بُدھّی اتے اِسدا کارج-کھیتر

آپاں منُکھّ آپݨے-آپ نُۄں بُدھِّیمان سمجھدے ہاں اتے بُدھِّیمان (Homo sapiens) کہائُںدے ہاں۔ ماݨ کردے ہاں کِہ بُدھّی راہِیںیاپاں٬ وِگِیان٬ تکنالۄجی٬ ارتھ-وِوستھا٬ سارے کھیتراں ’چ چمتکاری ترکّی اتے سمُچّی کھُشہالی پْراپت کر سکے ہاں۔ پر مہامپُرکھ سانُۄں مُۄرکھ وی کہِںدّے ہن اتے سبُۄت وجۄں٬ ساڈی مُۄرکھتا کارن واپرِییاں بھِیانک اِتِہاسک وارداتاں ساڈے ساہمݨے رکھدے ہن۔ آپاں کھُد وی اِتِہاس وِچّ ہۄئے ذُلم اتے بربادِییاں تۄں شرمِںدّا ہاں اتے سںسّار دے مَۄجُۄدا مںدّے ہالاتاں نُۄں تاں دیکھ ہی رہے ہاں۔ نالھ ہی٬ آپݨِییاں ماݨ-متِّییاں پدارتھک پْراپتِییاں دے باوجُۄد اںدّرُۄنی کھُشِییاں اتے سبر-سںتّۄکھ تۄں وِروے مہِسُۄس کردے ہاں۔ جد اِنہاں وِرۄدھابھاساں سمبّںدھّی وِویک نالھ وِچار کردے ہاں تاں اہِساس ہُںدّا ہَے کِہ مہامپُرکھ ٹھِیک ہی سانُۄں مُۄرکھ گرداندے ہن۔ سانُۄں اِہ منّݨا پَیںدا ہَے کِہ بُدھِّیمان ہۄ کے وی آپاں مُۄرکھ رہِ سکدے ہاں۔ اِہ اہِساس ساڈے اگّے اِہ سوال کھڑھا کردا ہَے کِہ: جے اجّ بُدھِّیمان ہُںدّے ہۄئے اسِیں مُۄرکھ ہاں٬ تاں کی بُدھّی دا وادھا بھوِکھّ ’چ سانُۄں مُۄرکھتا تۄں چھُٹکارا دِوا سکیگا؟ کی کْرِتم بُدھّی ساڈی سُبھاوِک مُۄرکھتا نُۄں گھٹا سکیگی؟

