجھ پل ہی بِیتے سن کِہ بلبِیر سِںگھّ اٹاری والا اتے بچنا پَیںچ آپݨے ٹۄلے سمیت آ دھمکے سن۔ "نِکل اۄئے باہر ہُسَینِیاں۔ کُتِّیا۔ سُۄر-کھاݨِیا!"
ہُسَین بخش نیں درواذے دی جھِیت وِچّۄں ویکھِیا۔ نںگِّییاں کِرپاناں اتے لِشکدے تِکھّے برچھِیاں والی بھِیڑ سی۔ لۄک کۄٹھِیاں اُتّے کھڑھے سن۔ پر کِسے دی ہِمّت نہِیں سی پَے رہی کِہ بھِیڑ نُۄں رۄکے……بھُۄتری ہۄئی مُںڈِّیر۔
"تَینُۄں سُݨِیا نہِیں اۄئے؟ اگّے ای دُۄجے پِچھلی رات بچ کے نِکل گئے۔ تُۄں اجے وی ایتھے…رتا باہر تاں نِکل…" بلبِیر سِںگھّ نیں للکارِیا۔
ہُسَین بخش پِچھلی کںدھّ ٹپّ کے ساڈے گھر آ گِیا۔ میری دادی اتے ماں نیں اُہنُۄں رجائیِیاں ہیٹھ لُکا لِیا۔ پر اُسدے پِتا بُڈھّے فذل ہکّ نیں بلبِیر سِںگھّ دی آواذ پچھاݨی تاں پتا نہِیں اُسنُۄں کی ہۄ گِیا۔ اُہنے گھردِیاں دے رۄکدِیاں-رۄکدِیاں آپݨے کمبّدے بُڈھّے ہتھّاں نال درواذا کھۄلہِیا اتے اُچّی بھبک کے بۄلِیا٬ "لَے مار اُئے بلبِیرِیا میرے!…… جے تُۄں ای پُتّرا مَینُۄں مارن آ گِئَں٬ تاں مار! اۄ……تُۄں نہِیں مَینُۄں مار سکدا کملِیا! تیرا ہتھّ میرے Ḕتے اُٹھّ ای نہِیں سکدا………" اُہ پتا نہِیں کِہڑے وِشواس نال بۄلی جا رِہا سی۔
"کِئۄں٬ مَیں کِئۄں نہِیں مار سکدا………" بلبِیر سِںگھّ اِکدم ہَیران ہۄ گِیا۔ اُہ آپݨی 'مردانگی' نُۄں وںگّاردے سُیال دا جُیاب اُڈِیکݨ لئی رُک گِیا اتے اُہنے اِشارے نال بھِیڑ نُۄں وی رۄک لِیا۔
"تُۄں؟…تُۄں نہِیں مَینُۄں مار سکدا………تُۄں پُچھّ کِئۄں؟ پر آپݨے من نُۄں ای پُچھّ پُتّرا! تَینُۄں کِہڑا نِیں پتا۔ تیرا پِئۄ تے مَیں لںگّۄٹِیئے یار ساں۔ مَیں تَینُۄں نِکّے جِہے نُۄں اَیہناں ہتھّاں نال کُچھّڑ چُکّ کے کھِڈائُںدا رِہاں…", اُہنے آپݨے گلھ وِچّ پئے پرنے نُۄں پائے دۄہاں ہتھّاں نُۄں چھڈّ کے اگّے پسار کے وِکھائُںدِیاں کِہا٬ "اَیہناں ہتھّاں نال………کںدھّاڑے بِٹھا کے تَینُۄں ہُۄٹے دِںدّا رِہاں۔ تُۄں میرے مۄڈھِیاں 'تے پِشاب کردا سَیں تاں گل تۄں تیڑ تک میرے لِیڑے بھِجّ جاںدے سن……اُئے! تُۄں مَینُۄں ماریںگا؟…کدںتّ نہِیں……تُۄں مَینں مار ای نہِیں سکدا۔ تے جے مار سکدا ایں٬ تاں آہ لَے٬ میری دھَۄݨ تیرے ساہمݨے ای………", تے اُسنے جھُکے ہۄئے لکّ نُۄں ہۄر نِوا کے دھَۄݨ نِیوِیں کر دِتّی۔
اُہدے گل وِچّ لمکدا پرنا دھرتی نُۄں چھُہ رِہا سی۔ گل وِچّ پرنا لمکدا٬ نِیوِیں دھَۄݨ ہۄئِیا اُس بذُرگ دا بِمبّ سدا لئی میرے ذِہن وِچّ ستھِر ہۄ کے رہِ گِیا سی۔ انںدّپُر وِچّ٬ گلھ وِچّ پلّا پائی کھڑۄتے کشمِیر دے پںڈّتاں نال فذل ہکّ دا چِہرا سدا میری سۄچ وِچّ گڈّ-مڈّ ہۄ جاںدا رِہا سی۔
اُسنے اینے ہمّے اتے ماݨ وِچّ بھر کے اِہ شبد کہے سن کِہ سبھ پاسے خامۄشی ورت گئی۔ کۄٹھِیاں اُتّے اَۄرتاں اتے بچّے کھڑۄتے وہِشت دا ناچ ویکھ رہے سن۔ نںگّے تیذ ہتھِیاراں والی بھِیڑ آپݨے لِیڈر ولّ اتے فذل ہکّ دی جھُکی ہۄئی دھَۄݨ ولّ ویکھ رہی سی۔
کِسے نیں اُہدے گلھ وِچّ لمکدا پرنا کھِچّ کے دُۄر وگاہ مارِیا۔ تے فِر لۄکاں نیں بلبِیر سِںگھّ دی اُٹھّدی ہۄئی تلوار ویکھی۔ بلبِیر سِںگھّ نیں فذل ہکّ ولّۄں اُسنُۄں بچپن وِچّ کھِڈائے جاݨ دا 'ماݨ' رکھّ لِیا سی!…… کۄئی جݨا ریشما نُۄں پھڑھ کے باہۄں دھُۄہݨ لگّا تاں اُسنے اُہدے ہتھّاں اُتّے دںدّی وڈھّ کے٬ باہاں چھُڈا کے نہُںدّراں اُہدے گلھ وِچّ کھُبھۄ دِتِّییاں۔ تے فِر دُۄجے پل اُہ وی اڈِّییاں گھسائُںدی دم تۄڑ گئی سی۔
