کرما مہِرا پِںڈّ دا سبھ تۄں کمذۄر آدمی سی۔ پاݨی ڈھۄݨ تے رۄٹِییاں پکاݨ دا آپݨا جدّی کمّ چھڈّ کے اُس ہِسّے تے بھۄئِں لَے کے واہی شُرُۄ کِیتی ہۄئی سی۔ پِںڈّ دے ہۄر آدمِییاں وِچۄں کۄئی تگڑا سی تے کۄئی ماڑا۔ پِںڈّ دی کھہِ مکھہِ وِچ کدی کۄئی ہتھّاں تے تھُکّدا تے کدی گلّ ولا جاںدا٬ لڑائی جھگڑے وِچ کدی کۄئی نِیوِیں کھِچّدا تے کۄئی آکڑ کے شخسِیئت دا پُۄرا نِکھار وِکھاںدا٬ پر کرمے لئی ہر ویلے ہر تھاں نِیوِیں کھِچّݨا سُبھاوک ہۄ چُکِیا سی۔ اِہ اِک رۄذ دی تے اِنی مامُۄلی گلّ بݨ چُکی سی کِہ اِس دا کۄئی نواں رُۄپ سُنݨ وِچ وی کِسے نُۄں دِلچسپی نہِیں سی۔ کرمے نُۄں لتّ ہیٹھۄں لںگھّاݨ نال کِسے آدمی دی اِذّت وِچ بھۄرا وادھا نہِیں ہۄ سکدا سی٬ ہاں اُہ گھٹ سکدی سی۔ کۄئی آدمی جِہڑا پِںڈّ وِچ کِسے گِنݨ مِتھݨ وِچ آئُںدا ہۄوے کرمے نال اُلجھِیاں آپ ہَۄلا ہۄݨۄں نہِیں بچ سکدا سی۔ ہاں چھۄٹے چھۄٹے مُںڈّے اُس دی کمذۄری تۄں فائِدا اُٹھا لَیںدے سن۔ اُہ اُس دے ڈکّے ہۄئے گھاہ وِچ آپݨے ڈںگّر چارنۄ جاں اُس دی خربُۄذِیاں دی کِیاری وِچۄں خربُۄذے تۄڑنۄں نہِیں جھِجکدے سن۔ جدۄں کرما دُۄرۄں دیکھ کے اُہناں ولّ بھجّ کے آئُںدا تاں اُہ اگۄں آکڑ کے کھلۄ جاںدے۔ ‘’آ جا پھِر ویکھ لَے ہتھّ اجّ‘’ کۄئی مُںڈّا اُس نُۄں وںگّار کے آکھدا تے کرمے دی دَۄڑ مٹھّی پَے جاںدی۔ شائِد اُس وِچ ساہمݨے آکی ہۄئے کھلۄتے نِکّے جِہے مُںڈّے جِنّا ذۄر وی نہِیں سی٬ جاں پھِر اُس مُںڈّے دی شکل وِچۄں اُس نُۄں اُس دا کۄئی وڈّا بھرا جاں پِئۄ دِسدا تے اُس دا خُۄن پاݨی بݨ جاںدا۔ لتّاں دھرُۄںدا اُہ اُس مُںڈّے تک اپڑدا تے پھِر گہُ نال اُس ولّ ویکھدا ہۄئِیا بنَۄٹی دابے جِہے نال کہِںدّا٬ ‘’اِتھے ڈںگّر کِئۄں چھڈّے نی؟ اِہ گھاہ تاں اساں رکھِّیا ہۄئِیا اے۔‘’
‘’چھڈّے نی پھیر‘’ اگّۄں مُںڈّا آکڑ کے کہِںدّا تے پھِر کرما گلّ نُۄں گلۄں لاہݨ لئی کہِںدّا:
‘’ہلا مَینُۄں کی پتا سی تیرے کَۄلے وِچ وی پاݨی پِیا ہۄئِیا اے۔‘’
‘’کَۄلے وِچ پاݨی پَیݨ’’ دے کی ارتھ سن٬ اِہ شائِد کرما وی نہِیں دسّ سکدا سی پر اٹّا سٹّا اِہ سی کِہ ‘’تُۄں وی جوان ہۄ گِیا ایں تے آپݨی تاکت دی پْرِیکھِیا کرنی چاہُںدّا ایں۔‘’
اِہ گلّ سُݨ کے سارے مُںڈّے ہسّ پَیںدے تے کرمے دی نمۄشی رَۄلے وِچ پَے جاںدی۔
