واتاورݨ وِچّ ودھ رہی تپش نیں مَۄسم دا مِجاذ بدل دِتّا ہَے۔ لمبّے سمیں لئی ٹھںڈھّ٬ کئی دِن دھُںدّ٬ مُڑ اِکدم گرمی وِچّ وادھا٬ پارے دا 47 نُۄں پار کر جاݨا کھترے دی گھںٹّی ہَے۔ اِسدے نُکسان پْرتکھ نذر آ رہے ہن۔ اِس مَۄسمی تبدِیلی دا سبھ تۄں ودھّ ہرجانا کِساناں نُۄں بھُگتݨا پَے رِہا ہَے۔ اِس وار کݨک دی پَیداوار تکرِیبن 20% گھٹ گئی۔ ودھ رہی ابادی نُۄں ویکھ اِہ گھاٹ پھِکرمںدّی والی ہَے۔ اِس وار پئی گرمی نال کئی رُکھّ سُکّ گئے ہن۔ سبھ تۄں ودھّ اسر نِمّ اُتّے پِیا ہَے۔ گھراں٬ کھیتاں جاں سڑکاں کںڈھّے سُکّے رُکھّ آم نذر آ رہے ہن۔ اِنہاں دے سۄکے دا کارن کۄئی بِماری نہِیں ہَے٬ سگۄں گرمی وِچّ ہۄئِیا وادھا ہَے۔ ودھ رہی تپش لئی سبھ تۄں ودھّ ذِمّیوار گرِین ہائۄُس گَیساں ہن۔ ساڈے دیش وِچّ پِچھلے کُجھ سالاں وِچّ گڈِّییاں دی گِݨتی تیذی نال ودھی ہَے۔ شائِد ہی کۄئی گھر اجِہا ہۄویگا جِس کۄل کۄئی ناں کۄئی واہن ناں ہۄوے۔ گڈِّییاں دا دھُۄںیاں اتے اںدّر لگّے ایسی تپش وِچّ وادھا کردے ہن۔ ہُݨ بہُت سارے گھراں٬ دپھتراں٬ دُکاناں٬ پھَیکٹرِییاں آدِ وِچّ ایسی لگّ گئے ہن۔ پھرِجّ وی ہریک گھر وِچّ ہَے۔ اِہ اںدّر تاں ٹھںڈھّا کردے ہن پر باہر گرم ہوا کڈھّدے ہن۔ دھُۄںیاں چھڈݨ والے کارکھانے وی آپݨا یۄگدان پائُںدے ہن۔

