روِںدّر شرما پںجّابی دا ٹِیچر ہَے۔ پںجّابی دی پڑھائی کرائُݨ لئی لگّدِییاں کلاساں واستے٬ اُسنُۄں اِہ کمرا مِلِیا ہۄئِیا ہَے۔ پر اِس کمرے نُۄں کمرا کہِݨا اُناں ہی ٹھِیک ہَے جِویں کِسے ٹپری-واس دی جھَۄمپڑی نُۄں کۄٹھی کہِݨا۔ اِہ کمرا لکڑی دا بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ لکڑی دا کھۄکھا٬ ٹھِیک لگپگ اُویں دا ہی جِویں بھارت دِییاں کھۄکھِیاں والِییاں دُکاناں دا ہُںدّا ہَے۔ ڈھابِیاں دا ہُںدّا ہَے۔ اِہ ’کھۄکھا‘ سکُۄل دی مُکھّ اِمارت دے باہر-وار اِںجھ ہَے جِویں کِسے انپڑھ٬ گںوّار دے سِر تے کِیتا گِیا بھدّا جُۄڑا ہۄوے۔ اِہ کمرے-نُما ’ہٹّس‘, لکڑی دے بݨے تِنّ جھَۄمپڑ ہن۔ کَیدکھانِیاں وِچّ کَید کِیتے گئے کَیدِییاں واںگ ہی اِہناں جھَۄمپڑاں دے نمبّر ہن: نَۄں سَۄ اِکّ٬ نَۄں سَۄ دۄ اتے نَۄں سَۄ تِنّ۔ پںجّابی پڑھن والے بچّے نَۄں سَۄ اِکّ نمبّر دے جھَۄمپڑ وِچّ پَیںتی مِنّٹ دے پِیرِیئڈ لئی٬ وکھّ وکھ ّکلاساں دے رُۄپ وِچّ آئُںدے ہن۔ نَۄں سَۄ اِکّ نمبّر دا جھَۄمپڑ٬ تِنّاں ہی جھَۄمپڑاں وِچۄں سبھ تۄں ودھّ بھَیڑا٬ گںدّا اتے کُچجّا ہَے۔ ادھِیاپک شرما سۄچدا ہَے: گۄرے٬ ملٹی-کلچرل سُسائِٹی دِییاں مںگّاں دے آدھار تے دیسی ماں بۄلِییاں دی ہۄںد نُۄں کائِم رکھّݨ لئی اِستۄں ودھّ ہۄر کر وی کی سکدے ہن؟
’ٹھکّ ٹھکّ‘ دی آواذ سُݨ شرما تْربھکِیا۔ مُۄںہ چُکّ جد اُسنے تکِّیا تاں جھَۄمپڑ دے باہر درواذے نیڑے٬ اگلے پِیرِیئڈ لئی آئے٬ پںجّابی کلاس دے بچّے کھڑے سن۔ شرما نیں باراں بچِّیاں دی اِس چھۄٹی جِہی کلاس نُۄں اںدّر آ جاݨ دی آگِیا دِتّی۔ سۄچ وِچّ گُیاچی نذرِیں جد اُسنے بلَیک-بۄرڈ تے جھاتی ماری تاں اُسنُۄں آپݨے آپ اُتے بڑی کھِجھ آئی: ’اِںجھ کِویں چلیگا؟‘ اُسنے تاں بۄرڈ اُتے اجّ دا دِن اتے ترِیک وی نہِیں سی لِکھی۔
اُہ ’چاک‘ چُکّ کے بلَیک-بۄرڈ ولّ ودھّدا ہَے کِہ ڈَیسک اُتے کِتاباں رکھّدی منجِیت بۄل پَیںدی ہَے: “سر! جیکر بُرا ناں منّائۄ تاں کی مَیں اِکّ گلّ آکھ سکدی ہاں؟” منجِیت نیں٬ اںگّریجی واک ’سر! اِف یُۄ ڈۄںٹ مائیِںڈ٬ مے آئی سے سمّتھِںگّ؟‘ دا پںجّابی وِچّ اںگّریجی واک واںگ ہی ہُۄ-ب ہُۄ ترجما کر دِتّا۔
مِسٹر شرما جاݨدا ہَے کِہ فَۄرتھ اِیئر وِچّ پڑھدی منجِیت اِکّ بہُت ہی ذہِین٬ مُۄںہ-پھٹّ اتے ذِدّی کُڑی ہَے۔ وِرۄدھ اتے آلۄچنا کرن دی سمرتھا رکھّدی منجِیت نیں آپݨے دِل ’چ آئی گلّ نُۄں لُکا کے رکھّݨا نہِیں سِکھِّیا۔ اُس پاس سِوائ ’ہاں‘ کہِݨ دے ہۄر چارا ہی نہِیں سی۔ اِس لئی اُسنے ’ہاں‘ کرنا ہی اُچِت سمجھِیا۔ پر منجِیت سݨے ہۄر وِدِیارتھِییاں نیں وی شرما دی ’ہاں‘ تۄں اںدّاذا لگائِیا کِہ اُہناں دا ٹِیچر اجّ ڈھِلّے مُۄڈ وِچّ ہَے۔
مِسٹر شرما ولۄں آگِیا مِل جاݨ تے منجِیت بۄلی: “اجّ اسِیں٬ اجّ دے ’لَیسن‘ وِچّ پںجّابی نہِیں پڑھنی۔”
