ہۄٹل پُجّ کے کھاݨا کھاݨ تۄں بائد جگتار تاں لیٹ گِیا تے مَیں سویر دے لمّے سپھر بارے سۄچݨ لگّا۔ جے مَیں سویرے راولپِںڈّی٬ پںجّا ساہِب دی یاترا ’تے جاݨا سی تاں مَینُۄں آپݨا سامان پَیک کرکے نال ہی لِجاݨا پَیݨا سی کِئُںکِہ یاترا اُپرںتّ 19 اپْرَیل نُۄں سِدھّا سویرے لاہَۄر ریلوے سٹیشن ’تے ہی پُجّݨ دا پْرۄگرام سی۔ رات نُۄں مَیں سامان سامبھدِیاں ڈا. جگتار نُۄں اجے وی آپݨے نال جاݨ لئی منا رِہا ساں پر٬ ’سِہت اینے لمّے سپھر دی اِجاذت نہِیں دِںدّی‘ والا اُہدا بہانا سچّا ہی لگدا سی۔ لاہَۄر دی یاترا کردِیاں وی اُہ اکسر ہپھ تھکّ جاںدا سی۔ کُجھ وی سی٬ مَینُۄں اُس دا ساتھ چھڈّ کے جاݨ دا اپھسۄس وی سی پر پاکِستان یاترا دی خُشی تے چاء نیں اِس اپھسۄس نُۄں چھۄٹا کر دِتّا سی۔
اِسے سمیں ہی مَینُۄں اِلِیاس گھںُّمݨ اتے ستنام ماݨک دا پھلَیٹِیذ ہۄٹل تۄں فۄن آئِیا سی کِہ مَیں سویرے ننکاݨے جاݨ لئی تِیار تِیار ہۄ کے ستّ وجے پھلَیٹِیذ وِچ پہںُّچ جاواں۔ اِلِیاس گھںُّمݨ نیں مَینُۄں ننکاݨا وِکھائُݨ دا وائدا چیتے رکھِّیا سی۔ پر اسِیں تاں راولپِںڈّی والی یاترا لئی تِیار ہۄ چُکّے ساں تے میرے نال رگھبِیر سِںگھّ اتے سُلیکھا وی تاں جُڑے ہۄئے سن۔ مَیں اِہ سمسِّیا دسّی تاں ماݨک کہِںدّا ‘’اۄ چھڈّ یار! اُدھر راہ ’چ کِسے نیں پُچھّ لِیا تاں پںگّا پئۄُ٬ ایدھر اَۄکاپھ والِیاں نیں ساڈے نال آپݨا بںدّا بھیجݨ دا پْربںدھّ کر دِتَّے۔ اُہدے ہںُّدِیاں بیجھِجک وِچراںگے۔ تے رگھبِیر ہُرِیں آہ میرے نال ہی کھلۄتے نیں٬ اِنہاں نال گلّ کر لوۄ۔‘’
مَیں دِلۄں ماݨک دی گلّ نال سہِمت ساں تے رگھبِیر سِںگھّ نُۄں تاں پہِلاں ہی لمّی یاترا لئی مَیں تے سُلیکھا نیں منائِیا سی۔ پر یاترا پھِیس اسِیں پہِلاں ہی رُۄپ سِںگھّ رُۄپا نُۄں جمہاں کروا بَیٹھے ساں۔ رگھبِیر سِںگھّ کہِݨ لگّا٬ ‘’رُۄپ سِںگھّ رُۄپا نُۄں پُچھّ ویکھ۔ جے پَیسے ناں وی مۄڑُۄ٬ تاں وی کۄئی گلّ نہِیں۔‘’
ننکاݨے جاݨ دا نِرݨا لَے کے مَیں جگتار نُۄں کِہا کِہ ہُݨ تاں اُہ ساڈے نال جا سکدا ہَے۔ شام نُۄں تاں واپس آ ہی جاݨا سی پر جگتار نہِیں منِّیا۔