جدۄں ہُسَین بخش دے اٹھّ-نَۄں سال دے مُںڈّے نُۄں مںجّے ہیٹھۄں دھُۄہ کے باہر کڈھِّیا تاں اُہ ہتھّ جۄڑی ڈڈِیا پِیا٬ "اۄ سردارۄ٬ مَینُۄں ناں مارۄ! مَیں تُہاڈے ڈںگّر چارِیا کرُۄں……مَینُۄں جانۄں رکھّ لئۄ………"
مُںڈّا ہتھّ جۄڑی لِلکڑِییاں لَے رِہا سی۔
"اُئے! ربّ ترسی کرۄ اُئے٬ اِہنُۄں مسُۄم نُۄں تاں بخش دِئۄ……", بھِیڑ نُۄں چِیردا ہۄئِیا بابا سۄہݨ سِںگھّ اگّے ودھِیا۔
"ساڈے دشمیش پِتا دے ساہِبذادے ایڈے-ایڈے ای سن٬ جدۄں اِہناں………", تے اُہناں نیں مُںڈّے کۄلۄں ساہِبذادِیاں دا بدلا لَے لِیا سی۔
دادی آکھدی ہُںدّی سی٬ جدۄں سارا پِںڈّ اُہناں بیدۄشِیاں دِییاں لاشاں ویکھݨ اُلّر آئِیا سی تاں چھۄٹے مُںڈّے دے ہتھّ اجے وی جُڑے ہۄئے سن٬ جۄ کہِ رہے سن٬ "مَینُۄں جانۄں رکھّ لئۄ٬ مَیں تُہاڈے ڈںگّر چارِیا کرُۄں……"
اسِیں جدۄں وی کدی بلبِیر سِںگھّ اتے بچنے پَیںچ نُۄں ویکھدے تاں سانُۄں اُہناں تۄں ڈاڈھا بھَیء آئُںدا اتے اسِیں اُہناں کۄلۄں شُۄٹ وٹّ کے نِکل جاںدے۔ اُہناں دِییاں نذراں نال نذراں مِلا سکݨ دی ساڈی ہِمّت ہی ناں پَیںدی۔ اسِیں ہَۄلی-ہَۄلی سُرت سمبھّال رہے ساں۔ لہُۄ دا اِہ مِیںہ پَیݨ تۄں پہِلاں پِںڈّ دے بارے اسِیں کلپنا ہی کلپنا وِچّ سۄچدے۔ کِویں سارے لۄک اِکٹھّے رہِںدّے ہۄݨگے٬ آپس وِچّ مِلدے-ورتدے ہۄݨگے۔ سانُۄں کدی وی اِہ سمجھ نہِیں سی آئُںدی کِہ اِںج وسدِیاں-رسدِیاں لۄکاں نُۄں کی ہۄ گِیا سی۔ ساڈا بڑا دِل کردا سی کِہ ویکھِیئے مُسلمان کِہۄ جِہے ہُںدّے نیں۔ کی اُہ وی ساڈے واںگ ہی ہُںدّے نیں جاں کُجھ ہۄر ترہاں دے؟
پاکِستان تۄں اُجّڑ کے آئِیا جسوںتّ سِںگھّ ہُراں دا پرِوار ہُسَین بخش ہُراں دے گھر آ ٹِکِیا سی۔ اُہناں دا مُںڈّا پرگٹ ساڈا ہاݨی سی۔ پرگٹ سانُۄں دسّدا ہُںدّا کِہ مُسلمان بڑے ذالم ہُںدّے نیں………لال-لال اکھّاں والے……بُرچھِیاں ورگے۔ اُہناں کافلے اُتّے ہملا کرکے اُسدے چاچے اتے بھرا نُۄں مار چھڈِّیا سی۔
ساڈِییاں اکھّاں ساہمݨے آپݨے گھردِیاں تۄں سُݨے-پچھاݨے مُسلماناں دے نکش پرگٹ دے دسّے ہۄئے نکشاں نال ہَۄلی-ہَۄلی خلت ملت ہۄݨے شُرُۄ ہۄ جاںدے۔ اُہناں دے چِہرے دھُںدّلے جِہے ہۄ جاںدے۔ تے پھِر دھُںدّ جِہی وِچّۄں ہی اِکّ آکار اُبھّردا اتے ساڈِییاں نذراں ساہویں اِکّ نِیوِیں ہۄئی دھَۄݨ ستھِر ہۄ جاںدی٬ جِس دے اَین اُتّے لِشکدی تلوار اُلّری ہُںدّی۔ اُہ دھَۄݨ پتا نہِیں کِس دی سی؟ فذل ہکّ دی………? اُہدے اٹھّ-نَۄں سال دے پۄترے دی؟ پرگٹ دے چاچے جاں بھرا دی؟……پر بہُت وار تاں سانُۄں اِںج لگّدا کِہ اِہ تاں ساڈی آپݨی ہی دھَۄݨ سی!……
بچپن وِچّ کئی سالاں تکّ مَیں سُپنے وِچّ ڈر کے٬ چِیک مار کے اُٹھّ پَیںدا۔ مَینُۄں دُۄر-دُۄر تکّ لال-سُرخ خُۄن دا سمُںدّر ٹھاٹھاں ماردا دِکھائی دِںدّا جِس اُتّے بلبِیر سِںگھّ 'چھلپّ-چھلپّ' کدم رکھّدا تُرِیا پھِردا۔ تُردا-تُردا اُہ میرے ولّ ودھدا تاں میری چِیک نِکل جاںدی۔
