ڈا. گُربخش سِںگھّ بھںڈّال دی نذم تے نسر سبھ کوِتا ہی ہَے۔ اُسدی کوِتا لرذدے نِیر ورگی ہَے۔ بھںڈّال ندی دی چھلّ دا مۄتی ہَے۔ اُہدے تے سُرجِیت پاتر دے پِںڈّ بِیاس دے چڑھدے بنّے ہن۔ پاش تے مِیشے دے پِںڈّ وی اُنہاں دے نیڑے ہی پَیںدے ہن۔ گُربخش سِںگھّ بھںڈّال بیٹ دا جمّپل ہَے۔ اُس اِلاکے دا پَۄݨ-پاݨی شائِری دی گُڑھتی بکھشد ہَے۔ اَین اُویں٬ جِویں نہِر سرہںدّ دے پاݨی نال رامپُر دے جمّے جائے شائِر بݨدے ہن۔ بھںڈّال کوی وی ہَے تے وارتککار وی۔ اُہ سںوّیدنشِیل اِنسان ہَے۔ درد دا بھر وگدا درِیا۔ اُسدِییاں اکھّاں ’چ ترل مۄتی لِشکدے رہِںدّے ہن۔ اُہ بِیاس دے مںڈّ دا مۄتی ہی تاں ہَے!

اُہدی لِکھت دا نمُۄنا ویکھۄ٬ “باپ مِہنت دا سُچّا ہرف۔ گھالݨا دا مانوی کرم۔ اِمانداری دا پاک دھرم۔ اکِیدے دی پْراپتی دا پْرݨ۔ کْرِت-کمائی دی سُچّی اِبادت۔ اسِیساں دی آبشار اتے جِیون اۄٹے ’تے جگدا چِراغ۔ سمُچّا جِیون اِک نِرںتّر سںگھّرش دا نامکرݨ۔ دِیدِیاں وِچ بِیتے پلاں دا لِشکارا اتے بۄلاں وِچ ماݨمتّی اِبارت۔” کی کِہا جاوے اجِہی رچناکاری نُۄں؟ اُہدی ساری رچنا ہی اِسے ترہاں دی ہَے۔ کوِتا وارتک ہَے تے وارتک کوِتا!

اُہدا جنم 2 اپْرَیل 1953 نُۄں پِںڈّ بھںڈّال بیٹ وِچ س. چنّݨ سِںگھّ دے گھر ماتا پْرِیتم کَۄر دی کُکھّۄں ہۄئِیا۔ اُس نیں پِںڈّۄں مُڈھّلی پڑھائی تے سرکاری ہائی سکُۄل دھالِیوال تۄں دسوِیں پاس کِیتی۔ رݨدھِیر کالج کپُۄرتھلا تۄں بِیئَسّ سی اتے پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا تۄں بھَۄتِک وِگِیان دی اَیم اَیسّسی۔ اِک انپڑھ کِسان دا پُتّ سائِںس دِییاں سۄلاں جماتاں پڑھ گِیا! اُس نیں گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی امّْرِتسر تۄں پِیئَچّ ڈی دی ڈِگری اِس کرکے ہاسل کِیتی تاں جۄ ڈںگّر چاردِیاں گِیاروِیں جمات وِچّۄں پھیلہ ہۄݨ دا اُلامبھا لاہِیا جا سکے!

