امّْرِتسر جیلہ دی گلّ ہَے۔ اَیمرجَیںسی وِچ ڈی آئی آر ادھِین جیلہ وِچ بںدّ ساں۔ اِک دِن دھُپّے کمبّل وِچھا کے بَیٹھے گپّ-گِیان وِچ رُجھّے ہۄئے ساں۔ نِیلے رںگّ دے نِہںگّی باݨے والا کۄئی سجّݨ ساڈی بَیرک دا درواذا لںگھّ کے اںدّر وڑِیا تے ساہمݨِئۄں مِلݨ والے بںدّے نُۄں کُجھ پُچھّدا دِسِیا۔ اُس بںدّے نیں ساڈی ٹۄلی ولّ اِشارا کِیتا۔ ساڈے ولّ تُرے آئُںدے نِہںگّ سِںگھّ نُۄں مَیں جھٹّ پچھاݨ لِیا۔ اُٹھّدِیاں اُسدا سواگت کِیتا٬ "بلّے! بلّے!! نِہںگّ سِئہاں٬ تُۄں ایتھے کِویں؟"
اُہ سکِیاں وِچۄں لگّدی میری بھُۄیا تیجۄ دا دُۄجے نمبّر دا 'چھڑا-چھاںٹ' پُتّ اجِیت سِںگھّ سی جِسنُۄں اسِیں سارے 'جِیتا نِہںگّ' آکھدے ساں۔ میرے پِتا تے بھُۄیا تیجۄ دا پِچھلا پِںڈّ بھڈاݨا سی۔ بھُۄیا تیجۄ سُر سِںگھّ وِیاہی گئی سی تے میرا پِتا وی دیش-وںڈّ تۄں پِچھّۄں آپݨے نانکے پِںڈّ سُر سِںگھّ وِچ ہی آپݨے مامے دا مُتبنّا بݨ کے پرِوار سمیت آݨ وسِّیا سی۔ اِس پِںڈّ وِچ میرا پِتا بھُۄیا تیجۄ دی وڈّی دھِر سی۔ دۄواں پرِواراں دا آپس وِچ ڈُۄںگھا مِلورتݨ سی۔ ہفتے دسِیں دِنِیں اِکّ-دُۄجے گھر گیڑا وجّدا رہِںدّا۔ لۄڑ ویلے اِک-دُۄجے دے جۄترا وی لا آئُںدے٬ پٹھّے-دتھّے دی وی لَے-دے کر لَیںدے۔ بھُۄیا دے وڈّے دۄویں پُتّ ہربںسّ تے جِیتا اُمر وِچ میرے تۄں وڈّے سن تے مَینُۄں چھۄٹے بھراواں واںگ پِیار کردے سن۔ اِس کرکے مَینُۄں نِکّے ہُںدّے تۄں اُہناں دے گھر جاݨا تے کھیڈݨا چںگّا لگّدا۔ آپ انپڑھ ہۄݨ کر کے اُہ ہُشِیار 'پڑھاکُۄ' وجۄں مَینُۄں کدردانی نال ویکھدے۔ ہربںسّ نیں تاں ذِد کر کے آپݨے وِیاہ 'تے مَینُۄں سربالہا بݨائِیا سی جد کِہ نیڑلی رِشتیداری وِچۄں کۄئی میرا ہی ہاݨی مُںڈّا نویں کپّڑے سوائی سربالہا بݨن دی تِیاری کسّی بَیٹھا سی۔ بںہّسے تے جِیتے دا میرے پِئۄ نُۄں 'ماما٬ ماما' کہِںدِّیاں مُۄںہ ناں تھکّدا۔ اُہناں دے چھۄٹے بھراواں نال میری بہُتی ساںجھ نہِیں سی۔
ذمِین جائِداد ہۄݨ دے باوجُۄد پتا نہِیں جِیتے نُۄں کۄئی ساک سِرے کِئۄں نہِیں سی چڑھِیا۔ ہَۄلی ہَۄلی واہی دے کمّ-دھںدّے وِچۄں اُسدا من اُچاٹ ہُںدّا گِیا۔ اِک دِن اُسنے بابے بِدھی چںدِّییاں تۄں امّْرِت چھک کے نِہںگّی-باݨا سجا لِیا۔ نِہںگّ بݨ کے اُہ پکّے تَۄر 'تے 'دل' نال رہِݨا چاہُںدّا سی۔ جِیتے دا پرِوار خُد بھائی بِدھی چںدّ دی 'چھِینا' گۄت نال سمبّںدھّ رکھّدا سی۔ بِدھِیچںدِّییاں نال بھائیِچارے دی ساںجھ ہۄݨ کر کے بابے چاہُںدّے سن کِہ جِیتے دے پِتا رںگّا سِںگھّ دا 'مُںڈّے نُۄں گھرۄں پُٹّݨ دا' اُہناں دے سِر اُلاہماں ناں آوے؛ اِس لئی امّْرِت چھکݨ تۄں بائد وی اُہناں دی اِچھّا سی کِہ جِیتا گھر دے کمّ-کار نال جُڑِیا رہے۔ پر جِیتے نُۄں اِہ منذُۄر نہِیں سی۔ اُہ 'چکّرورتی' ہۄ گِیا۔
بھُۄیا دے کہِݨ 'تے میرے پِئۄ نیں سمجھائِیا تاں کہِںدّا٬ "ماما! تُۄں ای دسّ مَیں کِیہدے لئی واہی 'چ دِن رات پھاٹاں بھنّائُدا پھِراں۔ مَیں کِہڑا کِسے آپݨی چُۄڑے والی نُۄں شنِیل دا سُۄٹ سِوا کے دیݨا ایں! تے میرے کِہڑے چھِںدُّۄ ہُݨِیں رۄںدے پھِردے نیں پئی اُہناں دی پھِیس تارن والی رہِںدّی اے! ہُݨ ناں کِسے دی ہِڑک ناں جھِڑک۔ ناں کۄئی سویرے-ساجھرے ہلاں لئی جگاوے۔ آپݨی مرذی سَۄںئیِئے٬ آپݨی مرذی جاگِیئے۔"
اُہ تاں 'وارِسشاہ' والا راںجھا جۄگی بݨِیاں پِیا سی!