ادھِیاپک نیں تِکھّی نذرے بھامپ لِیا کِہ منجِیت ساری کلاس دی ہی پْرتِینِدھّتا کر رہی ہَے۔ اُسنے آپݨے آپ اُتے ذبت رکھّدِیاں پُچھِّیا: “پںجّابی نہِیں پڑھنی؟ پر پںجّابی… کِئۄں نہِیں پڑھنی؟”
تُرںتّ ہی اُس دے کنّی اںگّریجی مِشرت پںجّابی دے بۄل پئے: “اسِیں اِکّ پراجَیکٹ٬ ’کَۄنسَیپٹ آپھ اریںجڈ مَیریجِس بائی ایشِیئنذ اِن دی برِٹش ائِلَیںڈ٬‘ اُتے کمّ کر رہے ہاں۔ سانُۄں اِس ’پراجَیکٹ‘ لئی تُہاڈے پاسۄں بہُت ساری ’ہَیلپ‘ اتے ’اِنپھرمیشن‘ چاہِیدی ہَے۔ اسِیں تُہاڈا اِںٹروِیئۄُ وی لَیݨا ہَے۔”
روِںدّر شرما نیں اِکّ پل لئی٬ لکڑی دے جھَۄمپڑ دے باہر جھاکدِیاں وِشے دی گمبھِّیرتا نُۄں تۄلِیا۔ ہاں٬ ناںہ دی جکۄ-تکّی وِچّ٬ اُسنے من ہی من پہِلاں گۄرے ادھِیاپکاں اتے برتانوی اَیجُۄکیشنل سِسٹم نُۄں داد دِتّی جِہڑا ہر ہِیلے ایشِیئن بچِّیاں نُۄں سوَے-ہِیݨتا دی دلدل وِچّ دھکّݨ لئی٬ آواسِییاں دِییاں بھَیڑِییاں رسماں-روائِتاں دا ذِکر کرکے٬ نوِیں پِیڑھی دے بچِّیاں نُۄں٬ اُہناں دِییاں جدّی سبھِیاچارک کدراں کِیمتاں تۄں بدذن کرن دے یتن وِچّ سدا ہی رُجھِیا رہِںدّا ہَے۔ بھلا٬ ’ماڈرنائیِجیشن‘ دی آڑ وِچّ رہِتل دے چںگّے اںگّاں نُۄں کِویں تِیاگ دِتّا جاوے؟ ہاں٬ بُرِیائیِیاں تاں چھڈّݨِییاں ہی چاہِیدِییاں ہن۔ پھِر شرما دے ذِہن وِچّ اِکّ ڈر اُبھّرِیا: جدۄں گھر جا کے اِہناں بچِّیاں نیں اُس ولۄں پْرگٹائے وِچار دسّے تاں ماپِیاں دا کی پْرتِیکرم ہۄویگا؟ پر … منجِیت منّݨ والی نہِیں۔ اُہ بۄلدی گئی: “ساڈے اِںگلِش ٹِیچر دا کہِݨا ہَے کِہ مِسٹر شرما آپُۄں وی اِکّ ایشِیئن ہَے٬ ماپا وی ہَے۔ اُسدے بچّے وی اِںگلَیںڈ وِچّ ہی پڑھے-پلے ہۄݨگے۔ اِس لئی اُہ اریںجڈ مَیریجِس دے ہکّ اتے وِرۄدھ وِچّ آپݨے تجربے دے آدھار اُتے ذِیادا دسّ سکݨگے۔”
…تاں پھِر اِہ اںگّریجی دے ادھِیاپک دی کرتُۄت ہَے؟ دِل ہی دِل وِچّ شرما نیں سۄچِیا پر کِسے ڈر ادھِین منجِیت ولاں ویہںدِّیاں اُہ کیول اِنا ہی کہِ سکِیا: “ہاں٬ اِہ تاں سہی ہَے کِہ مَیں ایشِیئن وی ہاں اتے ماپا وی۔ پر اجّ دے پںجّابی پاٹھ دا کی بݨیگا…?”
اِستۄں پہِلاں کِہ شرما آپݨا واک پُۄرا کردا٬ منجِیت نیں اُسدی گلّ ٹۄکدِیاں کِہا: “مِسٹر شرما! پںجّابی دے ’لَیسن‘ وِچّ ہی تاں آئُںدا ہَے٬ پںجّابی کلچر٬ پںجّابی/ایشِیئن رہُ-روائِتاں٬ دھرم اتے سُبھاء۔ سانُۄں تُسِیں آپݨے ’وِیئۄُذ‘ ذرُۄر دسّۄ۔ اسِیں تُہاڈے نال آپݨِییاں ’پرابلمذ‘ بارے ذرُۄری گلبات کرنا چاہُںدّے ہاں۔”
روِںدّر شرما نیں جدّ منجِیت ولۄں آپݨے لئی ورتِیںدا سمبّۄدھن: ’سر‘ دی تھاں ’مِسٹر شرما‘ اتے ’تُہاڈے‘ دی تھاں ’تیرے‘ شبد دی ورتۄں سُݨی تاں اُہ من ہی من بَۄکھلا گِیا: کِیا سالا دیش ہَے جِتھّے بچّے آپݨے ماپِیاں دی اُمّر دے ادھِیاپکاں نُۄں وی اُہناں دا ناں لَے کے سمبّۄدھن کردے ہن۔ اُسنے منجِیت دی مںگّ سوِیکاردِیاں اتے آپݨے آپ نُۄں ہر سوال لئی تِیار کردِیاں آکھِیا: “دسّۄ٬ تُسِیں مَیتھۄں کی پُچھّݨا چاہُںدّے ہۄ؟”
