سدِییاں تۄں وکھّ وکھّ اِلاکِیاں نُۄں جِتّݨ, کابذ ہۄݨ اتے آپݨی شکتی دا وِستھار کرن لئی اِکّ دیش دے شاسک دُۄجے دیشاں اُتّے ہملے کردے رہے ہن۔ مدھّ یُگّ وِچّ اِس ورتارے راہِیں لۄکاں نُۄں بنّہ کے گُلام بݨا لِیا جاںدا سی۔ شکتِیشالی کبِیلے دُۄجے کبِیلے دے لۄکاں دا اناج٬ پشُۄیاں دے اِجّڑ اتے اَۄرتاں نُۄں بںدّی بݨا کے آپݨے اِلاکِیاں وِچّ لَے جاںدے سن۔ اِہ ہملے لُٹّمار کرن دی پْروِرتی نال کِیتے جاںدے سن۔ پھِر جدۄں دُنِییاں وِچّ ہدّبںدِّییاں کائِم ہۄئیِیاں تاں دُنِییاں دے ہۄرناں اِلاکِیاں نُۄں جِتّݨ اتے آپݨے راجاں دِییاں سِیماواں دا وِستھار کرن لئی لڑائیِیاں لڑِییاں جاݨ لگِّییاں۔ تاکت دے ذۄر نال جدۄں کِسے دُۄجے کھِتّے دے لۄکاں نُۄں گُلام بݨائِیا جاںدا سی تاں اِس گُلامی دا گُلام ہۄ گئیِیاں کَۄماں نُۄں اہِساس ہُںدّا سی۔ پر اجّ گُلامی دے ارتھ بدل گئے ہن۔ دُنِییاں نُۄں آپݨے ڈھںگّ نال چلائُݨ والِییاں تاکتاں نیں ہُݨ سمجھ لِیا ہَے کِہ منُکھّ نُۄں گُلام بݨائُݨ لئی جںگّاں-یُدھّاں دی لۄڑ نہِیں۔ اجّ اِلاکِیاں/دھرتِییاں اُتّے کبذے کرکے لۄکاں نُۄں گُلام بݨائُݨ دی لۄڑ نہِیں بلکِہ منُکھّ نُۄں ذِہنی تَۄر ’تے گُلام بݨائُݨ لئی پہِلاں اُس نُۄں کُجھ وستاں دا آدی بݨا دِتّا جاںدا ہَے اتے بائد وِچّ اُہناں وستاں دی مالکی اُتّے گلبا پا کے منُکھّ دی گُلامی دا مُڈھّ بنّہِیا جاںدا ہَے۔ اِہ اِکّ نوِیں کِسم دی ادِکھّ گُلامی ہَے جِس دا بہُگِݨتی نُۄں اہِساس تکّ نہِیں ہَے۔

آم منُکھّ نُۄں اِہ پتا وی نہِیں چلدا کِہ اُہنُۄں کِہڑے کِہڑے ڈھںگّ ترِیکِیاں نال ٹھگِّیا لُٹِّیا جا رِہا ہَے۔ وپاری ذِہنِیئت دے لۄک آم منُکھّ دِییاں لۄڑاں اُتّے کابذ ہۄݨ دِییاں چالاں چلّݨ لگّ پئے ہن۔ پاݨی منُکھّ دی لۄڑ ہَے تاں پاݨی نُۄں وپاری دِماگ آپݨے ہتھّاں وِچّ کرن تُر پئے ہن۔ بِجلی بگَیر منُکھّ دا گُذارا نہِیں تاں بِجلی پْرائیِویٹ ہتھّاں وِچّ دِتّی جا رہی ہَے۔ پَیٹرَۄل٬ ڈِیذل لۄکاں دی لۄڑ ہَے تاں اُہ وپارک ہتھّاں وِچّ ہن۔ دوائیِیاں لۄکاں دی لۄڑ ہن تاں اِہناں نُۄں بِماراں دی سِہتیابی لئی نہِیں٬ بلکِہ ’بِمارِییاں‘ نُۄں وڈّے رۄذگار دے کھیتر وجۄں ویکھِیا جاںدا ہَے۔ بچِّیاں نُۄں پڑھائُݨا جیکر لۄکاں دی لۄڑ ہَے تاں وِدِّیا نُۄں اِکّ وڈّا کارۄبار بݨا دِتّا گِیا ہَے۔ ہۄر تاں ہۄر٬ انیکاں لۄڑاں وِچّۄں بہُگِݨتی لۄکاں دی اِکّ لۄڑ ’ربّ دا آسرا‘ وی ہَے۔ جدۄں چلاک اتے وپاری دِماگ والے لۄکاں نیں سۄچِیا کِہ کمائی اِہدے تۄں وی مۄٹی کِیتی جا سکدی ہَے تاں وپاری اِس کھیتر وِچّ وی کابذ ہۄ گئے۔