نِیلا چۄلا٬ سِر 'تے چکّر لا کے سجائی دستار تے ہتھّ وِچ لمّاں برچھا۔ جدۄں کدی اُسدا دِل کردا اُہ سُکھّے نال لہیڑ کے ساڈے گھر آ وجّدا۔ گھںٹِّیاں بدھّی بَیٹھا ایدھر-اۄدھر دِییاں ماری جاںدا۔ وِچ وِچ بِیبی نُۄں وی ہُکم کری جاںدا٬ "مامی چاہ بݨا کرڑی جِہی؛ جے پرشادا تِیار ہۄ گِئَے تاں لِیا ہتھّ دھُیا۔ دال 'چ رتا تھِںدّا واہوا پا دئیِں٬ سُۄمپُݨا ناں کرِیں۔"
اسِیں وی اُسنُۄں ٹیڈھے میڈھے سوال کردے رہِںدّے تے اُسدِییاں جھلّ-وللِّییاں سُݨ سُݨ کے خُش ہُںدّے۔
اِکّ دِن کِسے نیں میرے پِئۄ نُۄں اُلاہماں دِتّا٬ "تُہاڈا نِہںگّ سُںہّ رَۄڑ وِچ سائیِکل چلائُںدے ساڈے نِکّے مُںڈِّیاں تۄں سائیِکل لَے کے بھجّ گِئَے۔ اُہدے گھردِیاں نُۄں آکھِئَے تاں اُہ کہِںدّے نیں کِہ اُہناں نُۄں ناں تاں اُسدے کِسے پکّے ٹِکاݨے دا پتَے تے ناں ہی اُہ اُہناں دے کہِݨے وِچ اےَ۔ بابِیاں کۄلۄں وی نہِیں مِلِیا۔ تُسِیں کُجھ کرۄگے کِہ پُلِس نُۄں آکھِیئے!" میرے پِتا نیں سائیِکل مُڑوا دیݨ دا وائدا کرکے اُہناں نُۄں سمجھائِیا کِہ اُہ کُجھ دِن ہۄر اُڈِیک لَیݨ تے پُلِس کۄل ناں جاݨ۔
دسِیں پںدّرِیں دِنِیں جِیتا آپ ہی سائیِکل اگلِیاں دے گھر پھڑا آئِیا۔ میرے پِتا نیں پُچھِّیا کِہ اُسنے اجِہا کِئۄں کِیتا تاں ہسّدا ہۄئِیا کہِݨ لگّا٬ "اۄ ماما٬ تیری سہُں! گلّ کی ہۄݨی سی۔ مُںڈّے رَۄڑ 'چ شَیکل چلائُݨ ڈہے سی۔ مَیں اُہناں تۄں شَیکل پھڑھ کے آکھِیا٬ "لِیائۄ اُئے مُںڈِّئۄ٬ ویکھِیئے تہاڈا شَیکل بھلا ہَۄلا چلّدَے کِہ بھارا۔ شَیکل چلا کے ویکھِیا٬ واہوا ہَۄلا چلّدا سی۔ مَیں سۄچِیا٬ چلّ مناں؛ 'ورنالِئۄں' بھُۄیا نُۄں ای مِل آئیِئے٬ 'وا وی پِچھّۄں دی آ۔"
اُہ اجے وی چِٹّے چِٹّے دںدّ کڈھّی ڈھِڈّ ہِلا کے ہسّی جا رِہا سی۔
جِیتے نُۄں آپݨے کۄل بِٹھا کے ہسّدِیاں پُچھِّیا٬ "نِہںگّ سِہاں! لگّدَے اَیتکِیں 'وا 'ورنالے' دی تھاں امبّرسر ولّ وگدی سی؟"
میرا خِیال سی کِہ اُہ کِسے 'اِہۄ-جِہے' چھۄٹے-مۄٹے کیس وِچّ ہی اںدّر آئِیا ہۄویگا۔ اپرادھی بِرتی والا تاں اُہ ہَے نہِیں سی۔
"اۄ 'وا کِتھّے بھراوا! اَیتکِیں تاں 'نیرہی دھُۄہ لِیائی اے۔"
اُہ کِسے 'کتل-کیس' وِچّ پھس گِیا سی۔
"کتل کِویں ہۄ گِیا؟"
"کتل کی ہۄݨا سی۔ کتل تاں مَینُۄں کِیتا کرائِیا ای مِل گِیا بھراوا!" اُہ اجے وی ہسّ رِہا سی۔
اُہ پِچھلے کُجھ مہِینِیاں تۄں پِںڈّۄں باہروار بابے بِدھی چںدّ دی سمادھ 'تے وی کدی کدی رات کٹّ لَیںدا سی۔ اِک بجُ.رگ بھائی اۄتھے سیوا کردا سی۔ جِیتا اُس نال رل کے سُکھّے والی شردائی رگڑدا۔ بابا پِںڈّۄں گذا کر لِیائُںدا۔ آئے گئے نُۄں پرشادا مِلدا تے اُہناں نُۄں وی۔ جِیتا کدی کدی وِچۄں اُڈںتّر وی ہۄ جاںدا تے کئی کئی دِن ناں پرتدا۔ اُسدی کِہڑا کِسے دفتر وِچ ہاذری لگّݨی سی۔ اِںج ہی اُہ 'یاترا' 'تے گِیا ہۄئِیا سی کِہ پِچھّۄں اِک سویرے کِسے نیں سمادھاں دے باہر بابا مرِیا پِیا ویکھِیا۔ اُہدِییاں گۄدڑِییاں دی پھرۄلا-پھرۄلی وی کِیتی ہۄئی سی۔ اِس 'پھرۄلا-پھرالی' تۄں ہی پُلِس نُۄں شکّ ہۄئِیا کِہ بابا کُدرتی مَۄت نہِیں مرِیا سگۄں اُسدا کتل ہۄئِیا ہَے۔