“بہُت کُجھّ٬ جِویں کِہ اِکّ ایشِیئن ماپا ہۄݨ دے ناتے تُسِیں آپݨے بچِّیاں نُۄں کِس ترہاں دی کھُلّہ دِتّی ہۄئی ہَے؟ تُسِیں اُہناں دِییاں ’مَیریجِس‘ لئی کی کِیتا؟ ’اریںجڈ مَیرِجس٬ مِکسڈ مَیرِجس اتے لو مَیرِجس‘ بارے تُہاڈے کی وِچار ہن؟” منجِیت نیں بِلّی تھَیلِئۄں باہر کڈھّدِیاں ڈھیر سارے سوال کر مارے۔
روِںدّر شرما دا دِل اِنے سارے سُیال سُݨ کے کمبّ جِہا گِیا۔ اُس نُۄں آپݨی اَۄکات نہِیں بھُلّی۔ اِکّ اُہ ہِںدُّۄ٬ دُۄجا اُہ بْراہمݨ اتے تِیجا اُہ ہِںدُّۄ-بْراہمݨ ہُںدِّیاں پںجّابی پڑھائُݨ دی جُرّئت کر رِہا ہَے۔ اُںجھ ایشِیئن بھائِچارے دے تتھا-کتھِت بہُت سارے مُکھی اتے مَیمبر بھاویں جاݨدے سن کِہ اُہ سکُۄل وِچّ پہِلاں گݨِت ورگا شاہی وِشا ہی پڑھائِیا کردا سی اتے اُس نیں ہی ہِمّت کرکے دُپہِر دے بھۄجن اتے سکُۄل دی چھُٹّی تۄں بائد دے سمیں وِچّ والںٹّری تَۄر تے پںجّابی پڑھائُݨی آرمبھّی سی اتے پھِر کاپھی جدۄ-جہِد مگرۄں جدۄں سکُۄلاں دے ٹائیِم-ٹیبل اُتے ایشِیائی بۄلِییاں پڑھائُݨ لئی پروانگی مِل گئی تاں اُس نیں ’مَیتھیمَیٹِکس‘ دا وِشا چھڈّ کے پںجّابی پڑھائُݨی پروان کر لئی سی۔
اُس سمیں وی کئی پاسِیاں تۄں اُسدی وِرۄدھتا ہۄئی سی۔ کئی آکھ رہے سن پںجّابی دا ادھِیاپک سِکھّ ہی چاہِیدا ہَے٬ اِکّ ہِںدُّۄ٬ پںجّابی کِویں پڑھائیگا؟ اُہی ہِںدُّۄ جِسدے بھائیِبںدّاں پںجّاب وِچّ آپݨی ماں بۄلی پںجّابی دی تھاں ہِںدّی لِکھوائی سی۔ ہالاں کِہ شہِر وسّدے بہُتے ایشِیائیِیاں نُۄں اِہ اِلم وی سی کِہ روِںدّر شرما نیں پںجّاب یُۄنِیورسِٹی تۄں گِیانی دی پرِیکھِیا وی پاس کِیتی ہۄئی ہَے۔ کئی تاں اِہ وی کہِںدّے سُݨے جاںدے سن کِہ روِںدّر شرما نُۄں سارا سُکھمنی ساہِب ذبانی یاد سی اتے اُہ گھرۄں سکُۄل تک ڈیڈھ گھںٹّے وِچّ تُرّ کے پُجّدا سی اتے سارا سُکھمنی ساہِب دا پاٹھ پُۄرا کرکے ہی سکُۄل وڑدا سی۔ پر…
پر اُہ ساری وِرۄدھتا سہِںدِّیاں وی پںجّابی لئی یتنشِیل ہی رِہا۔ پھِر چَۄراسی دے گھلُۄگھارے نیں تاں اُس نُۄں بہُت ہی لہُۄ-لُہاݨ کر دِتّا۔ پںجّاب وِچّ ورتِیںدے بھاݨے سبںدھّی گلّبات کردِیاں اُسنے تاں اِکّ واری سادھارن اِنا ہی کِہا سی: گئۄُ گرِیب دی رکھِّیا کرن والے سِکھّاں نُۄں گرِیب مار نہِیں کرنی چاہِیدی۔ اتّواد دا راہ اپݨا کے ہَیںکڑباج سرکار دے ہتھّ مذبُۄت کرن دی تھاں چاہِیدا ہَے کِہ شاںتی-پُۄروک اںدّۄلن کِیتے جاݨ تاں جۄ کیںدری سرکار٬ پںجّاب دِییا سمسِّیاواں دا راجنِیتک ہلّ لبھّݨ دے راہ پوے اتے سہی پھَیسلا لَیݨ لئی مجبُۄر ہۄ جاوے۔
