گلّ لگبھگ پںدّراں سال پُراݨی ہَے٬ جدۄں مَیں پہِلی وار سُرجن ذِیروی جی نُۄں جاتی تَۄر ’تے مِلِیا سی۔ اِس تۄں پہِلاں اِںڈِییا رہِںدِّیاں اتے کَینیڈا وِچ آکے وی اُنہاں دے لِکھے نُۄں پہِل دے ادھار ’تے پڑھدا سی تے اِکّ ستِکار سِرجِیا ہۄئِیا سی تے اُنہاں نال مِلݨی اپہُںچّ لگدی سی جِویں آم ہی سَیلِیبریٹی وِئکتِیتو نُۄں مِلݨ لئی ہُںدّی ہَے۔ اِکّ جھاکا جِہا٬ جے اچانک کۄئی مِل جاوے تاں بۄلتی بںدّ ہۄ جاںدی ہَے۔ اُنہِیں دِنِیں مَیں لِکھݨ وِچ بِلکُل نواں سی تے ٹراںٹۄ دے لیکھکاں وِچ وی نواں ہی سی تے نِجّی سرگرمی دے سںدّربھ وِچ مَیں سیوا کرن وِچ سرگرم سی۔ رائیِڈ دیݨی تے چاہ پاݨی دا پْربںدھّ کرنا مَینُۄں سُکھالا کمّ لگدا سی۔ کِرپال پنُّۄ نال جاݨ پچھاݨ جلدی ہۄ گئی تے اُنہاں نیں کِہا کِہ ڈائۄُن ٹائۄُن وِچ سُرجن ذِیروی جی نُۄں مِلݨ جاݨا ہَے۔

مَینُۄں انجاݨی جِہی کھُشی تے اُتسُکتا ہۄئی۔ اِہ میرے لئی اچانک مِلی کھُشی سی جۄ کِسے ستِکارے وِئکتی نُۄں مِلݨ نال ہُںدّی ہَے۔ اِکّ جھِجک وی سی کِہ مَیں اُتھّے جا کے کی گلّ کراںگا پر مَیں کِرپال پنُّۄ جی دے نال جاݨ نُۄں تِیار ہۄ گِیا تے اسِیں سُرجن ذِیروی جی دے ڈائۄُن ٹائۄُن گْرہِ وِکھے پہُںچّ گئے۔ دۄ مِتّر تپاک نال مِلے تے مَیں پِچھّے پِچھّے اںدّر پہُںچّ گِیا۔ رسمی گلّبات تۄں باد کِرپال پنُّۄ جی تے سُرجن ذِیروی جی اسل مُدّے تے آ گئے۔ لگدا سی٬ اُنہاں دی پہِلاں ہی پھۄن راہِیں کۄئی گۄںد گُںدّی ہۄئی سی۔ اِہ کمپِّئۄُٹر نال سبںدھِّت مسلا سی تے گُرمُکھی تے شاہمُکھی دے آپسی وٹاںدرے دا مسلا سی جۄ اجے اُساری ادھِین سی۔

اِس تۄں باد میرا کھِیال رکھّݨ لئی امّْرِت ذِیروی نیں مۄرچا سمبھّال لِیا۔ لگّ پئے نِکِّییاں نِکِّییاں گلّاں کرن تاں کِہ مَیں سہِج ہۄ سکاں۔ جِویں اُنہاں نُۄں پہِلاں ہی پتا سی کِہ کِہڑے مَۄکے تے کِہۄ جِہے اِنسان نال کِس ٹَۄپِک ’تے گلّ کرنی ہَے۔ میرے گھر بارے٬ دِلچسپِییاں بارے٬ کھاݨِیاں بارے اِہۄ جِہی وارتالاپ کِیتی تے اِنی دیر کِیتی کِہ اِکّ مِںٹّ وی مَیں بیدھِیانا نہِیں سی۔ بِلکُل اِس ترہاں جِویں مَیں کِسے آپݨی رِشتیدار ماسی٬ بھُۄیا جاں مامی نال بَیٹھا ہۄواں۔ اِںجھ لگدا سی کِہ اِکّ رِشتا کائِم ہۄ گِیا ہَے تے اِس گھر وِچ میری آمد نِرںتّر ہۄئیگی تے ہر پھیری میرے لئی ڈھیر ساری کھُشبۄ ہۄویگی تے میرے منّ دا اِہ اُسرِیا باوا اجّ تکّ سِہتمںدّ ہَے۔

میری پچھاݨ دے سمیں تۄں٬ پِچھلے پںدّراں سال تۄں ٹراںٹۄ وِچ وسدے لیکھک تے ادِیب٬ سُرجن ذِیروی جی نُۄں اِکّ سرب ساںجھی شکھسِیئت وجۄں ویکھ رہے ہن۔ کئی سںسّتھاواں ہن٬ ساہِتک وی تے سماجِک وی٬ آپس وِچ من مُٹاو وی ہن پر سُرجن ذِیروی سبھ دے ساںجھے ہن تے ہر بُلاوے نُۄں کھِڑے متھّے کبُۄلدے ہن۔ جِیون-جاچ اَیسی ہَے کِہ پھخر کِیتا جا سکے تے اِس جِیون-جاچ دے جھلکارے امّْرِت ذِیروی جی نُۄں مِلکے ہُںدّے ہن۔ پْرِیت لڑی یُگّ بارے سِرپھ پڑھِیا ہَے کدے نذدِیک تۄں ویکھِیا نہِیں تے اُس پڑھے نُۄں یاد کردا ہاں٬ جدۄں وی اِس دمپّتی جۄڑے نُۄں ویکھدا ہاں۔ بِلکُل اِہۄ جِہا ہی پْربھاو میرے ’تے سردارا سِںگھّ جَۄہل جی دا ہَے۔

پْراہُݨے گئے تے کۄئی پھَۄری پْربھاو تاں پا سکدا ہَے پر کھُشبۄ نہِیں پَیدا ہۄ سکدی٬ گھر دی پھِذا ہی دسّ دِںدّی ہَے۔ کہِݨ نُۄں تاں اِنا کُجھ ہَے کِہ ہۄر وی بہُت کُجھ کِہا جا سکدا ہَے پر اجّ دا مکسد اِہ نہِیں۔ لگدا تاں نہِیں سی پر دِل وِچ آئے کھِیال نُۄں ہئۄُ پرہے وی نہِیں کِیتا جا سکدا سی٬ جدۄں سبںدھّ سُرجن ذِیروی جی نال ہۄوے٬ اِنی بیتکلُپھی ہَے کِہ اِس بذُرگ نال کۄئی وی گلّ کِیتی جا سکدی ہَے۔ اسل وِچ اِہ بذُرگ ہَے ہی نہِیں۔ سدا بہار نَۄجوان کِہا جا سکدا ہَے۔ دۄ واری بِمار ہۄئے٬ دۄویں وار میرے کۄلۄں جا نہِیں ہۄئِیا پر بِناں کہے ہی سمجھ گئے ہۄݨگے کِہ کۄئی اتّ ذرُۄری کمّ ہی ہۄویگا٬ کِئُںکِہ اُنہاں دے نِگھّ وِچ تاں رتی بھر وی اُۄݨ نہِیں سی۔