اِہ بلبِیر سِںگھّ میرے سُپنِیاں وِچّۄں کِئۄں نہِیں سی جاںدا؟ اُہنُۄں ویکھدِیاں ہی مَینُۄں اجِیب ترہاں دی گھبراہٹ ہۄݨی شُرُۄ ہۄ جاںدی۔ جی کچِیا جاںدا۔ سرِیر جھُۄٹھا پَے جاںدا۔ دھَۄݨ اُتّے جلُۄݨ جِہی ہُںدّی۔
تے پھِر اِکّ دِن اجِیب گھٹنا واپری۔
مَیں اَیویں شَۄک شَۄک وِچّ آپݨے واگی نال کھیتاں وِچّ ڈںگّر چارن تُر گِیا ساں۔ مساں اٹھّ-نَۄں سال دا ہۄواںگا۔ اِکّ دِن پہِلاں مامُۄلی جِہا بُخار ہۄ کے ہٹِیا سی۔ اِس لئی اجّ سکُۄل نہِیں ساں گِیا۔ چھُٹّی دا لابھ لَیݨ لئی مَیں گھردِیاں دے رۄکدِیاں وی بُۄری مجھّ دی پِٹھّ اُتّے ہُۄٹا لَیݨ دے لالچ نال ڈںگّراں دے پِچھّے ہۄ تُرِیا۔ گرمِییاں دے دِن۔ سِخر دُپہِراں۔ اسِیں مجھّاں نُۄں چار کے نہِرۄں پارلے اُچّے دھڑھے اُتّے کِکّراں ہیٹھاں لِیا کھلِیارِیا اتے آپ اِک پاسے ہۄ کے چھاویں لمّے پَے گئے۔ میرا سرِیر ٹُٹّ رِہا سی۔ سِر درد کر رِہا سی۔ فِر پتا نہِیں کدۄں نِیںد آ گئی۔ جدۄں ساڈے واگی نیں مَینُۄں ہلُۄݨ کے جگائِیا تاں میرِییاں اکھّاں ذۄر لائُݨ اُتّے وی نہِیں سی کھُلّہ رہِییاں۔
"تَینُۄں تاں تاپ چڑھ گِء اۄئے!" اُہنے میری باںہ پھڑھ کے چھڈّدِیاں سہِج نال آکھِیا٬ "تُۄں پِیا رہُ ایتھے……'رام نال……مَیں اگّۄں ڈںگّر پھیر لِیاواں۔"
مَیں اکھّاں مِیٹ کے سَۄݨ دا یتن کر رِہا ساں۔ پر نِیںد نہِیں سی آ رہی۔ کڑولّ پَے رہے سن۔ ترلۄ-مچھّی ہۄ رِہا ساں۔ ہَۄلی-ہَۄلی اُٹھّ کے آس-پاس ویکھِیا۔ واگی ڈںگّر لَے کے کِتے دُۄر نِکل گِیا سی۔ ساہمݨے تپدا سُۄرج سی اتے ایدھر تپدا جِسم۔ اکھّاں وِچّۄں بلدا ہۄئِیا سیک نِکل رِہا سی۔ بُلّہاں اُتّے پِیاس جمّی ہۄئی سی۔ میرے وِچّ تُرن دی ستِّیا نہِیں سی۔
مَیں گھر کِویں پہُںچّاںگا! ایتھۄں ادھّا مِیل تاں نہِر دا پُل سی اتے پھِر اگّۄں ڈیڈھ مِیل دی واٹ!
"ہائ ماں!" کہِ کے میرا رۄݨ نِکل گِیا۔ اُتھّے ہی بَیٹھ گِیا اتے ٹیڈھا ہۄ گِیا۔ پتا نہِیں کِنّا کُ چِر اِںج پِیا رِہا ہۄواںگا۔ تاں ہی خبرے……کِسے نیں میرے متھّے اُتّے ہتھّ رکھِّیا۔ مَیں ہَۄلی-ہَۄلی پلکاں پُٹِّییاں۔ بلبِیر سِںگھّ دا چِہرا میرے اُتّے جھُکِیا ہۄئِیا سی۔ مَیں ڈر کے اُٹھّݨ دا یتن کِیتا۔ شائِد کُجھ کہِݨا وی چاہِیا۔ پر میری ذبان تاں پہِلاں ہی خُشک ہۄ کے تالُۄ نال لگّی پئی سی۔
"بلّے! بلّے!" اُس نیں میرے متھّے اُتّے ہتھّ رکھّدِیاں آکھِیا اتے آسے-پاسے ویکھݨ لگّا۔ مَیں اُہدے چِہرے تۄں اُہدا من پڑھن دا یتن کر رِہا ساں اتے اُہدِییاں ہرکتاں تاڑ رِہا ساں۔ اُہدے اِکّ ہتھّ وِچّ داتری اتے مۄڈھے تے رسّا سی۔ مَینُۄں لگّ رِہا سی٬ اُہ میرِییاں لتّاں-باہاں رسّے نال جُۄڑ کے میرے ڈھِڈّ وِچّ داتری کھۄبھ دیویگا۔ میرِییاں ڈرِییاں -سہِمِییاں اکھّاں جدۄں اُہدِییاں اکھّاں نال مِلِییاں تاں اُتھّے سُنّ جِہی دا پْربھاو نذرِیں آئِیا۔ اُہدا چِہرا کھرہوا سی۔ متھّے اُتّے تِئۄُڑِییاں سن تے اُہدِییاں پتلِییاں مُچھّاں وِچّ گھُٹّ کے مِیچے ہۄئے بُلّہ سن۔ جِہڑی ترلتا مَینُۄں اُسدے چِہرے تے لۄڑِیںدی سی٬ اُہ تاں پرچھاواں ماتر وی نذر نہِیں سی آ رہی۔ مَیں بھَے وِچّ اِکٹھِّیاں ہۄ کے اکھّاں مِیچ لئیِیاں۔
"چھلپّ…چھلپّ……" اُہدے پَیر خُۄن دی وِچھی ہۄئی چادر اُتّے تُر رہے سن۔