جِس ترہاں کرما آپ ماڑا سی اِسے ترہاں اُس دے مُںڈّے وی ماڑے سن۔ جٹّاں دے نِکّے نِکّے اُٹھ رہے مُںڈّے اُہناں نُۄں ڈھاہ کے آپݨے سوَیماݨ وِچ وادھا کردے۔ اُہناں وِچۄں کِسے نُۄں لںگھّدا دیکھدے سار ہی سارے مُںڈِّیاں دا گھُلݨ نُۄں جی کر آئُںدا۔ اُس دے ’چھڈّ وی‘ آکھدِیاں آکھدِیاں کۄئی نِکّا جِہا مُںڈّا پٹّ تے تھاپِییاں ماردا اُس نُۄں ذمِین تے لِٹا دِںدّا۔
کرمے دے سںڈھِّیاں دا وی اِہی ہال سی۔ سارے جۄترے وِچ کرما اُہناں نال مساں تِنّ کنالاں بھۄئِں واہ سکدا۔ ناں اُہناں دا ٹُرن نُۄں جی کردا تے ناں کرمے دا اُہناں نُۄں ٹۄرݨ نُۄں۔ ہلاں دِییاں ماںگِییاں وِچ جِتھے بہُت سارے ہل ہُںدّے کرمے دی جۄگ ہۄر جۄگاں دے کدم رۄک چھڈدی سی۔ اِہۄ جِہے مَۄکِیاں تے اُہناں نُۄں اِک وکھّرا بھۄئِں دا ٹۄٹا واہُݨ نُۄں دے دِتّا جاںدا۔ چُگّݨ لگِّیاں وی دُۄسرے ڈںگّر اُہناں نُۄں آپݨے نیڑے چُگّݨ نہِیں دِںدّے سن٬ سگۄں ڈھُڈّ مار کے دُۄر بھجا دِںدّے۔
کرمے دے اِس سارے چَۄگِردے وِچ جۄ کۄئی جِںدّ والا جی سی تاں اُہ سی کرمے دی وہُٹی٬ مالݨ۔ مالݨ کرمے دِییاں ہِسّے تے لئیِیاں پَیلِییاں وِچۄں سبذِییاں کھۄہ کے پِںڈّ وِچ ویچدی تے اِس ترہاں دُپہِر تک بہُت ساری کݨک اِکٹھّی کر لَیںدی۔ آم خِیال اِہ سی کِہ ٹبّر دِییاں رۄٹِییاں مالݨ دی چتُرائی تے دَۄڑ بھجّ وِچۄں ہی نِکلدِییاں نیں٬ کرمے دی واہی وِچۄں نہِیں۔ آپݨی چُستی تے مِہنت کر کے مالݨ پِںڈّ دے واتاورݨ وِچ کھِلری رہِںدّی۔ لۄکاں دِییاں گلّاں باتاں وِچ اُس دا ناں آئُںدا رہِںدّا۔
‘’ذرا کھلۄ جا یارا٬ مَیں وی نہا لاں٬ اِکٹھّے چلاںگے‘’ پِںڈّ دے کھُۄہ تے نہائُںدا کۄئی غبھریٹا دُۄسرے نُۄں کہِںدّا۔
‘’آ جائیِں٬ تُۄں کِہڑا میرے کںدھّاڑے چڑھ کے جاݨا ایں٬ ٹُکّر دی بُرکی مُۄںہ وِچ پائیِئے چلّ کے‘’ اُہ اگّۄں جواب دِںدّا۔ تے پھِر کۄل کھڑا کۄئی تِیسرا چۄٹ لاںدا ‘’اِہ نہِیئۄں کھلۄںدا ہُݨ, اِہنُۄں تے گھر مالݨ دے ٹِیںڈے اُڈِیکدے نی‘’ مالݨ تۄں لَے کے رِنہی ہۄئی سبذی وِچ بہُتا سواد سمجھِیا جاںدا سی۔ تے پھِر اِک سال کرمے نیں آپݨی پہِلی ذمِین چھڈّ کے سردار بھُۄپِںدّر سِںگھّ دی ذمِین ہِسّے تے لَے لئی۔ اِہ سردار پڑھِیا ہۄئِیا سی تے آپݨی پڑھائی دے دِناں وِچ وی کاںگرس پارٹی دا کمّ کردا ہُںدّا سی۔ ہُݨ وی اُہدی رُچی اُسے پاسے ہی رہِںدّی۔ کاںگرس دا پراپیگںڈّا کرن دی تے لۄکاں نُۄں اُس ولّ پْریرݨ دی اُس وِچ بڑی لگن سی۔ کرمے نُۄں تے پِںڈّ دے ہۄر لۄکاں نُۄں اُہ اخبار پڑھ کے سُݨاںدا تے گلّاں باتاں نال اُہناں وِچ کاںگرس دا ساتھ دیݨ دا ہَۄںسلا بھردا رہِںدّا۔ پِںڈّ دے اٹھّ دس جۄشِیلے آدمی تے نںگّے مُنںگّے اُس دے نال سن تے جِہڑے اِنے ملںگّ نہِیں ہۄئے سن٬ اُہ وی پِںڈّ دے وایُۄ مںڈّل وِچ اِہناں خِیالاں دی ہۄںد کر کے آپݨے اںدّر تاکت مہِسُۄس کردے۔ کرما وی اِہناں گلّاں دے اسر ہیٹھ آ رِہا سی۔ آپݨے نویں خِیالاں کر کے اُہ آپݨے آپ نُۄں اںگّریذاں دے وِرُدھ لڑ رہے یۄدھِیاں دی پال وِچ کھڑا دیکھدا سی۔ گاںدھی تے نہِرُۄ اُس دے سجّے کھبّے کھڑے سن۔ وڈے دُشمݨاں دے وڈے خترِیاں دے ساہمݨے ہۄݨ کر کے اُس پِںڈّ دے چھۄٹے لۄکاں تۄں ڈرنا چھڈّ دِتا سی۔ پِںڈّ وِچ کۄئی وڈّا چھۄٹا جاں تاکتور کمذۄر نہِیں سی۔ اِتھے امِیر گرِیب سارے اُس نُۄں پر-ادھِین ہی دِسدے۔ اُہ ہُݨ ذِمِیںداراں نال مںجّی تے بَیٹھݨ لگّ پِیا سی۔ تے اِک دِن جد پِںڈّ وِچ باذِیگراں نیں باذی پاݨی سی تاں اُس نیں بھرے پرہے وِچ اِہ کہِ دِتا سی کِہ بھاویں کۄئی ذِمِیدار ہۄوے بھاویں کمّی٬ اُس دی جِتھے مرذی ہۄوے مںجّی ڈاہ کے باذی ویکھے۔ باذی پَیںدی تے کِسے دی مںجّی چُکائی ناں جاوے تے ذِمِیںداراں نیں اِہ کہِ کے اُس دی گلّ منّ لئی سی کِہ باذی سارے پِںڈّ دے ویکھݨ لئی پَیݨی اے٬ تے پَیسے کِسے نیں آپݨی مرذی نال تے سۄبھا لئی دیݨے نیں۔ کِسے دی مںجّی چُکاݨ دا کِسے نُۄں کۄئی ہکّ نہِیں٬ اِہ ماڑا کمّ ہَے۔
اِہ سارا اسر بھُۄپِںدّر سِںگھّ دے پرچار دا سی۔ اُنہاں دی پرئدھِینتا کر کے کرمے نُۄں سارے لۄکاں نال کُجھ ہمدردی جِہی ہۄ گئی سی تے اِس لئی اُس تۄں اُنہاں دا ڈر لہِ گِیا سی۔ ‘’اِس ویلے ساڈی کِسے دی کۄئی ہستی نہِیں‘’, بھُۄپِںدّر سِںگھّ اُس نُۄں دسّدا٬ ‘’ساڈا کۄئی کْرۄڑپتی کِسے آذاد مُلک دے اِک گرِیب آدمی دے برابر نہِیں تُل سکدا۔‘’ آپݨی اِس گلّ دی پُشٹی لئی اُہ اِک گھٹنا سُݨاںدا ہُںدّا۔ ’کہِںدّے نیں بمبّئی دے اِک سمُںدّری جہاذ بناݨ دے کارخانے دا مالک ولائِت گِیا۔ اُتھے اُس دے کارخانے تے دَۄلت بارے بہُت کہاݨِییاں چلِّییاں۔ لۄکِیں اُس نُۄں پُچھدے سن کِہ تیرے کۄل کِنّا کُ رُپِیا ہَے؟‘’ بجائ اِس دے اُہ آپݨے رُپئے دے ہِساب کِتاب وِچ پَیںدا تے ولائِت دے کارکھانے والِیاں نال آپݨا مُکابلا کردا٬ اُس نیں سِدھّا کِہا ‘’اِک اسوتںتّر آدمی کۄل مائِیا ہۄݨ دے وی کُجھ ارتھ نہِیں۔ مَیں تے آپݨے گھر دا وی مالک نہِیں۔ مَیں پُۄرا آدمی ہی نہِیں ہاں۔‘’
