25 دسمبّر 2021 نُۄں پُلاڑ-وِگِیانِییاں نیں وِشو-پدھّر ’تے اِکّ اِتِہاسک اتے مہتّو-پُۄرن پْراپتی کِیتی ہَے٬ جِسدا باہر دے جگت نُۄں گھٹّ پتا لگِّیا ہَے۔ اِس دِن ’جیمس وَیبّ‘ نائۄں دی اِکّ بہُ-مںتّوی ’دُۄربِین‘ پُلاڑ وِچّ بھیجی گئی ہَے جِہڑی کِہ ہُݨ تک بݨی سبھ تۄں شکتِیشالی اتے سبھ تۄں اُنّت کِسم دی دُۄربِین ہَے۔ اِسدی کِیمت 75 ہذار کرۄڑ رُپئے ہَے اتے اِسدی یۄجنا-بںدّی کرن اتے اِس نُۄں بݨائُݨ وِچّ 25 سال لگّے ہن۔ گُںجھّلھدار تکنِیکی پْرۄجَیکٹ ہۄݨ اتے مائِک کارناں کر کے اِس نُۄں اِنا سماں لگّ گِیا۔ بھاویں اِہ امرِیکا٬ کنیڈا اتے یُۄرپی دیشاں دی ساںجھی پرِیۄجنا ہَے پر اِس نُۄں ہۄر دیش اتے سائِںسدان وی ورت سکدے ہن۔

اِس تۄں پہِلاں٬ آپݨے ویلِیاں دی ’ہبل‘ نائۄں دی بہُت سپھل دُۄربِین پِچھلے 31 سالاں تۄں پُلاڑ دی کھۄج وِچّ آپݨا یۄگدان پا رہی ہَے۔ اِہ وی آپݨے سمیں دی سبھ تۄں وڈّی اتے شکتِیشالی دُۄربِین سی۔ اِس نیں اُس تۄں کِتے ودھّ کمّ کِیتا ہَے جِنّے واستے اِہ بݨائی گئی سی اتے اجے وی اِس نُۄں چھیتی رِٹائِر کرن دی کۄئی تجوِیذ نہِیں۔ بْرہِمںڈّ دی کھۄج وِچّ اِسدِییاں پْراپتِییاں وی کْراںتِیکاری رہِییاں ہن اتے مُکھّ پںجّ اِہ ہن:

* بْرہِمںڈّ دی اُمر دا گِیان۔

* اِس دے پھَیلݨ دی گتی۔

* اِس وِچّ گلَیکسِییاں اتے ساڈے سُۄرج ورگے تارے ریت دے کݨاں واںگ ہن٬ دے تتھّ دی جاݨکاری۔

* سُپرمَیسِو بلَیک-ہۄلاں دی پچھاݨ۔

* سبھ پاسے دھرتِییاں ہی دھرتِییاں ہۄݨ دی کھۄج۔

’جیمس وَیبّ پُلاڑ دُۄربِین‘ (جیمس وَیبّ سپیس ٹَیلِیسکۄپ) ہۄر وی اُنّت اتے بِلکُل وکھّری تکنِیک نال بݨی ہَے۔ اِہ پہِلی نالۄں سَۄ-گُݨا ودھّ شکتی-شالی ہَے۔ ہبل دُۄربِین سِرپھ دِکھݨ-یۄگ رَۄشنی اتے الٹرا-وائِئۄلٹ رَۄشنی نُۄں ہی پچھاݨدی ہَے جد کِہ ’جیمس وَیبّ‘ اِنپھرا-رَیڈّ نُۄں وی پچھاݨدی ہَے۔ اِہ اِسدی اِکّ وڈّی خاسِیئت ہَے اتے اِسدی سمرتھّا اتے اِسدی ودھّ ’ریںج‘ دا بھید ہَے۔ کِہا جا سکدا ہَے کِہ ’جیمس وَیبّ‘ دُۄربِین آپݨی پُۄروج ہبل دی سُیۄگ اُتّرا-ادھِکاری ہَے۔ ذِکریۄگ ہَے کِہ بْرہِمںڈّ بارے سبھ تۄں ودھّ جاݨکاری سانُۄں اڈّ-اڈّ کِسم دِییاں رَۄشنِییاں تۄں ہی پْراپت ہُںدّی ہَے۔ اِس ترہاں دِییاں دُۄربِیناں٬ سُۄرجاں اتے ہۄر بْرہِمںڈّی وستُۄیاں وِچّۄں نِکلھ رہِییاں اڈّ-اڈّ ترہاں دِییاں رَۄشنِییاں دے کمپِّئۄُٹراں راہِیں کِیتے وِشلیشݨاں دے٬ ادھار ’تے کمّ کردِییاں ہن۔