"اُٹھّ! کھڑا ہۄ!" اُس کھرہوی آواذ وِچّ مَینُۄں ہُکم دِتّا۔
مَیں ڈردا اُٹھّ بَیٹھا۔
اُہ میرے ساہمݨے نِیویں لکّ ہۄ گِیا٬ "چڑھ میرے کںدھّاڑے……"
مَیں سِکھائے ہۄئے پالتُۄ واںگ ہُکم منّ لِیا اتے اُہدی دھَۄݨ دے دۄہوِیں پاسِیں لتّاں لٹکا کے اُہدے مۄڈھِیاں اُتّے بَیٹھ گِیا۔ اُہ ہَۄلی-ہَۄلی نہِر دے پاݨی وِچّ اُتّرن لگّا۔ نہِر وِچّ گیرُۄئے رںگّ دا پاݨی وہِ رہا سی۔ جدۄں وی نہِر وِچّ برساتاں دے دِنِیں اجِہا پاݨی وہِںدّا تاں پرگٹ آکھدا٬ "اِہدے وِچّ لہُۄ ای……"
تے گیرُۄیا پاݨی وہِںدّا ویکھ کے مَینُۄں اِہۄ اہِساس ہُںدّا جِویں پِچھّے کِسے نیں پُل اُتّے کِسے دی دھَۄݨ اُتّے لِشکدی تلوار اُلاری ہۄوے۔ پاݨی دا سلیٹی اتے لہُۄ دا لال رںگّ رل کے ہی خبرے اِںج گیرُۄیا ہۄ گِیا سی۔ جدۄں اجِہا پاݨی نہِر وِچّ آئُںدا تاں اسِیں نہِر وِچّ نہائُںدے نہِیں ساں۔
"چھلپّ……چھلپّ…" بلبِیر سِںگھّ وہِںدّے خُۄن وِچّ تُر رِہا سی۔ میرے پَیراں نُۄں بھِجّݨۄں بچائُݨ لئی اُس نیں اُہناں نُۄں ہتھّاں نال اُتاںہ چُکِّیا تاں مَینُۄں لگّا٬ اُہ لہُۄ وِچّ لتھّ-پتھّ ہۄ گئے سن۔ اُہدے ہتھّ وِچّ پھڑی داتری میرے پَیراں نُۄں چھُۄہی تاں میرے پِںڈّے وِچّ بھَے دی اِکّ لمّی جھُݨجھُݨی پھِر گئی۔
"ہتّ تیرے دی……", اُہدی کھُردری آواذ سُݨائی دِتّی۔
مَیں آپݨے اتے اُسدے کپّڑے گِلّے کر دِتّے سن۔
نہِر دے دُۄجے کںڈھّے اُتّے مَینُۄں اُتار کے اُسنے مۄڈھِیاں تۄں ہیٹھاں ولّ دۄہِیں پاسِیں گِلّے ہۄ گئّے کپّڑِیاں ولّ ویکھِیا۔ اُہدے بُلّہاں اُتّے ہلکی جِہی مُسکراہٹ اِکّ چھِݨ واستے پھَیل گئی۔ تے پھِر اُہنے پہِلاں ورگی کھُردری آواذ وِچّ ہدائِت دِتّی٬ "ہُݨ ہَۄلی-ہَۄلی ساہ لَے کے سِدھّا ڈںڈِّیئے-ڈںڈّی گھر نُۄں وگ جاہ……مَیں پٹھّے وی لِیائۄُݨے نیں……"
اُس نیں پِٹھّ بھُیا کے نہِر وِچّ ٹُبھّی لائی۔ مَیں اُہدِییاں نذراں تۄں چھیتی اۄہلے ہۄݨ لئی بھجّ جاݨا چاہُںدّا ساں٬ پر تاپ٬ بھَے اتے کمذۄری نیں میرے سرِیر وِچّۄں ستِّیا ہی چُۄس لئی سی۔ مَیں نہِر دی پٹڑی دے دُۄجے سِرے اُتّے بَیٹھ گِیا۔ اُہنے نہِرۄں باہر آ کے ویکھِیا۔
"تُۄں گِیا نہِیں؟" اُہ اِکّ پل لئی چُپّ کھلۄتا رِہا۔
"چںگّا چل پھِر", اُہ پھِر میرے اگّے نِئۄں گِیا۔ "میری دھَۄݨ نُۄں کرِںگھّڑی پا کے…میرِیاں مَۄراں اُتّے بہِ جاہ……"
جدۄں اُہ نِیویں لکّ ہۄئِیا تاں اُہدی دھَۄݨ اُتّے دۄہِیں پاسِیں لمکدا رسّا دھرتی نُۄں چھُہݨ لگّا۔ مَینُۄں پتا نہِیں کِئۄں وار-وار فذل ہکّ دے گلھے وِچّ پِیا پرنا یاد آ رِہا سی۔ اُہدے کںدھّاڑے چڑھِیاں مَینُۄں اِہ اہِساس ہۄ رِہا سی جِویں فذل ہکّ نیں بلبِیر سِںگھّ نُۄں کںدھّاڑے چُکِّیا ہۄوے۔
ہَۄلی-ہَۄلی تُردا اُہ مَینُۄں ساڈے اتے فذل ہکّ دے درواذِیاں دے سنّہ وِچّ اُتھّے لَے آئِیا٬ جِتھّے فذل ہکّ ڈِگِّیا سی۔ اُہنے مَینُۄں اُتار کے میرے سِر اُتّے ہتھّ پھیرِیا اتے پُچکار کے آکھِیا٬ "جاہ بِیبا پُتّ! مَیں ہُݨ پٹھّے لَے آواں……"
راذی ہۄ کے مَیں ساتھِییاں نُۄں ساری گلّ دسّی تاں منۄہر کہِݨ لگّا٬ "شُکر کر تُۄں بچ گِئَں……اُہنے تاں تَینُۄں مار کے نہِر وِچّ رۄڑھ دیݨا سی………"
