بھگت سِںگھّ اِکّ اجِہی شکھسِیئت دا مالک سی جِسدی دُنِییاں وِچّ مِسال بہُت گھٹّ مِلدی ہَے۔ 28 ستمبّر 1907 نُۄں جنمِیا پںجّابِییاں دا ماݨ اتے بھارت ماں دا اِہ لاڈلا پُتّر چھۄٹی جِہی اُمر وِچّ وڈّی کُربانی کرکے 23 مارچ 1931 نُۄں پھاںسی دے تکھتے ’تے جھُۄل گِیا۔ 23 سال دی چھۄٹی جِہی اُمر وِچّ وڈّے کارنامِیاں نُۄں سرئںذّام دیݨ والے شہِید بھگت سِںگھّ نیں آکھری سمیں کِہا سی- “آپݨے وتن لئی جۄ مَیں کرنا چاہُںدّا ہاں اُس دا اِکّ ہجارواں ہِسّا وی اجے نہِیں کر سکِیا۔” اِس تۄں اُس دی وتنپْرستی دا پتا چلدا ہَے۔ اُس دی شکھسِیئت نال مِلدِییاں جُلدِییاں مِسالاں دُنِییاں وِچّ بہُت گھٹّ ہن۔ بہُت گھٹّ سمیں وِچّ اِتِہاس٬ راجنِیتی٬ سماجواد اتے اُس سمیں دُنِییاں پدھّر ’تے ہۄ رہِییاں راجنِیتک گتِیوِدھِییاں دا ادھِئَن کرن والا اِہ مہانائِک اجّ لکھّاں لۄکاں دا راہ دسیرا ہَے۔ اٹھّ دہاکے پہِلاں بھگت سِںگھّ نُۄں بھاویں اںگّریذ ہکُۄمت نیں پھاںسی دے دِتّی٬ پر اُہ کِتے گِیا نہِیں٬ اُہ لۄکاں دے دِلاں وِچّ وسدا ہَے۔ اجّ وی اُہ دیش دی نَۄجُیانی نُۄں پُکار رِہا ہَے کِہ آئۄ اِس دھرتی نُۄں منُکھّاں دے رہِݨیۄگ بݨائیِئے۔

دیش نُۄں آذاد ہۄئِیاں اجّ 74 سال بِیت گئے ہن۔ اجّ دیش دی 45% آبادی دال رۄٹی دی مُتھاج ہَے۔ دِلّی دے تکھت تے راج کرن والِییاں سرکاراں گرِیب لۄکاں نُۄں سستے آٹے دال دِییاں کھَیراتاں پا کے اِس نُۄں آپݨِییاں وڈِّییاں پْراپتِییاں منّ رہِییاں ہن۔ اِہ ماݨ کرن والِییاں گلّاں نہِیں٬ سگۄں ہُݨ تک بدل بدل کے راج کرن والے ہاکماں لئی شرمناک گلّ ہَے۔ جیکر اجّ وی دیش دے کرۄڑاں لۄک داݨے داݨے دے مُتھاج ہن تاں اُہ سماں کدۄں آویگا جدۄں دیش دے اِہ دبّے کُچلے٬ نپِیڑے تے ہاشِیئے ’تے کر دِتّے لۄک اِذّت-ماݨ دی رۄٹی کھا سکݨگے؟ اجِہا شائِد دیش دے ہاکماں دی سۄچ دا ہِسّا ہی نہِیں بݨ سکِیا۔ کِنّی شرمناک ستھِتی ہَے کِہ اِکّ پاسے کرۄڑاں لۄکاں کۄل تن ڈھکّݨ لئی کپّڑا نہِیں٬ اِہ لۄک آناج دے داݨے داݨے دے مُتھاج ہن٬ دُۄجے پاسے ہر سال لکھّاں ٹن آناج گلّ سڑ جاںدا ہَے۔ سرکاراں کہِںدِّییاں ہن کِہ اِہ اناج بھُکھّے لۄکاں نُۄں مُپھت نہِیں وںڈِّیا جا سکدا پر دُۄجے پاسے اِہۄ سرکاراں دھناڈھاں٬ اُدیۄگپتِییاں اتے وپارِییاں نُۄں کارۄبار کرن لئی کرۄڑاں رُپئِیاں دِییاں سبسِڈِییاں دے دِںدِّییاں ہن۔ دھرم دے نام ’تے راشٹرواد دِییاں گلّاں ہۄ رہِییاں ہن۔ پُۄںجِیوادی کارپۄریٹ گھراݨِیاں نُۄں کھُلّہ کے کھیڈݨ دی اِجاذت ہی نہِیں دِتّی جا رہی بلکِہ اُہناں نُۄں ہر ترہاں دِییاں سہُۄلتاں دیݨ دے وائدے کِیتے ہن۔ دُۄجے پاسے جِئۄُݨ لئی سںگھّرش کردِییاں جماتاں نُۄں نکسلوادی٬ مائۄوادی اتے دیش دھِرۄہی آکھ کے جیلاں وِچّ سُٹِیا جا رِہا ہَے۔ سوال پَیدا ہُںدّا ہَے کِہ کی بھگت سِںگھّ اتے اُہناں دے ساتھی اِس اتِ بھْرِشٹ نِذام لئی لڑے سن؟ اجّ ساڈے بہُتے نیتاواں دی ہر بِیانباذی آپݨے آپ تۄں شُرُۄ ہۄ کے وۄٹ ’تے کھتم ہۄ جاںدی ہَے۔ 25-30 سال تک وذِیرِییاں مانݨ والے وی آذادی دِوس ’تے جھںڈّا لہِرا کے مکر کردِیاں اِس گلّ نُۄں سوِیکار کردے ہن کِہ شہِید-اے-آذم س. بھگت سِںگھّ اتے اُہناں دے ساتھِییاں نیں جِس مہان کارج لئی آپݨے پْراݨاں دی اہُۄتی دِتّی سی٬ اُہ سُپنا اجے ادھُۄرا ہَے۔ لگبھگ پَۄݨی سدی بِیت جاݨ ’تے وی جیکر شہِیداں دے سُپنے ساکار نہِیں ہۄ سکے تاں پُچھّݨا بݨدا ہَے کِہ کَۄݨ لۄک ہن جۄ اِس وِچّ رُکاوٹ بݨے رہے؟ کَۄݨ ہن جِہناں نیں دیش دی جنتا نال وار وار وائدے کِیتے تے پھِر اُہناں تۄں مُکّردے رہے؟ آپݨے کُنبِیاں نُۄں مالامال کِیتا اتے دیش دی بہُگِݨتی لئی اتِ بھْرِشٹ نِذام پَیدا کرکے گرِیبی مںدّہالی اتے جلالت بھری ذِںدّگی جِئۄُݨ لئی مجبُۄر کر دِتّا۔

جیل دِییاں کال کۄٹھڑِییاں وِچّ پھاںسی دی اُڈِیک وِچّ بَیٹھے بھگت سِںگھّ اتے اُہناں دے ساتھی سۄچدے سن کِہ اُہناں دِییاں کُربانِییاں نال دیش آذاد ہۄویگا۔ بستِیوادی اںگّریذی ہکُۄمت دا سپھائِیا ہۄ جاویگا۔ دیش دے لۄک آپݨی تکدِیر آپݨے ہتھّاں نال لِکھݨ دے سمرتھّ ہۄݨگے۔ آم لۄک راج بھاگ دے ہِسّیدار ہۄݨگے٬ دیش وِچّۄں امِیری گرِیبی دا پاڑا کھتم ہۄویگا۔ دیش دے لۄکاں نُۄں جلالت بھری گُلامی تۄں نِجات مِلیگی۔ سِکھِّیا٬ سِہت سہُۄلتاں٬ نِیاں پْربںدھّ اتے رۄذگار ’تے ہر وِئکتی دا ادھِکار ہۄویگا۔ پر اِسدے اُلٹ نِیاں٬ رۄذگار اتے ہۄر ذرُۄری سہُۄلتاں لئی سںگھّرش کردے لۄکاں نُۄں پُلِس دِییاں ڈاںگاں٬ گۄلِییاں دا شِکار ہۄݨا پَے رِہا ہَے۔ ہکّ مںگّدے لۄکاں ’تے پرچے درج کرکے جیلاں تھاݨِیاں وِچّ ڈکِّیا جاںدا ہَے۔ اَۄرتاں دی بیپتّی کِیتی جاںدی ہَے۔ جتِںدّرناتھ داس (جیل وِچّ 63 دِن دی لمبّی بھُکھّ ہڑتال تۄں بائد شہِیدی), راجگُرُۄ٬ سُکھدیو٬ چںدّر شیکھر آذاد ورگے مہان دیش بھگتاں نیں جاتاں٬ مذہباں٬ دھرماں تۄں اُپّر اُٹھّ کے وتن دی گُلامی دا کھاتما کرن لئی اُچّے سُچّے آدرشاں لئی کُربانی دِتّی۔ سُپنا اِہ سی کِہ اِس دھرتی نُۄں اِنساناں دے رہِݨیۄگ بݨائِیا جاوے۔ جاتاں پاتاں اتے دھرماں وِچّ وںڈّے دیش دے لۄکاں نُۄں اِنسانِیئت دے راہ ’تے تۄرِیا جا سکے۔ اجّ اُہناں مہان دیش بھگتاں دے آدرش اتے کُربانِییاں نُۄں نذر اںدّاذ کرکے دیش دِییاں کُجھ راجنِیتک پارٹِییاں دیش دے لۄکاں نُۄں بۄلِییاں٬ دھرماں٬ جاتاں٬ کھِتِّیاں وِچّ وںڈّ کے آپݨِییاں رۄٹِییاں سیک رہِییاں ہن۔

1947 تک اسِیں بستِیوادی ہکُۄمت دے گُلام سی٬ اجّ ستھِتی اُس تۄں بھِیانک ہَے۔ اجّ ساڈِییاں سرکاراں نیں مُلک نُۄں اُہناں ہی دھناڈھ مُلکاں دِییاں کمپّنِییاں دی مںڈّی بݨا دِتّا ہَے۔ کِرت سبھِّیاچار دا مُلک وِچّۄں کھاتما ہۄ رِہا ہَے۔ دھناڈھ کمپّنِییاں٬ کارپۄریٹراں نُۄں لۄکاں دی ہر لۄڑ بِجلی٬ پاݨی٬ سِکھِّیا٬ سِہت سہُۄلتاں آدِ لۄڑاں ’تے کبذے کرن دِییاں کھُلّہاں دِتِّییاں جا رہِییاں ہن۔ چھۄٹے کِسان٬ دُکاندار٬ مذدُۄر اتے ہۄر چھۄٹِییاں مۄٹِییاں نَۄکرِییاں کرن والے لۄکاں لئی بڑی مارُۄ ستھِتی پَیدا کر دِتّی گئی ہَے۔ جِتھّے پُۄرے مُلک وِچّ اِہ لۄک اجّ جِئُںدے رہِݨ لئی جدّۄجہِد کر رہے ہن٬ اُتھّے کُجھ کُ امِیر گھراݨِیاں دِییاں جائِداداں امرویل واںگ ودھ رہِییاں ہن۔ دیش دی بہُت گِݨتی اِکّ ادِکھّ گُلامی ولّ دھکّ دِتّی گئی ہَے۔ اںگّریذ ہکُۄمت دی گُلامی تاں نذر آئُںدی گُلامی سی جِسدے کھِلاپھ ساڈے وڈّے وڈیرِیاں نیں مہان کُربانِییاں کِیتِییاں تے آذادی ہاسل کِیتی پر اجّ ساڈے دیش دی ہاکم جمات نیں لۄکاں دی ادِکھّ گُلامی دا مُڈھّ بنّہ کے لۄکاں لئی اِکّ وڈّے سںگھّرش دا پِڑ تِیار کِیتا ہَے۔

اسَیمبلی ہال دے بمبّ کاںڈ تۄں بائد گْرِپھتار کرکے بھگت سِںگھّ نُۄں سَیںٹرل جیل لاہَۄر وِچّ لِیاںدا گِیا۔ اِتھّے ہی اُس ’تے اںگّریذ اپھسر ساںڈرس نُۄں مارن دا مکدّما چلِّیا۔ اِس مکدّمے وِچّ بھگت سِںگھّ٬ راجگُرُۄ اتے سُکھدیو نُۄں 7 اکتُۄبر 1930 نُۄں پھاںسی دی سذا سُݨائی گئی۔ پھاںسی دی سذا ہۄ جاݨ تۄں بائد بھگت سِںگھّ دے کْراںتِیکاری ساتھِییاں نیں پھَیسلا کِیتا کِہ کِسے ترہاں بھگت سِںگھّ نُۄں جیل وِچّۄں باہر کڈھّ لِیا جاوے۔ جد اِس گلّ تاں پتا اُس مہانائِک نُۄں لگّا تاں اُس نیں اِہ کہِ کے آپݨے ساتھِییاں نُۄں منہاں کر دِتّا کِہ ’اِس سمیں مُلک دے جۄ راجنِیتک ہالات بݨ رہے ہن اُس انُسار میرا پھاںسی لگّݨا بلدی ’تے تیل دا کمّ کریگا۔‘ بھگت سِںگھّ دِییاں لِکھتاں تۄں پتا چلدا ہَے کِہ اُہ ذِںدّگی دا آشک سی پر وتن لئی جدۄں اُس دے اِمتِہان دی گھڑی آئی تاں اُس نیں مَۄت اتے ذِںدّگی دۄہاں وِچّۄں مَۄت نُۄں چُݨِیا۔ اُہ کُربانی دا اُہ مُجسّما سی جِس نیں دیش دی جوانی نُۄں دیش لئی جِئۄُݨ اتے مرن دی جاچ دسّی۔

آذادی تۄں بائد دیش ’تے راج کرن والِییاں سرکاراں نیں شہِیداں دے سُپنِیاں نُۄں ساکار تاں کی کرنا سی٬ اُہناں نیں تاں شہِیداں نُۄں یاد کرن دی وی لۄڑ نہِیں سمجھی۔ شہِیداں دِییاں یادگاراں نُۄں وِسار دِتّا گِیا۔ شہِید سُکھدیو٬ مدن لال ڈھِیںگرا اتے گدری بابے گُردِتّ سِںگھّ کاماگاٹا مارُۄ ورگے یۄدھِیاں نال سبںدھّت یادگاراں دی ہالت ترسیۄگ ہَے۔ آذادی پْروانِیاں شہِید اُۄدھم سِںگھّ٬ چںدّر شیکھر آذاد ورگِیاں دے وارس اجّ وی مذدُۄری کرکے آپݨا ڈھِڈّ بھرن لئی مجبُۄر ہن۔ مہان دیش بھگتاں دِییاں یادگاراں اتے اُہناں دے وارساں پْرتی اجِہا وتِیرا سںکّیت کردا ہَے کِہ اجّ راجگدِّییاں دا نِگھّ مانݨ والِیاں نیں راجنِیتی نُۄں کارۄبار بݨا لِیا ہَے۔ شہِیداں دی سۄچ نُۄں ساکار کرنا اُہناں دی ذِہنِیئت دا کدے وی ہِسّا نہِیں رِہا۔

راجگدِّییاں دے سُکھ مانݨ والِیاں نیں س. بھگت سِںگھّ دی وِچاردھارا اتے شہادت نُۄں اݨگَۄلِیاں کِیتا۔ اِہ اُہناں دی کُٹل نِیتی دا ہِسّا سی پر ساڈے اکھَۄتی سبھِیاچار دے راکھِیاں نیں وی اُس دی وِچاردھارا نُۄں کھتم کرن دی کۄئی کسر باکی نہِیں رہِݨ دِتّی۔ اِس مہان شہِید دے سُپنے٬ سۄچ اتے آدرشاں نُۄں کھتم کرن لئی اُس دی اجِہی دِکھّ نَۄجُیاناں اگّے بݨائی جِویں اُہ کۄئی ہَیںکڑباذ٬ گُںڈّاگرد پروِرتی دا مالک ہۄوے۔ کُںڈِّییاں مُچھّاں٬ ہتھّ وِچّۄں پستَۄل اتے چِہرے ’تے تِئۄُڑِییاں والا بھگت سِںگھّ٬ جِویں اُس دا کمّ بںدّے مارنا ہی ہۄوے۔ اُہدِییاں تسوِیراں بݨا کے ’کھںگھّے سی٬ تاہِیںئۄ ٹںگّے سی‘, جاں ’مِتّراں دی مُچھّ دا سوال ہَے‘ ورگے٬ اُس دی سۄچ تۄں بِلکُل اُلٹ پھِکرے لِکھ کے ساذِش تہِت اُس دی نِگّر وِچاردھارا نُۄں کھتم کرن دِییاں کۄشِشاں کِیتِییاں جا رہِییاں ہن۔ اجّ دی نَۄجُیان پِیڑھی نُۄں اِہ دسّݨ دی لۄڑ ہَے کِہ بھگت سِںگھّ اجِہی مانسِکتا والا نَۄجُیان نہِیں سی۔ اُہ بمبّ٬ بںدُّۄکاں نال بںدّے مارن والا اِنکلابی نہِیں سی۔ اُہ تاں اِکّ پڑھاکُۄ تے ہر ویلے ادھِئَن کرن والا اُہ منُکھّ سی جِس نُۄں پتا سی کِہ سویرے تڑکے اُس نُۄں پھاںسی لائِیا جاݨا ہَے٬ اُسے رات نُۄں اُہ لَینِن دی جِیونی پڑھ رِہا سی۔ لۄک رۄہ تۄں ڈردی اںگّریذ ہکُۄمت نیں اُس نُۄں اُسے دِن رات نُۄں ہی پھاںسی لائُݨ دی سکِیم گھڑ لئی۔ جیل پُلِس دے اِکّ اپھسر نیں آ کے اُس نُۄں اچانک کِہا٬ “سردار چلّۄ پھاںسی لائے جاݨ دا سماں ہۄ گِیا ہَے۔” تاں اُس نیں کِتاب تۄں دھِیان ہٹائے بگَیر کِہا٬ “رُکۄ٬ اِکّ اِنکلابی دُۄجے اِنکلابی نُۄں مِل رِہا ہَے۔” کِتاب دِییاں کُجھ لائِناں اگّے پڑھ کے کِتاب دا پنّا مۄڑ کے ’اِنکلاب جِںدّاباد‘ دا نائرا لا کے پھاںسی دے تکھتے ولّ تُر پِیا تے آپݨے پِیارے وتن تۄں ہسّدا ہسّدا شہِید ہۄ گِیا۔

بھگت سِںگھّ اتے اُہناں دے ساتھِییاں دی دیش پْرتی وِچاردھارا نُۄں اجّ پھِر نویں سِرِئۄں گھۄکھݨ اتے وِچارن دی لۄڑ ہَے۔ اُہناں دے آدرشاں نُۄں سمجھݨ دی لۄڑ ہَے۔ اُہ کِس ترہاں دے سماج دی سِرجݨا کرنا چاہُںدّے سن اتے اجّ ساڈے سماج دے کی ہالات بݨ رہے ہن٬ اِس ’تے وڈّی پدھّر ’تے چرچا کرن دی لۄڑ ہَے۔ جِس دیش وِچّ جوانی دا کۄئی بھوِکھّ ناں ہۄوے٬ لکھّاں بیرُذگار مُںڈّے کُڑِییاں ڈِگرِییاں٬ ڈِپلۄمے چُکّی در-ب-در دِییاں ٹھۄکراں کھا رہے ہۄݨ, جِس مُلک دا ہر پڑھِیا لِکھِیا بںدّا اِہ سۄچدا ہَے کِہ کِسے ترہاں وڈّی رکم کھرچ کے اِس دیش نُۄں چھڈّ کے اُہ کِتے باہر جا وسے تاں کِہ اُہدا اتے اُہدی اَۄلاد دا بھوِکھّ سُرکھِّئت ہۄ جاوے۔ کی اِہ اُہ دیش ہَے جِس لئی بھگت سِںگھّ اتے اُہناں دے ساتھِییاں٬ گدری بابِیاں اتے انیکاں ہۄر شہِیداں نیں سکھت سذاواں جھلِّییاں۔ دیش دے چںگّے بھوِکھّ لئی پھاںسِییاں دے رسِّیاں نُۄں چُمِّیاں۔ کال کۄٹھڑِییاں وِچّ آپݨے تن گالے٬ کالیپاݨِییاں دی مَۄت تۄں وی بُرِییاں سذاواں جھلِّییاں۔ ہر سال پںدّراں اگست نُۄں بھاویں آذادی دے سرکاری جشن منائے جاںدے ہن پر اِہ آذادی ساڈے مہان شہِیداں دے سُپنِیاں دی آذادی نہِیں ہَے۔ اُہناں دے سُپنِیاں نُۄں ساکار کرن لئی ہُݨ پھِر دیش نُۄں اِکّ ہۄر وڈّے اِنکلاب دی لۄڑ ہَے کِئُںکِہ بھگت سِںگھّ نیں کِہا سی٬ “اںگّریذی گُلامی وِرُدھّ سںگھّرش تاں ساڈے سںگّرام دا پہِلا مۄرچا ہَے٬ اںتّم لڑائی تاں سانُۄں لُٹّ کھسُٹّ دے کھِلاپھ لڑنی پویگی۔”

*****