ملٹِینَیشنل کمپّنِییاں پھسلاں دے وںشّ رہِت بِیج تِیار کرن اتے اِس دھںدّے نُۄں وِیاپک بݨائُݨ لئی سرگرم ہن۔ ذمِین منُکھّ دی لۄڑ ہی نہِیں بلکِہ دُۄجِییاں ذرُۄری لۄڑاں دی پُۄرتی کرن دا ذرِییا وی ہَے۔ اجّ ذمِین ’تے وی وڈِّییاں وڈِّییاں کمپّنِییاں کابذ ہۄ رہِییاں ہن۔ وِرۄدھ کرن والے ذمِیناں دے مالکاں نُۄں ڈاگاں سۄٹِیاں نال نِواجِیا جاںدا ہَے۔ جِہڑِییاں سرکاراں رۄٹی٬ کپّڑا٬ مکان اتے مُپھت سِکھِّیا دیݨ دے پھۄکے لارے لۄکائی نُۄں لائُںدِییاں رہِییاں ہن٬ اُہناں دے لٹھّمار ریتا دِییاں وسُۄلِییاں کرن لئی سڑکاں تے آ بَیٹھے ہن۔ گلّ تاں آکھِر کارۄبار کرن دی ہَے٬ جِس چِیذ وِچّۄں کارۄبار نِکلدا ہَے٬ ڈںڈّے والے کڈھّ لَیںدے ہن۔

گھر بݨائُݨ لئی لۄڑِیںدا سمان اِنا مہِںگّا ہۄ گِیا ہَے کِہ گرِیب بںدّا گھر بݨائُݨ دا سُپنا وی نہِیں لَے سکدا ہَے۔اِس وپارک٬ بیکِرک اتے بیرہِمی دے دَۄر وِچّ آم بںدّا کرے تاں کی کرے؟ آم گرِیب لۄک ذِںدّگی جِئۄُݨ لئی جدّۄجہِد کردے ہن پر سرکاراں دے کل-پُرجِیاں نُۄں سںچّالت کرن والے دِماگ ویکھدے ہن کِہ جۄ وست لۄکاں دی ذرُۄری لۄڑ بݨ گئی ہَے٬ اُہنُۄں آپݨے ہتھّاں وِچّ کِویں کرنا ہَے۔

جدۄں لۄکاں دی ذرُۄرت بݨی ہۄئی کِسے چِیذ دے ریٹ ودھدے ہن تاں لۄک چِیک چِہاڑا پائُںدے ہن۔ سرکاراں ولّۄں اِہ کِہا جاںدا ہَے کِہ ریٹ اسِیں نہِیں٬ بلکِہ اِہ تاں سبںدھّت کمپّنی نیں ودھائے ہن۔ نال ہی ترک اِہ وی ہُںدّا ہَے کِہ سبںدھّت کمپّنی گھاٹے وِچّ چلّ رہی سی۔ لۄک اجِہِییاں بِیانباذِییاں دا کی ارتھ لَیݨ? جیکر لۄکاں دی ذِںدّگی نال جُڑِییاں ذرُۄری وستاں دے بھاء وکھّ وکھّ کمپّنِییاں نیں ہی نِردھارت کرنے ہن تاں سرکاراں دا اِس سبںدھّی کی رۄل ہَے؟ لۄکاں دی ذِںدّگی کھُشہال بݨائُݨ لئی چۄݨاں دَۄران کِیتے وڈّے وڈّے وائدِیاں/ دائوِیاں دے بھلا کی ارتھ؟ جِویں پہِلاں لِکھِیا گِیا ہَے کِہ ہُݨ بِمار دی سیوا نہِیں بلکِہ بِمارِییاں تۄں پَیدا ہۄݨ جا رہے کارۄبار نُۄں ویکھے جاݨ دا سماں ہَے۔ سرکاری مشِینری نُۄں سںچّالت کرن والے نیتاواں دِییاں بِیانباذِییاں آئُںدِییاں ہن٬ ’ادارا لگاتار گھاٹے دا شِکار ہۄ رِہا ہَے۔ نوِیں بھرتی نہِیں کِیتی جا سکدی٬ اِس لئی پھںڈّ جاری نہِیں کِیتے جا سکدے‘ وگَیرا وگَیرا۔ پر اُہناں ہی ادارِیاں نُۄں اگلے پںجّاں سالاں لئی سمبھّالݨ دی جھاک لئی چۄݨاں جِتّݨ لئی لکھّاں رُپئے پھِر جھۄک دِتّے جاںدے ہن۔ آکھِر کِئۄں؟ پِچھلے 15-20 سالاں تۄں بہُت سارے اجِہے سرکاری ادارِیاں دا جاݨ بُجھّ کے بیڑا گرک کر دِتّا گِیا اتے بائد وِچّ اُہناں نُۄں لۄکاں دی لمبّی گُلامی دا مُڈھّ بنّہݨ لئی گَیر سرکاری جاں اردھ سرکاری ہتھّاں وِچّ سَۄمپ دِتّا گِیا۔