بسّ٬ سماں گرمی دا سی۔ شرما دی کہی ہۄئی گلّ دے ارتھ ہۄر دے ہۄر ہۄ گئے۔ سکُۄل اتھارٹی پاس اُس دِییاں شکائِتاں ہۄئیِیاں۔ اُس اُتّے ترہاں-ترہاں دے اِلذام تھۄپے گئے۔ ’اَیجُۄکیشن اتھارٹِیذ‘ پاس پیشِییاں ہۄئیِیاں اتے سَۄ-سَۄ سفائیِیاں پیش کرن بائد مساں ہی اُہدی نَۄکری بچی سی۔ کئی کَۄںسلر تاں ہالاں وی اِسے کارن اُس نال لگّدے سن۔
شرما نیں سۄچِیا: شائِد اجّ دی گلبات نیں وی اُسدی ہالت چَۄراسی ورگی ہی بنائُݨی ہۄوے۔ اُس نیں آپݨے سِر نُۄں اِکّ جھٹکا دِںدِّیاں ہر ترہاں دی ہۄݨی نال ٹکرائُݨ دا پھَیسلا کِیتا: جۄ ہۄݨا ہَے ہۄ جاوے۔ اُہ بچِّیاں دے سُیالاں دا اُتّر آپݨی سمجھ انُسار ٹھِیک ہی دیویگا۔ اُس نیں منجِیت نُۄں پروانگی دیںدِیاں کِہا: “چںگّا! تُسِیں پُچھّۄ کی پُچھّݨا چاہُںدّے ہۄ؟”
سارے ہی بچِّیاں نیں پہِلاں ہی تِیار کِیتے گئے پْرشناں والے پرچے کڈھّے اتے وارۄ واری پْرشن کرنے آرمبھّ دِتّے:
“تُسِیں کَۄݨ ہۄ؟”
روِںدّر شرما کہِݨا چاہُںدّا سی اِکّ اِنسان۔ پر اُس جواب دِتّا: “مَیں دھرم تۄں ہِںدُّۄ بْراہمݨ ہاں۔ پر مَیں مںدّر وی جاںدا ہاں اتے گُردُوارے وی۔”
“اِہ کِویں؟ کی تُہاڈے دۄ دھرم ہن؟”
“نہِیں دۄ دھرم نہِیں۔ میرے تائِیا جی امّْرِت چھک کے سِںگھّ سجّ گئے سن۔ اُہناں دا پروار سِکھّ ہَے اتے ساڈا پروار ہِںدُّۄ۔ اِس لئی اسِیں سارے مںدّر وی جاںدے ہاں اتے گُردوارے وی۔”
بچِّیاں دی کُجھّ سمجھ پِیا جا نہِیں پر اِس وار سربجِیت بۄلی: “اِسدا ’متبل‘ اے کِہ تُسِیں بۄدِییاں والے کٹّڑ ہِںدُّۄ نہِیں جِس ترہاں دے ہِںدُّۄیاں بارے ساڈے گھر گلّاں ہُںدِّییاں ہن۔ تُسِیں ’براڈ-مائیِںڈڈ لِبرل‘ ہِںدُّۄ ہۄ۔”
شرما نُۄں ’بۄدی‘ والا سُݨکے دُکھّ ہۄئِیا کِہ بچِّیاں نُۄں گھر کِہۄ جِہی سِکھّ-متّ مِل رہی ہَے؟ پر اُس نیں بُلّہاں اُتے مُسکان لِیائُںدِیاں جواب دِتّا: “تُسِیں جِویں وی سمجھۄ لِکھّ سکدے ہۄ۔”
“تُہاڈا وِیاہ اِںڈِییا وِچّ ہۄئِیا کِہ اِتھّے برتانِییا وِچّ؟”
“اِںڈِییا وِچّ۔”
چںدّرا نیں شرماںدِیاں پُچھِیاّ: “تُہاڈی لو مَیرِج ہۄئی سی کِہ اریںجڈ مَیرِج؟”
اِستۄں پہِلاں کِہ روِںدّر شرما کُجھّ جواب دِںدّا٬ رجنی بھُڑک پئی: “اِںڈِیئن کی جانݨ لو مَیرِج کی ہُںدّی اے۔”
“نہِیں٬ اَیسی کۄئی گلّ نہِیں٬ اِںڈِییا وِچّ وی ’لو مَیرِجذ‘ ہُںدِّییاں ہن۔”
پر رجنی ہالاں وی ڈٹی ہۄئی سی: “ہاں٬ پھِلماں وِچّ ’لو مَیرِجذ‘ ہُںدِّییاں ذرُۄر دِکھائُںدے ہن۔”
“نہِیں٬ سِرف فِلماں وِچّ ہی نہِیں اُںجھ وی ہُںدِّییاں ہن۔”
سربجِیت نیں رجنی نُۄں ہۄر کہِݨ دا مَۄکا دِتّے بِناں ہی روِںدّر شرما نُۄں پُچھِّیا: “سر! تاں کی تُسِیں وی کِسے نُۄں پِیار کردے سی؟ کی تُہاڈی شادی اُسے کُڑی نال ہۄئی؟”
روِںدّر نُۄں اجِہے سوال دی آس نہِیں سی۔ اُسدا کھِیال سی بچّے پُچھّݨگے: تُسِیں آپݨے بچِّیاں لئی کی سۄچدے ہۄ؟ تُسِیں اُہناں تۄں کی کی چاہُںدّے ہۄ؟ تُسِیں اُہناں نُۄں کِنّی کُ کھُلّہ دِتّی ہۄئی ہَے؟ کی اُہ ڈِسکۄ جاںدے ہن؟ کی اُہ آپݨی مرذی نال جِتھّے جاݨا چاہُݨ جا سکدے ہن؟ کی تُسِیں اُہناں دی گلّ سُݨدے ہۄ؟ تُسِیں اُہناں دِییاں مَیریجِذ لئی کی کِیتا؟ اریںجڈ مَیرِجذ٬ مِکسڈ مَیرِجذ اتے لو مَیرِجذ بارے تُہاڈے کی وِچار ہن؟