اخِیر اِس پِںڈّ دِییاں تے ہۄرناں لکھّاں پِںڈّاں تے شہِراں دِییاں سدھّراں رںگّ لِیائیِیاں تے دیش آذاد ہۄ گِیا۔ سارے ہِںدُّستانی آذاد ہۄ گئے۔ سردار بھُۄپِںدّر دے نال کرما وی آذاد ہۄ گِیا۔
آذاد ہۄ کے وی اُہ کِسے ترہاں ہِسّے تے لئی ہۄئی ذمِین وِچ واہی کری گِیا۔ پر اُس دی سُۄجھ بُۄجھ تے سوَیماݨ ودھ رِہا سی۔
اِک دِن پِںڈّ وِچ کھیتِیباڑی مہِکمے دے کُجھ کرمچاری آئے۔ اُہ لۄکاں نُۄں ساںجھی کھیتی ول پریرن لئی آئے ہن۔ اُہ اِہ چاہُںدّے سن کِہ کرمے دا سارا پِںڈّ مِل کے اِکٹھّی واہی کرے۔ پِںڈّ دی ہویلی وِچ اِکٹھّے ہۄئے آدمِییاں نُۄں اُنہاں آپݨِییاں گلّاں باتاں دسِّییاں۔ ‘’کھیتی دے پرچلّت ترِیکِیاں نال تُہاڈی ہالت وِچ بہُتی ترکّی دی اُمِید نہِیں ہۄ سکدی۔‘’ اُنہاں سمجھائِیا٬ ‘’ہُݨ تے نوِییاں لِیہاں تے چلِیاں ہی کُجھ پَیر اگے نُۄں جا سکدا ہَے۔ پِںڈّ دی ساری ذمِین نُۄں تُسِیں اِکٹھّا کر کے اِکۄ ہی فارم بݨا دِئۄ۔ اِس ترہاں تُہانُۄں کھیتی دے نوِین ترِیکے چلائُݨ لئی مُناسب رکبا مِل جائیگا۔ اجّ کلہ دے ترِیکے وِچ فارم چھۄٹی ہۄݨ دے اِلاوا اِک گھاٹا اِہ ہَے کِہ جۄ ذمِین دا مالک ہَے اُہی اُس وِچ کھیتی اُگائُݨ دا بںدّۄبست کردا ہَے۔ پر اِہ ذرُۄری نہِیں کِہ مالک وِچ ذمِین تۄں ودھّ لابھ اُٹھائُݨ دی اکل ہۄوے۔ ساںجھِیوالتا نال مالک تے مَینیجر ہۄر ہۄر ہۄ جاںدے ہن تے اِس ترہاں یۄگ کمّ یۄگ آدمِییاں دے ہتھّ سَۄمپِیا جاںدا ہَے۔‘’ تے اکھِیر ودھیرے دلیری دِںدِّیاں اُنہاں کِہا٬ ‘’اِہ اسِیں منّدے ہاں کِہ اِس کمّ دے ارمبھّ وِچ تُہانُۄں اَۄکڑاں آئُݨگِییاں پر جدۄں ذمِین دی اُپج ودھیگی تاں بہُت سارِییاں اَۄکڑاں آپے ہی ہلّ ہۄ جاݨگِییاں۔‘’
تے پھِر اُنہاں کُجھ ہۄر گلّامباتاں دسِّییاں٬ اُس پِںڈّ دی بھۄئِں لئی کپاہ دا کِہڑا بِیج چںگّا سی تے کݨک دا کِہڑا۔ اُنہاں دی نہِر کدۄں بںدّ ہۄ جائیگی تے اُس وِچ پھِر کدۄں پاݨی آویگا۔ کِس کِس دا نہِری مُیاملا خرابے کرکے مُیاف ہۄ گِیا ہَے تے کِس کِس دا نہِیں ہۄئِیا۔
آپݨا کمّ ختم کرکے کرمچاری واپس ٹُر پئے۔ رستے وِچ کرما تے دۄ ہۄر مُذارے گلی وِچ اِک پاسے لکّڑاں تے بَیٹھے سن۔ ذِمِیںدار دا اُچّا مکان گلی وِچ اُنہاں اُتے چھاں کر رِہا سی۔ اۄپرے آدمی پِںڈّ وِچ ویکھ کے اُنہاں نُۄں نِمسکار کِیتی۔ کرمچاری وی اُنہاں کۄل آ کے کھڑے ہۄ گئے۔ کرما اُنہاں نُۄں جاݨدا نہِیں سی پر اۄپرے آدمی ہۄݨ کرکے اُنہاں نُۄں جانݨ دا چاہوان ذرُۄر سی۔