منُکھّ شُرُۄ تۄں ہی اِس وِشواس دا دھارنی رِہا ہَے کِہ بُدھّی نالھ اُہ بہُت کُچھ کر سکدا ہَے پر سمیں نالھ اُس نُۄں٬ اِس دِییاں سِیماواں اتے گھاٹاں دا وی پتا لگدا رِہا۔ جِویں کِہ یاد-شکتی دا سِیمت ہۄݨا٬ ہِساب-کِتاب لائُݨ دی گتی دا سِیمت ہۄݨا٬ دھِیان دا بھٹکݨا اتے تھکّ-اکّ جاݨا آدِ۔ اِس تۄں اِلاوا اِہ٬ منُکھّی کمذۄرِییاں٬ پکھّ-پاتاں٬ کھُںدّکاں اتے ساڈے وِکاراں دا اسر بہُت چھیتی کبُۄلدی ہَے۔ اِس دِییاں اِنہاں گھاٹاں نُۄں دُۄر کرن اتے اِس دی کارج-کُشلتا (Efficiency) ودھائُݨ لئی منُکھّ نیں سمیں-سمیں سِر لۄڑِیںدے سادھن وِکسِت کِیتے۔ اُداہرن وجۄں: لِکھݨ دی کلا٬ کِتاباں٬ لائِبْریرِییاں٬ گݨِت٬ وِگِیان٬ کَیلکُۄلیٹر٬ کمپِّئۄُٹر اتے اِںٹرنَیٹّ آدِ۔ اِنہاں سارِیاں دا اُدیش منُکھّی بُدھّی دی مُۄل پْروِرتی نُۄں برکرار رکھدِیاں ہۄئِیاں٬ اِس دی کارج-کُشلتا نُۄں ودھائُݨا سی۔ پر منُکھّ دی پدارتھ دی بھُکھّ اسِیم اتے بہُ-رںگّی ہَے٬ اِس لئی پُۄری ترہاں کارج-کُشل بُدھّی وی اُس نُۄں گھٹّ لگّݨ لگّی۔ ڈھائی کُ سَۄ سال پہِلاں٬ مشِینری راہِیں سرِیرک-بل نُۄں انیکاں گُݨا ودھا سکݨ دِییاں سپھل کۄشِساں دا تاجا اِتِہاس اُس دے ساہمݨے سی۔ سۄ٬ اُس نیں بُدھّی دے کُجھ گُݨاں نُۄں وی مشِیناں راہِیں ہۄر وِکسِت کرن لئی کھۄجاں شُرُۄ کِیتِییاں اتے اِس وِچّ اُس نُۄں سپھلتا وی مِلݨ لگّی۔ اِس تکنالۄجی نُۄں کْرِتم بُدھّی (Artificial Intelligence) کِہا گِیا اتے پِچھلے ستّ-اٹھّ دہاکِیاں وِچّ اِہ امر-ویلہ واںگ پھَیلی ہَے۔ اِکلّا اِس کرکے ہی نہِیں٬ سگۄں ہۄر تکنالۄجِییاں اتے جِیون دے انیکاں کھیتراں وِچّ کھاہ-مکھاہ آپݨی بھُۄمِکا ودھائُݨ دی ہۄڑ کرکے وی اِس نُۄں امر-ویلہ کہِ سکدے ہاں۔ پر دۄویں بُدھِییاں (کُدرتی اتے کْرِتم) رلھ کے وی آپاں نُۄں مُۄرکھتا تۄں چھُٹکارا نہِیں دِوا سکِییاں۔ اجے وی آپاں جںگّاں-یُدھاں٬ واتاورݨک سںکّٹاں٬ ناں-برابرِییاں٬ پْریشانِییاں٬ نفرت٬ سادھناں دی بربادی آدِ نُۄں ٹھلّ پائُݨ وِچّ اسمرتھّ ہاں۔