پر منجِیت نیں بِلّی تھَیلِئۄں باہر کڈھّدِیاں ڈھیر سارے سوالاں وِچّۄں سوالاں دا سوال پُچھّ کے روِںدّر نُۄں جھںجھّۄڑ دِتّا: دیکھ! اِہ ولائِت دے جمّ-پل بچّے تَینُۄں کی پُچھّ رہے نیں؟ اِہ پچھّم ہَے۔ کیول پچھّم دے بچّے ہی آپݨے ادھِیاپکاں نُۄں اجِہے پْرشن کر سکدے نیں۔
روِںدّر دی سۄچ وِچّ بںگّالݨ کُڑی ’لُۄݨا چَیٹرجی‘ دی تسوِیر آ وسی۔ اُس نُۄں جاپِیا کِہ اُسدا سںگھّ سُکّ رِہا ہَے۔ بُلّہاں تے جِیبھ پھیردِیاں جکّۄ-تکّی وِچّ اُس کِہا: “ہاں٬ کردا تاں سی۔”
“تُہاڈے جُتِّییاں نہِیں پئیِیاں؟ اِتھّے اِںگلَیںڈ وِچّ تاں کِسے ایشِیائی ماپے نُۄں آپݨے مُںڈّے-کُڑی بارے ماڑا جِہا وی پتا لگّے تاں ماپِیاں دے ماپے مر جاںدے نیں۔”
’ماپِیاں دے ماپے مر جاںدے نیں‘…کِیا بات ہَے۔ اِنی پِیاری پںجّابی سُݨکے٬ روِںدّر٬ سربجِیت دی ٹِپّݨی اُتے پْرسنّ ہۄئِیا بۄلِیا: “نہِیں٬ جُتِّییاں تک دی نَۄبت تاں نہِیں آئی پر ہاں میرے ماپِیاں نیں اِس گلّ دا بُرا بہُت منّائِیا۔”
رجنی نیں پھِر چۄٹ کردِیاں٬ پْرشن نالۄں ودھّ آپݨا پھتوا دیںدِیاں پُچھِّیا: “اتے جِویں اِںڈِیئن پھِلماں وِچّ وِکھاںدے نیں٬ تُہاڈا وِیاہ اُس کُڑی نال نہِیں ہۄئِیا٬ کِسے ہۄر نال ہۄ گِیا؟”
“ہاں٬ اِہ گلّ وی ٹھِیک اے۔”
“تُہانُۄں بُرا نہِیں لگّا٬ تُہاڈا دِل نہِیں دُکھِیا؟”
“ہاں بُرا وی لگِّیا اتے دِل وی دُکھِیا۔”
“تاں پھِر کی تُسِیں آپݨی من-پسںدّ کُڑی نال گھرۄں نہِیں دَۄڑے؟”
“نہِیں۔”
“کی تُہانُۄں اُس کُڑی دی مُڑ کدے یاد نہِیں آئی؟”
“ہاں٬ یاد تاں آئی…”
“پھِر…?”
“پھِر کی؟ پِیار دا ارتھ جۄ یُۄرپ والے لَیںدے ہن اسِیں پںجّابی-بھارتی نہِیں لَیںدے۔ اسِیں پِیار نُۄں بہُت ہی امۄلک شَے سمجھدے ہاں۔ پِیار دا متلب اِہ ذرُۄری نہِیں کِہ جِس نال پِیار کرۄ اُس نال وِیاہ وی ہۄ جاوے۔ پِیار دا ارتھ آپݨے پِیارے اُتے کبذا کرنا نہِیں۔”
روِںدّر ’پِیار کبذا نہِیں‘ دی ساری پھِلاسفی دُہرائُݨی چاہُںدّا سی پر اُسنُۄں بچِّیاں دی ایشِیائی سمجھ-پہُںچّ دا آبھاس سی٬ اِس لئی کیول اِنا ہی کہِ سکِیا۔ پر کِتے دُۄرۄں اُسدے دِل-کھُۄہ تۄں آواذ آئی: اںگُّۄر کھٹّے سن۔
جسبِیر نیں اگلا سوال کِیتا: “تُہاڈے کِنّے نِیاݨے نیں؟”
“تِنّ٬ دۄ مُںڈّے اتے اِکّ کُڑی۔”
“کۄئی وِیاہِیا وی ہَے؟”
“ہاں٬ دۄ مُںڈّے۔”
“اتے کُڑی؟”
“کُڑی ہالاں وِیاہُݨ والی اے۔”
“کی تُسِیں آپݨے مُںڈِّیاں دے وِیاہ ’اریںج‘ کِیتے سن؟”
“اِکّ دا وِیاہ آپ کُڑی لبھّ کے اریںج کِیتا سی اتے دُۄجے مُںڈّے نیں لو-مَیرِج کِیتی سی۔”
