اذادی تۄں پہِلاں بہُت گھٹ بچّے سکُۄل جاںدے سن کِئُںکِہ ہریک پِںڈّاں وِچّ پْرائِمری سکُۄل بہُت گھٹّ سن اتے ماپِیاں وِچّ وِدِّیا پْرتی جاگرُۄکتا وی نہِیں سی۔ لڑکی تاں کۄئی وِرلی ٹاوِیں ہی سکُۄل جاںدی سی۔ آذادی پِچھّۄں سکُۄلاں دی گِݨتی وِچّ وادھا ہۄئِیا۔ کُڑِییاں لئی وکھّرے سکُۄل بݨے۔ آذادی سمیں پںجّاب نیں وڈّا سںتّاپ بھۄگِیا سی۔ شائِد سںسّار دے اِتِہاس وِچّ اِس پدھّر ’تے اِس تۄں وڈّا ہۄر کدے گھلُّۄگھارا نہِیں سی ہۄئِیا۔ پر پںجّابِییاں ہِمّت ناں ہاری تے چڑھدی کلا وِچّ رہِںدِّیاں مُڑ مِہنت کِیتی اتے پںجّاب نُۄں دیش دا سبھ تۄں کھُشہال سُۄبا بݨا دِتّا۔ دیش وِچّۄں بھُکھّمری دُۄر کِیتی اتے سرہدّاں دی راکھی دی وی ذِمّیواری لئی۔ لۄکاں نُۄں وِدِّیا دی مہتّتا دا پتا لگِّیا تے اُنہاں آپݨے بچّے سکُۄلاں وِچّ بھیجݨے شُرُۄ کِیتے۔ بھاویں سکُۄلاں وِچّ سہُۄلتاں دی گھاٹ سی پر ادھِیاپکاں نیں آپݨے کمّ پْرتی دِیانتداری نال مِہنت کِیتی۔ اُہ پُۄری لگن نال بچِّیاں نُۄں پڑھائُںدے سن۔ لۄکاں ولّۄں ماسٹری اتے ڈاکٹری نُۄں ربّ تۄں اگلا درجا دِتّا گِیا۔ پِںڈّ وِچّ جِہڑا وی پڑھ جاںدا سی٬ اُسے نُۄں پِںڈّ واسی ماسٹر جی آکھݨ لگّ پَیںدے ہن۔

پںجّابِییاں نیں آپݨی مِہنت نال ہرا اِنکلاب سِرجِیا جِس نال کھُشہالی دی جھلک نذر آئُݨ لگّی۔ کُجھ پںجّابی آپݨی ہِمّت نال وِدیش گئے تے واپس آ کے اُنہاں سُںدّر گھر بݨائے٬ ذمِیناں کھرِیدِییاں اتے دَۄلت دا وِکھاوا کِیتا۔

وِئُپاری دی نذر ہمیشا تیذ ہُںدّی ہَے٬ اُہ اُنہاں کارجاں نُۄں لبھّدا ہَے٬ جِتھّۄں کمائی کِیتی جا سکے۔ پںجّابِییاں دی جیب وِچّ پَیسے آ گئے سن تے پْردیس گئے ہۄئِیاں دی کھُشہالی نذر آئُںدی سی۔ وِدِّیا وِئُپارِییاں نیں وِدِّیا دا وِئُپار شُرُۄ کر دِتّا۔ دھڑادھڑ اکھَۄتی اںگّریذی سکُۄل کھُلّہݨ لگّ پئے۔ باہر جاݨ دے سُپنے وِکھا لۄکاں نُۄں اںگّریذی سکُۄلاں ول مۄڑِیا۔ بچِّیاں نُۄں آپݨے وِرسے اتے آپݨی بۄلی نالۄں تۄڑِیا۔ اِںجھ اُنہاں وِچّۄں آپݨی مِٹّی دا مۄہ گھٹݨ لگّا تے سماجک کدراں کِیمتاں تۄں دُۄری ودھݨ لگّ پئی۔ اِہ سکُۄل آگُۄیاں دی مِلی بھگت نال رسُۄکھوان لۄکاں نیں کھۄلہے سن۔ سرکاری سکُۄلاں وِرُدھّ کُۄڑ پْرچار کِیتا گِیا اتے بچِّیاں نُۄں اکھَۄتی اںگّریذی سکُۄلاں ولّ کھِچِّیا گِیا۔ پْربھاوشالی لۄکاں دے بچّے سرکاری سکُۄلاں تۄں باہر ہۄ گئے تاں سرکار نیں اِس پاسِئۄں مُکھّ مۄڑ لِیا ہالاںکِہ آذاد دیش وِچّ وِدِّیا ناگرِک دی مُڈھلی لۄڑ وِچّ شامِل ہُںدّی ہَے۔