اُس نیں 1977 تۄں 2010 تک گُرُۄسر سُدھار اتے تلوںڈّی سابۄ دے پْرائیِویٹ کالجاں اتے کپُۄرتھلا٬ ہُشِیارپُر٬ مُکتسر اتے لُدھِیاݨے دے سرکاری کالجاں وِچ پڑھائِیا۔ اِنہاں کالجاں دِییاں سبھِیاچارک سرگرمِییاں وِچ اُس دا سرگرم رۄل رِہا۔ رۄٹِییاں اُس نیں بھَۄتِک وِگِیان دا لَیکچرر بݨ کے کمائیِیاں اتے شَۄک پالِیا پںجّابی وِچ کوِتا تے وارتک لِکھݨ دا۔ اُس نیں کَینیڈا آ کے پںجّابی سپتاہِک ’پرواسی‘ اتے رۄذانا اخبار ’پںجّابی پۄسٹ‘ دی سب اَیڈِیٹری کِیتی۔ دۄہاں اخباراں نُۄں اَیتھنِک مِیڈِیئے دا اوارڈ دُیائُݨ وِچ اُسدی پتّرکاری دا وی یۄگدان ہَے۔ اُہدی پتّرکاری وی کوِتا ورگی ہَے۔ ’پںجّابی ستھّ‘ ادارے نیں اُہدے کاوِمئی لیکھ پُستک ’لۄئے لۄئے‘ وِچ پْرکاشت کِیتے۔ اُنہاں لیکھاں دے کُجھ سِرلیکھ ویکھۄ – گُںگّی دھُپّ دا گِیت٬ چانݨ دی ہامی کَۄݨ بھرے٬ ٹٹہِݨا جِئۄُںدا ہَے٬ یاداں دی مرمری سردل ’تے٬ چُپّ دی آواذ سُݨۄ٬ من دے باگ بگِیچے٬ جگدے رہِݨ چِراغ٬ چانݨ دے گلۄٹے٬ تارِیاں دا وِہڑا٬ پھُلکاری دے سُچّے رںگّ٬ رُسّے ہۄئے گِیت٬ جاگدی رات دا درد اتے کدۄں جاگیگا میرا پِںڈّ؟

اُسدِییاں 15 پُستکاں پْرکاشت ہن جِنہاں دے ناں ہئُکے دی جُۄن٬ سُپنِیاں دی جُۄہ٬ رںگّاں دا درِیا٬ وِگِیان دے پاںدھی٬ وِگِیان دے پاسار٬ دھُپّ دی تلاش٬ اسِیس تے آستھا٬ گھر ارداس کرے٬ اِہ گھر میرا نہِیں٬ پرواسی پَیڑاں٬ سُۄرج دی دستک٬ ذِںدّگی٬ گاڈ پارٹِیکل٬ ہوا ہتھّ جۄڑدی ہَے تے لۄئے لۄئے ہن۔ سُپنِیاں دی جُۄہ کَینیڈا دا سفرناما ہَے اتے ذِںدّگی لمّی کوِتا۔ وِگِیان دے پاںدھی مہان وِگِیانِییاں دِییاں جِیونِییاں تے وِگِیان دے پاسار وِگِیانک لیکھ ہن۔ گاڈ پارٹِیکل وِگِیانک نِبںدھّاں اتے ہوا ہتھّ جۄڑدی ہَے واتاورݨ نال سمبّںدھِّت نِبںدھّاں دے سںگّْرہِ ہن۔ اُسدی رچنا بہُبھاںتی ہَے۔ اُہ کوِتا تۄں وِگِیان اتے وِگِیان تۄں کوِتا دا سفر کردی ہَے۔

پںجّاب وِچ پڑھن پڑھائُݨ پِچھّۄں اُہ پہِلاں کَینیڈا تے ہُݨ امرِیکا دا بشِںدّا بݨِیا ہَے۔ بیشک وجُۄد اُہدا کَینیڈا/امرِیکا وِچ وِچردا ہَے پر دِل ہالاں وی پںجّاب وِچ دھڑکدا ہَے۔ آپݨے وِرسے نال اُس نُۄں بیہدّ مۄہ ہَے۔ اُہدِییاں بہُتِییاں کوِتاواں اتے وارتک لیکھ پںجّاب دے غم وِچ ہٹکۄرے لَیںدے اتے رۄںدے ہن۔ اُہدِییاں رچناواں وِچ اُدریویں٬ اُداسی٬ وِگۄچے اتے وِچھۄڑے دے وَیݨ ہن٬ کِیرنے ہن اتے الاہُݨِییاں ہن! اُہ سِدھِّییاں دِلاں وِچ لہِںدِّییاں ہن۔