مُۄرکھتا سدِیوی اتے سرب-وِیاپی ہَے

سپشٹ ہَے کِہ مُۄرکھتا تۄں بھاو بُدھّی دی گھاٹ نہِیں۔ مُۄرکھتا تاں٬ بُدھّی٬ گِیان اتے سادھناں دے باوجُۄد اجِہے کمّ کرنا ہَے جۄ وِئکتی٬ سماج اتے منُکھّتا دے ہِتاں اتے مانتا-پْراپت کدراں-کِیمتاں دے وِرُدھّ جاں نُکساندائِک ہۄݨ۔ ہر دیش اتے کال دے مہامپُرکھ٬ مُۄرکھتا اتے اِس دا آدھار بݨے ہۄئے وِکاراں-اَۄگُݨاں بارے سپشٹ شبداں ’چ سمجھائُںدے آ رہے ہن۔ بھارت دے اُپنِشداں٬ بھاگوت گِیتا اتے دھارمِک گْرںتھّاں ’چ اِنہاں بارے بہُت چرچا ہَے۔ ہجرت مُۄسا نال سمبّںدھِّت ’دس ہُکم‘ (دس کماںڈمَیںٹاں) اُس سمیں اتے کھیتر دے منُکھّاں دِییاں مںدِّییاں پْروِرتِییاں دا سبُۄت ہن۔ اِہی گلّ مہاتما بُدھّ دے اشٹ-مارگ ’تۄں سمجھ آئُںدی ہَے۔ ہذرت اِیسا نیں منُکھّ دے اںدّرلے وِکاراں٬ پکھںڈّ٬ لۄبھ٬ ہںکّار اتے نپھرت دی تِکھّی آلۄچنا کردِیاں پْریم٬ دئِیا اتے کھِما دا اُپدیش دِتّا۔ ہذرت مُہمّد ساہِب دِییاں سِکھِّیاواں وِچّ وی نیک-پاک جِیون٬ اِنساف٬ دئِیا اتے منُکھّی ذِمّیواری اُتّے ذۄر دِتّا گِیا ہَے۔ سِکھّ دھرم دے سیوکاں لئی گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِچّ پںجّ مُکھّ وِکاراں (کام٬ کْرۄدھ٬ لۄبھ٬ مۄہ٬ ہںکّار) تۄں اِلاوا انیکاں ہۄر اَۄگُݨاں نُۄں تِیاگݨا ذرُۄری کرار دِتّا گِیا ہَے۔ ہر مہامپُرکھ نیں اِنہاں نُۄں آپݨی-آپݨی بھاشا٬ دیش اتے یُگ دے پرِپیکھ وِچّ سمجھائِیا ہَے اتے ہالاتاں انُسار اِنہاں نُۄں نِیںتّرِت کرن لئی اسُۄل-نِئم وی بݨائے ہن۔ ہر دھرم دا انُیائی آپۄ-آپݨے مۄڈھی مہامپُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں ’تے امل کر کے٬ اِنہاں اَۄگُݨاں-وِکار نُۄں تِیاگ کے سِیاݨپ دے رستے ’تے چلّ سکدا ہَے۔

مُۄرکھتا کیول وِئکتِییاں تکّ سِیمِت نہِیں رہِںدّی؛ اِہ سرکاراں٬ سںسّتھاواں اتے سبھِئتاواں دے فَیسلِیاں وِچّ وی پرگٹ ہُںدّی ہَے۔ بربارا ٹکّمَین دی کِتاب ‘Th e March of Folly’ انُسار مُۄرکھتا (Folly) دیش اتے کال تۄں اذاد ہُںدّی ہَے۔ اِہ سدِیوی اتے سرب-وِیاپی ہَے بھاویں کِہ وکت اتے ستھان دِییاں مانتاواں اتے رہُ-رِیتاں انُسار٬ اِس دا رُۄپ بدلدا رہِںدّا ہَے۔ اِس دا ہکُۄمت دی کِسم نالھ کۄئی سبںدھّ نہِیں اتے ناں ہی اِس دا کِسے کَۄم جاں ورگ نالھ کۄئی سبںدھّ ہَے۔ اِہ راجتںتّر٬ الپتںتّر اتے گݨتںتّر سبھ وِچّ دِکھدی ہَے۔ اِسے ترہاں آدھُنِک پھِلاسپھر-اِتِہاسکار یُوال ہراری آپݨی کِتاب ‘21 Lessons for the 21st Century’ ’چ منُکھّی مُۄرکھتا نُۄں اِتِہاس دِییاں سبھ تۄں وڈِّییاں وِناشکاری تاکتاں وِچّۄں اِکّ منِّیا ہَے۔ کہِںدّا ہَے کِہ سانُۄں منُکھّی مُۄرکھتا (Human Stupidity) نُۄں کدے وی گھٹّ کرکے نہِیں سمجھݨا چاہِیںدا – اِہ بھاویں وِئکتِیگت پدھّر دی ہۄوے بھاویں سمُۄہک پدھّر دی۔ منُکھّ وِچّ آپݨی تباہی آپ کرن دی پْروِرتی کمّ کردی ہَے اتے بُدھِّیمان آگُۄ وی وڈِّییاں مُۄرکھتاواں کر سکدے ہن۔ ودھّ-گھٹّ دے فرک نال اِہ ساڈے سبھ وِچّ مَۄجُۄد ہَے۔ اِس لئی پچھتاوا کرن دی بجائ٬ اِس نُۄں پچھاݨ کے گھٹائُݨ دی لۄڑ ہَے۔ اِس تۄں بچݨا ذرُۄری وی ہَے اتے سمبھّو وی—پُۄری ترہاں بھاویں نہِیں۔ چںگّی گلّ اِہ ہَے کِہ اِس تۄں بچݨ اتے اِس نُۄں گھٹائُݨ لئی سِیاݨِیاں نیں پُراݨے سمِیاں تۄں ہی وکھّ-وکھّ ڈھںگّ-ترِیکے اپݨائے ہن٬ جِنہاں دے مُۄل-آدھار سارِییاں دھارمِک پرمپّراواں وِچّ ساںجھے ہن۔ اجّ دی منۄوِگِیانک کھۄج اِنہاں نُۄں نویں سںدّربھ وِچّ سمجھݨ وِچّ سہائِتا کردی ہَے۔