پُلِس نیں اِہ کتل کیس جِیتے 'تے پا دِتّا سی تے اُسدے واپس پرتݨ 'تے اُسنُۄں گْرِفتار کر لِیا سی۔
"پتا نہِیں اُہنُۄں کِسے مارِیا سی کِہ آپے مر گِیا سی۔ جان تاں اگّے ہَے نی سی بذُرگ وِچ۔ پہِلاں ای نِبھِیا پِیا سی۔ نالے میرا تاں وِچارا بڑا پْریمی سی۔ ڈھگّی کھاواں جے جھُۄٹھ بۄلاں۔ نالے تیرے کۄل کاہدا جھُۄٹھ۔ اُہدے گرِیب کۄل کِہڑے کھجانے دبّے پئے سن! مَیں تاں چہُں-پںجّاں دِناں تۄں اۄتھے ہَے وی نہِیں ساں۔ سارا سِیاپا اۄتھے ناں ہۄݨ نیں ای پائِیا۔ سارے آکھݨ سمادھِیں تاں جِیتا ہی ہُںدَّے۔ اُہۄ ہی مار کے کِتے اگّے-پِچھّے ہۄ گِئَے ہُݨ۔ پُلِس نیں کتل میرے 'تے پا 'تا۔ میری کِسے اِکّ نہِیں سُݨی۔ پِچھلے بُدھّوار اَیتھے جیلہ وِچ لِیا سُٹِّیا۔ ایتھے سُکھّے دی بڑی تںگّی آ۔ اۄں دۄ پھُلکے ای چھکݨے آں۔ اںدّر کی تے باہر کی!"
مَیں ہۄر وی کھُرچ کے پُچھِّیا۔ اُسدے سُبھاء اتے گلّ-بات کرن دے اںدّاذ تۄں جاݨُۄ ساں۔ لگّا؛ جِیتا تاں ناں-ہکّ ہی کتل کیس وِچّ پھس گِیا سی۔ خِیال آئِیا اُہ بابے بِدھی چںدِّییاں دا 'سِںگھّ' سی۔ اُہناں اِسنُۄں بچائُݨ لئی کِئۄں نہِیں کِیتا؟ "تیرے کیس دی پَیروی کَۄݨ کر رِہَے؟ تیرے گھر دے جاں بابے بِدھِیچںدِّیئے؟"
"پَیروی میری کِیہنے کرنی سی! بھرا آںہدے ہۄݨگے چلّ فاہے لگُّۄ تاں ہِسّے آئُںدے دۄ کِلے سامبھݨ والے بݨاںگے۔ نالے اُہ سۄچدے ہۄݨگے آپے بابے کۄئی چارا کرنگے۔ بابِیاں نُۄں لگّدَے٬ اُۄں میرے 'تے ہی شکّ اےَ۔"
اِہ جاݨ کے ہۄر وی دُکھّ ہۄئِیا کِہ اُس لئی کِسے نیں اجے تکّ وکِیل دا وی کۄئی بںدّۄبست نہِیں سی کِیتا۔ مَینُۄں لگّا٬ جِیتا وِچارا تاں بھںگّ دے بھاڑے پھاہے لگّ جاݨا ہَے۔ اِسدے بچاء لئی کی کِیتا جاوے!
رۄٹی ویلا ہۄ جاݨ 'تے جِیتا پھِر مِلدے-گِلدے رہِݨ دا وائدا کر کے آپݨی بَیرک وِچ چلا گِیا تے مَینُۄں سۄچاں وِچ پا گِیا۔ اِہ وی کی وِڈمبّنا سی کِہ میری پتنی دی بھُۄیا دا پُتّ تے میری بھُۄیا دا پُتّ دۄویں ہی جھُۄٹھے کتل-کیس وِچ پھس گئے سن! مَیں نہِیں ساں چاہُںدّا کِہ جِیتا وی اُس واںگ جیلہ وِچ اُمر کَید بھۄگے! پر مَیں اںدّر بَیٹھا اُس بیکسُۄر لئی کی کر سکدا ساں! میری تاں آرتھِک ہالت وی اجِہی نہِیں سی کِہ کۄلۄں پَیسے خرچ کے اُسدا مُکدّما لڑن لئی کۄئی چںگّا وکِیل کھڑا کر سکاں۔ مَیں تاں چِٹّے کاغذاں 'تے کالے اکھّر واہُݨ والا مامُۄلی لیکھک ساں۔
میرے من نیں مَینُۄں وںگّارِیا٬ "تُۄں مامُۄلی کِویں ایں؟ تیرے اکھّراں وِچ کۄئی 'تاکت' ہۄئیگی تاں ہی تَینُۄں اگلِیاں 'اکھّراں دے ہوالے نال' اںدّر کِیتا ہَے!"