بہُت سارے وِدواناں نُۄں مِلکے اِںجھ لگدا ہَے کِہ اُنہاں دی اِذّت تے کِیتی جا سکدی ہَے٬ اُنہاں پْرتی شردھا بھاو وی پَیدا ہۄ جاںدا ہَے پر دۄستی تے بیتکلُپھی پَیدا نہِیں ہُںدّی۔ ہۄ سکدا ہَے کِہ اُہ اِس بارے اِنا جگِیاسُۄ ناں ہۄݨ, جِنّا سُرجن ذِیروی ہن۔

ہاں٬ کُلجِیت کی ہال ہَے تیرا؟ میرے پھۄن دا جواب دِںدِّیاں امّْرِت ذِیروی جی نیں پُچھِّیا۔ ہُݨ تاں کدے اِہ ہۄ نہِیں سکدا سی کِہ مَیں کہاں کِہ سُرجن ذِیروی جی نال گلّ کرنی ہَے٬ اِس بیگانگی دی تاں اِجاذت ہی نہِیں سی۔

-جی مَیں سۄچدا ہاں کِہ سُرجن ذِیروی جی دا اِںٹروِئۄ کراں؟

- ہاں تے آ جائیِں جدۄں ٹائِم لگّا٬ پہِلاں دسّݨ دی کی لۄڑ ہَے؟

مَیں اُنہاں نُۄں اِہ نہِیں دسِّیا پر اجّ تُہانُۄں دسّدا ہاں کِہ مَیں کدے وی کِسے نُۄں اجّ تکّ اِںٹروِئۄُ نہِیں کِیتا۔ پہِلا اِںٹروِئۄُ ہَے تے اُہ وی سُرجن ذِیروی جی دا٬ تے جھِجک وی کۄئی نہِیں۔ پتا ہَے کِہ جے کُجھ گلت ملت وی ہۄ گِیا٬ اُنہاں نیں آپے ہی کہِ دیݨا ہَے٬ نالے میرے نال امّْرِت ذِیروی جی دا سہِیۄگ ہۄویگا۔ اسِیں دۄ تے سُرجن ذِیروی جی اِکلّے٬ پھِر مُشکل کی ہَے؟ اِہ تاں کدے ہۄ نہِیں سکدا کِہ اُہ کہِݨ, لَے تَینُۄں اِہ وی نہِیں پتا؟

- نہِیں پتا تاں نہِیں پتا٬ اِہدے وِچ کی ہَے٬ تُسِیں دیوۄ جواب٬ جۄ جاݨدے ہۄ؟ یکِینن جے کھِیال ہی کرنا ہۄوے تاں اِہ جواب امّْرِت ذِیروی جی دا ہۄویگا٬ تے میرے لئی راہت ہۄویگی تے پھِر اگلا سوال پُچھِّیا جاویگا۔

لوۄ جی ہُݨ چاہ پی کے وِہلے ہۄ گئے ہاں٬ تے میرا پہِلا سوال ہَے:?

کَینیڈا کدۄں تے کِویں آئے؟

: اِہ 1990 دی گلّ ہَے۔ آئے تاں مہِینے لئی ہی سی پر کُجھ نِجّی پرِوارک کارݨاں کرکے واپس نہِیں گئے تے کَینیڈا ہی ساڈا گھر بݨ گِیا۔ اِس وِچ کُجھ وی اَیسا نہِیں ہَے جۄ آپاں سماج بارے گلّ کرنی ہَے٬ نِجّی ذِںدّگی دے آپݨے ہی ماپدںڈّ ہُںدّے ہن۔ مُکدی گلّ کِہ سانُۄں کَینیڈا ہی رہِݨا پِیا۔ اُںجھ پارٹی ولۄں وی تاکِید سی کِہ مَیں واپس ناں آواں۔ اُہ پںجّاب دے کالے دِناں دا دَۄر سی تے پارٹی میرے لئی پھِکرمںدّ سی۔

ذِیروی جی٬ تُسِیں 1993 تۄں کَینیڈا دے اِمِیگرَیںٹ ہۄ تے اجّ 2015 ہَے اِس سمیں دَۄران تُسِیں کِنّا کُ پھرک مہِسُۄس کردے ہۄ؟

: جی بہُت پھرک ہَے٬ پہِلی گلّ لۄکاں دی گِݨتی٬ اِنپھلیشن٬ مہِںگّائی تے ہۄر بُنِیادی تتّاں وِچ بہُت تبدِیلی ہۄئی ہَے۔ اگّے وِیہ ڈالر وِچ لپھاپھے بھر کے لِیاںدے ساں اُہۄ لِپھاپھا ہُݨ سَۄ وِچ وی نہِیں بھردا۔ 93 والے وِیہ وی وِچے پَے جاںدے ہن۔

دُۄجی گلّ پںجّابی کمِئۄُنِٹی وی ودھ گئی ہَے۔ پںجّابی کمِئۄُنِٹی نیں جِتھّے کُجھ چںگِّییاں گلّاں لِیاںدِییاں٬ اُتھّے کُجھ نَیگیٹِو گلّاں وی آئیِیاں۔ کمِئۄُنِل سۄچ جِہڑی ہَے٬ اُہ بہُت ہَیوی ہَے٬ اِتھّۄں دِییا کُجھ چںگِّییاں گلّاں جِویں سَیکُۄلر تھِکِںگّ٬ اُہ سمُچّے رُۄپ وِچ اپݨائی نہِیں ہَے آپݨے بھائیِچارے نیں۔ اِتھّۄں دا کۄئی وی پالِیٹِیشن٬ چرچ وِچ جاکے سِیاسی تکرِیراں نہِیں کردا۔

جی اِہ سوال نہِیں ہَے٬ سگۄں میرا وی وِچار ہَے کِہ اِنہاں بائی سالاں وِچ اِکّ وڈا پھرک اِہ وی ہَے کِہ پہِلاں ہر گلّ نُۄں سچّ سمجھِیا جاںدا سی جدۄں تکّ اُہ آپݨے آپ ہی جھُۄٹھ سابت ناں ہۄ جاوے٬ کۄئی سمسِیا نہِیں٬ پر اجّ ہر گلّ نُۄں سبُۄت دے کے ہی سچّ بݨائُݨ دی کۄشِش کِیتی جاںدی ہَے تے کئی واری سچّ وی ہار جاںدا ہَے۔ کِنّے ہی سہی سپائۄُسل کیس٬ اِس ورتارے دی بھیںٹ چڑھ گئے۔ اِہ رِشتِیاں دے ستی ہۄݨ واںگ ہَے۔

: اُہ تاں ٹھِیک ہَے پر اِسدے کارݨ کئی ہن تے اِکلّے اسِیں جاں ساڈا بھائیِچارا ہی اِکلّا دۄشی نہِیں ہَے۔ ملٹِیکلچرِذم وِچ بہُت سارے دیشاں دِییاں کَۄماں آپۄ آپݨے وِرسے لَے کے آئیِیاں ہن تے بُنِیادی تَۄر ’تے جدۄں پکّے ہۄݨ دی گلّ ہُںدّی ہَے تاں ہر پاسے چۄر مۄرِییاں ورتِییاں جاںدِییاں ہن۔ اِتھّۄں دا راجنِیتک وی اِہ سۄچݨ تے مجبُۄر ہَے کِہ اُسنے وۄٹ لَیݨ لئی کی کرنا ہَے۔ روائِتی پارٹِییاں تۄں ہٹکے اَین ڈی پی وی ہُݨ سِکھّاں نُۄں سِکھّی تے مُسلم بھائیِچارے نُۄں اِس ترہاں سمبّۄدھن کرن لگّ پئے ہن کِہ وۄٹاں دی راجنِیتی ساپھ جھلکدی ہَے۔