کُجھ ماڈرن کھۄجاں

مُۄرکھتا دا کارن بݨِییاں کُجھ پْروِرتِییاں نُۄں اجّ دے سںدّربھ ’چ سمجھائُںݨ والھِییاں کُجھ کھۄجاں٬اِہ ہن:

o اجّ دا منۄوِگِیان٬ گِیانی ہۄݨ دے بھُلیکھے ( “Knowledge Illusion”) دی گلّ کردا ہَے۔ منُکھّ نُۄں لگّدا ہَے کِہ اُہ بہُت کُجھ جاݨدا ہَے٬ جدکِہ اُس دا گِیان اکسر ستہی ہُںدّا ہَے۔ اِہ ہئُمَے ہَے اتے اِس دے اِس ادھِین ہۄ کے منُکھّ آپݨے اگِیان نُۄں وی گِیان سمجھݨ لگّ پَیںدا ہَے۔ اِس لئی سِیاݨپ کیول جاݨکاری اِکٹھّی کرن وِچّ نہِیں٬ سگۄں آپݨی سمجھ اتے مُۄرکھتا دِییاں ہدّاں پچھاݨن وِچّ ہَے۔

o اِسے ترہاں پہِلے گِیان ’تے بھرۄسے دا بھُلیکھا ( Confirmation Bias ) دسدا ہَے کِہ اسِیں اُہی گلّاں سوِیکار کردے ہاں جۄ ساڈے پہِلاں تۄں بݨے وِچاراں نال مِلدِییاں ہۄݨ۔منُکھّ سچّ دی تھاں آپݨے منۄ-ویگاں ادھِین ہۄ کے چلدا ہَے اتے اجّ دا سۄشل مِیڈِییا اِسے چھلاوے نُۄں ورت کے کمائی کر رِہا ہَے۔

o سمُۄہِک سۄچ (Groupthink) دسدا ہَے کِہ کئی وار پُۄرا سماج گلت دِشا وِچّ چلّ پَیںدا ہَے٬ کِئُںکِہ کۄئی وی وِرۄدھ کرن دی ہِمّت نہِیں کردا۔ سِیاݨپ نُۄں ہمیشاں بہُمت دی جدّی وِراست نہِیں منِّیا جا سکدا۔

o “Dunning–Kruger Effect” انُسار گھٹّ یۄگتا والا منُکھّ وی آپݨے آپ نُۄں ودھّ یۄگ سمجھݨ دا اکسر بھُلیکھا کھاںدا ہَے۔ مُۄرکھ منُکھّ آپݨے آپ نُۄں سِیاݨا سمجھدا پھِردا ہَے جد کِہ اسل سِیاݨپ نِمرتا تۄں شُرُۄ ہُںدّی ہَے۔