مَیں آپݨے ہی ہۄٹل وِچ ٹھہِرے رُۄپ سِںگھّ رُۄپا نُۄں پھۄن کرکے اُنہاں نال یاترا ’تے ناں جا سکݨ دی اسمرتھا پْرگٹائی٬ راہ وِچ٬ آگِیا تۄں بِناں ’پںگّا‘ پَے جاݨ دا تَۄخلا وی جتائِیا تے اںتِّم گلّ کہِ دِتّی کِہ جے پَیسے واپس کر سکدے ہۄ تاں ٹھِیک ہَے جے نہِیں تد وی تُہاڈی مرذی۔ اُس نیں کِہا کِہ سویرے تُرن تۄں پہِلاں مَیں اُنہاں کۄلۄں پَیسے واپس لَے سکدا ہاں۔
تھکاویں لمّے سفر دا بھار سِرۄں لہِ جاݨ کرکے تے ننکاݨے جاݨ بارے پُۄرا من بݨا کے مَیں پھِر جگتار نُۄں کِہا٬ ‘’بابِئۄ! ہُݨ چلے چلّۄ! ننکاݨے دا سفر تاں تھکائُݨ والا نہِیں۔‘’
‘’نہِیں٬ تُسِیں ہۄ آوۄ٬ مَیں اَیتھے کُجھ دۄستاں نُۄں مِل-مِلا لواںگا۔‘’ اُس نیں بیدِلی نال کِہا۔
اُس دا اٹلّ پھَیسلا سُݨ کے مَیں وی چُپّ کر گِیا۔
‘’اِہ جِویں تیرے جُگاڑ نیں ناں جاݨ-آئُݨ دے٬ اِںج آپݨے وی بہُت نیں۔‘’ اچنچیت اُس نیں کِہا تاں مَینُۄں ہَیرانی ہۄئی۔
‘’اِہ تاں آپݨا ساںجھا جُگاڑ ای اے۔ میرا اِتھے کَۄݨ جاݨُۄ اے۔ تُہاڈا ایتھے سالاں تۄں آدر-ماݨ ایں۔ تُہاڈے دۄست مِتّر نیں۔‘’
پر جگتار جاݨ لئی تِیار نہِیں سی۔
سویرے نہا دھۄ کے مَیں ’رُۄپا‘ تۄں پَیسے پھڑ لِیائِیا تے ستّ وجے تک پھلَیٹِیذ ہۄٹل پہںُّچ گِیا۔ اِلِیاس گھںُّمݨ گھریلُۄ رُجھیوِیاں تے پِچھلے دِنِیں واپرے دُکھّدائی پرِوارک ہادسے کارن ساڈے نال نہِیں سی جا رِہا پر اُس دی کار تے ڈرائیِور ہاذر سن۔ اُس دے گھر ٹھہِری باجوا دمپّتی وی ساڈے نال جا رہی سی۔ دُۄجی کار رائ اذِیذ اُلا کھاں دی سی۔ اسِیں تِیار ہۄ کے کھڑۄتے ساں پر ’اَۄکاف‘ والا کرمچاری اجے نہِیں سی پُجّا تے اُس دی اُڈِیک ہۄ رہی سی۔ راولپِںڈّی والی بسّ وی ہۄٹل دے اہاتے وِچ کھڑھۄتی سوارِییاں اُڈِیک رہی سی۔ پْرِںسِّیپل سروݨ سِںگھّ تے کُجھ ہۄر ساتھی وی ننکاݨے واستے اِک وَین تِیار کِیتی کھڑۄتے سن۔
’اَۄکاف‘ دا کرمچاری آئِیا تاں اسِیں کاراں وِچ بَیٹھݨ دی کِیتی۔ اِلِیاس گھںُّمݨ والی کار وِچ ’باجوا دمپّتی‘ دے نال رگھبِیر سِںگھّ تے سُلیکھا بَیٹھ گئے۔ دُۄجی کار وِچ رائ اذِیذ اُلا کھاں آپ ہی ڈرائیِور دی سِیٹ اُتے بَیٹھ گئے تاں کِہ اِک بںدّے دی تھاں بچ سکے۔ اُس نال پْریم سِںگھّ اَیڈوۄکیٹ اگّے بَیٹھ گِیا۔ پِچھلی سِیٹ ’تے سجِئۄں کھبّے مَیں٬ ستنام ماݨک تے اَۄکاف دا کرمچاری انور جاوید بَیٹھ گئے۔
کاراں پھلَیٹِیذ تۄں نِکل کے مال رۄڈ ’تے تُر پئیِیاں تاں ستِنام ماݨک نیں کِہا کِہ کُجھ اخباراں خرِید لئیِیاں جاݨ۔ اُس دی کانفرںسّ دِییاں رِپۄرٹاں دیکھݨ وِچ بہُت دِلچسپی سی٬ اُںج وی اُہ بھارت-پاکِہ سبںدھّاں بارے بہُت ’اُتشاہی جِئۄُڑا‘ ہَے۔ کانفرںسّ دی سپھلتا نُۄں لَے کے اُہ پُۄرے جۄش وِچ سی۔