سُرجن ذِیروی جی٬ تُسِیں پترکاری دے سُۄرج ہۄ – (امّْرِت ذِیروی نیں میری گھبراہٹ نُۄں مہِسُۄس کر لِیا۔ اُہ مَینُۄں سہِج کرن دے اُپرالے وجۄں تے ہَۄسلا دیݨ لئی بۄلے تے سُرجن ذِیروی جی نُۄں کہِݨ لگّے٬

“ٹھہِرۄ٬ ہاں جی٬ سوال اِہ ہَے کِہ تُسِیں ساری ذِںدّگی ... )

: لگدَے تُسِیں دۄویں رلکے ہی سوال پُچھّۄگے؟

امّْرِت ذِیروی: نہِیں سوال تاں کُلجِیت ہی پُچھّیگا مَیں تاں اِسدی مدد کرنی ہَے۔

(اُنہاں دی نۄک جھۄک چلدی رہی٬ کارݨ سِرپھ مَینُۄں سہِج کرنا ہی سی۔ ... مَینُۄں اُہ کھِڑکی دِس رہی ہَے جِسدے دُۄجے پاسے امّْرِت جی نیں اِکّ پھُلواڑی سجا رکھّی ہَے۔ آم تَۄر ’تے وڈّے وڈّے گھراں دے یارڈ وی اِنے کھُۄبسُۄرت نہِیں ہُںدّے۔ وِچلا درواجا کھُلّہا ہۄوے تاں مہِکدی ہوا دے جھۄںکے آئُںدے ہن۔ اِس کُدرتی مہِک اتے اِس جۄڑے دی آنںدّمئی اوستھا مِںٹّاں وِچ ہی آئے مہِماناں نُۄں کلاوے وِچ لَے لَیںدی ہَے۔ )

ہَیلن کَیلر دا کتھن ہَے٬ ’ذِںدّگی جاں تاں ہَۄںسلے نال بِیڑا چُکّݨ واںگ ہَے جاں کُجھ وی نہِیں۔ ’ اِہ کتھن جۄ وی جاݨدا ہَے٬ اُہ اِسنُۄں جرُۄر ہی یاد کر لویگا جاں اُسدے پْربھاو٬ اِس نال مِل جاݨگے۔ )

ذِیروی ساہب٬ سبھ تۄں پہِلاں اِہ دسّۄ کِہ تُسِیں پتّرکاری دے کھیتر وِچ کِس ترہاں آئے؟

: دسوِیں کرن تۄں باد٬ چھۄٹی مۄٹی نَۄکری کِیتی پر نَۄکری چھُٹّ گئی۔ اُس تۄں باد پارٹی دے سمپّرک وِچ آ گِیا تے پارٹی نیں آکھِیا کِہ آ جا تُۄں۔ اُدۄں دِلّی تۄں اِکّ رِوِئۄُ نِکلدا سی تے لاجپت نگر کانُۄنگۄ جِتھّے بَیٹھدے ہن٬ اُتھّے کھۄکھے ہُںدّے سن تے اُہدے وِچ ہی اِکّ کھۄکھا اِس کمّ لئی ورتݨا شُرُۄ کِیتا٬ میرے نال کامریڈ ناذر سِںگھّ سی۔ پارٹی اُدۄں اںڈّرگرائۄُںڈ سی۔

اِہ کِہڑے سنّ دی گلّ ہَے۔

: اِہ کۄئی 1953-54 دی گلّ ہَے۔ اُدۄں ہی پھَیسلا کِیتا کِہ دپھتر پںجّاب لَے چلِّیئے۔ مَیں اِکّلا ہی ہُںدّا سی٬ کامریڈ ناذر سِںگھّ تے اُدۄں ہی ہتھّ کھڑھے کر گِیا سی٬ اُہ ٹِیچر ہُںدّا سی۔ مَیں جلںدھّر آ گِیا۔ پارٹی تۄں پابںدّی ہٹ گئی تاں ہَۄلی ہَۄلی لِیڈر باہر آئُݨ لگّ پئے۔ سۄہݨ سِںگھّ جۄش٬ آنںدّ ساہب تے ہۄر لِیڈر آئُݨ لگّ پئے۔ اُدۄں پںجّاب بُکّ سَیںٹر اِکّ دُکان لَے لئی٬ ہںسّ راج اُسدا اِںچارج ہُںدّا سی۔ ہںسّ راج جیلہ وِچّۄں رِہا ہۄکے آئِیا سی٬ اُہ بھگت سِںگھّ دا ساتھی سی۔

مَیں اُدۄں چھۄٹی اُمر دا اتے جُۄنِیئر ہی ہُںدّا سی پر پارٹی پرچے کرکے٬ سارے میرے سمپّرک وِچ سن تے اِنہاں مَینُۄں تھۄڑھی ہۄر پاور دِتّی۔ مَیں دُکان دے وِچ ہی اِکّ مںجّا ہُںدّا سی٬ اُتھّے ہی سَۄںدا سی۔ اَۄکھا سماں سی٬ وِچّے بِمار وی ہۄ گِیا مَیں۔ تیرا سِںگھّ چنّ اُتھّے گُیاںڈھ ہی ہُںدّے سن٬ اُنہاں نیں مَینُۄں سَۄݨ لئی اِکّ بَیٹھک دے دِتّی۔ پارٹی جدۄں اںڈّرگرائُںڈی تۄں باہر نِکلی تاں ماڈل ٹائۄُن دپھتر کھۄلہِیا۔ اُتھّۄں ہی ’لۄک یُگّ‘ پرچا کڈھِّیا۔ دۄ کُ سال اِہ پرچا چلِّیا۔ اُس تۄں باد ’نواں ذمانا‘ اُردُۄ وِچ شُرُۄ کِیتا۔ اُسدے اَیڈِیٹر پہِلاں گُربخش سِںگھّ سن۔ اُس تۄں باد سۄہݨ سِںگھّ جۄش۔