رُکھّ ساڈی دھرتی اُتّے چھتری دا کمّ کردے ہن تے تپش نُۄں دھرتی تک پہُںچّݨ تۄں رۄکدے ہن۔ پر اسِیں بیرہِمی نال رُکھّاں دا کتل کِیتا ہَے۔ پںجّاب وِچّ جںگّل تاں ہَے ہی نہِیں٬ رُکھّ وی ٹاواں ٹاواں نذر آئُںدا ہَے۔ سُۄبے وِچّ ہۄئی مُربّیبںدّی نال سڑکاں سِدھِّییاں ہۄئیِیاں٬ کِساناں دی ذمِین اِکّ تھاں اِکٹھّی ہۄئی٬ ساںجھے کمّاں لئی ذمِین چھڈّی گئی۔ پر کھیتاں دی ادلا بلدی سمیں کِساناں نیں آپۄ آپݨے رُکھّاں نُۄں کٹّ لِیا۔ ہریک پِںڈّ دی جھِڑی ہُںدّی سی۔ کھالی تھاواں اُتّے رُکھّ آم ہی ہُںدّے سن۔ ساڈے پِںڈّاں وِچّ ڈھکّ دے رُکھّ کھالِیاں دے نال آم ہی ہُںدّے سن۔ اُنہاں دے کھِڑے لال پھُلّ اِںجھ جاپدا سی جِویں سُۄرج دی لالی دھرتی اُتّے اُتّر آئی ہۄوے۔ سِںچّائی سہُۄلتاں وِچّ ہۄئے وادھے نال کِسان دی لالسا ودھّ تۄں ودھّ دھرتی اُتّے کھیتی کرن دی ہۄ گئی تے سارے رُکھّ کٹّے گئے۔ ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا دی اگوائی ہیٹھ سرکار نیں سڑکاں کںڈھّے رُکھّ لگائے سن پر سڑکاں نُۄں چَۄڑا کرن دے پْرۄگرام ادھِین اِہ رُکھّ وی کٹّے گئے۔ ٹھںڈھِّییاں سڑکاں تپݨ لگّ پئیِیاں ہن۔ پںجّاب وِچّ ہُݨ وݨ مہائُتست مَۄکے لکھّاں نویں بُۄٹے لگائے جاںدے ہن پر سُۄبے وِچّ رُکھّاں دی گِݨتی گھٹ رہی ہَے۔ اِس نال تپش وِچّ ہۄئے وادھے کارن سرکار تے ہۄر بہُت سارِییاں سںسّتھاواں ولّۄں رُکھّ لگائُݨ دی مُہِمّ شُرُۄ کِیتی گئی ہَے۔ اِکّ دُۄجے دے مُکابلے ودھّ تۄں ودھّ رُکھّ لگائُݨ دے دائوے کِیتے جا رہے ہن۔ جُۄن وِچّ اںتّرراشٹری واتاورݨ دِوس مَۄکے لکھّاں بُۄٹے لگائے گئے۔ گرمی اِنی سی کِہ شائِد ہی کۄئی جِئۄُںدا رِہا ہۄویگا۔ ہُݨ وی ہر پاسے واتاورݨ پْریمی بُۄٹے چُکّی نذر آ رہے ہن۔ اُہ جِتھّے وی کھالی تھاں ویکھدے ہن اتے جِہڑا وی بُۄٹا مِل جاوے٬ کھُرپے نال چھۄٹا جِہا ٹۄئِیا پُٹّ کے بُۄٹا گڈّ دِںدّے ہن۔ کئی تاں پاݨی پائُݨ دا وی کشٹ نہِیں کردے۔ کی اِہ بُۄٹے رُکھّ بݨ سکݨگے؟ اِہ پْرشن بہُت گمبھِّیر ہَے۔ جدۄں تک بُۄٹِیاں دی چۄݨ, لگائُݨ دا ڈھںگّ اتے دیکھبھال سہی ڈھںگّ نال نہِیں کِیتی جاںدی٬ اِس مُہِمّ دا سفل ہۄݨا شکّ دے گھیرے وِچّ آ جاںدا ہَے۔

اِتھّے پاٹھکاں نال پںجّاب اَیگرِیکلچرل یُۄنِیورسِٹی ولّۄں ڈا. ستِبِیر سِںگھّ گۄسل٬ وائیِس چاںسلر دی اگوائی ہیٹھ رُکھّ لگائُݨ دی یۄجنا بارے دسّݨا ذرُۄری ہۄ جاںدا ہَے٬ جِس ادھِین بُۄٹِیاں دی سپھلتا یکِینی ہۄ جاویگی۔ پی اے یُۄ دا اِہ ماڈل سارے واتاورݨ پْریمِییاں نُۄں آپݨے مِشن دی سفلتا لئی اپݨائُݨا چاہِیدا ہَے۔ اِہ پھَیسلا کِیتا گِیا کِہ جِہڑا وی وِدِیارتھی اِس یُۄنِیورسِٹی وِچّ داکھلا لویگا٬ اُہ اِکّ رُکھّ لگاویگا۔ جِنّا سماں اُہ اِتھّے رہیگا اُس رُکھّ دی دیکھبھال دی ذِمّیواری اُسے وِدِیارتھی دی ہۄویگی۔ سمیں سِر پاݨی دیݨا٬ ندِیناں دی رۄکتھام٬ کِسے کِیڑے جاں بِماری دے ہملے سمیں سمبّںدھِّت وِبھاگ دی سہائِتا نال رۄکتھام اُہ ہی کریگا۔ ہریک وِدِیارتھی نیں گھٹّۄ گھٹّ چار سال تاں یُۄنِیورسِٹی وِچّ رہِݨا ہی ہُںدّا ہَے۔ اِںجھ اِہ رُکھّ تِیار ہۄ جاݨگے۔ کِہڑا رُکھّ کِتھّے لگائُݨا ہَے٬ اِسدا فَیسلا یُۄنِیورسِٹی دے سمبّںدھِّت وِبھاگ کرنگے۔ ٹۄئے پُٹّݨے اتے مُڑ اُنہاں نُۄں بھرن دا کمّ وی وِبھاگ ہی کرنگے پر بُۄٹا وِدِیارتھی آپ آپݨے ہتھّاں نال لگاویگا۔ ہریک رُکھّ اُتّے بَیرِیکۄڈ لگائِیا جاویگا٬ جِس وِچّ رُکھّ دا پُۄرا ویروا ہۄویگا۔ پڑھائی کھتم کرکے جدۄں وِدِیارتھی جاویگا تاں یُۄنِیورسِٹی ولّۄں اُس نُۄں پْرشںسّا پتّر وی دِتّا جاویگا۔ اِس نال جِتھّے بُۄٹِیاں دی سفلتا یکِینی ہۄ جاویگی٬ اُتھّے وِدِیارتھِییاں نُۄں وی رُکھّاں نال پِیار ہۄ جاویگا اتے اُہ جِتھّے وی ہۄݨگے رُکھّ لگائُݨ اتے اُنہاں دی دیکھبھال دا کمّ جاری رکھّݨگے۔