ہُݨ وی جدۄں اُہ مَینُۄں اگّلواںڈھی آئُںدا مِل پَیںدا تاں مَینُۄں بھَے جِہا آئُںدا٬ پر اُہدے لںگھّ جاݨ تۄں بائد مَیں پِٹھّ ولّۄں چُپّ-چاپ اُہنُۄں جاںدِیاں تکّدا رہِںدّا۔
تے فِر اِکّ دِن اسِیں سُݨِیا٬ ساڈے ہی پِںڈّ دا اِکّ مُسلمان مَۄلوی ابدُل گنی 'پاس' بݨوا کے کُجھ دِناں لئی آپݨا پُراݨا پِںڈّ ویکھݨ آئِیا سی۔ سبھ اُسنُۄں ویکھݨ اتے مِلݨ لئی بھجّ اُٹھّے ۔ اُہ منۄہر دے تائے لابھ چںدّ دی دُکان دے باہر سٹُۄل تے بَیٹھا سی۔ کُلّے والی پگّ لاہ کے اُہنے پٹّاں اُتّے رکھّی ہۄئی سی اتے اِکّ ہتھّ نال ہُکّے دی نڑی پھڑی گُڑگُڑ کردا ہۄئِیا اُہ آپݨے آلے-دُیالے کھڑۄتے لۄکاں دِییاں خُشی اتے ہَیرانی بھرِییاں پُچھّاں دے اُتّر دے رِہا سی۔
"اِہ تاں آپݨے ورگا ای اےَ……پرگٹ اَیویں آںہدا ہُںدّا اےَ……" منۄہر نیں مَینُۄں آکھِیا تاں لگّا٬ اُہدِییاں کٹِّییاں ہۄئیِیاں لباں ہی تھۄڑھِییاں اۄپرِییاں سن٬ نہِیں تاں اُہدی لمّی داہڑی اتے بھرواں چِہرا مَینُۄں آپݨے نانے ٹھاکر سِںگھّ ورگا ہی جاپِیا سی۔
ابدُل گنی نُۄں پِںڈّ دے لۄک اگّے ہۄ-ہۄ کے واری-واری آپݨے گھرِیں رۄٹی ورج رہے سن۔ ذرُۄر-بر-ذرُۄر آئُݨ لئی ذۄر دے رہے سن۔ ابدُل گنی آکھدا٬ "اجّ تکالاں نُۄں تاں بھائۄُ نتھّا سُۄںہ ولّ آ……کلّہ چاچے دِیوان چںدّ ولّ…تیرے ولّ پرسۄں پکّی رہی……ذرُۄر آئۄُںگا…"
مَۄلوی جِدھّر وی جاںدا٬ اسِیں مُںڈِّیر اُہدے پِچھّے-پِچھّے تُرے پھِردے۔ جدۄں اُہ آپݨے پُراݨے گھر دے درواذے ساہمݨے گِیا تاں دۄویں ہتھّ اسمان ولّ کھڑھے کر کے دُیا کِیتی اتے فِر سردلاں اُتّے متھّا ٹیکݨ لئی جھُک گِیا……جِویں کِسے پوِتّر دھارمِک ستھان اُتّے جھُکِیدا ہَے۔ اُہ کِنّا چِر اُںج-دا-اُںج سردل نال سِر چھُہائی پِیا رِہا……۔ تے فِر جدۄں اُہ سِدھّا ہۄئِیا تاں اسِیں ویکھِیا٬ اُہدِییاں اکھّاں وِچّۄں پرل-پرل اتھّرُۄ ڈِگّ کے اُہدی کرڑ-برڑی داڑھی وِچّ گُیاچ رہے سن۔ اُہنے ذمِین تۄں مِٹّی دی چُٹکی چُکّ کے دۄہاں اکھّاں نال چھُہائی اتے اُس دے ہتھّ پھِر دُیا وِچّ جُڑ گئے۔
مَۄلوی جِتھّے وی کھلۄںدا٬ سُکھّ-ساںد پُچھّݨ-دسّݨ والِیاں دی بھِیڑ اِکٹھّی ہۄ جاںدی۔ اُہ اِدھرۄں اُٹھّ کے اُدھر جا وسے پرِواراں بارے جاݨکاری دِںدّا۔ کۄئی شیخُۄپُرے اتے کۄئی لاہَۄر جا وسِّیا سی٬ کۄئی ہُڈِیارے تے کۄئی کانہے کاچھے!………پر سارے پُراݨے وتن اتے پُراݨے لۄکاں نُۄں یاد کر کے رۄںدے سن……جھُۄردے سن۔
"کۄئی کدۄں اڈّ ہۄݨا چاہُںدّا سی جی……بسّ اگلِیاں اڈّ کر'تا……" مَۄلوی آکھ رِہا سی۔ "ہُݨ تاں سبھ پچھۄتاںدے نیں بھرا میرِیا!" مَۄلوی نیں بھرے گلے نال آکھِیا تاں اُہدے دُیالے گلّاں سُݨن لئی جُڑی بھِیڑ دِییاں اکھّاں وِچّ پچھتاوے دا پاݨی سی۔ مَیں ویکھِیا٬ بھِیڑ دی اِکّ نُکّرے پِچھلے پاسے بلبِیر سِںگھّ جِویں لُک کے کھلۄتا سی۔ اُہ مَۄلوی دِییاں گلّاں وی سُݨنِییاں چاہُںدّا سی٬ پر اُہدِییاں اکھّاں نال اکھّاں وی نہِیں سی مِلائُݨِییاں چاہُںدّا۔ ایس ویلے میرا دادا کِشن سِںگھّ اگّے ہۄئِیا اتے آکھݨ لگّا٬ "مَۄلوی! جے کِتے ہُسَین بخش مِلے تاں بھراوا اُہنُۄں آکھی٬ میرے کۄل اُہدی امانت پئی ہَے……لَے جاوے آ کے……میرے سِر تۄں بھار لتھّے………"