اجّ دی راجنِیتی٬ دھرم اتے سِکھِّیا دا پْربںدھّ لۄکاں دے ہتھّاں وِچّ ہۄݨ دی بجائے بذار دے ہتھّاں وِچّ ودھیرے ہَے۔ بذار نیں منُکھّی من تے کبذا جمائُݨ لئی ہذاراں کِسماں دے ڈھںگّ ترِیکے کھۄج لئے ہن۔ جِس چِیذ دی منُکھّ نُۄں لۄڑ نہِیں وی ہُںدّی٬ اُہدی لۄڑ پَیدا کر دِتّی جاںدی ہَے۔ بذار دے کرُۄر ورتارِیاں نال ساڈے اںدّرلی سںوّیدنشِیلتا پیتلی پَیݨ لگّ پئی ہَے۔ منُکھّ نُۄں اُہناں سبھ ترہاں دے ورتارِیاں جِہناں اُتّے اُہ کِںتُّۄ کر سکدا ہَے٬ پْرتی سِیل کرن لئی ڈھںگّ ترِیکے کھۄجے جا رہے ہن۔ ہڈّ ماس دے ڈھاںچِیاں اُتّے تیذی نال بذار دا کبذا ہۄ رِہا ہَے۔ بذار اتے وپار دے اِس یُگّ وِچّ منُکھّ نُۄں وی مںڈّی دی وست واںگ ویکھِیا اتے سمجھِیا جا رِہا ہَے۔ بذار دا پھَیلاء ہۄ رِہا ہَے٬ اِنسان سُںگّڑ رِہا ہَے۔ آذادی تاں آذادی ہُںدّی ہَے٬ آذادی دا سںکّلپ کدے بدلدا نہِیں٬ ناں ہی بدلیگا۔ پر گُلامی دا سںکّلپ بدل گِیا ہَے۔ ہُݨ منُکھّ نُۄں لُٹّݨ لئی اُس نُۄں گُلام بݨائُݨ دی لۄڑ نہِیں رہی۔ اُس دے ذِہن ’تے کبذا کر لِیا جاںدا ہَے۔ منُکھّ نُۄں اُس دِییاں لۄڑاں دا گُلام بݨا دِتّا جاںدا ہَے اتے لۄڑاں دی پُۄرتی دا کارۄبار بذار دے ہتھّ ہَے۔ جِویں جِویں بذار دا گلبا منُکھّ ’تے ودھّ رِہا ہَے٬ اُویں اُویں اُہ آذادی دے ارتھ گوا رِہا ہَے۔ منُکھّ دا شۄشݨ کرن والِییاں دھِراں کۄل بڑے وڈّے سادھن ہن۔ بڑے وڈّے دِماگ ہن۔ اُہ کُجھ وی کرن دے سمرتھّ ہن۔ سارا تںتّر اُہناں دے ہکّ وِچّ بھُگتدا ہَے۔

وستاں٬ جِݨساں دے جںگّل وِچّ گواچِیا منُکھّ وی اِکّ جِݨس بݨ کے رہِ گِیا ہَے۔ اِہدے آپݨے بھاء ہن۔ اجّ دا یُگ٬ اہُدیدارِییاں٬ ستّا دِییاں کُرسِییاں آدِ ’تے مۄٹا پَیسا کھرچ کے مۄٹِییاں کمائیِیاں کرن دا یُگّ ہَے۔ اِتھّے ہی بسّ نہِیں٬ اجّ لۄکاں دی شردھا نُۄں وی وۄٹاں وِچّ تبدِیل کرکے وڈّے مُناپھے لئے جا رہے ہن۔ ادھِیاتمواد دے پکھّۄں منُکھّ دی اگوائی کرن والے وی اِس ورتارے تۄں ابھِجّ نہِیں رہے۔ اُہناں نیں آپݨے جھںڈّے ہیٹھ اِکٹھّے ہۄئے شردھالُۄیاں نُۄں وۄٹ دے رُۄپ وِچّ ویکھݨا شُرُۄ کر دِتّا ہَے۔ اِس نال راجنِیتک کھیتر وِچّ آپݨا مُلّ ودھیرے پوائُݨ لئی اِس نُۄں بذار وِچّ لَے آںدا ہَے۔ دھارمِک جھںڈِّیاں ہیٹھ اِکٹھّے ہۄئے سِراں دا مُلّ وٹِّیا جاݨ لگِّیا ہَے۔ دھرم دے کِہڑے رہِنُما کۄل کِنّے سِر ہن٬ اِہدے انُسار اُہ ستّا دا بھاگِیدر بݨ سکدا ہَے۔ بذار دے کرُۄر ورتارے اتے کھرِیدۄ-پھرۄخت دے اِس دَۄر وِچّ وِچّ جیکر کۄئی کِسے تۄں لۄک بھلائی دی آس رکھّے تاں اِہ آس اُۄٹھ دے بُلّہ دے ڈِگّݨ دی جھاک واںگ ہَے۔ جِس نُۄں پُراݨے لۄک اِمان٬ سوَیمان کِہا کردے سن٬ اُہ ہُݨ بِیتے سمیں دِییاں باتاں بݨ گئے ہن۔ جاگدی ذمِیر والے بںدّے نُۄں مُۄرکھ سمجھِیا جاݨ لگِّیا ہَے۔