یُۄنِیورسِٹی ولّۄں اِہ وی فَیسلا کِیتا گِیا ہَے کِہ الۄپ ہۄ رہے رِوائِتی رُکھّاں دی جھِڑِییاں لگائیِیاں جاݨگِییاں تاں جۄ پںجّاب دے اِس امِیر وِرسے نُۄں سمبھّالِیا جا سکے۔ ہُݨ وی یُۄنِیورسِٹی وِچّ رُکھّاں دی ہۄںد کارن تاپمان باہر نالۄں دۄ ڈِگری گھٹ ہی ہُںدّا ہَے۔

تکرِیبن ادھّی سدی پہِلاں اُدۄں دے وائیِس چاںسلر ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا نیں یُۄنِیورسِٹی دِییاں سڑکاں نُۄں یۄجنابدھّ ڈھںگّ نال رُکھّاں نال شِںگّارِیا سی۔ ہریک گھر وِچّ گھٹّۄ گھٹّ دۄ فلدار بُۄٹے جِنہاں وِچّ امبّ٬ نِمبُّۄ٬ اںگُّۄر٬ کِنّۄ آدِ شامِل ہن٬ لگائے سی۔ اِنہاں وِچّ بہُتے ہُݨ وی فل دِںدّے ہن۔ چںڈِّیگڑھ اتے پںجّاب دِییاں سڑکاں نُۄں رُکھّاں نال اُنہاں دی اگوائی ہیٹھ ہی شِںگّارِیا گِیا سی۔ یُۄنِیورسِٹی نیں آپݨے سٹھّ سال پُۄرے کر لئے ہن۔ پںجّاب سرکار دی سہائِتا نال اِس نُۄں مُڑ شِںگّارن دا کارج پُۄرے ذۄراں نال چلّ رِہا ہَے۔ پںجّاب دی کھیتی وِچّ جِتھّے اِس یُۄنِیورسِٹی دی اہِم بھُۄمِکا ہَے٬ اُتھّے اِسدے رُکھّ٬ فل بُۄٹے آپݨے وِچّ وِلکھّݨتا پیش کردے ہن۔ سُۄبے دِییاں سارِییاں سںسّتھاواں نُۄں پی اے یُۄ ماڈل اپݨائُݨا چاہِیدا ہَے تاں جۄ سہی ارتھاں وِچّ پںجّاب نُۄں ہرِیا بھرِیا بݨائِیا جا سکے۔ جیکر اجِہا ناں کِیتا گِیا تاں سارے یتن کیول وِکھاوا بݨ کے رہِ جاݨگے۔

پںجّاب دے واتاورݨ دی سمبھّال٬ دھرتی ہیٹھ گھٹ رہے پاݨی نُۄں بچائُݨ اتے آمدن وِچّ وادھے لئی رُکھّ لگائُݨ ول وِشیش دھِیان دیݨ دی لۄڑ ہَے۔ برسات دا مَۄسم (جُلائی-اگست) سدا بہار رُکھّ لگائُݨ لئی بہُت ڈھُکواں ہَے۔ اِنہاں دۄ مہِینِیاں وِچّ پںجّب وِچّ ودھّ تۄں ودھّ رُکھ لگائُݨے چاہِیدے ہن پر اِسدے نال ہی رُکھّاں دی سامبھ-سمبھّال وی ذرُۄری ہَے۔ ہریک کِسان نُۄں اِس وار پںجّ رُکھّاں دا ٹِیچا مِتھݨا چاہِیدا ہَے۔ اُس نُۄں آپݨی بمبّی اُتّے جاں کھیت دے بنّہِیا اُتّے گھٹّۄ گھٹّ پںجّ رُکھّ ذرُۄر لگائُݨے چاہِیدے ہن۔