مَۄلوی بۄل پِیا٬ "اۄ چاچا! تُۄں تاں بڑا کملا نِکلِئَں پھِر! جِہڑا اجے تائیِں امانتاں سمبھّالی فِردا ایں………"
اُہ ہسِّیا تاں اُہدے دُیالے کھڑی بھِیڑ وِچّ وی ہاسا چھݨکِیا۔
"اۄ ناں بھراوا! ربّ نُۄں جان دیݨی اَیں……ڈھگّی کھاواں جے اُہدا…", تے میرا دادا بھاوُک ہۄ گِیا٬ "ساڈی تاں اگّے ہی رُۄہ کلپدی آ پئی اُہدے ٹبّر دا کُچھ ناں کر سکے……"
مَیں بلبِیر سِںگھّ ولّ ویکھ رِہا ساں۔ اُہ چُپکے جِہے چۄراں واںگ پِچھّۄں ہی کھِسک گِیا۔
پتا نہِیں٬ ساڈا بال-من کِئۄں چاہُںدّا سی کِہ بلبِیر سِںگھّ وی مَۄلوی ابدُل گنی دے متھّے لگّے۔ اُس نال کۄئی گلّ-بات کرے۔
اِکّ دِن منۄہر دا دادا دھنّے شاہ دُکان اُتّے بَیٹھا بھٹھّی اُتّے گرما-گرم جلیبِییاں تلھ رِہا سی کِہ ابدُل گنی دُکان اگّۄں لںگھّݨ لگّا۔ دھنّے شاہ اُٹھّ کے کھلۄ گِیا٬ "مَۄلوی سائبہ! ہُݨ جۄ مرذی آکھۄ٬ جلیبِییاں کھادھے بِناں مَیں نہِیں جے جاݨ دیݨا اگّے!……آ جۄ……بہِ جۄ………"
تے فِر اُہنے ابدُل گنی دے پِچھّے آئُںدے منۄہر نُۄں اتے مَینُۄں آکھِیا٬ "کڈھّۄ اۄئے مُںڈِّئۄ بَیںچ نُۄں باہر……گھڑی مَۄلوی ہُراں نال رام رمئیِّیا کرِیئے………"
اسِیں بَیںچ باہر کڈھِّیا۔ منۄہر نیں کپّڑے نال اُہنُۄں ساف کِیتا اتے مَۄلوی تہِمد سمبھّالدا٬ ہسّدا ہۄئِیا بَیٹھ گِیا٬ "شاہ! مرذی تیری……تُساں سبھ نیں اَینا مۄہ دِتّا کِہ سۄچِیاں من بھر آئُںدَے……"
تے اجے ساہمݨے پئی گرم جلیبِییاں دی پلیٹ وِچّۄں اُس نیں دۄ-چار جلیبِییاں ہی کھادھِییاں ہۄݨگِییاں کِہ بذار وِچّۄں دی بلبِیر سِںگھّ آئُںدا ہۄئِیا ساڈی نذرِیں پِیا۔ اُس نیں اکھّاں چُکّ کے اِکّ وار مَۄلوی ولّ ویکھِیا۔ اُہنُۄں اِک-دم مَۄلوی دے متھّے لگّ جاݨ دا چِتّ خِیال وی نہِیں سی۔ اُہ نذراں چُرائُݨ ہی لگّا سی کِہ مَۄلوی دِییاں نذراں اُس نال مِل گئیِیاں اتے اُہنُۄں ویکھ کے مَۄلوی مُسکرا پِیا۔
بلبِیر سِںگھّ ولھا کر کے اُتھّۄں لںگھّ جاݨا چاہُںدّا سی٬ پر مَۄلوی نُۄں مُسکرائُںدا تک اُہ پَیر ملھدا کھلۄ گِیا اتے سبھائُکی ہی اُسدے مُۄںہۄں نِکل گِیا٬ "سلام مَۄلوی جی………"
"ساسری کال٬ سردار بلبِیر سِئہاں۔"
تے پھِر جِویں بلبِیر سِںگھّ نیں کھِچّ-کھِچّ کے آپݨے اںدّرۄں شبد باہر کڈھّے٬ "ہۄر باگ-پرِوار دی سُݨا……! پِںڈّ والے باکی بھراواں دی سُݨا!…سبھ سُکھّ-ساںد تاں ہَے ناں؟"
"بسّ الّہا دی تے تیری مِہر آ بلبِیر سِئہاں……", مَۄلوی نیں آکھِیا اتے فِر آپ ہی گلّ دا رُخ بدل کے کہِݨ لگّا٬ "لَے جلیبِییاں کھا لَے……دیہ بئی شاہ سُچِّییاں جلیبِییاں بھرا میرے نُۄں……لَے لَے……مُۄںہ مِٹھّا تاں کر٬ کُڑتّݨ تھُکّ دیہ پرہاں!…"
ابدُل گنی بۄلی جا رِہا سی۔ بلبِیر سِںگھّ 'ناںہ-ناںہ' کری جا رِہا سی۔ دھنّے شاہ دُۄجی پلیٹ وِچّ سُچِّییاں جلیبِییاں پائُݨ لگّا تاں بلبِیر سِںگھّ نیں اُس نُۄں ہتھّ دے اِشارے نال رۄک دِتّا٬ "رہِݨ دے شاہ٬ ہۄر ناں پا……اَیتھۄں ای لَے لَیناں………کِہڑا بھِٹِّیا چلِّیاں………"
تے اُسنے چھِتھّا جِہا مُسکرائُںدِیاں مَۄلوی دِییاں جُۄٹھِییاں جلیبِییاں وِچّۄں اِکّ جلیبی چُکّ کے مُۄںہ وِچّ پا لئی اتے سِر جھُکائی٬ اکھّاں نِوائی مۄڈھے اُتّے کہی رکھّ کے ہَۄلی-ہَۄلی اُتھّۄں تُر گِیا۔
تے اُس تۄں پںجّ-ستّ سال بائد بلبِیر سِںگھّ اِس سںسّار تۄں ہی تُر گِیا۔