مُۄرکھتا بارے مُڈھلی جاݨکاری پْراپت کر کے آپاں سِیاݨپ دی لۄڑ اتے اِس دے مُڈھلے کُجھ گُݨاں بارے وِچار کر سکدے ہاں اتے پْراپت سِٹِّیاں ’تے امل کرکے اِس دا لاہا لَے سکدے ہاں۔

پرکھِییاں-اجمائیِیاں سِیاݨپاں

سِیاݨپ مُۄرکھتا دا تۄڑ (Antidote) ہَے۔ اِہ اُہ کلا ہَے جِس راہِیں منُکھّ آپݨی بُدھّی٬ گِیان اتے پْراپتِییاں نُۄں نِمرتا سہِت سرب-ساںجھے ہِتاں لئی ورتدا ہَے۔ اِس نالھ٬ منُکھّ کِیتے جاݨ والھے کمّاں دے پھَۄری لابھاں نُۄں دیکھݨ دی بجائ اُنہاں نُۄں نَیتِک٬ سماجِک اتے ادھِیاتمِک کدراں-کِیمتاں انُسار کرن دی سۄجھی پْراپت کر لَیںدا ہَے۔ سِیاݨپ دا مُۄل سُبھاء ہی وِویک-بُدھّ نالھ مںدّے-چںگّے دی پرکھ کرنا ہَے۔ اِہ کلا ہَے٬ سۄ اِہ سِرڑ اتے ابھِیاس نال سِکھّݨی اتے وِکست کرنی پَیںدی ہَے٬ جد کِہ بُدھّی بہُتا کر کے سُبھاوِک ہُںدّی ہَے بھاویں کِہ اِس نُۄں وی سِدھائِیا جا سکدا ہَے۔ سِیاݨپ اَۄگُݨاں-وِکاراں تۄں نِرلیپ کردی ہَے جد کِہ بُدھّی اکسر اِنہاں دے ادھِین ہۄ کے کمّ کردی ہَے۔ سِیاݨپ دسّدی ہَے کِہ کی کرنا چاہِیدا ہَے اتے بُدھّی دسّدی ہَے کِہ اِہ کِویں کِیتا جا سکدا ہَے۔ بُدھّی اکسر کُ-بُدھّ جاں کُ-متّ بݨ جاںدی ہَے پر سِیاݨپ منُکھّ دی اِس کمذۄری نُۄں گھٹا سکدی ہَے۔ مہامپُرکھاں دِییاں پرکھِییاں سِیاݨپاں اجّ دے یُگ ’چ وی پْراسںگِّک ہن۔

مُۄرکھتا اتے وِکاراں تۄں اُپاء دے اُپرالے وی آدِ-کال تۄں ہی ہۄ رہے ہن پر منُکھّ اجّ تکّ اِنہاں دے چُںگّلھ تۄں مُکت نہِیں ہۄ سکِیا۔ سپشٹ ہَے کِہ مُۄرکھتا اتے وِکاراں دے سمادھان لئی جۄ اُپاء منُکھّ کردا رِہا ہَے اُہ کارگر نہِیں۔ سائِںس اتے تکنالۄجی منُکھّی سمرتھّا نُۄں ودھا سکدِییاں ہن٬ پر اِہ پھَیسلا نہِیں کردِییاں کِہ اُس سمرتھّا نُۄں ورتݨا کِس مںتّو لئی ہَے۔ مہامپُرکھ ساڈے ساہمݨے اِہ آدرش رکھدے ہن کِہ اسِیں دۄویں کِسم دے لابھ پْراپت کرِیئے – بُدھّی دے وی اتے سِیاݨپ دے وی۔ اجّ دے تکنالۄجی-مُکھی (Technocratic Paradigm) ماہَۄل وِچّ اِس آدرش دی پْراپتی کِویں سمبھّو ہَے؟ اِس لئی گُرباݨی (بھاو ہر اِنسان لئی اُس دے مۄڈھی پہامپُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں اتے اُپدیش) انُسار سماجِک بدلاء دا اِکّ مہتّوپُۄرن رستا وِئکتی دے اںدّرۄں ہۄ کے جاںدا ہَے٬ جدکِہ آدھُنِک پْربںدھّ اکسر سںسّتھاگت اتے نِیتِیگت بدلاء راہِیں سماج نُۄں بدلݨ دی کۄشِش کردے ہن۔ بھاویں دۄویں دْرِشٹِیکۄݨ اِکّ-دُۄجے دے پُۄرک ہن٬ پر گُرباݨی اِہ یاد کروائُںدی ہَے کِہ چںگّے سماجِک بدلاء دا مُکھّ آدھار سوَے-وِکاس ہُںدّا ہَے۔