پںجّاب وِچّ لکّڑ دی گھاٹ ہَے۔ لکّڑ ویچ کے پَیسے وی کمائے جا سکدے ہن۔ ساڈِییاں پںچّائِتاں اِس پاسے اہِم بھُۄمِکا نِبھا سکدِییاں ہن۔ کُجھ تھاوِیں پںچّائِتاں دے سہِیۄگ نال اجِہے تجربے کِیتے گئے ہن٬ جِہڑے چۄکھے سپھل ہۄئے ہن۔ کھڈُۄر ساہِب والے بابا سیوا سِںگھّ ہۄراں کھڈُۄر ساہِب نُۄں جاںدِییاں سارِییاں سڑکاں نُۄں رُکھّاں نال شِںگّار دِتّا ہَے۔ پںجّاب دے مہاپُرکھاں نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ اُہ وی اِس پاسے آپݨا یۄگدان پائُݨ۔ اِہ دۄ مہِینے سںگّتاں نُۄں بُۄٹِیاں دا پْرشاد دِتّا جاوے اتے سںگّت نُۄں اِنہاں بُۄٹِیاں دی بچِّیاں واںگ دیکھبھال دا آدیش وی دیݨ۔ آپ وی سمیں سمیں سِر پِںڈّاں وِچّ جا کے اِس مُہِمّ دی اگوائی کِیتی جاوے۔

کِساناں ولّۄں وݨ کھیتی بارے وی سۄچݨا چاہِیدا ہَے۔ دھرتی ہیٹھلے پاݨی وِچّ آ رہی گِراوٹ نُۄں ویکھدِیاں ہۄئِیاں وی پںجّاب وِچّ وݨ کھیتی نُۄں اُتشاہِت کرن دی لۄڑ ہَے۔ کُجھ رکبے وِچّ وݨ کھیتی ذرُۄر کرنی چاہِیدی ہَے۔ مُڈھلے تِنّ سال اِنہاں وِچکار پھسلاں دی کاشت وی کِیتی جا سکدی ہَے۔ ماہِراں دے اںدّاذے انُسار وݨ کھیتی راہِیں پھسلاں نالۄں ودھّ آمدن ہۄ جاںدی ہَے۔ اِس نال پاݨی دی بچّت ہُںدّی ہَے اتے کھیچل وی بہُت گھٹ ہَے۔ رسائِݨاں دی وی ناں ماتر ہی لۄڑ پَیںدی ہَے۔ جیکر وݨ کھیتی کرنی ہَے تاں ٹۄٹے پُٹّ لوۄ۔ اِکّ مِیٹر گھیرا ’تے اِکّ مِیٹر ہی ڈُۄںگھا ٹۄئِیا پُٹِّیا جاوے۔ جیکر کِکّر٬ ڈیک تے نِمّ دے بُۄٹے لگائُݨے ہن تاں کتاراں اتے رُکھّاں وِچکار تِنّ مِیٹر دا پھاسلا رکھِّیا جاوے۔ جیکر بُۄٹِیاں نُۄں وٹّاں اُتّے لگائُݨا ہَے تاں بُۄٹِیاں وِچکار تِنّ مِیٹر دا پھاسلا رکھّݨا چاہِیدا ہَے۔ ٹاہلی لئی 2X2 مِیٹر دا پھاسلا رکھّۄ۔ ساگوان دے بُۄٹے 2X2 مِیٹر اُتّے لگائے جاݨ۔ اِنہاں رُکھّاں دے نال کُجھ سجاوٹی رُکھّ وی لگائے جا سکدے ہن۔ گُلمۄہر٬ رات دی راݨی٬ چاںدنی٬ راہفِیمِییا٬ مۄتِییا٬ ساونی٬ کنیر٬ ہار شِںگّار سجاوٹی بُۄٹے ہن۔ اِس وار پںجّاب وِچّ ’رُکھّ لگاوۄ‘ مُہِمّ سہی ارتھاں وِچّ شُرُۄ کرنی چاہِیدی ہَے۔

* * * * *