آپ اُہ بیشک انپڑھ پرِوار وِچ پَیدا ہۄئِیا سی پر آپݨِییاں دھِییاں نُۄں خُۄب پڑھائِیا تے ڈاکٹر بݨائِیا۔ اُس دا وِیاہ بِیبی سُکھدیو کَۄر نال ہۄئِیا جۄ اِک ادھِیاپک دی دھی ہَے۔ بھںڈّال جۄڑے دِییاں دۄ دھِییاں ہن جِنہاں دے ناں وی کوِتا ورگے ہن۔ وڈّی دا ناں اذلپْرِیت تے چھۄٹی دا گذبپْرِیت ہَے۔ اذلپْرِیت امرِیکا وِچ وِیاہی جاݨ پِچھّۄں ڈا. اذلپْرِیت کَۄر ڈھِلّۄں بݨ گئی تے چھۄٹی اجے ڈا. گذبپْرِیت کَۄر بھںڈّال ہَے۔ مَیں بھںڈّال نُۄں برَیمپٹن وِچ تاں مِلدا ہی رِہاں٬ اِک وار کلِیولَیںڈ دے کبڈّی ٹُۄرنامَیںٹ سمیں امرِیکا وِچ وی مِل آئِیاں۔ اُس نُۄں پںجّابی بھاشا وِبھاگ پںجّاب نیں پرواسی پںجّابی لیکھک پُرسکار لئی چُݨِیا ہَے۔ پںجّابی پِیارِیاں ولّۄں اُس نُۄں تے اُس دے پرِوار نُۄں مُبارکاں!

اِس پُرسکار تۄں پہِلاں پںجّابی ستھّ لامبڑا تے ہۄر کئی ادارِیاں ولّۄں اُس نُۄں ماݨ سنمان مِل چُکّے ہن۔ اُہ انیکاں ساہِتک ادارِیاں نال جُڑِیا ہۄئِیا ہَے اتے بھاشن کلا دا ماہِر ہَے۔ کمپِّئۄُٹر ’تے پںجّابی وِچ کمّ کرن دا ماہِر ہۄݨ کارن اُہ اخباری کارجاں لئی پُۄرا پھِٹّ ہَے۔ ہۄ سکدَے کدے آپݨا پرچا ہی کڈھّ لوے۔ اُس دا ساہِتک سرکل کھُلّہا ہَے۔ اُس دا جِیون وی کھُلّہی کِتاب ورگا ہَے۔

اُہدے پرِوارک پِچھۄکڑ٬ جِیون تے رچنا دِییاں کُجھ جھلکاں اُہدے آپݨے پِتا بارے لِکھے لیکھ وِچۄ ّہی ویکھݨِییاں یۄگ ہن٬ “باپ ہُݨ نبِّیاں دے کرِیب ہَے۔ کۄرا اݨپڑھ ہۄݨ دے باوجُۄد جِیون دا گُۄڑھ گِیان ہَے۔ بچِّیاں نیں واہی دے کمّاں-کاراں تۄں تاں وِہلا کر دِتّا اے پر ہُݨ وی اُس نُۄں پھِکر رہِںدّا ہَے بھُکھّݨبھاݨی لویری گاں دا٬ وتّر تۄں کھُںجھّ رہی بِجائی دا٬ پھسلاں دی سمیں سِر گُڈائی دا٬ رات نُۄں بِجلی دی واری دا ...۔

“پِچھلے کُجھ سمیں تۄں باپ نُۄں اُچّی سُݨن لگّ پِیا اے۔ سائیِکل اُسدی شاہی سواری ہَے۔ میرے وِیاہ تکّ چادرا لائُݨ والا میرا باپ٬ ہُݨ کُڑتا پجاما تاں پائُݨ لگّ پِیا اے پر اُسنُۄں کھیتاں وِچ گیڑا مارن ویلے ہُݨ وی نںگّے پَیرِیں تُرنا چںگّا لگّدا اے۔ سِیال وِچ وی کُڑتا پجاما پا٬ لۄئی دی پتلی جِہی بُکّل مار اتے کۄٹی نُۄں سائیِکل دے ہَیںڈل نال بنّہ اکسر ہی شہِر پہُںچّ جاںدا اے کِئُںکِہ اُسدا منّݨا اے ’پالا پاپاں دا جاں ماڑِیا ساکاں دا۔‘