اِہ گُربخش سِںگھّ پْرِیت لڑی؟

: جی ہاں۔ جۄش ساہب تۄں باد ٹِیکا رام سُکھن ہُںدّے سن٬ اِہ بہُت ودھِییا بُلارے سن تے لاہَۄر تۄں آئے سن۔ لیٹ پھِپھٹِیذ تۄں لَے کے ستّروِیاں تکّ پارٹی دا ذۄر سی۔ سۄوِیئت یُۄنِیئن دِییاں پْراپتِییاں تے چڑھدی کلا ’تے سانُۄں بہُت ماݨ سی تے اسِیں اُس پَیٹرن تۄں سیدھ لَیںدے ساں۔ اُہ دَۄر چیتنا دا دَۄر سی٬ آشاوادی تے چںگّے سماج دی سِرجݨا دی کھاہش پْربل سی۔ اُدۄں ساںجھا کمِئۄُن رِہا٬ اُتھّے لِیڈراں دا آئُݨا جاݨا سی٬ اُنہاں نال میل مِلاپ رِہا۔ 1962 وِچ ’نواں ذمانا‘ دُبارا شرُۄ ہۄئِیا۔ کامریڈ تے پارٹی لِیڈراں دا آئُݨا جاݨا شُرُۄ ہۄئِیا۔ اجے گھۄش جنرل سَیکٹری سن۔ سَیںٹر دے لِیڈر٬ لۄک لِیڈر سن تے پںجّاب وِچ اِکّ نواں جۄش سی پارٹی وِچ۔ پھِر اُدۄں تۄں لَے کے مُلک چھڈّݨ تکّ مَیں ’نواں ذمانا‘ وِچ ہی رِہا۔

ذِیروی جی٬ جِہڑا وکت تُسِیں دسّدے ہۄ٬ 1953-54 دا٬ اِس دَۄران تُہاڈی کامریڈ وِچاردھارا تے بھارت دی اذادی٬ وکھریویں وِچ دِسدی ہَے۔ کی تُسِیں بھارت دی اذادی نُۄں اِکسَیپٹ نہِیں سی کِیتا؟

: شُرُۄ شُرُۄ وِچ نہِیں سی کِیتا۔ اِس نُۄں ٹراںسپھر اَۄپھ پاور ہی سمجھِیا گِیا سی پر باد وِچ اِکسَیپٹ کر لِیا سی۔ اِس وِچار نال کِہ کِسے وی دیش دی پْربھُۄستا دے آپݨے ہاکم ہُںدّے ہن٬ آپݨا سِسٹم ہۄںد وِچ آ جاںدا ہَے۔ اِس سِسٹم وِچ سُدھار لِیائُݨ لئی٬ تے لۄک پکھّی سِسٹم سِرجݨ لئی کمّ کرنا چاہِیدا ہَے۔

جِہڑا اذادی دا سُپنا لَے کے اسِیں تُرے سی٬ سماجواد دا٬ اُہ تاں پُۄرا نہِیں ہۄئِیا پر اسِیں اُس لئی سںگھّرششِیل تاں ہۄ ہی سکدے ہاں۔ اِس مُدّے ’تے وی کیںدرِت سی کِہ ساڈے کۄل وسِیلِیاں دی وی گھاٹ ہَے۔ اِہ وی سۄچ سی کِہ کئی سَیکُۄلر پارٹِییاں ہن٬ جِنہاں دی سۄچ جے سماجوادی نہِیں پر پھِر وی سکاراتمک ہَے۔

کاںگرس پارٹی وِچ وی کئی اَیسے تتّ سن جۄ سماجوادی سۄچ دے دھارنی سن۔ اِنہاں نال وِچار وٹاںدرے نال اِکّ برابر دی دھِر کھڑھی کر سکدے ہاں۔ کاںگرس دے کئی نیتا دبّی اواذ وِچ سماجواد دی گلّ کردے سن۔ مَیں اِہ تاں نہِیں کہِںدّا کِہ نہِرُۄ نیں اِس مسلے تے کۄئی اگربھُۄمی وِچ آکے گلّ کِیتی ہۄوے پر نہِرُۄ وی سماجواد سٹرکچر دی گلّ کردا سی۔ پارٹی نُۄں سںگّٹھِت کرن دا وی اِکّ وڈّا کمّ سی تے اِہ کمّ لۄکاں وِچ رہِکے ہی ہۄݨا سی۔ کئی باہر دِییاں تاکتاں وی سماجواد نُۄں بڑھاوا دیݨ والِییاں سن پر اُنہاں وِچّۄں بہُتے اَیںٹی کمِئۄُنِسٹ سن۔

اَیںٹی کمِئۄُنِسٹ تاکتاں تۄں اِہ وی لِیا جا سکدا ہَے کِہ اُہ دھارمِکتا دے وِشواسی سن تے تُہاڈے نال تالمیل ٹھِیک نہِیں بَیٹھدا سی۔ سِدھّے شبداں وِچ کہِݨا ہۄوے تاں دھارمِکتا٬ تُہاڈی وِچاردھارا وِچ رُکاوٹ سی؟

: نہِیں٬ دھارمِکتا نال ساڈا کۄئی لَیݨا دیݨا نہِیں سی۔ اسِیں تاں سگۄں بابا نانک دی ساںجھِیوالتا دی گلّ کردے ساں۔ یکِینن اِہ ماڑا رُجھان سی کِہ بابا نانک دی پھِلاسپھی نُۄں وی دھارمِکتا نال جۄڑ دِتّا گِیا تے ساڈی لکِیر دے دُۄجے پاسے کھِلار دِتّا گِیا۔ ساڈی کۄئی گلّ تھۄڑۄ سُݨدا سی اِس مسلے ’تے؟

اِس دے اُلٹ لہُۄ تے دُدھّ دِییاں گلّاں تے ہۄر کُجھ اِہۄ جِہِییاں گلّاں نال ساںجھِیوالتا دی گلّ نُۄں تاں دُۄر ہی پچھاڑ دِتّا۔ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ نیں وی ساںجھِیوالتا دی گلّ کِیتی۔ اسِیں بتھیرا اِس مسلے تے کمّ کِیتا پر دھارمِک ادارِیاں وِچ اِکٹھّی ہۄئی مائِیا اتے اُسدے سرۄت تے لۄک مانسِکتا نیں ساڈی پیش نہِیں جاݨ دِتّی۔

تُہاڈا متلب پِںڈّ پدھّر تے ہی سماجواد نُۄں دُۄر کرن لئی دھارمِک مانتاواں دا دُر اُپیۄگ ہۄئِیا۔

: جی بِلکُل٬ اُدۄں بہُت سارے نویں مُلک اذاد ہۄئے پر ہِںدّۄستان وِچ سرمائیداری اُنہاں دے مُکابلے ذِیادا وِکسِت سی۔ مِیڈِییا٬ وڈِّییاں کارپۄریشناں دے کںٹّرۄل وِچ سی تے اِہ سرمائیداری دے ہِت وِچ سی کِہ اُہ لۄکاں دِییاں دھارمِک بھاوناواں نُۄں ہلّاشیری دِںدِّییا رہِݨ۔ کمِئۄُنِسٹ پارٹِییاں کۄل لۄکاں تکّ پہُںچّ کرن دے سرۄت اُنہاں دے مُکابلے ناں ماتر ہی سن۔ دھارمِکتا٬ سماجوادی سۄچ وِچ وڈّی رُکاوٹ سی تے ہُݨ وی ہَے۔ کمِئۄُنِسٹ پارٹی نُۄں اِہدے بارے نِٹھّکے وِچار کرنی چاہِیدی ہَے۔ مَیں اِہ نہِیں کہِںدّا کِہ کِیتی نہِیں٬ پر بہُت ذِیادا کرن دی لۄڑ ہَے۔ مہاتما گاںدھی٬ دھارمِک وِچاراں دا سی تے اُسنے لۄکاں نُۄں وی دھرم نال جۄڑِیا تے آپݨے ہِتّ وِچ کِیتا تے اُہ دھارمِکتا نُۄں ورتݨ وِچ کامیاب وی ہۄئِیا۔ پارٹی وِچ اِہدے بارے وِچاراں ہۄئیِیاں۔