پر میرے 'اکھّراں دی تاکت' جِیتے دے کِس کمّ؟
اچنچیت میرے اںدّر بِجلی کَۄںدھ گئی۔ جِیتے دے پرسںگّ وِچ وی مَیں آپݨے 'اکھّراں دی تاکت' پرخ کے ویکھ سکدا ساں!
مَیں سۄچِیا؛ مَینُۄں دل بابا بِدھی چںدّ دے مُکھی بابا دئِیا سِںگھّ نُۄں٬ جِہڑے بابا بِدھی چںدّ دی اںسّ-بںسّ وِچۄں یارویں تھاں 'گدّی-نشِین' سن٬ جِیتے دی مدد کرن لئی چِٹھّی لِکھݨی چاہِیدی ہَے۔ آخر جِیتا اُہناں دے دل دا 'سِںگھّ' سی۔ اُںجھ وی اُہناں دے 'چھِینا' بھائیِچارے وِچۄں سی۔ جے بابے اُسدی مدد تے آ جاںدے ہن تاں جِیتے دا بچ جاݨا لاذمی سی۔ کیس اجے شرُۄیاتی دَۄر وِچ ہی سی تے بابا جی دی تاں سرکارے-دربارے پُۄری پہُںچّ سی۔ راجنِیتِیوان٬ پُلسِیئے تے ہۄر سرکاری ادھِکاری اُہناں نُۄں دُۄرۄں دُۄرۄں متھّا ٹیکݨ آئُںدے سن۔
جِیتے ولّۄں چِٹھّی لِکھ کے مَیں بابا جی نیں من وِچ جِیتے لئی ترس تے ہمدردی دے بھاو جگائُݨے سن! آپݨے 'لیکھکی ہُنر' نال اُہناں دی سںوّیدنا نُۄں ٹُمبّݨا سی۔ مَۄت دے جال وِچّ پھس گئے جِیتے دی تڑپدی-پھڑپھڑائُںدی آتما بݨ کے اُسدے بچاء لئی ترلا پائُݨا سی۔
اجّ میری لِکھݨ-کلا دا بڑا وڈّا اِمتِہان ہۄݨ والا سی۔
اُس رات مَیں وکھّرے بَیٹھ کے تے من-چِتّ بِرتی نُۄں اِکاگر کر کے بابا بِدھی چںدّ دل دے مُکھی بابا دئِیا سِںگھّ دے ناں جِیتے ولّۄں اِکّ لمّی چِٹھّی لِکھی۔ چِٹھّی لِکھدِیاں ہۄئِیاں مَیں 'ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ' نہِیں ساں رہِ گِیا جِس دا ڈیرِیاں٬ بابِیاں جاں دھرم تے دھارمِک شخسِیئتاں بارے وکھّرا ترک تے دْرِشٹِیکۄن سی۔ مَیں تاں جِیتا بݨ گِیا ساں تے اُسدے دھارمِک تے شردھالُۄ دْرِشٹِیکۄن تۄں بابا جی نُۄں مُخاتب ساں۔ میرا 'ترک' تاں اِہۄ سی کِہ مَیں جِیتے دے گُںگّے اںدّر نُۄں ذبان دیݨی ہَے جِہڑی بابا جی دے من نُۄں نیڑِئۄں سُݨ سکے۔ لِکھدِیاں ہۄئِیاں مَیں جِیتے دی تھاں آپݨے آپ نُۄں بیکسُۄر پھسِیا مہِسُۄس کر رِہا ساں۔
اینے سالاں بائد چِٹھّی دی بھاشا تے ویروے تاں ہُݨ یاد نہِیں پر چِٹھّی وِچ پیش بھاوناواں تے 'ترک' اِس پْرکار اُسارِیا گِیا جِس نال بابا جی دِییاں بھاوناواں نُۄں جُمبِّش مِل سکے۔ بھائی بِدھی چںدّ گُرُۄ ارجن دیو تے گُرُۄ ہرگۄبِںدّ ساہِب دے سمکالی تے شردھالُۄ سِکھّ سن۔ بابا دئِیا سِںگھّ دے پِتا بابا سۄہݨ سِںگھّ نیں آپݨے جِیون کال وِچ پِںڈّ سُر سِںگھّ وِچ گُرُۄ ہرگۄبِںدّ ساہِب دے گُردوارے دی اِمارت بݨوائی سی جِتھّے ہر سال بڑا وڈّا سالانا جۄڑ میلا لگّدا سی۔ بابا جی نُۄں 'سچّے-سُچّے گُرسِکھّ تے بْرہم-گِیانی' وجۄں وڈِیا کے مَیں گلّ 'بںدّی-چھۄڑ' گُرُۄ ہرگۄبِںدّ ساہِب دے ہوالے نال ہی شُرُۄ کر کے کُجھ اِسترہاں لِکھِیا:
'تُسِیں 'کلجُگ' وِچ اۄس سچّے پاتشاہ دے سچّے پْرتِینِدھ ہۄ جِسنُۄں 'بںدّی-چھۄڑ' دے ناں نال سارا سِکھّ-جگت جاݨدا ہَے۔ اجّ تُسِیں ہی ساڈے سچّے ہمدرد تے ساڈِییاں چُراسِییاں کٹّݨ والے بںدّی-چھۄڑ ہۄ۔ 'چُراسِییاں' ساہمݨے اِہ دُنِیاوی جیلہاں تاں تُہاڈے اگّے کُجھ ارتھ ہی نہِیں رکھّدِییاں۔ اِسے کرکے ایتھے جیلہ وِچ بَیٹھِیاں وی مَیں چڑھدی کلا وِچ ہاں۔ مَینُۄں کاہدا فِکر جد تُہاڈے ناں واںگ ہی تُہاڈا دئِیاوان ہتھّ میرے سِر اُتّے ہَے۔ ایسے کرکے تاں مَیں شاہ ہُسَین دے کہِݨ مُتابک 'ماپے چھۄڑ کے تُہاڈے لڑ لگِّیا ساں۔' تُہاڈے کۄلۄں امّْرِت چھک کے مَیں اُسترہاں ہی آپݨے آپ نُۄں تُہاڈے سِینے نال لگّا مہِسُۄس کردا ہاں جِویں بھائی بِدھی چںدّ جی نُۄں اُدۄں لگّا سی جدۄں گُرُۄ جی نیں بھائی بِدھی چںدّ نُۄں آپݨے سِینے نال گھُٹّدِیاں کِہا سی٬ 'بِدھی چںدّ چھِینا گُرُۄ کا سِینا۔' اُس دِن تۄں بائد تُسِیں ہی میرے ماں-باپ تے ہۄر سبھ کُجھ ہۄ۔ تُہاڈے سِینے نال لگّے تُہاڈے اِس نِماݨے سِںگھّ نُۄں بھرۄسا ہَے کِہ تُسِیں اݨبۄلِیاں ہی اگلے دی بِرتھا جانݨ والے٬ من دِییاں بُجھّݨ والے ہۄ۔ تُسِیں در 'تے آئِیاں دِییاں فرِیاداں سُݨدے تے اُہناں دے دُکھّ ہردے ہۄ۔ بیکسُۄرے دُکھِییاں دی کُرلاہٹ تُہاڈے تۄں ودھّ بھلا ہۄر کِس نُۄں سُݨائی دے سکدی ہَے! میرے بیکسُۄر ہۄݨ دی کُرلاہٹ 'گھٹ گھٹ کے اںتّر کی جانݨ والے' تُہاڈے رہِم-دِل آپے نُۄں بھلا کِویں ناں سُݨی ہۄئیگی! جے اجے تکّ تُسِیں میرے بچاء لئی کُجھ نہِیں کِیتا تاں اِس پِچھّے وی تُہاڈی کۄئی رذا ہی ہۄئیگی۔ کدی کدی دُنِییاںدار ہۄئِیا میرا دِل سۄچدا ہَے کِہ تُہاڈے اگّے ترلا پاواں کِہ مَینُۄں اِس جیلہ وِچۄں مُکت کرائۄ۔ پھِر سۄچدا ہاں کِہ جدۄں بابا جی ہی ہُݨ میرے ماپے٬ میرے گُرُۄ تے میرا ربّ ہن تاں اُہناں نُۄں بھلا میرا بیگُناہ دا ترلا کِویں ناں سُݨدا ہۄئیگا تے اُہ میری 'بںدّ-کھلاسی' کرائُݨ لئی بھلا اُدّم کِویں ناں کرنگے! تُسِیں مَینُۄں آپݨے سِینے نالۄں لاہ کے جیلہاں وِچ رُلݨ لئی دُۄر کِویں سُٹّ سکدے ہۄ! تُہاڈے 'بںدِّیچھۄڑ' چۄلے دی اِک کنّی تاں میرے ہتھّ آ ہی جائیگی! مَیں مُڑ تۄں آذاد فِذا وِچ ساہ لَیںدا تُہاڈے چرنا وِچ بَیٹھا ہۄواںگا۔'
اِسترہاں دے رلدے-مِلدے بھاواں والی چِٹھّی جِیتے ولّۄں لِکھ کے مَیں اُسدے نِردۄش ہۄݨ دا واستا پائِیا۔ شبداں وِچّ آپݨا اںدّر گھۄل دِتّا۔ اِس گھُلے ہۄئے دِل نیں بابا جی دا دِل پِگھلائُݨا سی!