“مِہنتی باپ دسّدا ہُںدّا اے کِہ ڈھِلّواں ڈِپۄ ’تے درِیا تۄں لکّڑاں ڈھۄݨ جاںدے ہُںدّے ساں تاں گِلِّییاں لکّڑاں نُۄں گڈّے ’تے لدّݨا اتے لاہُݨا بہُت ذۄر دا کمّ ہُںدّا سی۔ سچّی گلّ تاں اِہ سی کِہ اُہناں دِناں وِچ کِر رہی چھۄٹی کِرسانی نُۄں مۄڈھا دیݨ لئی اُہ گڈّا واہُںدّا سی۔ کدے کدائیِں تاں ساری رات کھراس نال آٹا پِیس٬ سویرے گڈّا لَے کے شہِر پہُںچّ جاںدا سی۔ گڈّا لدائُݨ تۄں بائد ہی میرے لئی پڑھن دی واری آئُںدی سی۔

“بِیاس درِیا ’تے وسے ساڈے پِںڈّ دا ذِیادا رکبا مںڈّ دا ہُںدّا سی جِس وِچ جںگّلی جانوراں دا شِکار کرنا٬ مںڈّ وِچ بھٹھّی لا کے دیسی شراب کڈھّݨی اتے بیسُدھّ ہۄ کے شام نُۄں گھر آئُݨا آم ورتارا ہُںدّا سی۔ مںڈّ وِچ بھِیلۄوال٬ بھلۄجلا آدِ ماجھے دے پِںڈّاں دے لۄک آم ہی شراب کڈھِّیا کردے سن اتے مںڈّ وِچ کاہ-کانے وڈھّݨ دا ہرجانا اُگراہُںدّے ہُںدّے سن۔ ’کیراں اسِیں کاہ دا گڈّا لدّ کے آ رہے ساں تاں اُہ گڈّے اگّے ہۄ کے پَیسے مںگّݨ لگّ پئے۔ میرا باپ گںڈّاسی لَے کے اُہناں نُۄں پَے نِکلِیا کِہ تُسِیں کَۄݨ ہُںدّے ہۄ ساڈے مںڈّ وِچّۄں ساتھۄں ہی ہرجانا لَیݨ والے؟

“اجے کلّہ واںگ لگّدا ہَے جد اُس نیں کِسے ڈںگّر دے سَۄدے وِچّۄں مَینُۄں پُراݨا سائیِکل لَے دِتّا سی کِئُںکِہ مَیں پِںڈّ تۄں 3-4 مِیل دُۄر دھالِیوال نَۄوِیں وِچ پڑھن جاݨا سی۔ جد مَینُۄں گِیاروِیں وِچّۄں پھیلہ ہۄݨ دا پتا لگّا تاں مَیں جُۄن مہِینے باپ نال گڈّے ’تے رُۄڑی پوا رِہا ساں۔ پُتّ دی ناکامیابی تۄں نِراش باپ نیں آپݨی اکھّ وِچ آئے ہںجھُّۄ نُۄں لُکۄ کے کِہا کِہ تُۄں کِہڑا بُڈھّا ہۄ گِیا ایں۔ اِس وار ذِیادا مِہنت کرِیں۔ - اِہ باپ دی ہلّاشیری ہی سی کِہ مَیں بی اَیسّسی اتے اَیمّ اَیسّسی سکالرسِپ لَے کے پاس کِیتِییاں۔

“پِیئَچّ ڈی سمیں جد مَینُۄں اَیگذامِینر نیں پُچھِّیا کِہ تُۄں تاں سرکاری کالج وِچ پْرۄپھَیسّر ایں٬ تَینُۄں کی لۄڑ سی پِیئَچّ ڈی کرن دی؟ تُۄں پںجّ سال اِس ’تے گوا دِتّے۔ ٹِئۄُشن کرکے بہُت پَیسے کما سکدا سی - تاں میرا نِمرتا سہِت کہِݨا سی میری پِیئَچّ ڈی٬ باپ دی اکھّ وِچ تردے اُس ہںجھُّۄ نُۄں اکِیدت اے جِہڑا اجّ وی مَینُۄں پْرتکھّ نذر آئُںدا اے٬ جد مَیں گِیاروِیں وِچّۄں پھیلہ گِیا ساں۔