اِہ اپھسۄس نال لِکھݨا پَیںدا ہَے کِہ کِسے وی راجنِیتک پارٹی نیں اِس پاسے دھِیان نہِیں دِتّا۔ پںجّاب دے بچِّیاں نُۄں وِدِّیا دے نالۄ نال ہُنری بݨائُݨ دی تھاں آگُۄیاں نیں آپݨے پِچھّے لگا لِیا۔ اِنہاں دی ورتۄں راجسی جلسے جلُۄساں اتے چۄݨاں لئی ہۄݨ لگّ پئی۔ کۄئی سماں سی جدۄں لۄکِیں آپݨے آگُۄیاں دے وِچار سُݨن لئی دُۄرۄں دُۄرۄں پَیدل آئُںدے سن کِئُںکِہ اُنہاں دے کِردار اُچّے تے سُچّے سن۔ ہُݨ دے آگُۄیاں نیں مُںڈِّیاں نُۄں وِگاڑِیا٬ اِتھّۄں تک کِہ رَیلِییاں پِچھّۄں تھکاوٹ لاہُݨ لئی اُنہاں نُۄں نشِیاں نال جۄڑِیا۔

ساڈے دھارمِک آگُۄ وی اِس پکھّۄں پِچھّے نہِیں رہے۔ اُنہاں وی گُرُۄ ساہِبان دے اُپدیشا نُۄں پْرچارن دی تھاں لۄکاں نُۄں کرمکاںڈا تے کراماتاں نال جۄڑِیا۔ ڈیرِیاں وِچّ ہۄ رہے کارجاں نُۄں ویکھ جوانی وی کُراہَے پَے گئی۔ پںجّاب وِچّ وِدِّیا دے کھیتر وِچّ کُجھ ودھِییا تجربے ہۄئے ہن پر مُڑ اُنہاں نُۄں کِسے نیں دُہرائُݨ دی کۄشِش نہِیں کِیتی۔ مِسال دے تَۄر اُتّے گُرداسپُر ذِلہے دے پِںڈّ رِیاڑکی وِچّ چلّ رہے وِدِّیا ادارے ول جھات مارن دی لۄڑ ہَے۔ اُتھّے سارے بچّے چںگّے نمبّر لَے کے پاس ہُںدّے ہن٬ کِرت دا ستِکار کردے ہن۔ اُنہاں دا کِردار اُچّا ہَے۔ سکُۄل دا سارا کمّ بچّے کردے ہن۔ رۄٹی وی آپ ہی تِیار کردے ہن۔ وڈِّییاں کلاساں دے بچّے چھۄٹِییاں کلاساں نُۄں پڑھائُںدے ہن۔ بچِّیاں دا کھرچا نام ماتر ہَے۔ اِمتِہان وِچّ سارے بچّے ودھِییا نمبّر لَے کے پاس ہُںدّے ہن۔ اِکّ وار گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی دے ادھِکارِییاں نُۄں شکّ ہۄئِیا کِہ بچّے اِمتِہان وِچّ نکل ماردے ہۄݨگے۔ اچانک چَیکِںگّ کِیتی گئی۔ ہال وِچّ کۄئی نِگران نہِیں سی۔ اُہ اِکّ وی اجِہا کیس ناں لبھّ سکے جِتھّے کۄئی نکل مار رِہا ہۄوے جاں اِکّ دُۄجے نُۄں پُچھّ رِہا ہۄوے۔

اِکّ ہۄر مِسال بابا اِکبال سِںگھّ بڑُۄ ساہِب والِیاں دی ہَے۔ اُہ ہِماچل وِچّ ڈائِرَیکٹر باگبانی سیوا مُکت ہۄئے۔ اُہ وی کھیتِیباڑی کالج دے ہی وِدِیارتھی سن۔ سیوا مُکتی پِچھّۄں اُنہاں نیں 130 اکال اکاڈمِییاں اتے دۄ یُۄنِیورسِٹِییاں دی ستھاپنا کِیتی۔ اِتھّے بچِّیاں نُۄں دُنِیاوی وِدِّیا دے نالۄ نال دھارمِک سِکھِّیا وی دِتّی جاںدی ہَے۔ اِتھّۄں دے پڑھے بچّے اُچّے تے سُچّے کِردار دے بݨ رہے ہن۔