اگلے دِن چِٹھّی پڑھ کے جِیتے نُۄں سُݨائی۔
اِہ چِٹھّی جیلہ تۄں باہر وی مَیں ہی پہُںچّائُݨی سی۔ کُجھ دِناں تکّ میری ترِیک سی۔ آپݨے نال چِٹھّی لَے جاواںگا تے اۄتھے کِسے آئے دۄست-رِشتیدار نُۄں ڈاک وِچ پائُݨ لئی کہِ دِیاںگا۔
اِکّۄ کیس نال سمبّںدھِّت ہۄݨ کر کے بِجلی بۄرڈ والے بلبِیر نیں اتے مَیں اِکٹھِّیاں ترِیک بھُگتݨ جاݨا سی۔ سانُۄں جیلہ دی ڈِئۄڑھی وِچ لَے کے جاݨ والے جیلہ کرمچاری ساڈے جاݨُۄ ہۄ چُکّے سن اتے ساڈے وِچاراں کرکے ساڈی اِذّت کردے سن۔ مَیں اُہناں نُۄں دسِّیا کِہ مَیں جِیتے نِہںگّ دی چِٹھّی باہر لَے کے جاݨی ہَے۔
"گلّ ای کۄئی نہِیں بھا جی!" اُہناں آکھِیا۔
ڈِئۄڑھی وِچ آپݨے آپݨے مُکدّمِیاں دِییاں ترِیکاں بھُگتݨ والے ہۄر لۄک وی سن۔ ترِیک 'تے جاݨ والے سانُۄں سارِیاں نُۄں اِک لائیِن وِچ کھڑھا کر لِیا گِیا۔
"جِہدے کۄل جۄ کُجھ وی ہَیگا٬ اُہ ہُݨے باہر کڈھّ کے پھڑا دیوے۔ پھِر ناں آکھِئۄ!" گارد نال جاݨ والے ہوالدار نیں دھمکائِیا اتے پھِر لائیِن دے اِک سِرے تۄں سبھ دِییاں تلاشِییاں لَیݨِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں۔
"جدۄں مَیں آکھ جُۄ آکھ دِتّا سی تاں تَینُۄں سُݨِیاں نہِیں سی۔ بُجّے دِتّے سی کنّاں 'چ؟ تُسِیں لۄک چھِتّر دے یار اۄ۔" ہوالدار دی آواذ دے نال ہی 'تاڑ! تاڑ!!' چپیڑاں وجّݨ دی آواذ سُݨی۔ ہوالدار رۄہ وِچ مچّ پِیا سی۔ واری واری تلاشی لَیںدِیاں جِس کۄلۄں وی کُجھ لبھّدا اُسنُۄں اُہ کھُلّہے دِل نال گالہاں تے چپیڑاں دی بخشِش کری جا رِہا سی۔ میری ساہمݨی جیب وِچ جِیتے والی چِٹھّی سی۔ پر مَیں لائیِن دے لگبھگ اخِیر 'تے ساں۔ میرے کۄل پہُںچّدِیاں نُۄں اجے اُسنُۄں چِر لگّݨا سی۔ چہُں کدماں دی وِتھّ 'تے میرے ہمدرد کرمچاری کھلۄتے ہۄئے سن۔ اُہناں وِچۄں اِک جݨا رجِسٹر 'تے ناں پتے لِکھݨ والے کرمچاری نُۄں کُجھ لِکھا رِہا سی تے دُۄجا اُس 'تے جھُکِیا ہۄئِیا سی۔ مَینُۄں آس سی کِہ میرے تکّ ہوالدار دے پہُںچّݨ تۄں پہِلاں ہی اُہ 'اُدھرۄں' وِہلے ہۄ کے میری 'سُرکھِّیا' لئی آ ہاذر ہۄݨگے۔ اُہناں وِچۄں رجِسٹر 'تے جھُکݨ والے نیں آپݨے ساتھی نُۄں کِہا وی٬ "تُۄں اۄدھر دھِیان رکھّ۔"
اُسنے رجِسٹر ولّ ویکھݨۄں ہٹ کے ساڈے ولّ جھات ماری تے مَینُۄں سُرکھِّئت 'ہدُۄد' وِچ جاݨ کے پھیر ساتھی نال ہی رجِسٹر 'تے جھُک گِیا۔ ہوالدار میرے تۄں پہِلاں کھلۄتے بلبِیر کۄل ساہمݨے آ کھڑا ہۄئِیا۔ جدۄں اُہ میرے ساہمݨے ہۄئِیا مَیں جیب وِچۄں بھرۄسے نال چِٹھّی کڈھّ کے تھۄڑِیہ وِتھّ 'تے کھلۄتے آپݨے ہمدرد کرمچارِییاں ولّ اِشارا کر کے٬ ہوالدار نُۄں دسّݨ تے اُہناں ہمدرداں دا دھِیان آپݨے ولّ مۄڑن لئی آواذ دیݨ ہی والا ساں کِہ ہوالدار نیں 'پٹاک' کردا ذۄردار تھپّڑ میری گلّہ 'تے جڑ دِتّا۔ کھڑاک نال ڈِئۄڑھی گُۄںج اُٹھّی۔ میری آواذ مُۄںہ وِچ ہی گھُرل ہۄ گئی۔
بلبِیر نیں وی اُسدا اُٹھدا ہتھّ ویکھ لِیا سی۔ اُسنے ہمدرد کرمچاری نُۄں سُچیت کرن لئی اُسدا ناں لَے کے آواذ مار دِتّی۔ اُسنے تُرت پِچھّے بھَۄں کے ویکھِیا۔
'بھاݨا' تاں ورت چُکّا سی!
"اۄ ویکھِیں ویکھِیں!" کہِںدِّیاں دُۄجا تھپّڑ مارن لئی ہوالدار دا اُٹھِّیا ہتھّ اُسنے چھال مار کے پھڑھ لِیا۔ اُسدا دُۄجا ساتھی وی کۄل آ کھلۄتا۔
"یار بںدّا-کُ-بںدّا تاں ویکھ لِیا کرۄ۔" اُسنے ہوالدار نُۄں ہِرخ اتے پچھتاوے نال کِہا۔
"پہِلاں دسّݨا سی ناں پھیر۔ بںدّے دے مُۄںہ 'تے تاں نہِیں ناں لِکھِیا ہۄئِیا!"