’جیمس وَیبّ‘ نُۄں پُلاڑ وِچّ بھیجݨ واستے اِکّ کھاس کِسم دے راکٹ دا اِںتذام کِیتا گِیا سی جِسدے اگلے بھاگ وِچّ اِس نُۄں چھتری واںگ اِکٹھّی کر کے بںدّ کِیتا ہۄئِیا سی اتے 25 دسمبّر٬ 2021 نُۄں سپھلتا-پُۄرن پُلاڑ وِچّ چھڈّی جا چُکّی ہَے۔ دھرتی ’تۄں اُپّر جا کے٬ راکٹ وِچّۄں باہر نِکلھ کے چھتری-نُما اِہ دُۄربِین اِکّ مِتھی ترتِیب انُسار ہَۄلھی-ہَۄلھی کھُلّہ چُکّی ہَے۔ اِس واستے دۄ ہفتِیاں دا سماں لگِّیا اتے کھُلّہݨ تۄں بائد اِسدا سائیِذ چار کمرِیاں دے دۄ-مںذّلے مکان جِنّا ہۄ گِیا ہَے۔ اِسدے کھُلّہݨ دی پْرکِرِیا بہُت ہی سنسنِیکھیذ سی جِس بارے اِسدے سںچّالک پُۄری ترہاں ساہ رۄک کے بَیٹھے ہۄئے سن۔ اِسدے کھُلّہݨ دِییاں تِنّ سَۄ تۄں ودھّ پْرکْرِیاواں سن اتے ہر سٹیج ’تے نُکس پَیݨ دا ڈر بݨِیا ہۄئِیا سی۔ آم کر کے پُلاڑ وِچّ بھیجے جاݨ والھے راکٹاں دی سبھ تۄں گمبھِّیر گھڑی اِنہاں دے دھرتی تۄں اُڈّݨ ویلے دی ہُںدّی ہَے۔ پر اِس پْرۄجَیکٹ وِچّ اِسدے پُۄری ترہاں کھُلّہ کے کارجشِیل ہۄݨ دی گھڑی اِس تۄں وی کِتے ودھّ جان-سُکائۄُ سی۔ کھُشکِسمتی نال اِہ سبھ کُچھ پُۄرے تسلّی-بخش ڈھںگّ نال ہۄ چُکِّیا ہَے اتے اِس ادُتّی پرِیۄجنا نال جُڑے جگت وِچّ پُۄری کھُشی اتے اُتشاہ ہَے۔

ہُݨ اِہ 2,100 کِلۄمِیٹر پْرتی گھںٹّے دی اَۄست سپِیڈ نال آپݨی مںذّل ول ودھ رہی ہَے اتے اِسدے سپھر بارے لگاتار ’لائیِو‘ پْرسارن ہۄ رِہا ہَے۔ اِکّ مہِینے بائد (23 جنوری٬ 2022 تک) اِہ آپݨی مںذّل ’تے پہُںچّ جاویگی جِہڑی دھرتی ’تۄں 15 لکھّ کِلۄ-مِیٹر دُۄر ہَے۔ اِہ پھاسلا دھرتی تۄں چںدّ دے پھاسلے نالۄں چار گُݨا ودھّ ہَے جِہڑا کِہ پَۄݨے چار لکھّ کِلۄمِیٹر ہَے۔ اجۄکی دُۄربِین ’ہبل‘ دھرتی تۄں 540 کِلۄمِیٹر اُپّر اِسدے آلھے-دُیالھے چکّر لا رہی ہَے جد کِہ نوِیں دُۄربِین دھرتی تۄں 15 لکھّ کِلۄ-مِیٹر دُۄر اِسدے باہرلے پاسے رہِ کے٬ اِسدے نالھ-نالھ سُۄرج دے دُیالھے گھُمّیگی۔ سپشٹ ہَے کِہ اِہ دھرتی دے اِرد-گِرد نہِیں گھُمّیگی۔ ’ہبل‘ نُۄں دھرتی تۄں اِنی کُ دُۄری ’تے اِس کر کے رکھِّیا گِیا ہَے تاں کِہ اِس ’تے واتاورݨ دا پْربھاو وی ناں پوے اتے اِسدی مُرمّت وی ہُںدّی رہے۔ مُرمّت ہُںدّی رہِݨ کر کے ہی اِہ اِنی دیر تۄں کمّ کر رہی ہَے۔ نوِیں دُۄربِین دی مُرمّت تاں بِلکُل ہی سمبھّو نہِیں اِس لئی اِسدی اُمر دس سال منّی گئی ہَے۔