اجّ گُرباݨی دا سںدّیش پہِلاں نالۄں وی ودھّ مہتّوپُۄرن ہَے٬ کِئُںکِہ اِہ منُکھّ نُۄں بُدھِّیمان ہۄݨ دے نالھ سِیاݨا اتے وِویکی بݨن لئی پْریردا ہَے۔ گُرباݨی سماج نُۄں بدلݨ تۄں پہِلاں منُکھّ نُۄں بدلݨ دی گلّ کردی ہَے۔ ’آپا-پچھاݨ’ دی ہذاراں سال پُراݨی سِیاݨپ اِس وِدھی دا پکّا سبُۄت ہَے۔ اِنہاں گُݨاں نُۄں آدھُنِک منۄوِگِیانی وی سِیاݨپ گْرہِݨ کرن لئی ذرُۄری سمجھݨ لگّ پئے ہن۔ سماج وِئکتِییاں دا سمُۄہ ہَے٬ جے ہر وِئکتی ہئُمَے٬ لۄبھ اتے مۄہ دے ادھِین ہَے٬ تاں اُہی گُݨ سرکاراں٬ سںسّتھاواں اتے سماجک پْربںدھّاں وِچّ وی پرگٹ ہۄݨگے۔ کیول سںسّتھاواں بدلݨ نال سماج ’چ سارتھِک بدلاء نہِیں آئُںدا؛ چںگِّییاں سںسّتھاواں لئی سِیاݨے منُکھّ دی وی لۄڑ ہَے۔

ساڈے شُرُۄ دے سوالاں٬

o ’جے اجّ بُدھِّیمان ہُںدّے ہۄئے اسِیں مُۄرکھ ہاں٬ تاں کی بُدھّی دا وادھا بھوِکھّ ’چ سانُۄں مُۄرکھتا تۄں چھُٹکارا دِوا سکیگا؟‘

o ’کی نکلی بُدھّی ساڈی اسلی مُۄرکھتا نُۄں گھٹا سکیگی؟‘

دا جواب نہِیں وِچّ ہَے۔ آپاں دیکھ ہی رہے ہاں کِہ بُدھّی دی بھرمار دے باوجُۄد٬ اجّ دے وڈّے لِیڈراں دی مُۄرکھتا دا کھمِیاجا سارا سںسّار بھُگت رِہا ہَے اتے آئُݨ والھِییاں پِیڑھِییاں وی بھُگتݨگِییاں۔ سمُچّی بھلائی دا راج بُدھّی دے بہُتے وادھے-وِکاس ’چ نہِیں سگۄں اِس دے منُکھّ٬ سماج اتے دھرتی دِییاں پْرݨالھِییاں دے بہُ-پکھّی بھلے ہِت کمّ کرن ’چ ہَے۔ منُکھّ دا بھوِکھّ اِس گلّ 'تے نِربھر نہِیں کردا کِہ اُس کۄل کِنّی بُدھّی ہَے سگۄں اِس گلّ 'تے کردا ہَے کِہ اُہ دۄویں بُدھِّییاں دے سُمیل نُۄں کِنّی سِیاݨپ نالھ ورتدا ہَے۔

---0---