"سَۄری بھا جی! تُسِیں پہِلاں آواذ دے دیݨی سی۔"
مَینُۄں دھرواس دے کے اُس آپݨے ساتھی ولّ مُۄںہ کِیتا۔
"مَیں تَینُۄں دھِیان رکھّݨ لئی کِہا وی سی٬ جدۄں مَیں جُۄ رجِسٹر 'تے لِکھائُݨ ڈِہا ساں؛ تُۄں میرے لاگے کھلۄ کے کی کڑچھ ماںجݨا سی!" اُسنے آپݨے ساتھی نُۄں جھِڑکِیا تے کھۄہی گئی چِٹھّی ہوالدار دے ہتھّ وِچۄں پھڑھکے میرے ہتھّ پھڑھائُںدِیاں ہوالدار ولّ مُۄںہ کِیتا٬ "تَینُۄں پتا وی ہَے٬ اِہ کَۄݨ نیں!"
اُہدے افسۄس کرن نال ہُݨ میرا کی سَۄرنا سی! میرے کنّ اتے گلّہ 'چۄں سیک نِکل رِہا سی۔ سِر گھُمّ رِہا سی۔ وجّی چپیڑ دا کھڑاک اجے وی ڈِئۄڑھی وِچ گُۄںجدا لگّدا سی۔ اَینے بںدِّیاں وِچ کھلۄتا مَیں ذلالت٬ نمۄشی تے ہِیݨ-بھاونا وِچ ڈُبّا ہۄئِیا ساں۔ اُہ دۄویں اجے وی اُسنُۄں 'مَیں کَۄݨ ہاں!" بارے دسّ رہے سن۔
اُہناں نُۄں سُݨن اُپرںتّ تھپّڑ مارن والے ہوالدار دے من وِچ پتا نہِیں کی آئِیا؛ اُسنے باںہ ودھا کے تسلّی دیݨ لئی میرا مۄڈھا گھُٹِّیا۔
مَیں آپݨے آپ وِچ پرتِیا۔ آپݨے ہمدرداں نُۄں پچھتاوے دے بھار تۄں مُکت کرن لئی جھُۄٹھی-مُۄٹھی ہسِّیا٬ "اِہنے تاں ماسٹر سالگ رام دی 'اِتِہاسک' چپیڑ دی 'شاں شاں' دُبارا چیتے کروا دِتّی۔"
مَیں پہِلی جمات وِچ ساں۔ ماسٹر سالگ رام نیں سانُۄں پھٹِّییاں اُتّے بۄل-لِکھت لِکھݨ لئی شبد بۄلِیا٬ 'اچار'۔ مَیں اۄسے ویلے لِکھ لِیا۔ پر ماسٹر اگلا شبد اجے بۄل نہِیں سی رِہا۔ اُہ دُۄجے مُںڈِّیاں ولّ ویکھ رِہا سی شائِد٬ جِہڑے اجے لِکھݨ دے یتن وِچ سن۔ مَیں وی اگلے ساتھی ولّ تھۄڑھا جھُک کے جھاتی ماری کِہ اِسنے اجے تکّ لِکھِیا کِئۄں نہِیں! سالگ رام نیں میری جھات نُۄں ویکھ لِیا اتے مَینُۄں اُٹھّ کے آپݨے کۄل آئُݨ لئی کِہا۔ ڈردا ڈردا مَیں اُسدی کُرسی کۄل گِیا تاں اُسنے وی ہوالدار واںگ ناں آ ویکھِیا ناں تاء تے "نکل کردَیں" آکھ کے 'پٹاک' کردی کٹّی ہۄئی چِیچی والے ہتھّ دی تِنّ-اُںگلی چپیڑ میری گلّہ 'تے جڑ دِتّی۔ اکھّاں وِچۄں پھُٹّ پھُٹّ ڈُلّہدے اتھّرُۄیاں نال میرا چِہرا تاں بھِجّݨا ہی سی؛ اچنچیت پئی دہِشت نال میری پجامی وی گِلّی ہۄ گئی۔ مَینُۄں تاں اُدۄں اجے 'نکل' دے ارتھاں دا وی پتا نہِیں سی۔ کِسے ولّۄں وجّی اِہ میری ذِںدّگی دی پہِلی چپیڑ سی۔ اِسے کر کے میرے لئی 'اِتِہاسک' سی۔ بِناں کسُۄر تۄں وجّی اِس چپیڑ دی پِیڑ ساری اُمر میرے ذِہن وِچ 'شاں شاں' کردی رہی سی۔ اجّ اِس وِچ دُۄجی چپیڑ دا وادھا ہۄ گِیا سی۔
کچہِری جاںدِیاں وی اِس چپیڑ دی گُۄںج میرے اںدّرلے گُمبّد وِچ گُۄںجدی گئی۔
ترِیک بھُگت کے جیلہ وِچ پرتݨ تۄں پہِلاں ہی سویر والی چپیڑ دی خبر میرے ساتھِییاں نُۄں مِل چُکّی سی۔
"اجّ تاں بھراوۄ دِن ای چںدّرا چڑھِیا۔ پہِلاں تاں ڈِئۄڑھی وِچ پٹاکا پَے گِیا۔ پھیر گارد والِیاں نیں دھۄکھا کِیتا۔ وکِیل نُۄں جھکانی دے کے پہِلاں ہی ترِیک لَے آئے۔ اجّ تاں بسّ اینا ای کمّ ہۄئِیا کِہ چپیڑ تۄں ساوِیں جِیتے نِہںگّ دی چِٹھّی تۄل کے ڈاکے پوا دِتّی اے۔ ویکھۄ اُسدا ہُݨ کی بݨدا اے!"