‘’اِک نوِیں تارِیخ دی شُرُۄیات ہۄ گئی ہَے‘’, رائ اذِیذ-اُلّا نیں آکھِیا تاں ماݨک ہُلارِیا گِیا۔
‘’آپاں رل کے نواں اِتِہاس سِرج دیݨا ہَے‘’, سارے جݨے اخباراں دے ورکے پلٹݨ لگّے۔ میری اخباراں دِییاں خبراں نالۄں باہرلے سںسّار وِچ ذِیادا رُچی سی۔ اسِیں لاہَۄرۄں باہر نِکل رہے ساں۔ راوی آ گئی سی۔ سُکّی ہۄئی راوی! وِچ گھاہ اُگِیا ہۄئِیا۔ بچپن وِچ ڈھاڈِییاں تۄں سُݨِیا گِیت چیتے وِچ تھرتھرائِیا:
مُڑ-مُڑ کے یاد آوے پچھّمی پںجّاب دی۔
اکھِّییاں وِچ سُۄرت پھِردی اے راوی-چناب دی۔
کِتے راوی نیں وِچھڑے پُتّراں دی یاد وِچ رۄ رۄ کے ہںجھُّۄ تاں نہِیں سن سُکا لئے! اُہدِییاں اکھّاں خُشک تاں نہِیں سن ہۄ گئیِیاں!!
اِہ تاں میری بھاوُکتا سی۔ راوی تاں پِچھّے ’بجھّے بنّہاں‘ نیں سُکا دِتّی سی۔ میری چیتنا اتِیت تے ورتمان وِچ رلگڈ ہۄ رہی سی۔ کلپنا وِچ ویکھِیا اِہ اِلاکا مَیں یتھارتھ دِییاں اکھّاں نال وی گھۄکھ رِہا ساں۔ کار شیخُۄپُرے نُۄں جاݨ والی سڑک ’تے رِڑھی جا رہی سی۔ سڑک دے سمانںتّر اِک ہۄر سڑک جا رہی سی۔ اسل وِچ اِہ دۄویں سڑکاں ’ون‘ ویء سن۔ ساڈے والی سڑک واہݨاں دے لاہَۄرۄں شیخُۄپُرا جاݨ والی سی تے دُۄجی شیخُۄپُرے تۄں لاہَۄر آئُݨ والے واہݨاں واستے۔ دۄہاں سڑکاں دے وِچکار اِک سڑک جِنّا تھاں کچّا سی۔ لۄڑ مُتابک اِس کچّے تھاں نُۄں وی پکّا کرکے اِہ وڈّی شاہ-راہ بݨائی جا سکدی سی۔ تِنّے سڑکاں مِل کے بہُت کھُلّہی سڑک بݨ سکدی سی۔ مَینُۄں اِہ وِچکار خالی تھاں چھڈّݨ والی یۄجنابںدّی ودھِییا لگّی۔ ساڈے پاسے جدۄں سڑکاں چَۄڑِییاں کرنِییاں ہۄݨ تاں آسے-پاسے والِییاں دُکاناں تے مکاناں دا پںگّا وِچ کھڑھا ہۄ جاںدا ہَے۔ بھاویں اِہ دُکاناں تے مکان اگلِیاں نیں سرکاری تھاں ’تے ناجائِذ کبذا کرکے ہی کِئۄں ناں بݨائے ہۄݨ۔ ایتھے سڑک دی چَۄڑائی دی گُںجّائِش باہروار رکھّݨ دی تھاں اںدّروار رکھّی گئی سی تے اِس ’تے کِسے پْرکار دے ناجائِذ کبذے دی کۄئی سمبھّاونا نہِیں سی۔