جُلائی 2022 تۄں اِہ آپݨے سارے کمّ کرنے شُرُۄ کر دیویگی۔ اِہ پُلاڑ-وِگِیانِییاں دا اِکّ اِتِہاسک کارناما ہَے اتے اِس تۄں اُنہاں سݨے ہۄر کئی کھیتراں دے سائِںسداناں نُۄں بہُت اُمِیداں ہن۔ اِس راہِیں بْرہِمںڈّ (یُۄنِیورس) دے اُنہاں گُپت بھیداں دا راج کھُلّہیگا جِہڑے ہُݨ تک منُکھّ نُۄں پتا نہِیں بلکِہ اِسدی کلپنا تۄں ہی باہر ہن۔ کِئُںکِہ اِہ دھرتی دے آلھے-دُیالھے نہِیں گھُمّیگی اِس کر کے اِس ’تے دھرتی دا پرچھاواں نہِیں پویگا۔ اِس نُۄں اِکّ کھاس جگہا ’تے رکھِّیا گِیا ہَے جِتھّے اِس ’تے ناں سُۄرج دی٬ ناں دھرتی دی اتے ناں ہی چںدّ دی گرمی پَے سکیگی۔ اِسدا تاپمان- 266 ڈِگری سَیںٹِیگْریڈ رہیگا جِس نال اِہ اِنپھرا-رَیڈّ کِرناں دی پُۄری کارج-کُشلتا نال پکڑ کر سکیگی۔ اِہ گُݨ اِسدِییاں کھاس وِشیشتاواں وِچّۄں اِکّ ہَے۔

اِہ کھاس کر کے ساڈے بْرہِمںڈّ دِییاں سبھ تۄں دُۄر اُہناں گلَیکسِییاں دا ادھِئَن کریگی جِہڑِییاں اِسدی رچنا تۄں تھۄڑھی دیر بائد بݨِییاں پر جِنہاں دا سرُۄپ اتے سائیِذ ہُݨ تک بدل چُکِّیا ہَے۔ اِس ترہاں اِہ منُکھّ نُۄں بِیت چُکِّیا سماں دِکھا سکیگی۔ اِہ ساڈے سُۄرجی پرِوار تۄں باہرلِییاں دھرتِییاں بارے وی کھۄج کریگی۔ اِسے کرکے سائِںسدان اِس نُۄں ’کھۄج مشِین‘ کہِںدّے ہن۔

سرسری نذر نال دیکھِیاں پُلاڑ دا وِشا نِیرس لگدا ہَے کِئُںکِہ اِس وِچّ اںکّڑِیاں دا بہُت پْریۄگ ہُںدّا ہَے۔ پر اِہ اِس وِشے دی وڈِیائی ہَے اتے اِنہاں راہِیں اِہ سانُۄں کُدرت دے اتھاہ اتے بیئںتّ ہۄݨ دا املی گِیان پْراپت ہُںدّا ہَے۔ کِسے الَۄکِک شکتی وِچّ بھرۄسا ناں رکھّݨ والِیاں واستے وی اِہ ذرُۄری ’سدھارن-گِیان‘ دا وِشا ہَے پر پرماتما اتے کُدرت وِچّ بھرۄسا رکھّݨ والِیاں واستے تاں اِہ اُس دی ادبھُت اتے وِسماد-مئی رچنا دا پْرتکھّ سبُۄت ہَے۔ اِتھّے اِہ گلّ پْرسںگّک ہَے کِہ اجّ لگبھگ ہر وِگِیانک تھِئۄُری نیں اِہ سوِیکار کر لِیا ہَے کِہ بْرہِمںڈّ دی رچنا 1,380 کرۄڑ سال پہِلاں واپرے مہاں-وِسپھۄٹ (بِگّ-بَیںگ) نال ہۄئی ہَے۔ نِر-سںدّیہ اِسدے ہۄ رہے پھَیلائۄ بارے متّ-بھید ذرُۄر ہن۔