"جے دِن ای اینا منہُۄس چڑھِئَے تاں بݨنا بنائُݨا جِیتے دی چِٹھّی دا وی کُجھ نہِیں۔" کِسے نیں ٹۄݨا مارِیا۔
اِک جݨے نیں 'چپیڑ' والی کہاݨی 'کِویں واپری؟' سُݨن دی فرمائِش پا دِتّی۔
کی دسّدا اُہنُۄں! اُہ اِکّ وار کلپنا وِچ مَینُۄں پھیر چپیڑ وجّدی آپ ویکھݨی تے مَینُۄں وِکھائُݨی چاہُںدّا سی۔
مَیں ہسّ کے پھیر 'سالگ رام دی اِتِہاسک چپیڑ' دی کہاݨی پا دِتّی۔
"ماسٹر سالگ رام میرے پِںڈّ دا ای سی۔ لۄکاں اُہدِییاں کہاݨِییاں بݨائیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ پتا نہِیں جھُۄٹھِییاں جاں سچِّییاں۔ کہِںدّے؛ آپݨی سُہاگ رات نُۄں جدۄں اُہ چُبارے وِچ گھروالی کۄل گِیا تاں اِکدم ہیٹھلے جِییاں نیں نو-وِیاہی وہُٹی نُۄں رۄںدِیاں کُرلائُںدِیاں تے 'بچائۄ! بچائۄ' دے ہاڑے کڈھّدِیاں سُݨِیاں تے نال ہی سُݨی 'دھَیںہ! دھَیںہ!' دی آواذ۔ گھر دے جِیء تے پْراہُݨے بھجّے گئے۔ کی ویکھدے کِہ سالگ رام وہُٹی نُۄں کُٹّ رِہا ہَے تے اُہ جان بچائُںدی چُبارے وِچ نُکّرۄ-نُکّری بھجّی پھِردی ہَے۔ "کملا ہۄ گِئَں؟ اکل نُۄں ہتھّ مار۔ ہۄئِیا کی اے تَینُۄں؟" گھردِیاں پُچھِّیا تاں سالگ رام کہِںدّا٬ "مَیں جدۄں جمات 'چ جاںداں تاں پںجّاہ مُںڈّے 'کلاس سٹَیںڈ' آکھ کے مَینُۄں 'بںدّگی' کرن لئی اُٹھّ کے کھلۄ جاںدے نیں۔ اِہ میرے آئُݨ 'تے گُچھّا-مُچھّا ہۄ کے بَیٹھی رہی۔ 'کلاس-سٹَیںڈ' آکھ کے اُٹھّی کِئۄں نہِیں؟"
"ہوالدار وی کںجّر ساڈی 'کلاس-سٹَیںڈ' کرائُݨ لگّ پِیا سی۔"
اُس پل تاں چپیڑ دا کھڑاک سالگ رام دی کہاݨی دے ہاسے وِچ گواچ گِیا۔ پر اُںجھ جِیتے لئی وجّی چپیڑ دا سیک میرے کنّاں نُۄں کئی دِن لُۄںہدا رِہا۔
آخرکار اُس لئی لِکھی چِٹھّی وِچلے میرے شبداں دی تاکت نیں چپیڑ دے سیک نُۄں دھۄ دِتّا۔ میرے اںدّر خُشی دے پھُلّ کھِڑ پئے جدۄں مَینُۄں پتا لگّا کِہ جِیتے نِہںگّ دی اگلی پیشی 'تے بابا جی آپݨے سِںگھّاں دی بھِیڑ نال وکِیل سمیت کچہِری وِچّ ہاذر ہۄ گئے سن۔ پِچھّۄں پتا لگّا؛ جِیتے دی چِٹھّی کِسے سِںگھّ کۄلۄں سُݨ کے بابا جی مُسکرائے سن تے پھِر ہسّ کے آکھِیا سی٬ "کرِیئے بھائی کُجھ آپݨے جِیت سُںہّ دا ہُݨ تاں۔ کرنا ہی پَیݨَیں!"
جِیتا اگلی-اگلیری پیشی 'تے ہی چھُٹّ گِیا۔ کیس اجے اسلۄں ہی مُڈھلے دَۄر وِچ سی۔ شائِد پۄسٹماٹم دی رِیپۄرٹ اجِہی 'بݨوا دِتّی گئی' سی کِہ بذُرگ دی مَۄت کتل دی تھاں 'سُبھاوک' ہۄئی وِکھا دِتّی سی۔
میرے شبداں نیں نِردۄش بںدّے نُں پھاںسی دے تختے تۄں ہیٹھاں ڈِگدِیاں آپݨے ہتھّاں وِچّ بۄچ لِیا سی۔
لِکھݨ دا ہُنر ناول٬ کوِتا٬ کہاݨی آدِ راہِیں ہی کِسے دا جِیون نہِیں بدلدا سگۄں 'چِٹھّی' راہِیں وی بدل سکدا ہَے۔ جِیون نُۄں 'بدل' ہی کِئۄں٬ جِیون نُۄں 'بچا' وی سکدا ہَے!
مَیں دھنّ دھنّ ہۄ گِیا ساں۔