’لو-مَیرِج‘ دا شبد سُݨ کے سارے ہی بچِّیاں دے مُۄںہ اوِشواش نال ٹڈّے رہِ گئے۔ کِسے نُۄں وی روِںدّر شرما دی گلّ تے یکِین نہِیں سی آ رِہا۔ پر شرما نیں وِستھار دِتّا: “جِویں مَیں پہِلاں ہی تُہانُۄں دسِّیا ہَے کِہ مَیں ہِںدُّۄ ہاں اتے پںجّاب دا رہِݨ والا ہاں۔ میرے اِکّ مُںڈّے نیں اِکّ ہِںدُّۄ گُجراتݨ کُڑی نال لو-مَیرِج کرنی چاہی۔ پہِلاں جدۄں سانُۄں پتا لگِّیا تاں اسِیں ذرا گھبرائے کِہ شائِد اِہ وِیاہ ہۄݨا سمبھّو ناں ہۄوے۔ پھِر مَیں ہَۄسلا کرکے آپ کُڑی دے ماپِیاں نُۄں مِلِیا۔ دھِیرج نال ساری گلبات کِیتی۔ لمبّی سۄچ-وِچار مگرۄں کُڑی دے ماپے اِس وِیاہ لئی راذی ہۄ گئے۔ وِیاہ ہۄ گِیا۔“
“کی تُہاڈے رِشتیداراں نیں رَۄلا-رپّا نہِیں پائِیا؟”
“ہاں٬ تھۄڑا بہُت رَۄلا-رپّا تاں پِیا پر مگرۄں سبھ ساڈے پھَیسلے نُۄں منّ گئے۔”
کُجھّ چِر لئی ساری کلاس لو-مَیرِج دی گلّ نُۄں ہذم کرن وِچّ لگّی رہی۔ پھِر اچانک کافی سمیں تۄں چُپّ-چاپ بَیٹھا بلوِںدّر بۄلِیا: “کِڈّا چںگّا ہۄوے کِہ ساڈے ماپے وی تُہاڈے واںگ ہی ’اںڈّرسٹَیںڈِںگّ‘ ہۄݨ۔”
روِںدّر شرما کی جواب دِںدّا؟ سِر پئی تے سبھ کُجھّ کر ہۄ جاںدا ہَے۔
“کی تُہاڈے پُتّر آپݨی آپݨی شادی تے کھُش ہن؟”
“ہاں٬ کھُش ہی لگّدے ہن٬ پر…۔”
“پر کی؟”
“میرا بڑا لڑکا میرے نال ذرا ناراذ ہَے کِہ مَیں اُسنُۄں٬ اُسدی پسںدّ دی لڑکی چُݨن دی کھُلّہ نہِیں دِتّی۔”
“تاں کی تُسِیں آپݨے بڑے مُںڈّے دا وِیاہ اُس دی سلاہ نال نہِیں کِیتا؟”
“نہِیں٬ درئسل اُس دے وِیاہ لئی وچۄلِیاں راہِیں کئی رِشتے آئے۔ جدۄں گلّ سِرے لگّدی دِسی تاں مُںڈّے نُۄں کُڑی دِکھاکے٬ اُسدی سلاہ لئی گئی۔ مُںڈّے-کُڑی نیں آپس وِچّ گلبات کرکے اِکّ دُۄجے نُۄں پسںدّ کِیتا۔ مُںڈّے نیں ہاں کِیتی تاں ہی اُسدا وِیاہ کِیتا۔”
“تُہاڈے چھۄٹے مُںڈّے دی گُذراتݨ وہُٹی کی تُہاڈے پروار وِچّ ’اَیڈجسٹ‘ ہۄ گئی؟”
“ہاں اِکّ ترہاں نال تاں ہۄ گئی۔ کِئُںکِہ اسِیں وی ہِںدُّۄ ہاں اتے اُہ وی ہِںدُّۄ۔”
“کی متبل؟” نِرمل نیں متلب نُۄں متبل کہِںدِّیاں پُچھِّیا۔
“متلب اِہ کِہ اِہ گلّ تاں سہی ہَے کِہ ساڈی گُذراتݨ نُۄںہ وی ہِںدُّۄ اے اتے اسِیں وی ہِںدُّۄ۔ پر ساڈے پںجّابِییاں دے رہِݨ-سہِݨ اتے گُذراتِییاں دے رہِݨ-سہِݨ وِچّ ذمِین اسمان دا فرک اے۔ دۄہاں دھِراں دے رِیتی-رواج٬ بۄل چال٬ کدراں کِیمتاں٬ پہِراوے اتے اِتھّۄں تک کِہ کھُراک وِچّ وی اںتّر اے۔ شائِد اِسے کارݨ ہی ساڈی گُجراتݨ نُۄںہ ساڈے وِچّ بھِجھّدی نہِیں۔”
جتِںدّر نیں پُچھِّیا: “تُسِیں آپݨی دھی بارے کی سۄچِیا؟ کی اُسدی ’اریںجڈ مَیرِج‘ کرۄگے کِہ اُسنُۄں٬ جیکر اُہ چاہے تاں ’لو مَیرِج‘ کرن دی آذادی دِئُگے؟”
جتِںدّر دے سوال نیں روِںدّر دے سِر جِویں سَۄ گھڑے ٹھںڈھّا پاݨی ڈۄلہ دِتّا ہۄوے۔ سُنّ ہۄئِیا اُہ ہِچکچائِیا۔ سکتے وِچّ آ گِیا۔ دھی بارے تاں ہالاں تکّ اُس سۄچِیا ہی نہِیں سی۔ اُہ بۄلِیا: “ہاں٬ پر…۔”
“پر کی…?”