بسّاں٬ ٹرکّ٬ مۄٹر سائیِکل تے سائیِکل سڑکاں اُتے اِدھرۄں-اُدھر گھُۄک رہے سن۔ سڑکاں دی ہالت ساڈے پاسے دِییاں سڑکاں تۄں کِسے سُۄرت وِچ وی ماڑی نہِیں سی۔ پاکِستان وِچ چلّݨ والِییاں بسّاں اُتے بہُت رںگّ-برںگّے چِتّر اتے مِیناکاری کِیتی ہُںدّی ہَے۔ ساڈِییاں نذراں نُۄں اِہ سجاوٹ کُجھ اجِیب وی لگّدی ہَے۔ اِدھر چلّݨ والے ٹرکّاں دی تاں بݨتر ہی بڑی اجِیب ہَے۔ اِس دا ’ٹُۄل-بکس‘ تۄں اگلا ہِسّا متھّے تۄں اگاںہ نُۄں اِںج ودھائِیا ہُںدّا ہَے جِویں ٹِیپُۄ-سُلتان دی پگّ ہۄئے۔ مَیں ٹرکّاں دی اجِہی اجِیبۄ-گرِیب بݨتر ’تے ٹِپّݨی کِیتی تاں ستِنام ماݨک نیں اِک گلّ سُݨائی۔
اِک وار کِسے وفد نال آئے بلوںتّ سِںگھّ رامُۄوالِییا نیں جنرل ذِیا-اُل-ہکّ نُۄں اِنہاں ٹرکّاں بارے دسِّیا کِہ چھتّ ولۄں اگّے نُۄں ودھِیا ہۄݨ کرکے اجِہے ٹرکّاں دے اگلے ہِسّے وِچ ہوا رُک جاݨ کارن اِںجݨ دا ذۄر ذِیادا لگّدا ہَے تے اِس نال سپِیڈ ’تے وی پھرک پَیںدا ہَے تاں ذِیا-اُل-ہکّ نیں ہسّدِیاں کِہا سی٬ ‘’ٹرکّاں بارے تُہاڈے سرداراں تۄں ودھّ ہۄر کَۄݨ جاݨُۄ ہۄ سکدا ہَے!’’
سڑکاں دے دۄہِیں پاسِیں تھۄڑھی-تھۄڑھی وِتھّ ’تے کارخانے سن۔ کۄئی سٹِیل دا٬ کۄئی ’ببّر شیر یُۄرِییا‘ دا٬ کۄئی کپّڑے دا۔ چڑھدے پںجّاب دی تُلنا وِچ شیخُۄپُرا رۄڈ اُتے بݨے کارخانے ویکھکے ہَیرانی ہۄئی۔ مَیں اِس دا ذِکر کِیتا تاں پْریم سِںگھّ اَیڈوۄکیٹ نیں کِہا٬ ‘’ویکھ لَۄ سںدھُّۄ ساہِب! کہِںدّے پاکِستان نیں ترکّی نہِیں کِیتی…’’
اُس دی گلّ ٹھِیک ہی سی۔ اِںڈسٹری دے پکھّۄں ’ساڈا پںجّاب‘ اُدھر نالۄں بہُت پِچھّے نذر آئِیا۔
انور جاوید نیں دسِّیا٬ ‘’اِکلّے شیخُۄپُرے ذِلے وِچ ہی چھے ہذار پھَیکٹری ہَے…’’
ہۄویگی! لاہَۄر دے گُلبرگ تے ماڈل ٹائۄُن دِییاں امِیرِییاں تے رَۄشنِییاں وِچ اِنہاں پھَیکٹرِییاں دا پَیسا ہی تاں بل تے چمک رِہا سی۔
انور جاوید ساڈے نال رچ-مِچ گِیا سی۔ اُہ نال دی نال راہ وِچ پَیںدِییاں پھَیکٹرِییاں بارے ہی نہِیں٬ ہۄر وی لۄڑِیںدا بھُۄگۄلِک تے اِتِہاسک ویروا دےئی جاںدا سی۔ اُہ سمجھدار بںدّا سی۔ اُس نیں اِک دُدھّ بݨائُݨ والی پھَیکٹری ولّ اِشارا کِیتا۔ مَیں پُچھِّیا کِہ ساڈے پاسے دے بناوٹی تے مِلاوٹی دُدھّ واںگ اِدھر وی کُجھ اِہۄ جِہا واپردا ہَے تاں اُس نیں ہسّ کے کِہا٬‘’دۄہِیں پاسِیں اِکۄ جِہے لۄک ای نیں…’’
دُدھّ وِچ پاݨی دی مِلاوٹ بارے مَینُۄں اِک لتِیفا یاد آئِیا٬ ‘’دُدھّ جدۄں دۄدھی نُۄں آپݨے ولّ آئُںدِیاں ویکھدا ہَے تاں آپݨے آپ ہی شرم نال ’پاݨی-پاݨی‘ ہۄ جاںدا ہَے۔‘’