ہِںدّۄستان دی رُۄہ نُۄں سمجھ کے اُسنُۄں سماجوادی وِچاردھارا نال جۄڑن لئی ذمِین تِیار کرنی تے پکڑ مذبُۄت کرن دی شکتی اجے وی نہِیں آئی٬ اِہ کِویں آئیگی٬ اِہدے بارے تاں پتا نہِیں پر اِستے بہُت کُجھ کرن دی لۄڑ ہَے۔

سماجواد کی ہَے؟ میری سمجھ انُسار اِسدے دۄ پَیٹرن ہن۔ اِکّ تاں ہَے کۄیاپریٹِو پَیٹرن تے دُۄجا ہَے سرمائیداری جمات نُۄں اسَیپٹ کرکے تے سںگھّرش کرکے کاما جمات لئی ودھّ تۄں ودھّ سہُۄلتاں لئیِیاں جاݨ۔ اِنِییاں سہُۄلتاں کِہ کاما جمات دُۄجی دھِر واںگ وِچرے۔ تُہاڈا اِہدے بارے کی وِچار ہَے؟

: نہِیں٬ اسِیں تاں سۄشلِسٹ وِچاردھارا وِچ وِشواش کردے ہاں٬ جِسدی وذاہت مارکسئِذم کردا ہَے٬ اُہ اِہ ہَے کِہ اسِیں اِہۄ جِہا سِسٹم اِںٹرۄڈِئۄُس کرنا چاہُںدّے ہاں جۄ سائِںٹِپھِک لِیہاں انُسار ہۄوے۔ اسِیں اِہ نہِیں چاہُںدّے کِہ سرمائیداری نُۄں اسَیپٹ کرکے اُہدے کۄلۄں کۄئی کنشَیشن لئی جاوے۔ اسِیں کۄئی اۄڑھ پۄڑھ نہِیں چاہُںدّے۔ سماجواد دی ستھاپنا٬ اِکّ وڈّے سںگھّرش دی مُتھاذ ہَے۔ ہُݨ تاں بدکِسمتی نال پارٹی وی بِکھر جِہی گئی ہَے۔

تُسِیں جِہڑے سماجواد دی گلّ کردے ہۄ٬ اِہ آدرشک تے وِچاردھارک ہَے پر اسل وِچ سماجواد دی بُنِیاد کی ہَے؟ تھۄڑھے تے سںکھّیپ شبداں وِچ دسّ سکدے ہۄ؟

: گلّ ہَے کِہ مارکس نیں آپݨے درشن وِچ سماج دے وِکاس دی گلّ کِیتی ہَے۔ اُس انُسار کۄئی ہِںدّۄستان جاں کِسے ہۄر دیش دی گلّ نہِیں کِیتی سگۄں سمُچّے سماج دی گلّ کِیتی ہَے تے اُہدے لئی سانُۄں اُہ درشن٬ پرِمِٹِو سماجِک اِکائی ولّ لَے جاںدا ہَے٬ جدۄں منُکھّ جںگّلاں وِچ رہِںدّا سی تے اُہدے کۄل وسِیلے وی نہِیں ہُںدّے سن تے اَیگرِیکلچر وی وِکسِت نہِیں ہۄئی سی۔ کبِیلے ہُںدّے سن جۄ کھاݨ پِیݨ دا سمان پَیدا کردے سن اُدۄں ڈِسٹرِیبِئُشن ماں کردی سی متلب اِہ کمّ اَۄرت کردی سی سارِیاں نیں وںڈّ کے کھا لَیݨا۔

جِئۄں جِئۄں سماج وِکسِت ہۄئِیا٬ اَیگرِیکلچر سمجھ وِچ آ گئی تے منُکھّ آپݨی لۄڑ تۄں ودھ پَیدا کرن لگّ پِیا۔ اُدۄں ہی بارٹر سِسٹم ہۄںد وِچ آئِیا تے منُکھّ نیں تذارت شُرُۄ کر دِتّی۔ اِس نال ذرُۄرت پَیدا ہۄئی بںدّۄبست دی٬ اَیڈمِنسٹیشن دی۔ اُس اَیڈمِنٹریشن وِچّۄں ہی راج ہۄںد وِچ آئے٬ پہِلۄں راجے نہِیں سن ہُںدّے۔ سردار ہُںدّے سن٬ پھِر راجے پکّے ہۄ گئے٬ کھاندانی ہۄ گئے۔

اِتھّے مارکس نیں کِہا ہَے کِہ اسل گلّ جۄ ہَے٬ اُہ پرۄڈکشن ہَے۔ اِہ پرۄڈکشن ہی سںدّ پَیدا کردی ہَے تے اِہۄ ہی نِسچِت کردی ہَے کِہ سِسٹم کِہۄ جِہا ہۄوے۔ سِسٹم تے پرۄڈکشن اِکّ دُۄجے دے پُۄرک بݨکے ہی اگّے ودھدے ہن٬ اُدۄں اجّ واںگ کمرشِیئل یُگّ نہِیں سی۔ مارکس نیں سماج نُۄں پڑا در پڑا سٹڈی کِیتا۔ اِہ سمجھݨ دی لۄڑ ہَے کِہ ’مۄڈ اَۄپھ پرۄڈکشن‘ کی ہَے؟ ترِیکا کی ہَے پرۄڈکشن دا۔ جِئۄں جِئۄں گُںجھّلدار ہُںدّا گِیا٬ تِئۄں تِئۄں اَیڈمنِسٹریشن وی گُںجھّلدار ہُںدّی گئی۔ اِس کمپّلِیکیشن وِچّۄں ہی نوِییاں کالۄنِییا دی لۄڑ پئی٬ نویں مُلک بݨے٬ مُلکاں نُۄں گُلام بݨائِیا٬ وگَیرا وگَیرا۔ اِس ترہاں کہِ سکدے ہاں کِہ مِینذ اَۄپھ پرۄڈکشن دھُرا بݨ جاںدا ہَے۔ ہُݨ ہِںدّۄستان نُۄں اںگّریذاں ولۄں جِتّݨا٬ وِستار کرنا٬ اِہ سبھ پرۄڈکشن ادھارِت ہی سی۔ سماج دی اِس بݨتر نُۄں سٹڈی کرنا٬ مارکس دی بہُت وڈی دیݨ ہَے۔ پَیدا ہۄئی منَۄپلی نیں سارا سںتُّلن وِگاڑ دِتّا۔ مارکس نیں کِہا کِہ منَۄپلی کۄلۄں راج کھۄہِیا جا سکدا ہَے پر کھۄہیگا کَۄݨ?