تکنِیکی وِکاس اتے سِکھِّیا دے وِستھار نال بھاویں اِہ سمجھِیا جاݨ لگِّیا ہَے کِہ منُکھّ پہِلاں نالۄں سِیاݨا ہۄ رِہا ہَے پر ہکِیکت اِہ ہَے کِہ ساڈے اںدّرلے مانوِیگُݨ پہِلاں دے مُکابلے سُںگّڑ رہے ہن۔ اجّ ہالات اِہ ہن کِہ منُکھّ دے اںدّرلی بھاوُکتا٬ سںوّیدنا٬ بَۄدھِکتا پیتلی پَیݨ لگّ پئی ہَے۔ ساڈی پڑھائی چںگّے منُکھّ بݨائُݨ ولّ نہِیں٬ بلکِہ وپاری دِماگ والی جمات پَیدا کرن ولّ سیدھت ہَے۔

ہُݨ تک اِہ ہی سمجھِیا جاںدا رِہا ہَے لۄکاں وِچّ جِویں جِویں جاگْرتی آئیگی لۄک آپݨے ہکّاں پْرتی جاگرُۄک ہۄ جاݨگے۔ پر سماج دی بہُگِݨتی اجے وی ہنیرے وِچّ ہتھّ پَیر مار رہی ہَے۔ چھے دہاکِیاں تۄں دیش دی واگڈۄر آپݨے ہتھّاں وِچّ رکھّݨ والِیاں دی کارگُذاری نیں اِہ سابت کر دِتّا ہَے کِہ آم بںدّے دی ہۄݨی دے اُہ والِیوارس نہِیں ہن۔ مںڈّی اتے وپار دے اِس یُگّ وِچّ آم بںدّے نُۄں تاں پتا وی نہِیں لگّدا کِہ اُہدے نال ہۄ کی رِہا ہَے۔ وِپاری دِماگاں اتے مںڈّی دِییاں تاکتاں نیں سانُۄں درسائِیا ہَے کِہ گُلامی اِکّ ترہاں دی نہِیں ہُںدّی٬ اِہدے کئی رُۄپ ہن۔

اجّ منُکھّ دِییاں بُنِیادی لۄڑاں ’تے کابذ ہۄݨ لئی کارپۄریٹ تاکتاں ہر ہربا ورت رہِییاں ہن۔ سںچّار دے سادھناں دی ورتۄں راہِیں وستاں دا اِکّ وِشال جںگّل ساڈے دُیالے کھڑھا کِیتا گِیا ہَے۔ ساڈی وِدِّیا پْرݨالی منُکھّ نُۄں اِس پْرتی سُچیت کرن دے کابِل نہِیں ہَے۔ ساڈے لۄک نُمائِںدے ہُݨ آم لۄکاں نُۄں دسّݨ لگّ پئے ہن کِہ ہُݨ دیش دا وِکاس کارپۄریٹ کمپّنِییاں کرنگِییاں۔ اِہ آم لۄکاں نُۄں اِکّ اجِہی گُلامی ولّ دھکیل دیݨ دا ورتارا ہَے٬ جۄ آم جن سدھارن دی سمجھ تۄں پرے ہَے۔ ادِکھّ گُلامی دا اِہ ورتارا اِنا کھترناک سابت ہۄویگا کِہ منُکھّ بذار دا گُلام وی ہۄویگا اتے اُس نُۄں آپݨی اِس گُلامی دا اہِساس وی نہِیں ہۄویگا۔

سۄ منُکھّتا لئی درد رکھّݨ والے٬ مانوتا دے ہِتَیش لیکھکاں٬ بُدھِّیجِیوِییاں اتے پتّرکاراں دا اِہ پھرذ بݨدا ہَے کِہ اُہ لۄکاں نُۄں چیتنّ کرن لئی آپݨا پھرذ نِبھائُݨ اتے ورتمان سمیں دی ذِہنی اتے ادِکھّ گُلامی تۄں سُچیت کرن۔

*****