‘’کۄئی لسّی پاݨی لِیائیِئے‘’ اُس نیں گلّ چھیڑن لئی کِہا۔
‘’نہِیں کۄئی تْریہ نہِیں٬ ہُݨے ہی ایتھۄں پِیتی اے۔‘’
‘’ایتھۄں کِتھۄں؟ کِنہاں ولّ آئے سائۄ؟‘’
کِسے اِک ولّ تے خاس نہِیں ساں آئے٬ سارِیاں ولّ ہی آئے ساں۔ اسِیں سرکار دے کھیتِیباڑی دے مہِکمے دے کرمچاری آں۔ اِتھے گلّاں باتاں دسّݨ آئے سی۔‘’
‘’سانُۄں وی کُجھ دسّی جائۄ٬ اسِیں وی تِنّے واہی کرنے آں۔ ہِسّے تے لَے کے بھۄئِں واہنے آں۔‘’
‘’دسّݨ تۄں تے ساڈی کۄئی ناںہ نہِیں٬ دسّݨ لئی ہی اِتھے آئے ساں۔ پر اسِیں تے پِںڈّ دی واہی ساںجھی کرن دِییاں گلّاں کردے آئے آں تے اِہ گلّاں مُذارِیاں دے کمّ دِییاں نہِیں۔ اِہ تے ٹھِیک ہَے کِہ بھۄئِں تُہاڈے کبذے وِچ ہُںدّی ہَے تے تُہاڈے نال مِل کے ہی آپݨا رںگّ دِکھاںدی ہَے پر تُسِیں آپݨے آپ ساںجھی واہی دا سِلسِلا تاں نہِیں ناں چلا سکدے۔ ہۄر گلّاں اساں بِییاں دِییاں دسِّییاں نیں۔ بھۄئِں تے بھاویں تُسِیں تِیار کردے ہۄ پر بی تے مالک ہی خرِید کے دیویگا۔ تے مُیاملا وی مالک ہی تاریگا۔ جۄ کُجھ اساں اُتھے دسِّیاں اے اُہ سارا اِنہاں گلّاں بارے ہی سی۔‘’
‘’ہُۄں…. ٹھِیک‘’ کرمے نیں اِک لمّا ساہ لَے کے دۄ اکھّر ٹھہِر ٹھہِر کے مُۄںہۄں کڈھے تے نال ہی آپݨے سِر نُۄں اُتاںہ تۄں ہیٹھاں ول ہَۄلی ہَۄلی دۄ تِنّ وار ہلائِیا تے اِس ترہاں مُلاکات ختم کر دِتی۔
کرمچاری خُش سن کِہ اُنہاں نیں اِنی چھیتی آپݨی گلّ سمجھا لئی ہَے پر کرمے دا من کِسے ہۄر پاسے تُر پِیا سی۔ آذادی پِچھۄں کرمے نُۄں سَۄ ترہاں دے ہکّ سہُۄلتاں دِتِّییاں گئیِیاں سن۔ پر دھرتی دے جِس ٹُکڑے نُۄں اُہ ہر ویلے بݨاںدا سںوّاردا رہِںدّا سی٬ جِس وِچ اُگے درختاں دِییاں ٹہِݨِییاں اُہ گھر بَیٹھا گِݨ سکدا سی٬ جِس دی کِسے وٹّ دا کۄئی ڈِںگّ اُس دی اکھّ وِچ رڑکدا رہِںدّا سی٬ جِس دے اُچے نِیویں تھاں اُس نُۄں اِس ترہاں چُبھدے سن جِویں کِسے شُکِین آدمی دے کپّڑے تے داغ٬ اُس دھرتی تے اُس دا کۄئی وی ہکّ نہِیں سی۔
جہاذاں دے کارخانے دے مالک دی جِہڑی گلّ بھُۄپِںدّر سِںگھّ نیں دسّی سی٬ اُہ اُس نُۄں یاد آ رہی سی۔ اِک اسوتںتّر آدمی کۄل مائِیا ہۄݨ دے وی کُجھ ارتھ نہِیں۔ مَیں تے آپݨے گھر دا وی مالک نہِیں٬ مَیں پُۄرا آدمی نہِیں ہاں۔‘’ کرمے نُۄں اِس ترہاں لگّا جِویں بھُۄپِںدّر سِںگھّ دی دسّی ہۄئی آذادی وِچ اُس لئی اجے کسر سی۔ جہاذاں دے کارخانے دے مالک واںگ اُہ اجے پُۄرا آدمی نہِیں سی بݨِیا٬ پَۄݨا ہی سی۔