اِس بِںدُّۄ ’تے مذدُۄر جمات ہی ہَے جۄ اِہ کر سکدی ہَے۔ کامے کۄل سِرپھ آپݨی کِرت ہَے۔ کِرت دا وڈّا ہِسّا منَۄپلی کۄل چلے جاںدا ہَے٬ کِئُںکِہ اِکّ سںگّٹھِت ڈھاںچا ہۄںد وِچ ہَے جۄ شۄشݨ کر رِہا ہَے۔ مذدُۄر جمات نُۄں اِس وِکسِت ہۄئے منَۄپلی ڈھاںچے نُۄں تہِس نہِس کرن دی لۄڑ ہَے۔ اُسنُۄں سمجھݨا پَیݨا ہَے کِہ منَۄپلی نیں پرۄڈکشن نُۄں منَۄپلائیِذ کر لِیا ہَے۔ مارکس نیں کِہا کِہ اِسدا متلب اِہ نہِیں کِہ کاما جمات آپ منَۄپلائیِذ کر لوے پر اِکّ سِسٹم اُسارن دی لۄڑ ہَے تے اُہ سِسٹم سماجواد ہَے۔

? سںکھّیپ وِچ اِہ ہَے کِہ مذدُۄر جمات نُۄں اِکٹھّے ہۄݨا چاہِیدا ہَے٬ چیتن ہۄݨا چاہِیدا ہَے٬ چِںتّن کرنا چاہِیدا تے برابر دی دھِر بݨنا چاہِیدا ہَے۔ چلۄ اِہ منّ کے چلِّیئے کِہ کاما جمات اِکٹھّی وی ہۄ گئی٬ چیتن وی ہۄ گئی٬ اُس تۄں باد اگلا پڑا کی ہَے؟ کی اُہ اِہ کہِݨگے کِہ ساڈی اُججرت ودھائۄ٬ سہُۄلتاں دیوۄ جاں اِہ بِیڑا چُکّ لَیݨگے کِہ پرۄڈکشن ہی اُنہاں کۄل آ جاوے؟ اِتھّے اراجکتا وی پَیدا ہۄ سکدی ہَے؟ اِہ سمبھّو وی نہِیں لگدا۔

: اُس سٹیج ’تے کاما جمات پھَیسلے لَیݨ دے سمرتھّ ہۄ جاویگی۔ پرۄڈکشن دی سہی وںڈّ تے نِجّ تۄں اُپّر اُٹھّݨ دی لۄڑ پَیدا ہۄ جاویگی۔ پرائیِویٹ پراپرٹی٬ اِس بِماری دا اِکّ مُڈھلا کارݨ ہَے۔ سماجواد وِچ پرائیِویٹ پراپرٹی دی کۄئی جگاہ نہِیں ہَے۔ کئی سماجوادی مُلکاں وِچ پرائیِویٹ پراپرٹی ناں ہۄݨ دا کنّسَیپٹ ہَے۔

مَیں بھگت سِںگھّ دا اِکّ لیکھ پڑھِیا سی٬ جۄ کِسے ویلے کِرتی رسالے وِچ چھپِیا سی کِہ کاما جمات سںگّٹھِت ہۄکے پہِلاں برابر دی دھِر بݨے۔ ہتھِیار انکںٹّرۄلڈ نہِیں ہۄݨے چاہِیدے تے اُدۄں ہی ورتݨے چاہِیدے ہن جدۄں ذرُۄرت ہۄوے تے اُہ وی ڈسِپلِن وِچ رہِکے۔ تُہاڈِییاں سماجواد بارے کہِییاں گلّاں وی اِسے وِچار دی پُشٹی کردِییاں ہن۔

: بِلکُل٬ جے مِہنت اسِیں کردے ہاں٬ پرۄڈکشن اسِیں پَیدا کردے ہاں تاں پھیر ساڈی مِہنت تے ساڈی پرۄڈکشن دا سہی مُلّ پَیݨا چاہِیدا ہَے۔ سماجواد اِہۄ ہَے کِہ سارا کُجھ سماج دا ہَے تے سماج سارے لۄکاں دا ہَے۔ کمِئۄُنِذم پرۄلتارِییاں دی مالکی دی گلّ کردا ہَے۔ دُۄجے لفجاں وِچ اِہ وی کہِ سکدے ہاں کِہ سماجواد٬ کمِئُنِذم دی پہِلی سٹیج ہَے۔

ذِیروی جی٬ تُہاڈے وِچار جاݨے٬ اجّ دے دَۄر وِچ تُہاڈے وِچاراں دی کی پْرسںگّکتا ہَے؟ کی تُسِیں آسوںدّ ہۄ؟ جاں تُسِیں سمجھدے ہۄ کِہ کُجھ نہِیں ہۄ سکدا جاں تُسِیں ہتھِیار سُٹّ دِتّے٬ کِئُںکِہ لگدا تاں اِںجھ ہَے کِہ نیڑ بھوِکھّ وِچ سماجواد اِکّ سُپنا ہی ہَے۔

: نہِیں٬ وِچاردھارا ناں تاں چھڈّی ہَے اتے ناں ہی نِراشا ہَے۔ اُترا چڑھا آئُںدے رہِںدّے ہن۔ کِسے ویلے سۄشلِذم دی چڑھت سی۔ سۄوِیئت یُۄنِیئن نیں اِہ ہکِیکت وِچ بدل دِتّا سی پر پھِر گُرباچۄو ورگے نیتا وی آ جاںدے ہن٬ جِنہاں نیں اںدّرۄں ہی سارا کُجھ سابۄتاذ کر دِتّا۔ اِنہاں دِییاں اچِیومَیںٹاں وی چھۄٹِییاں نہِیں ہن جدۄں سَۄوِیئت یُۄنِیئن نیں سپُۄتنِک چھڈِّیا٬ اِہ بہُت وڈّی پْراپتی سی٬ امرِیکا نیڑے تیڑے وی نہِیں سی۔

گلّ اِہ ہَے کِہ وِئکتی جدۄں سۄچدا ہَے کِہ اِنا انِیا کِئۄں ہَے؟ اِہ سوال کھہِڑا نہِیں چھڈّدا وِئکتی دا۔ وِئکتی سمجھَۄتا کر لوے جاں کِسمت نُۄں کۄس لوے٬ ربّ دی مرذی سمجھ لوے٬ پُراݨے کرماں نال جۄڑ لوے پر اِہ سوال وِئکتی نُۄں ستائُںدا ہی رہیگا۔ اِہ انِیا کِئۄں ہَے؟ جے وِئکتِییاں ول ویکھِیا جاوے تاں اِکّۄ جِہے ہی دِماگی ہن٬ تھۄڑھے بہُت پھرک نال۔

سِرپھ وسِیلِیاں دی گھاٹ کارݨ اِنا انِیا کِئۄں ہَے؟ کِنّا وی جۄڑ کے ویکھ لوۄ٬ اِس انِیا نُۄں دھرم٬ پِچھلے کرم جاں کِسے ہۄر نال وی جۄڑ کے استھائی بھٹکݨ تۄں چھُٹکارا پائِیا جا سکدا ہَے پر منُکھّ اِس سوال تۄں کدے وی چھُٹکارا نہِیں پا سکدا۔ مارکسواد اِکّ بہُت وڈا ہمبھّلا سی۔