ہریک سرکار وِدِّیا دے سُدھار بارے چرچا کردی ہَے۔ مَۄجُۄدا سرکار نیں ودھِییا وِدِّیا اتے سِہت سہُۄلتاں دیݨ دے وائدے نال چۄݨاں جِتِّییاں ہن پر اجے کۄئی بہُتی تبدِیلی نذر نہِیں آ رہی۔ کُجھ سکُۄلاں دے مُکھِییاں نُۄں سِںگھّاپُر سِکھلائی لئی ذرُۄر بھیجِیا گِیا ہَے۔ پںجّاب وِچّ بچِّیاں نُۄں سہی سیدھ دیݨ دی راجنِیتک آگُۄیاں اتے دھارمِک آگُۄیاں تۄں بہُتی اُمِید نہِیں کِیتی جا سکدی٬ اِہ ذِمّیواری ادھِیاپکاں دے سِر آئُںدی ہَے۔ ادھِیاپک نُۄں گُرُۄ دا درجا دِتّا جاںدا ہَے۔ سارے سفل وِئکتِییاں پِچھّے کِسے ناں کِسے ادھِیاپک دی اہِم بھُۄمِکا منّی گئی ہَے۔ ادھِیاپک نِرا کِتّا نہِیں سگۄں لۄکائی دی سیوا دا مِلِیا سُنہِری مَۄکا ہَے۔ ادھِیاپک ہی بچّے نُۄں جِیئُݨا سِکھائُںدا ہَے اتے اُس نُۄں سفلتا دا راہ وِکھائُںدا ہَے۔ جیکر ادھِیاپک سںجِّیدگی نال یتن کرن تاں پںجّاب دے بچِّیاں دا راہ رُشنا سکدے ہن اتے اُنہاں نُۄں سِدھّے راہ پا سکدے ہن۔ اجِہا کرن لئی ساڈی وِدِّئک پْرݨالی نُۄں جِہڑے کۄہڑ لگّے ہۄئے ہن٬ اِنہاں نُۄں دُۄر کرنا پویگا۔

کرن لئی بہُت کُجھ ہَے پر اِتھّے پںجّ اجِہے کارجاں بارے چرچا کِیتی گئی ہَے٬ جِنہاں نُۄں اپݨائِیاں ساڈی وِدِّئک پْرݨالی وِچّ سُدھار ہۄ سکدا ہَے۔ اِس پاسے بہُت گھٹّ یتن ہۄئے ہن۔ کیںدر سرکار ولّۄں سمیں سمیں کمِشن بݨا کے وِدِّئک سُدھاراں دے یتن کِیتے گئے ہن پر اِہ کیول سلیبس وِچّ کُجھ تبدِیلِییاں تک ہی سِیمت رہے ہن۔ کُجھ سال پہِلاں 10+2 پْرݨالی شُرُۄ کِیتی گئی سی٬ جِسدا مںتّو کالج وِچّ جاݨ تۄں پہِلاں دسوِیں پاس کرن پِچھّۄں دۄ سال دی پڑھائی کِتّا مُکھی ہۄویگی۔ اِس سمیں وِدِیارتھی پڑھائی دے نالۄ نال کِسے ناں کِسے کِتّے وِچّ مُہارت ہاسل کر لویگا تاں جۄ پڑھائی پُۄری کرن پِچھّۄں آپݨے پَیراں اُتّے کھڑھا ہۄ سکے۔ پر کُجھ ہی ورہِیاں وِچّ اِہ سۄچ الۄپ ہۄ گئی تے کِتّا سِکھلائی نیں دم تۄڑ دِتّا۔

مُڈھلے پںجّ سُدھاراں وِچّ اِمتِہان وِچّ نکل نُۄں رۄکݨا اہِم ہَے۔ اِس نال جِتھّے بچّے وِچّۄں مِہنت کرن دی رُچی گھٹدی ہَے اُتھّے بیئیِمانی دا بِیج وی پُںگّرن لگدا ہَے۔ دُۄجا کارج رٹّے نُۄں رۄکݨا ہَے۔ ساڈی پڑھائی ادھِیاپک ولّۄں پڑھائے پاٹھ نُۄں یاد کرنا ہَے اتے اِمتِہان وِچّ اُس نُۄں اُسے ترہاں لِکھ دیݨا ہَے۔ بچّے نُۄں اُس وِشے بارے کُجھ نواں سۄچݨ لئی اُتشاہِت نہِیں کِیتا جاںدا۔ اِںجھ اُس دی سۄچ شکتی اتے کُجھ نواں کرن دا اُتشاہ کھتم ہۄ جاںدا ہَے۔ کۄشِش ہۄݨی چاہِیدی ہَے کِہ ادھِیاپک ولّۄں پڑھائے پاٹھ وِچّ وِدِیارتھی نواں کی جۄڑ سکدا ہَے۔ پر ہُݨ جیکر کۄئی اجِہا کردا ہَے تاں اُس دے نمبّر کٹّ لئے جاںدے ہن۔ وِدِیارتھی اِمتِہان پِچھّۄں سارا کُجھ بھُلّ جاںدا ہَے اتے کۄرے دا کۄرا رہِ جاںدا ہَے۔