“پر…” روِںدّر اِس سوال دے جواب لئی کۄئی آسان راہ لبھّ رِہا سی۔ پھِر اُسنُۄں اِکّ رستا نذر آئِیا۔ راہ سی: ذات-پات دا۔ ذاتاں-پاتاں دے پرمپّراگت وکھریویں دا۔ اُس کہِݨا آرمبھِّیا: “دیکھۄ٬ تُسِیں مَینُۄں کِتے گلت ناں سمجھݨا پر مَیں اِس سوال دا جواب دیݨ تۄں پہِلاں کُجھّ ہۄر ویروا دیݨا چاہُںدّا ہاں۔”
“ہاں٬ دسۄ٬ ساڈے پراجَیکٹ لئی تُہاڈِییاں گلّاں بہُت لاہے والِییاں ہن۔” سربجِیت بۄلی۔
“دیکھۄ٬ ہُݨے ہی تُہانُۄں مَیں آپݨی گُذراتݨ نُۄںہ دے بارے وِچّ دسِّیا سی کِہ اُہ ساڈے پروار وِچّ نہِیں بھِجّدی۔ بھاویں کِہ اُہ وی ہِںدُّۄ اے اتے اسِیں وی ہِںدُّۄ۔ درئسل٬ پرماتما دی نذر وِچّ تاں سارے ہی برابر ہن پر پھِر وی ہر اِکّ ذات-برادری دِییاں آپݨِییاں آپݨِییاں رہُ-رِیتاں اتے روائِتاں ہُںدِّییاں ہن۔ اسِیں پںجّاب دے رہِݨ والے ہاں اتے ساڈی گُذراتݨ نُۄںہ گُذرات دی۔ پںجّاب اتے گُذرات بھارت دے دۄ وکھّ-وکھّ سُۄبے ہن۔ ہِںدُّۄ ہۄݨ دے باوذُۄد دۄہاں ہی تھاواں دے لۄکاں دا رہِݨ-سہِݨ اتے رسم-رواذ وکھّرے-وکھّرے ہن۔ ’اَیڈجسٹمَیںٹ‘ کرنی بہُت اَۄکھی ہَے۔”
“مِسٹر شرما! تاں کی تُسِیں کاسٹ-سِسٹم نُۄں منّدے ہۄ؟ کی تُسِیں ساف-ساف گلّ کرۄگے؟”
“نہِیں٬ مَیں ذاتاں-پاتاں نُۄں نہِیں منّدا۔ ذاتاں-پاتاں ساڈِییاں آپݨِییاں ہی بݨائیِیاں ہۄئیِیاں ہن پر جِویں مَیں پہِلاں وی دسِّیا ہَے کِہ ہر اِکّ ذات-برادری دا رہِݨ-سہِݨ آپݨے-آپݨے ڈھںگّ دا ہُںدّا ہَے اتے پِیار وِیاہاں وِچّ اکسر مُںڈّے-کُڑی نُۄں بہُت اَۄکڑاں آئُںدِییاں ہن۔ دُۄجی گلّ اِہ ہَے کِہ ساڈے ایشِیائی سماج وِچّ وِیاہ کیول کُڑی تے مُںڈّے دا ہی نہِیں ہُںدّا سگۄں دۄہاں پرواراں دا وی ہُںدّا ہَے۔ کِئُںکِہ دۄہاں پرواراں نیں وی اِکّ دُۄجے دی کھُشی-غمی وِچّ ہِسّا لَیݨا ہُںدّا ہَے۔”
روِںدّر اِکّ پلّ رُکِیا۔ اُس نیں سرسری نذرے دیکھِیا کِہ سارے بچّے اُسدِییاں گلّاں نُۄں دھِیان نال سُݨدِیاں نۄٹس لَے رہے ہن۔ اِکّ بچّی تاں چھۄٹے ٹیپ-رِیکارڈر اُتے ساری گلبات رِیکارڈ وی کری جا رہی ہَے۔ روِںدّر نیں بھارت دا ذِکر کرنا وی ذرُۄری سمجھدِیاں آپݨی گلّ پھِر آرمبھّی: “اجّ اِںڈِییا وِچّ وی کانُۄنی تَۄر تے کۄئی بںدّا کِسے دُۄجے بںدّے نال ذات-پات جاں برادری دے آدھار تے وِتکرا نہِیں کر سکدا۔”
“وِتکرا٬ اِہ وِتکرا کی ہُںدّا ہَے؟” سںدِّیپ ناں پُچھِّیا۔
“وِتکرے دا ارتھ ہَے ’ڈِسکرِیمِینیشن‘ جاں پکھّپات۔ اُںجھ کانُۄن تاں بݨ گِیا پر لۄکاں دا دِل بدلݨ وِچّ سماں لگیگا” روِںدّر شرما نیں سپشٹ کِیتا۔
“ٹھِیک اُویں ہی جِویں اِںگلَیںڈ وِچّ وی ’ریشِیئل ڈِسکرِیمِینیشن‘ کرن وِرُدھّ کانُۄن بݨِیا ہۄئِیا ہَے پر پھِر وی گۄرِیاں ولۄں٬ ایشِیئناں نال آئے دِن وِتکرا کِیتے جاݨ دِییاں خبراں مِلدِییاں رہِںدِّییاں ہن۔” سربجِیت نیں مِسٹر شرما دی گلّ دا ہۄر وِستھار دیںدِیاں اِںگلَیںڈ اتے بھارت دے کانُۄن دا مُکابلا کردِیاں کِہا۔
“سربجِیت نیں بِلکُل ٹھِیک کِہا۔”
“پر ہُݨ تاں اسِیں بھارت چھڈّ کے اِتھّے رہِںدّے ہاں۔ سارِییاں ہی ذاتاں-گۄتاں دے ایشِیائی بچّے سکُۄلاں٬ کالجاں٬ پۄلِیٹَیکنِیکاں اتے یُۄنِیورسِٹِییاں وِچّ اِکٹھّے پڑھدے ہن۔ اسِیں اِںگلَیںڈ وِچّ رہِںدِّیاں جٹّ٬ ترکھاݨ, چھِیمبے٬ سُنِیارے٬ گھُمِیار٬ بْراہمݨ, نائی آدِ اتے کالے-گۄرے دے چکّر وِچّ کدۄں تک پئے رہاںگے؟” سربجِیت دی پْرشن بھری چُنَۄتی نیں اِکّ بار مُڑ روِںدّر شرما نُۄں چکرا دِتّا۔