اِنہاں نیں وی بڑِییاں ڈِوائِسذ کڈھِّییاں٬ کینذ آئِیا٬ اُسنے لِکھِیا جۄ ردّ ہۄ گِیا۔ کینذ کہِںدّا سی کِہ جدۄں مںدّا آ گِیا ہۄوے٬ اُدۄں جَۄب کرِئیٹ کرنا ہی اِکّۄ اِکّ ہلّ ہَے پر اِںگلَیںڈ دے اِس اِکۄنۄمِسٹ نُۄں تے اُسدے تھِیسس نُۄں ردّ کر دِتّا گِیا۔ گلۄبل پِںڈّ دے ہۄںد وِچ آئُݨ نال سرمائیدار ہۄر وی نِڈر ہۄ گِیا ناں تاں کمّ رُکدا ہَے٬ ناں پرۄڈکشن تے ناں ہی سستی لیبر دی کۄئی گھاٹ ہَے۔

کِسے سمیں مارکسِذم دا اُبھار آپݨے جۄبن تے سی٬ رُۄس دی کامریڈ جمات نیں اِسدا جۄردار پْرچار کِیتا۔ کی کارݨ ہَے کِہ کُجھ دہاکِیاں وِچ ہی ڈھہِ ڈھیری ہۄ گِیا تے اِسدے چِںتّک وی کھامۄش جِہے ہی لگدے ہن؟

: مارکس دے سماج دے وِکاس ماڈل تۄں لَیکے سماجواد تے اُسدی اگلی سٹیج کمِئۄُنِذم بارے سٹڈی سکرلاں راہِیں اِسدا پْرچار کِیتا تے اِس نُۄں کامیاب وی کِیتا۔ اِہ گلّ وی گُجھّی نہِیں رہی کے سٹالِن نیں اِس وِچ اُہ کمّ وی کِیتے٬ جۄ باد وِچ وِئکتی-وِرۄدھ دے سںدّربھ وِچ٬ تںدُّۄیا جال وجۄں پْرسِدھّ ہۄئے تے سرمائیداری نِذام نیں اُسدا وِرۄدھ پُۄری شِدت نال آپݨے ہکّ وِچ اُبھارن لئی کِیتا۔

سارے ہی سبھِئک سںسّار وِچ مارکس دِییاں سِکھِّیاواں دی چیتنا پھَیلا دِتّی گئی سی تے امِیر تے لُٹّ کرن والِییاں سںسّتھاواں٬ سرکاراں دے سمُۄہاں نیں اِس نال نپھرت تے دُشمݨی والا رستا اکھتِیار کر لِیا سی۔ اُہ اِسنُۄں مارکس دا وِناشکاری مٹھّ سمجھدے سن تے کہِںدّے سن۔

اِسدے وِرۄدھ تۄں اِلاوا٬ ہۄر کۄئی وی وِہار منّݨ نُۄں تِیار ہی نہِیں سن۔ کنّ سِدھّا پھڑ لوۄ جاں پُٹھّا٬ سارے ہی کتھِت لِبرل چاہے اُہ سرکاری ہۄݨ اردھ سرکاری جاں گَیر سرکاری٬ تنکھاہ دی گُلامی وِرُدھّ ہۄ رہی کِسے وی گلّبات دا پُۄری تاکت نال وِرۄدھ کرن وِچ یکِین رکھّدے سن۔ دُۄجے پاسے مارکس نُۄں منّݨ والِیاں نیں منُکھّی گُلامی وِرُدھّ٬ تتّاں دے ادھار تے اِکّ یُدھّ ہی شُرُۄ کر دِتّا سی۔

مارکس دا اِہ سِدھاںت کِہ تنکھاہ دی گُلامی کِسے وی سماج لئی مُۄرکھاں والی سِدھّڑ جِہی ہی گلّ ہَے۔ اِہ سِرپھ اِکّ شۄسݨ ہَے۔ اِس بارے تُسِیں کی سۄچدے ہۄ؟

: جے اِسدی تُلنا کرنی ہۄوے تاں اِس ترہاں کِیتی جا سکدی ہَے جِویں کۄئی وی اُتپادک اِس سوال نُۄں مُۄہرے رکھّے کِہ کامے دی تنکھاہ٬ اُہدے لابھ نُۄں گھٹا کے نہِیں ودھائی جا سکدی۔

پر اِنا ہی کاپھی نہِیں ہَے۔ درشن دا اِتِہاس تے سماجِک تاݨے دا اِتِہاس٬ ساپھ تَۄر ’تے اِہ درسائُںدا ہَے کِہ اِس وِچ کُجھ وی ساںجھ نہِیں ہَے۔ مارکس انُسار اِہ سِرپھ سَۄڑاپݨ ہی ہَے۔ اُتپادن وِچ مِتھی گئی تنکھاہ٬ اُتپادک لئی اِکّ کچّے مال دی ترہاں اِکّ سںدّ ہَے٬ جۄ اُہ لۄڑ انُسار ہی ورتدا ہَے تے اُنّا ورتدا ہَے٬ جِنّی لۄڑ ہَے۔ اِس نُۄں سہی تَۄر ’تے پرکھݨا ہۄوے تاں کَینڈا وِچ پھَیلِیا ایجںسّی سِسٹم وی ویکھِیا جا سکدا ہَے۔

اِس وِچار دے مںتھّن وِچ اِکّ سِل پتھّر ہۄ جاݨ والی گلّ ہَے٬ اِکّ اَیسا سِدھاںت جۄ دُنِییاں دی سبھِئتا دی ترکّی نُۄں اکھّۄں اۄہلے کر دِںدّا ہَے۔ اِسدے اُلٹ مارکس٬ اِکّ وِدوان مارکس آپݨے وِچاراں راہِیں اِکّ اَیسا جواب پیش کردا ہَے جۄ منُکھّتا دی بھلائی لئی کارگر ہَے۔ اِہ سوال جۄ ہمیشاں ہی اُٹھّدے رہے سن تے ہُݨ وی اُٹھّ رہے ہن٬ اُنہاں دی رَۄشنی وِچ سبھ دے بھلے دی گلّ ہَے٬ منُکھّتا دے بھلے دی گلّ ہَے۔

اِہ وِچار وی پْرچںڈّ کرن والا ہَے کِہ جے منُکھّتا ہی تاڑے لگّ گئی تاں اُتپادک کی کریگا؟ کی اُہ سماج دا ہِسّا نہِیں رہِݨا چاہُںدّا؟ جے سماج نُۄں ہی لکوا وجّ گِیا٬ اُہ آپݨا لابھ کِویں ہںڈھّا سکدا ہَے؟اِس سُنّ ہۄ رِہا سماج٬ آکھر تاں آپݨا ہِساب مںگّیگا ہی۔

مارکس دا سِدھاںت درشن اسل وِچ٬ راجنِیتی٬ ارتھ شاستر تے سماج- تںتّر نُۄں آپݨے کلاوے وِچ تتّاں دے ادھارِت لَیںدا ہَے۔

اِسدے تۄڑ لئی سرمائیداری نیں اِسدا بدل پیش کِیتا ہَے تے اُہ ہَے وَیلپھیئر سٹیٹ دا وِچار۔ اِس بارے تُسِیں کِویں سۄچدے ہۄ؟