“کُجھ کوِتاواں وِچ میرا باپ٬ میرے سںگّ تُردا٬ کلم دے سُچّے ہرف بݨدا اے جۄ میری رُۄہ دے سبھ تۄں نیڑے نیں۔ ہرفاں دی چرن-بںدّنا ’چ باپ نُۄں پرِبھاشت کردِیاں٬ کاوِکتا آپ مُہارے وہِ تُری:

- باپ سِرف دۄ اکھّراں دا جۄڑ نہِیں اِس وِچ سمائے ہۄئے نیں اسِیم ارتھ٬ سںوّیدناواں تے سُپنے۔ باپ تُہاڈی اُںگل ہی نہِیں پھڑ٬دا تُہاڈے کدماں دے ناویں مںذّلاں دی پَیڑ اتے متھّے وِچ دِسہدِّیاں دا سِرناواں دھردا اے۔ باپ کںدھّیڑِیں بِٹھا کے میلا ہی نہِیں دِکھائُںدا٬ تُہاڈے اوچیتن وِچ دُنِییاں دے رںگّ تماشے اتے ذِںدّگی دے وِبھِنّ رُۄپاں دی تشبِیہ وی کھُݨ دِںدّا اے۔ باپ جد نںگّے پَیراں دے سفر نُۄں تُہاڈے لئی پھلیہ دی پرِکرما بݨائُںدا اے تاں کۄمل سۄچ وِچ مُشکّت دی وگدی پچھّۄں سُنہِری داݨِیاں دا بۄہل بݨائُںدی اے۔ باپ دے چۄںدے مُڑھکے دے ناویں جد جُیاک کچّی لسّی دا جگّ کردا اے تاں بچّے دے مستک وِچ مُڑھکے وِچّۄں مۄتِییاں دی پھسل اُگائُݨ دی جاچ جنمدی اے۔ باپ جد دھُپّ وِچ نںگّے پَیرِیں تُرے جاںدے بچُّۄ ’تے پرنے دی چھاں کردا اے تاں سپھاف من وِچ چھاواں وںڈّݨ دی بِرتی اُگمدی اے۔ باپ جد کِسے دے کھیتۄں پٹھّے ناں وڈھّݨ دی نسِیہت کردا اے تاں اِہ کرم-یۄگتا دا پہِلا پاٹھ بݨ جاںدا اے تے باپ دے سُپنِیاں نُۄں سُۄہے پھُلّ باپ دی اکِیدت دا ہاسل ہُںدّے نیں۔ باپ دۄ ہرپھاں دا جۄڑ نہِیں!

“ہُݨ اُسدِییاں اکھّاں نم ہۄ جاںدِییاں نیں جد اسِیں پْردیسۄں پھۄن کردے ہاں جاں وتن جا کے واپس پْردیس مُڑن لگّدے ہاں۔ ماں دی مَۄت تۄں بائد جد مَیں پہِلی وار پِںڈّ گِیا تاں اِک نِکّی جِہی گھٹنا وڈّے ارتھاں دا سُنیہا٬ میری تلی ’تے دھر٬ بھاوُک کوِتا دی دھراتل بݨ گئی - ماں دی مَۄت تۄں بائد پہِلی وار پِںڈّ آئِیا ہاں۔ پَیراں دی بِڑک میری نم-چُپّ نُۄں تۄڑدی ہَے۔ نںگّے پَیرِیں گھر وڑدا باپ٬ بۄجھے ’چۄں امبّ کڈھّ کے مَینُۄں دِںدِّیاں کہِںدّا ہَے٬ ’مَینُۄں پتا سی تُۄں آئِیا ہۄویںگا٬ تَینُۄں کھُۄہ والے بُۄٹے دے امبّ بہُت پسںدّ ہن٬ اجّ اِک پکّا امبّ لبھّا سی لَے پھڑ٬ چُۄپ لَے۔” تے مَیں باپ دے جھُرڑِییاں بھرے کمبّدے ہتھّ ’چۄں امبّ لَیںدِیاں سۄچدا ہاں٬ ماں دی مَۄت تۄں بائد باپ ماں وی بݨ گِیا ہَے!”

پُتّ دے ہںجھُّۄ ڈلہک پَیںدے ہن۔ بھںڈّال نُۄں لرذدا نِیر ناں کِہا جائے تاں کی کِہا جائے؟