روِںدّر کُجھّ کہِںدّا کِہ بلبِیر نیں آپݨی برادری اُتے فکھر کردِیاں سوال کِیتا: “مَیں چمِیار ہاں اتے مَینُۄ چمِیار ہۄݨ دا کۄئی دُکھّ نہِیں اتے ناں ہی مَیں آپݨے آپ نُۄں کِسے ہۄر نالۄں گھٹِییا ہی سمجھدا ہاں۔ پر کی تُسِیں مَینُۄں گھٹِییا سمجھدے ہۄ؟”
“نہِیں٬ مَیں تاں اِہ گلّ نہِیں کہی کِہ کۄئی وی ذات-پات کرکے کِسے نالۄں گھٹِییا جاں ودھِییا ہَے۔” روِںدّر شرما نیں سپشٹِیکرݨ دِتّا۔
“تاں پھِر کی مَیں چمِیار ہۄݨ دے ناتے وی جِتھّے مرذی آپݨی من-پسںدّ کُڑی نال اِںٹر-کاسٹ اتے لو-مَیرِج کروا سکدا ہاں؟” بلبِیر نیں جانݨا چاہِیا۔
مِسٹر شرما نُۄں لگِّیا جِویں اِہ مُںڈّا شائِد اُسدی آپݨی دھی دی ہی گلّ کر رِہا ہۄوے۔ کی اُہ آپݨی دھی نُۄں اجِہا کرن دی آگِیا دے سکیگا؟ روِںدّر شرما نیں آپݨے آپ اُتے کابُۄ رکھّدِیاں جواب دِتّا: “جیکر لڑکا اتے لڑکی اِکّ دُۄجے نُۄں سچمُچّ ہی پِیار کردے ہۄݨ اتے اُہناں دے اِرادے گمبھِّیر ہۄݨ تاں اُہناں نُۄں سبھ تۄں پہِلاں اِکّ دُۄجے دے پرواراں دے دھرماں٬ رسماں٬رواذاں٬ رہُ-رِیتاں٬ کدراں-کِیمتاں نُۄں چںگّی ترہاں سمجھݨا اتے ستِکارنا سِکھّݨا چاہِیدا ہَے۔ اِس پِچھۄں ہر ہِیلے اُہناں نُۄں آپݨے آپݨے ماتا-پِتا نُۄں پِیار٬ ستِکار اتے دلِیل نال پْریر کے اُہناں پاسۄں اُہناں دی پروانگی اتے آشِیرواد لَیݨی چاہِیدی ہَے۔”
“تُسِیں آشِیرواد دی گلّ کردے ہۄ٬ ماپے پُۄری گلّ تاں مگرۄں سُݨدے ہن پر کُٹّݨ مارن جاں وڈھّݨ لئی پہِلۄں تِیار ہۄ جاںدے ہن۔ اجِہی ہالت وِچّ جیکر مُںڈّا-کُڑی گھرۄں نسّݨ ناں تاں ہۄر کی کرن؟”
“مُںڈّے-کُڑی نُۄں گھرۄں نسّݨ دی غلتی کدے نہِیں کرنی چاہِیدی۔ کِئُںکِہ اِںجھ کرن نال اُہناں دے ماتا-پِتا آپݨے ایشِیائی بھائیِچارے نُۄں مُۄںہ دِکھائُݨ جۄگے نہِیں رہِںدّے۔ اِس لئی ہر ہِیلے ماتا-پِتا دی رذامںدّی ذرُۄر پراپت کرنی چاہِیدی ہَے۔“ روِںدّر شرما نیں سمجھَۄتی دیݨ دے مُۄڈ وِچّ لَیکچر جھاڑ دِتّا۔
“جیکر ماتا-پِتا کِسے ترہاں وی ناں منّݨ تاں پھِر؟”
“تاں پھِر میرے وِچار نال اجِہے مُںڈّے-کُڑی نُۄں کدے وی آپݨے ماتا-پِتا تۄں باہرا ہۄ کے وِیاہ نہِیں کروائُݨا چاہِیدا۔“ مِسٹر روِںدّر شرما نیں ’کِسے ہۄر انہۄݨی‘ دے ڈر ساہویں گۄڈے ٹیکدِیاں سمجھَۄتی دِتّی۔
گُسّے وِچّ بھرِیا-پِیتا مُںڈّا لگپگ چِیکھدِیاں کُۄکِیا: “آئی تھِںکّ یُۄ آر سٹُۄپِڈ ٹُۄ سُجَیسٹ دَیٹ۔ اِٹّ اِذ نِیئرلی دی اَیںڈّ آپھ ٹوںٹِّیئتھ سَیںچری٬ اَیںڈ یُۄ آر لِوِںگّ اِن دی نائیِنٹِیئتھ سَیںچری۔”
روِںدّر شرما نیں آواک ہۄ سۄچِیا: شائِد سچمُچّ ہی اُہ ’سٹُۄپِڈ‘ ہَے۔ گھںٹّی بجّی٬ بچّے آپݨِییاں کِتاباں-کاپِییاں اِکٹھِّییاں کرکے اگلے ’پِیرِیئڈ‘ لئی تُر پئے۔ سربجِیت نیں اُسدا دھنّواد کرِدیاں باکی سوال کِسے اگلے پںجّابی دے پِیرِیئڈ وِچّ کرن لئی آگِیا مںگّی۔ کھۄکھے نُما کلاس رُۄم٬ روِںدّر شرما دے من واںگ ہی کھالی ہۄ٬ اِکاںت نال بھر گِیا۔ اُسنُۄں اِکاںت اتے اتِیت وِچّ اِکّ ساںجھ نذر آئی پر اُسنُۄں ’سٹُۄپِڈ‘ شبد بہُت ہی تںگّ کر رِہا سی۔