میرے بچّے اجے وی میری ماں دی بُکّل وِچّ بَیٹھے سن۔ اُہ بِٹر-بِٹر ساڈے ولّ ویکھ رہے سن۔ اُہ اجّ میرے نِکّے ہُںدِّیاں دی کہاݨی نہِیں سن سُݨنا چاہُںدّے۔ اِہ کہاݨی تاں اُہ بڑی وار سُݨ چُکّے سن۔ اُہناں دِیاں کنّاں وِچّ اجے وی ساڈے واںگ ہی رات دِییاں چلِّییاں گۄلِییاں دا کھڑاک گُۄںج رِہا سی٬ جِنہاں گۄلھِییاں نیں منۄہر اتے اُسدے پِتا نُۄں بھُنّ کے رکھّ دِتّا سی۔
مَیں آپݨے-آپ وِچّ گُمّ-گرک ہۄئِیا سۄچی جا رِہا ساں۔ ساڈے گھر دے سجّ-کھبّے اِہ کی ہۄ گِیا سی؟ اِہ کی ہۄ رِہا سی؟
کُجھ مہِینے ہی ہۄئے ہۄݨگے٬ جدۄں منۄہر نیں مَینُۄں سلاہ پُچھّݨ واںگ آکھِیا سی٬ "میری سلاہ اےَ٬ اَیس ماہَۄل وِچّ ہُݨ پِںڈّ رہِݨا چںگّا نہِیں۔ پتا نہِیں کِہڑے ویلے کی بھاݨا واپر جاوے……"
اُہ کُجھ چِر میرے چِہرے ولّ آس جِہی نال تکّدا رِہا سی۔ جدۄں اُسنُۄں میرے چِہرے وِچّۄں کۄئی دِلاسا لبھّݨ دی تھاں یتامت پسری نذر آئی تاں اُس بُجھے چِہرے نال دھرتی ولّ ویکھدِیاں ہئُکا لِیا٬ "گھر-باہر چھڈّݨا ای پَیݨَیں , وِیر میرِیا!"
اُس دے بۄل سُݨ کے میرا جِیء کِیتا٬ اُسنُۄں آپݨے دادے دے شبداں وِچّ دھرواس دِیاں٬ "اَیویں دِل چھۄٹا ناں کر٬ اِہ تاں چار دِناں دی کھپّ اےَ۔ کدی کِسے نیں گھر-گھاٹ وی چھڈّے نیں بھلِیا لۄکا! تُساں ایتھے ای آئُݨَے۔ ایتھے ای وسّݨَے…۔"
پر مَیں اِہ سارا کُجھ اُسنُۄں کِویں آکھ سکدا ساں؟ میرے وسّ وِچّ ہی کی سی؟
"جے اُہ اِس کھِلارے نُۄں سامبھ نہِیں سکدے تاں جۄ اِہ جائِذ-نجائِذ مںگّدے نیں……وِچّۄں دیݨ پرے اِہناں نُۄں ……نِتّ دا پُیاڑا مُکّے……", کدی-کدی منۄہر ہالاتے-ہاذرا اُتّے ٹِپّݨی کردا۔
"نجائِذ چھڈّ کے جائِذ وی ناں دیݨ دی بدنِیت کرکے سارا کھلارا پِیا ہۄئِیا۔ جِنّا چِر نِیت ناں ساف ہۄئی٬ نِتّ اِہۄ ہُںدّی رہِݨی آں…اِہ نہِیں مُکّݨِیں……", پرگٹ جُیاب وِچّ آکھدا۔
پر مَیں کی آکھدا؟ اِتِہاس میرے کلاوے وِچّۄں تاں نِکل گِیا جاپدا سی اتے آپݨِییاں پَیڑاں چھڈّی جا رِہا سی۔ سجّے-کھبّے اُڈّدی دھُۄڑ نال میرِییاں اکھّاں بھر گئیِیاں سن۔
اِس پِںڈّ دے نِکّے جِہے بذار وِچّ سی:آر:پی والے تاں رۄذ 'راکھی' لئی گیڑے ماردے رہِںدّے سن٬ پر اِکّ دِن 'اُہ' وی آ گئے۔ سِکھر دُپہِرے۔ بھرے باذار۔ چِہرے پرنِیاں نال لپیٹے۔ گلاں وِچّ سٹینگنّاں۔ دُکاناں بںدّ ہۄݨ لگِّییاں۔ 'پھڑاک!پھڑاک!' شٹر ڈِگّݨ لگّے۔ باذار وِچّ کھیڈدے نِکّے نِیاݨے گھراں نُۄں نسّ اُٹھّے۔
اِکّ گرجوِیں آواذ گُۄںجی٬ "کۄئی دُکان بںدّ ناں کرے…ناں ہی بھجّے……اسِیں کِسے نُۄں کُچھ نہِیں آکھݨا……تُسِیں بھرا اۄ ساڈے………"
سبھ ہتھّ رُک گئے۔ درواذے جِنّے-جِنّے بںدّ ہۄئے سن٬ اۄنے-اۄنے بںدّ رہے؛ جِنّے-جِنّے کھُلّہے سن٬ اۄنے-اۄنے کھُلّہے رہِ گئے۔ جِویں سبھ کِسے جادُۄئی مںتّر نال کِیلے گئے سن۔
"کملِئۄ! کِئۄں بھجّدے اۄ! کاہنُۄں لُکدے اۄ! تُسِیں تاں ساڈی دیہ جان اۄں……۔ اسِیں تُہانُۄں مارن نہِیں آئے……اسِیں تاں سَۄدا-سُۄت لَیݨ آئے آں……کھۄلہۄ دُکاناں تے کرۄ کارۄبار……"
اُہ بذار وِچّ کھڑۄتے سن۔ سۄہݨ درذی آپݨی مشِین اگّۄں اُٹھِّیا اتے اُہناں دے نیڑے جا کے ہتھّ جۄڑے٬ "ہُکم کرۄ٬ جتھیدار جی!"