ہبل دُۄربِین ولّۄں کِیتے وڈمُلّے کمّ اتے ہُݨ بھیجی گئی ’جیمس وَیبّ‘ دُۄربِین دے بھوِکھّ دے کارنامِیاں نُۄں سمجھݨ واستے پُلاڑ دے کُچھ مُڈھلے تتھّاں اتے اںکّڑِیاں ’تے نذرسانی ذرُۄری ہَے۔ اِنہاں وِچّ رَۄشنی دی سپِیڈ دا کھاس مہتّو ہَے۔ ساڈِییاں رۄج-مرّرا دِییاں گِݨتِییاں-مِݨتِییاں دی تُلنا وِچّ پُلاڑ دے پھاسلے اسِیم اتے بیئںتّ ہن۔ اِنہاں نُۄں ناپݨ دے ڈھںگّ-ترِیکے وی اِنہاں پھاسلِیاں انُسار ہی ہن اتے اِنہاں دا پَیمانا ’رَۄشنی دی سپِیڈ‘ ہَے۔ اِہ سپِیڈ تِنّ لکھّ کِلۄمِیٹر پْرتی سَیکںڈّ ہَے۔ لائیِٹ دی اِنی سپِیڈ ہۄݨ دے باوجُۄد وی پُلاڑ دِییاں دُۄرِییاں ناپݨ واستے اِنا ہی کاپھی نہِیں۔ اِس واستے ہۄر وڈّا ’گذ‘ بݨائِیا گِیا ہَے جِس نُۄں رَۄشنی-سال (لائیِٹ یِیئر) کِہا جاںدا ہَے۔ اِہ رَۄشنی ولّۄں اِکّ سال وِچّ تہِ کِیتے کِلۄمِیٹراں برابر ارتھات ساڈھے نَۄ لکھّ کرۄڑ کِلۄمِیٹر دا ہَے۔ اُداہرݨ وجۄں سُۄرج٬ جۄ ساڈی دھرتی تۄں پںدّراں کرۄڑ کِلۄمِیٹر دُۄر ہَے٬ دی رَۄشنی دھرتی تک پہُںچّݨ وِچّ سِرپھ اٹھّ مِںٹّ لگدے ہن۔

اِنے وڈّے ’گذ‘ دی ’جرُۄرت سمجھݨ واستے ساڈے بْرہِمںڈّ (یُۄنِیورس) دی انںتّتا ’تے نذرسانی دی لۄڑ ہَے۔ اجّ دے سبھ تۄں پْرسِدھّ پُلاڑ-وِگِیانی ’نِیل ڈی-گرَیس ٹائیِسن‘ انُسار:

* ساڈے سُۄرج دے سبھ تۄں نیڑے دا ہۄر سُۄرج اِس تۄں سوا چار (4.3) ’رَۄشنی-سال‘ دُۄر ہَے۔

* ساڈی گلَیکسی وِچّ دس ہذار کرۄڑ سُۄرج ہن۔

* ساڈے بْرہِمںڈّ وِچّ اگّے دس ہذار کرۄڑ گلَیکسِییاں ہن۔

* اجّ سمجھِیا جا رِہا ہَے کِہ انیکاں بْرہِمںڈّ ہن۔

* گُرباݨی وِچّ “کۄٹِ بْرہِمںڈّ کۄ ٹھاکُرُ سُیامی” دا ذِکر ہَے۔

نوِیں دُۄربِین دے ذِمّے لگّے کمّاں دی کِسم اتے وِلکھّݨتا سمجھݨ واستے اِہ وی ذرُۄری ہَے کِہ بْرہِمںڈّ دی رچنا اتے اِسدی بݨتر بارے مُڈھلی جاݨکاری دی دُہرائی کِیتی جاوے۔ اِہ کِسے دھارمِک گْرںتھّ دِییاں گلّاں نہِیں بلکِہ اِہ وِگِیانک تتھّ ہن۔ کُچھ دِلچسپ اتے ذرُۄری تتھّ اِہ ہن:

* 1,380 کرۄڑ سال پہِلاں ’بِگّ-بَیںگ‘ دے ادبھُت ورتارے نال بْرہِمںڈّ دی رچنا شُرُۄ ہۄئی۔

* 1,370 کرۄڑ سال پہِلاں شُرُۄ دے تارے بݨے۔

* 1,270 کرۄڑ سال پہِلاں شُرُۄ دِییاں گلَیکسِییاں بݨِییاں۔

* 1,000 کرۄڑ سال پہِلاں آدھُنِک گلَیکسِییاں بݨِییاں۔

* 460 کرۄڑ سال پہِلاں ساڈا سُۄرجی سِسٹم بݨِیا۔ ساڈا سُۄرج اِکّ تارا ہَے۔

* 455 کرۄڑ سال پہِلاں دھرتی بݨی۔

جاݨنیۄگ ہَے کِہ کُدرت نیں بْرہِمںڈّ نُۄں اِکّ ہی وار پکّے تَۄر ’تے نہِیں بݨائِیا بلکِہ اِہ شُرُۄ تۄں ہی گتِیشِیل ہَے بھاو ہر پل پھَیل رِہا ہَے۔ ہَیرانی دی گلّ ہَے کِہ گلَیکسِییاں اِکّ دُۄجی تۄں دُۄر جا رہِییاں ہن پر اِنہاں دا آپݨا آکار اتے آپݨی شکل ستھِر ہَے۔ اِسے کر کے پُلاڑ-وِگِیانی اِہ سمجھݨا چاہُںدّے ہن کِہ ’بِگّ-بَیںگ‘ راہِیں رچنا تۄں کُچھ چِر بائد اِہ کِہۄ جِہا سی اتے ہُݨ کِہۄ جِہا ہَے۔ بِگّ-بَیںگ (ذِیرۄ-پُیائِںٹ) ویلے اتے اُس تۄں تُرت بائد دی ستھِتی بارے پتا لائُݨا اجّ دی تکنالۄجی واستے سمبھّو نہِیں۔ پر نوِیں دُۄربِین بِگّ-بَیںگ واپرن تۄں 20 کرۄڑ سال بائد دی ستھِتی دا پتا کر سکݨ دے سمرتھّ ہَے جد کِہ پہِلی دُۄربِین ’ہبل‘, 40 کرۄڑ سال بائد واپرے ورتارِیاں دا پتا کر سکدی سی۔ آم سوال پُچھِّیا جا رِہا ہَے کِہ اِنے کُ پھرک نال کِنّی کُ جاݨکاری ودھ سکیگی۔ جواب ہَے کِہ ’بِگّ-بَیںگ‘ تۄں تُرت بائد گھٹناواں بہُت ہی تیذ گتی نال واپرِییاں٬ اِس کر کے پہِلے وِیہ کرۄڑ سالاں اںدّر رچنا دی بݨتر دے بہُت ذِیادا اہِم بھید سمۄئے ہۄئے ہن۔ پُلاڑ-وِگِیانی اتے سائِںسدان اِہی بھید جاݨن دے اِچھُّک ہن جۄ ساڈے گِیان وِچّ ساڈی کلپنا تۄں وی کِتے ذِیادا وادھا کرنگے۔ اِس ترہاں ’جیمس وَیبّ پُلاڑ دُۄربِین‘ سہی ارتھاں وِچّ بْرہِمںڈّی پسارے نُۄں دیکھݨ والی وِگِیانک اکھّ سابت ہۄویگی اتے آپݨے ’تے کھرچے دھن اتے کِیتی وِگِیانک مِہنت دا پُۄرا مُلّ مۄڑ سکیگی۔