سڑکاں ’تے بݨِییاں پھَیکٹرِییاں تۄں پِچھّے نذر ماردا ساں تاں دُۄر دُۄر تک کھیتی نذر نہِیں سی آئُںدی۔ جِتھّے سی وی تاں بہُتی ودھِییا نہِیں۔ نِسچے ہی کھیتی دے کھیتر وِچ پاکِستانی پںجّاب ساڈے نالۄں کاپھی پچھڑِیا ہۄئِیا دِکھائی دے رِہا سی۔ مَیں اِس دا کارن رائ ساہِب نُۄں پُچھِّیا۔ اُنہاں کۄل دس مُربّے ذمِین ہَے تے اُہ خُد وی کھیتی کروائُںدے ہن۔
‘’سںدھُّۄ ساہِب! اِک تاں پاݨی دا پُۄرا بںدّۄبست نہِیں۔ دُۄجا ذمِیناں ’تے٬ کاشت اُتے سرکار نیں ٹَیکس بہُت لا دِتّے نیں۔ اِںڈسٹری والا تاں ٹَیکس دِںدّا نہِیں تے کِسان وِچارے دا ٹَیکس دیݨ بِناں چھُٹکارا نہِیں۔‘’
اُنہاں دی گلّ نُۄں اگّے وِستھار دِںدِّیاں انور جاوید نیں دسِّیا٬ ‘’اِک تاں ذمِین اُتے مالکانا ٹَیکس ہَے تے اِہ ’پھی ایکڑ پںجّاہ رُپئے‘ ہریک کاشتکار نُۄں دیݨا پَیںدا ہَے۔ اِس تۄں بِناں رکبے دے ہِساب نال اِنکم ٹَیکس مُکرّر ہَے۔ دۄ مُربّے والے کاشتکار نُۄں 400 رُپئے٬ اِک مُربّے والے نُۄں تِنّ سَۄ رُپئے پھی ایکڑ اِہ ٹَیکس ادا کرنا پَیںدا ہَے۔ اِک پَیلی تک وی اِہ ٹَیکس ادا کرنا پَیںدا ہَے۔‘’
اینی ماڑی پھسل وِچۄں ٹَیکس دے کے کِسان نُۄں کی بچدا ہۄویگا! مَیں سۄچ ہی رِہا ساں کِہ انور جاوید نیں دسِّیا٬ ‘’اجے تاں پھسل مُتابک اِک وکھّرا ٹَیکس ہَے٬ جِس نُۄں ماملا وی آکھ سکدے ہاں۔ مُںجّی دا 150 رُپئے٬ کݨک نُۄں 125 رُپئے پھی ایکڑ۔ اُںج جے فسل ناں ہۄوے تاں اِہ ٹَیکس نہِیں لگّدا۔‘’
اسِیں چڑھدے پںجّاب وِچ کِساناں دی مںدّی آرتھِک ہالت٬ خُدکُشِییاں دے ودھدے رُجھان اتے پھسلاں دی سرکار ولۄں ٹھِیک خرِید ناں ہۄݨ دی گلّ وی کِیتی تاں انور نیں کِہا٬ ‘’اِدھر وی ایہی ہالت اے۔ پھسل دا خرِیددار کۄئی نہِیں۔ سرکار خرِیددی نہِیں۔ ہُݨ گَۄرمِںٹّ نیں کݨک دی کِیمت تِنّ سَۄ رُپئے مݨ مُکرر کِیتی اے پر مِلّاں والے ڈھائی سَۄ تۄں ودھّ نہِیں دِںدّے…’’
کِتے کِتے سڑک دے کِنارے فسل دِکھائی دے رہی سی۔ جِتھے جِتھے فسل ہُںدّی اُتھے مِٹّی دِییاں وڈِّییاں وڈِّییاں کلی کِیتِییاں بُرجِییاں اُتے اُردُۄ وِچ کُجھ لِکھِیا ہۄئِیا سی۔ مَیں چلّدی کار وِچۄں وی مۄٹے اکھّراں ’چ ’گںدّم‘ لِکھِیا پڑھِیا۔ میرے خِیال وِچ تاں اِہ مِیل-پتھّر سن تے اِنہاں اُتے شیخُۄپُرا دی دُۄری لِکھی ہۄویگی پر اِہ ’گںدّم‘ کی؟ اگلی بُرجی ’تے ’گںدّم‘ دے ہیٹھاں یُۄرِییا لِکھِیا پڑھِیا۔ پُچھّݨ ’تے انور نیں دسِّیا کِہ اِہ ’مہِکما کاشتکاری‘ والِیاں نیں بُرجِییاں بݨائیِیاں نیں۔ اُنہاں ولۄں ہریک فسل مُتابک اُس نُۄں کِنّے پاݨی کِنّے کِنّے وکپھے بائد لائے جاݨ, کِہڑی کِہڑی کھاد کدۄں کدۄں کِنّی کِنّی پائی جاوے٬ ندِیناں نُۄں مارن لئی کِہڑی دوائی دی ورتۄں کِیتی جاوے—سبھ کُجھ لِکھ دِتّا جاںدا ہَے۔ کاشتکار دِییاں نذراں ساہمݨے ہر ویلے رہِݨ والِییاں بُرجِییاں ’تے لِکھِییاں اِہ ہدائِتاں اُنہاں دے بڑا کمّ آئُںدِییاں ہن۔ کِساناں دی اگوائی لئی ورتِیا جاݨ والا اِہ ترِیکا مَینُۄں بہُت چںگّا لگّا۔
‘’اِک ایکڑ پِچھّے ذِمِیںدار نُۄں کِنّی کُ بچّت ہۄ جاںدی ہَے…?’’
‘’کھرچے کڈھّ کے چار پںجّ ہذار بچ ہی جاںدے نیں اچھّی ذمِین وِچۄں‘’
اسل وِچ انور شیکھُپُۄرے دے نذدِیک ہی کِسے پِںڈّ دا رہِݨ والا سی تے کِسانی دے دُکھّاں-سُکھاں نال نیڑِئۄں سبںدھّت جاپدا سی۔
‘’ہُݨ ٹھیکے والے نُۄں تاں ذمِین وارا ہی نہِیں کھاںدی۔ ٹھیکا دیوے تاں وِچۄں بچاوے کی۔ ڈِیذل ہۄر مہِںگّا ہۄ گِئَے۔‘’
اسل وِچ پاکِستانی پںجّاب وِچ سِںجّائی دا ودھِییا بںدّۄبست نہِیں۔ بِجلی نال چلّݨ والے ٹِئۄُبوَیلّ دی تھاں لۄک سِںجّائی لئی پِیٹر اِںجݨاں دی ورتۄں کردے ہن۔ نہِری پاݨی لۄڑِیںدی ماترا وِچ پْراپت نہِیں۔ پاکِستان وِچ بِجلی سرپلسّ ہَے پر اُہدا کھیتی لئی اُپیۄگ ناماتر ہی کِیتا جاںدا ہَے۔
‘’ہکِیکت تاں اِہ ہَے کِہ چھۄٹا کِسان بُری ترہاں پِس رِہَے…’’ انور نیں تۄڑا جھاڑِیا۔
‘’مُیاف کرنا! گُسّا ناں کرنا۔‘’ ساڈِییاں گلّاں سُݨ رہے پْریم سِںگھّ نیں کِہا٬ ‘’اِدھر ماڑی کاشت دا اِک وڈّا کارن اِہ ہَے کِہ اِدھر اُنہاں لۄکاں نُۄں ذمِین مِلی جِہڑے غَیر-کاشتکار سن۔ اُنہاں کۄل واہی-کھیتی دا تجربا کۄئی نہِیں سی۔ نہِیں تاں وںڈّ تۄں پہِلاں اِہۄ ذمِیناں سۄنا اُگلدِییاں سن۔‘’
پْریم سِںگھّ دی گلّ نُۄں اگّے ودھائُݨا مُناسِب نہِیں سی۔ رائ ساہِب تے انور نیں اِس دا کۄئی ہُںگّارا نہِیں سی بھرِیا۔ اُنہاں دی اِس بارے رائ مُختلِف ہۄ سکدی سی۔ دانشور لۄک پِچھلے سمیں تۄں بھاویں ساںجھ دے ٹُٹّے ہۄئے سُۄتر لبھّ کے اُنہاں نُۄں جۄڑن دی کۄشِش وِچ سن تے دۄہاں پںجّاباں نُۄں اِک-دُۄجے دے چِہرے ’چۄں آپݨے ہی نکش پچھانݨ دی آدت پا رہے سن پر دُۄجے پاسے اِہ وی اِک کَۄڑی ہکِیکت سی کِہ اِک-دُۄجے پْرتی سالاں تۄں کِیتے جاںدے پْرچار دا اچیت اسر ساڈی سۄچݨی دا اںگّ بݨ گِیا سی۔ اسِیں کئی مُدِّیاں ’تے اُپرۄکت ساںجھی رائ بݨائُݨ دی کۄشِش کر رہے ہُںدّے ہاں پر کُجھ ہۄر مُدّے نال دی نال سانُۄں ساڈے وِرۄدھی پَیںتڑے دا اہِساس وی کروائُںدے رہِںدّے ہن۔ اِس وِرۄدھی پَیںتڑے نُۄں تاں مُہمّد الی جِناہ نیں پاکِستان دی مںگّ کردِیاں دۄ کَۄمی سِدھاںت دے نذرِیئے تۄں بڑے سپشٹ رُۄپ وِچ پیش کِیتا سی۔ اُس انُسار : ‘’ہِںدُّۄ اتے مُسلمان دۄ وکھّ وکھّ دھارمِک فلسفے ہن جِنہاں دے الگّ سماجِک رسمۄ-رِواج تے آپݨا الگّ ساہِت ہَے۔ ناں تاں اِہ اِک دُۄجے نال وِیاہ-شادی کردے ہن تے ناں ہی اِکّٹھے کھاںدے ہن۔ نِرسںدّیہ اِہ دۄویں دھرم وکھّۄ-وکھّرِییاں سبھِیاتاواں نال سبںدھّت ہن جِہڑِییاں مُکھّ تَۄر ’تے وِرۄدھی وِچاراں اتے سںکّلپاں ’تے آدھارِت ہن۔ ذِںدّگی بارے اُنہاں دے سںکّلپ اِک دُۄجے تۄں بھِنّ ہن۔ اِہ بڑی ساپھ گلّ ہَے کِہ ہِںدُّۄ اتے مُسلمان وکھّۄ-وکھّرِییاں گھٹناواں اتے نائِکاں تۄں پْریرنا لَیںدے ہن۔ آم تَۄر ’تے اِک دھِر دا نائِک دُۄجے دا دُشمݨ ہُںدّا ہَے اتے اِک دھِر دی اِتِہاس وِچ پْراپت کِیتی جِتّ دُۄجے دی ہار ہُںدّی ہَے۔‘’
ہُݨ پیْرم سِںگھّ اَیڈوۄکیٹ دی گلّ دا وی اِک آپݨا ترک سی کِہ جِنہاں لۄکاں نُۄں کھیتی کرن دی سار نہِیں سی اُنہاں نُۄں ذمِیناں مِل گئیِیاں دُۄجے پاسے نذامدِین والا ترک سی کِہ ساںجھے مُلک وِچ تاں اُنہاں کۄل ’کُجھ وی نہِیں سی’۔ اِہ پاکِستان دی ہۄںد سدکا ہی سمبھّو ہۄئِیا کِہ بیذمِینے وی ذمِیناں والے بݨ گئے۔
اجِہے ٹکرائُںدے سوال-جواب تۄں اسِیں بچ کے اُپرۄں اُپرۄں سدبھاونا بݨائی رکھّݨا لۄڑدے ہاں پر مُہمّد الی جِناہ دی گلّ وِچلا ترک وی اکھّۄں پرۄکھے نہِیں ہُںدّا کِہ اِتِہاس دی اِک دھِر دے نائِک دُۄجی دھِر دے دُشمݨ تے اِک دھِر دی ہار دُۄجی دھِر دی جِتّ نذر آئُںدی ہَے۔ اَۄرںگّذیب سِکھّاں لئی خلنائِک ہَے پر مُسلماناں لئی ’اِسلام دا مُدئی تے وڈّا پْرچارک’۔ اجِہے ٹکرائُںدے وِچاراں وِچ اُلجھݨ نالۄں چُپّ وٹّ لَیݨی چںگّی ہُںدّی ہَے۔ اسِیں وی کُجھ چِر لئی چُپّ کر گئے تے باہر دا نذارا ویکھݨ لگّے۔
رائ اذِیذ-اُلہا کار دی کِلّی نپّی جا رِہا سی۔