"ہُکم-ہکم کۄئی نہِیں۔ بسّ اسِیں تھۄڑھا جِہا کپّڑا لَیݨَیں۔ تُۄں اَیتھے ساڈے بںدِّیاں لئی اِکّ میذ رکھّ دیہ۔" اِہ کہِںدِّیاں تِنّ جݨے وڈّے شاہاں دی بجاجی دی دُکان وِچّ جا وڑے۔ دۄ باہر ای کھڑے رہے اتے سۄہݨ دے لِیاںدے میذ اُتّے چھۄٹی مشِین-گنّ رکھّ کے باذار دے دۄہاں سِرِیاں ولّ چَۄکسی رکھّݨ لگّے۔
آپݨے ولّ سہِمِییاں نذراں نال تکّدے دُکانداراں نُۄں ویکھ کے اُہناں وِچّۄں اِکّ جݨے نیں آپݨے چِہرے تۄں کپّڑا وی اُتار دِتّا٬ "اۄ وِںہّدے کی اۄ؟ تُہاڈے ای بھرا آں۔ ڈرۄ ناں!"
شاہاں دی وکھّی والی دُکان تۄں منۄہر آپݨی بھٹھّی تۄں اُٹھِّیا٬ "جتھیدار جی٬ چاہ بݨاواں؟ نال گرما-گرم جلیبِییاں!"
جتھیدار اُہدی گلّ سُݨ کے اجے مُسکرا ہی رِہا سی کِہ شاہاں دا نَۄکر دُکان تۄں باہر نِکل کے دُدھّ-پتّی دا آڈر دے گِیا۔
دُۄجِییاں دُکاناں والے ہُݨ آنے-بہانے اُہناں دے کۄلۄں لںگھّ رہے سن٬ فتہِ بُلا رہے سن۔ نِکے-نِکّے بچّے اُہناں دے کۄل ہۄ کے اُہناں نُۄں گہُ نال ویکھدے٬ دُکان وِچّ جھاتی ماردے اتے بھجّے-بھجّے "بھائۄُ آ گے…بھائۄُ آ گے……" کہِںدّے ہۄئے ماواں نُۄں دسّݨ گھراں نُۄں دَۄڑ جاںدے۔
اُہ لگپگ ادھّا گھںٹّا دُکان وِچّ رہے۔ کِنّا سارا کپّڑا لِیا۔ دُدھّ-پتّی پِیتی۔ گرما-گرم جلیبِییاں کھادھِییاں۔ شاہاں دے ناںہ-ناںہ کردِیاں وی کپّڑے دا مُلّ پُچھِّیا۔ اُہ پَیسے دیݨ لگّے تاں شاہ٬ جِہڑے اِس تۄں پہِلاں کِسے گرُپّ نُۄں اِکّ لکھّ رُپئے دے چُکّے سن٬ کمبّدے ہتھّاں نال پَیسے پھڑدے گھبرا رہے سن۔
"خالسا کِسے دا ہکّ نہِیں رکھّدا۔ ناں کِسے نُۄں انّیواہ ماردا اے۔ تُسِیں دُکاناں کھۄلہ کے رکھِّیا کرۄ۔ ساڈے ہُںدِّیاں تُہاڈی Ḕوا ولّ نہِیں وِںہّدا کۄئی۔"
باہر تھڑھے اُتّے آ کے اُہناں نیں منۄہر نُۄں دُدھّ-پتّی اتے جلیبِییاں دے پَیسے پُچھّے۔ منۄہر دے بۄلݨ تۄں پہِلاں ہی وڈّا شاہ بۄل پِیا٬ "کۄئی نہِیں جی٬ پَیسے اسِیں دے دِیاںگے۔"
"ناں جی ناں٬اینِییاں مِٹھِّییاں جلیبِییاں دا تاں مُلّ ای کۄئی نہِیں۔" تے اُہ منۄہر دے "رہِݨ دِئۄ٬ جتھیدارۄ رہِݨ دِئۄ" کہِںدِّیاں-کہِںدِّیاں پںجّاہ دا نۄٹ سُٹّ کے کپّڑے اتے ہتھِیار سمبھّالدے ہۄئے ساہمݨی بھِیڑی گلی وِچّۄں الۄپ ہۄ گئے۔
اُس تۄں پِچھّۄں سبھ دُکاناں کھُلّہݨِییاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں سن۔ سبھ دے چِہرِیاں اُتّے ذِںدّگی دا کھیڑا پرت آئِیا سی۔ بسّ کُجھ مہِینِیاں تکّ تسلّی اتے شاںتی دی ہوا رُمکی سی۔ اُہناں اِکّ-دۄ وار پھیر آ کے ڈھارس بنّہائی سی۔ تے ہُݨ پتا نہِیں کَۄݨ سن! دندنائُںدے ہۄئے آئے سن اتے کارا کر کے تُردے بݨے سن۔ کِسے نُۄں یکِین ہی نہِیں سی آئُںدا۔ اُہ تاں اِںج نہِیں سن کر سکدے! تے فِر کَۄݨ سن٬ جِنہاں نیں اِہ کُجھ کِیتا سی؟
اِس سُیال دا جُیاب تاں کِسے کۄل وی نہِیں سی۔ بہُتِییاں گلّاں منۄہر اتے اُسدے پِئۄ دِییاں ہۄ رہِییاں سن۔ پر غۄلِییاں چلائُݨ والِیاں بارے پتا نہِیں کِئۄں سارے چُپّ سن۔
اچنچیت میری سبھ تۄں چھۄٹی بچّی نُۄں پتا نہِیں کی سُجھِّیا کِہ اُہ میری ماں ولّ مُۄںہ کر کے پُچھّݨ لگّی٬ "ماں جی! بھلا راتِیں گۄلی چلائُݨ والِیاں وِچّ بلبِیر سُںہّ ہَیگا سی؟"
دُۄجے بچّے کھِڑ کھِڑا کے ہسّ پئے۔ اُس کیڈا بچِّیاں والا سُیال کر دِتّا سی۔ بچِّیاں والا ہی تاں سی! 'سِیاݨے' تاں اجّ-کلّ اِس ترہاں دے سوال نہِیں سن کردے۔