ساڈے اکھَۄتی اںگّریذی سکُۄل بچِّیاں نُۄں آپݨے وِرسے نالۄں تۄڑ رہے ہن۔ سکُۄل وِچّ پںجّابی بۄلݨ تے پڑھن دی مناہی ہَے۔ اِںجھ بچّا آپݨی بۄلی نُۄں گھٹِییا سمجھݨ لگّ پَیںدا ہَے اتے آپݨے وِرسے تۄں ٹُٹّ جاںدا ہَے۔ آپݨے وِرسے اتے کدراں کِیمتاں تۄں ٹُٹّے ہۄئے بچّے آپ ہُدرے ہۄ رہے ہن تے کُراہے پَے رہے ہن۔ سکُۄلاں وِچّ بچِّیاں نُۄں کِرت نال نہِیں جۄڑِیا جاںدا سگۄں ہتھِّیں کمّ کرن نُۄں گھٹِییا سمجھِیا جاݨ لگّ پِیا ہَے۔ آئُݨ والے سمیں وِچّ سرکاری اتے گَیر سرکاری کھیتر وِچّ نَۄکرِییاں گھٹّ ہۄ جاݨگِییاں۔ بچِّیاں نُۄں ہُنری بݨ آپݨے لئی آپ رُذگار پَیدا کرنا پویگا۔ ادھِیاپکاں نُۄں آپ بچِّیاں نال رل کے سکُۄل دی ساف سفائی٬ فُلّ بُۄٹِیاں دی دیکھبھال٬ گھرۄگی بگِیچی وِچّ کمّ کرن دی آدت پائُݨی چاہِیدی ہَے۔ اُنہاں نُۄں آپݨے گھراں وِچّ وی اجِہے پْراجَیکٹ کرن لئی اُتشاہِت کرن دی لۄڑ ہَے۔ سکُۄلاں وِچّ ہُنری سِکھلائی دی وِوستھا ہَے پر اِس پاسے کِسے سکُۄل ولّۄں وی دھِیان نہِیں دِتّا جاںدا۔ اِہ سِکھلائی ذرُۄری ہَے۔ اِس نال بچّے وِچّ کِرت دی آدت پویگی اتے آپݨے ہُنر نُۄں ہۄر ودھِییا بݨائُݨ دے نویں نویں پھُرنے فُرنگے۔ اجے وی کُجھ ادھِیاپک ہن جِہڑے سہی ارتھاں وِچّ بچِّیاں دا مارگ درشن کر رہے ہن۔

سرکار نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ اِس پاسے سںجِّیدگی نال یتن کِیتے جاݨ۔ جِہڑے ادھِیاپک سِکھلائی پْراپت کرکے آئے ہن٬ اُنہاں نُۄں اُتھّے ویکھے کارجاں نُۄں لاگُۄ کرن لئی اُتشاہِت کِیتا جاوے۔ پںجّاب جِہڑا دیش دا سبھ تۄں ودھِییا سُۄبا سی٬ اُہ ہُݨ نِواݨ ول جا رِہا ہَے۔ نوِیں پِیڑھی دِشاہِیݨ ہۄ رہی ہَے۔ مُںڈِّیاں وِچّۄں پڑھن تے کُجھ نواں کرن دی رُچی کھتم ہۄ رہی ہَے۔ ہر کھیتر وِچّ کُڑِییاں دا بۄلبالا ہَے۔ اِہ فخر والی پْراپتی ہَے۔ پْرںتُّۄ مُںڈِّیاں اتے کُڑِییاں وِچّ سکاراتمِک مُکابلے نُۄں اُتشاہِت کرنا ذرُۄری ہَے۔ جیکر اجِہا ناں کِیتا گِیا تاں سماجِک اُلجھݨاں ودھ سکدِییاں ہن۔ ادھِیاپکاں نُۄں بینتی ہَے کِہ سیوا دے مِلے اِس مَۄکے دا پُۄرا لابھ اُٹھائُݨ۔ پںجّاب دے بچِّیاں نُۄں سِدھّے راہ پائیِئے اتے پُٹھّے راہاں اُتّے بھٹکݨ تۄں بچائیِئے۔ اِہ منّ کے چلِّیئے کِہ سہُۄلتاں دی کمی دے باوجُۄد وی کُجھ نواں کرکے وِکھاواںگے۔

* * * * *