: کامے نُۄں نِپُںسّک بنائُݨ کھاتر ہی اُسنے کامے نُۄں کُجھ پھائِدے دیݨ دا جال وِچھائِیا۔ سامراجی تاکتاں نیں اَیسا تاݨاباݨا بُݨِیا کِہ کاما سِرپھ گھڑے دی مچھّی بݨکے ہی رہِ جاوے۔ ہَیلتھ سِسٹم اُسار دِتّا٬ بیرُذگاری بھتّا٬ مُپھت سِکھِّیا پْربںدھّ٬ اِہ سبھ کاروائیِیاں کامے دی لُٹ نُۄں لُکائُݨ کھاتر ہی سن۔ اَیسا کرکے اُسنے مارکسواد دے سماجواد دے وِکاس ماڈل نُۄں کھُںڈھّا کرن دی کۄشِش کِیتی تے اِہ کۄشِش کامیاب وی ہۄئی۔

سرمائیداری وِچ کاما نِسّل ہۄ گِیا۔ رہِںدّی کسر پُۄری کرن لئی کامے دِییاں سبھِیاچارک کِیمتاں نُۄں ڈھاہ لائُݨ لئی کئی ترہاں دے پاپڑ ویلے تے کامے نُۄں ہوس دا شِکار وی بݨا دِتّا۔ اِںجھ اُسنے آپݨے اُتپادن لئی ٹُۄلاں واںگ اِنسان نُۄں ورتِیا۔ ویلپھیئر٬ سامراج دا سَۄپھٹ کارنر نہِیں سگۄں ذرُۄرت سی۔ منُکھّی ہکّاں دے چارٹر بݨاکے اُسنے چڑھت ہاسل کر لئی۔ ہُݨ اِتھّۄں تکّ ٹھِیک ہَے۔ اِںجھ وی لگّیگا کِہ سہُۄلتاں دیݨِییا وی گلت ہۄ گئیِیاں۔ ہاں جی٬ اِہ سہُۄلتاں دیݨِییا اِںجھ سی جِویں کِسے نُۄں اُتپادن دا ہِسّا ناں دے کے جھُۄںگا دیئیِدا ہَے تے اِہ بُنِیادی تَۄر ’تے مارکس دے اُس سِدھاںت دے ہی وِرُدھّ سی جِتھّے اُہ اُتپادن دے سادھناں دی گلّ کردا کاما جمات نُۄں دھِر وجۄں پیش کردا ہَے۔

کی کدے وی کاما جمات اِس کابل ہۄ سکیگی کِہ اُہ برابر دی دھِر بݨکے وست تے منُکھّ دے آپسی رِشتے نُۄں کائِم کرن دے یۄگ ہۄ سکے۔ میرا نِجِی ّوِچار ہَے اِہ نہِیں ہۄ سکیگا۔ وست آئُݨ والے سمیں وِچ وست نال ہی بھِڑیگی۔ تُہاڈا کی کہِݨا ہَے اِس بارے؟

: کۄلڈ وار نیں جِتھّے رُۄس نُۄں کھِںڈّا کے رکھّ دِتّا٬ اُتھّے نُکسان دُۄجی دھِر دا وی ہۄئِیا٬ نِسّل اُہ وی ہۄ گِیا تے اُہدے وِچّۄں ہی کارپۄریٹ جگت دا آگمن ہُںدّا ہَے۔ اِتھّے اِک چھُپی ہۄئی گلّ وی نۄٹ کرن والی ہَے جِسنے سارِیاں دے ہی ماپ دںڈّ بدل کے رکھ دِتّے ہن٬ اُہ ہَے ٹَیکنَۄلۄجی دا بہُت تیجی نال اُبھار۔ اِس نال دیش کمّذۄر ہۄئے تے کارپۄریٹ جگت بھلوان بݨ گِیا۔ اجّ نِیجھ نال ویکھݨ والے ویکھ سکدے ہن کِہ دُنِییا ’تے اِس کارپۄریٹ تیںدُۄئے دا ہی راج ہَے۔ امرِیکا دا پرَیذِیڈَیںٹ جارج بُش ہۄوے جاں اُباما٬ بُنِیادی تبدِیلی اُنہاں دے وسّ وِچ ہی نہِیں ہَے۔

اِہ اُہ کارپۄریٹ جگت ہَے٬ جِس نُۄں ودھ تۄں ودھ پرَۄپھِٹ چاہِیدا ہَے کِئُںکِہ آپس وِچ کَیپِیٹل دے وادھے دا تکرار ہَے۔ اِنہاں واستے کۄئی سرہدّ نہِیں تے ہر جگہا ہی اِنہاں دی اِجاریداری ہَے۔ اِسدی اُداہرݨ ویکھݨی ہۄوے تاں یۄگۄسلاوِییا دے ٹُٹّݨ وِچ ویکھ سکدے ہاں٬ جِسدا ادھار سماجواد سی۔ پھری ٹریڈ دے نام تھلّے٬ کئی دیشاں دی ارتھ وِوستھا ہِلّ گئی ہَے۔

اجّ دا کاما نپِیڑِیا گِیا ہَے پر اُہدے کۄل راہ کۄئی وی نہِیں٬ اُسدا سںگّٹھن وی کارپۄریٹ جگت دا مُکابلا کرن دے سمرتھّ نہِیں ہَے۔ اِسدی اُداہرݨ اسِیں کَینیڈا دے اُنٹَیرِیئۄ سُۄبے وِچ ویکھ سکدے ہاں۔ ٹِںڈّ پھَۄڑی چُکّکے کِسے ہۄر مُلک وِچ جاݨ لئی اِکّ مِںٹّ لائُںدا ہَے اجّ دا سرمائیدار٬ کِئُںکِہ اُسدی کِسے کھِتّے نال جذباتی ساںجھ ہی کۄئی نہِیں۔ اُسدا سبںدھّ سِرپھ مُناپھے نال ہَے۔

وڈِّییا تاکتاں کی تے شرارتی تاکتاں کی٬ سبھ نِئُکلِیئر ہتھِیاراں نال لَیس ہن۔ اِہ چلّݨ بھاویں ناں٬ پر ڈر بݨائُݨ لئی کاپھی ہن۔ میرا یکِین ہَے کِہ اِہ سِسٹم بہُت سماں چلّ نہِیں سکیگا۔ پُراتن کدراں کِیمتاں٬ اجّ منُکھّی سۄچ وِچ اُسّلوٹے لَے رہِییاں ہن٬ اُہ کَۄمی ہۄںد دے اچیت وِچلے سںسّکاراں دی گلّ کرن لگّ پِیا ہَے۔ وَیلپھیئر سٹیٹ دِییاں اُہ لگاں ماتراواں آپݨی پچھاݨ گوا رہِییاں ہن جِنہاں نیں منُکھّی سۄچ٬ سوَے تے اذادی نُۄں کھُںڈھّا کِیتا ہۄئِیا سی۔ ہُݨ اُہ مَۄکا آئُݨ والا ہَے جدۄں پھیر تۄں پْرچار دی لۄڑ ہَے۔

ارتھِک سائیِکل کُجھ ہی سالاں باد کِتے وی رِسَیشن لَے آئُںدے ہن۔ پرچار اِہ کِیتا جاںدا ہَے کِہ اچانک ہۄئِیا ہَے جد کِہ اِہ سبھ پْری-کَیلکُۄلیٹ ہُںدّا ہَے۔ آم ناگرِک پِیسِیا جاںدا ہَے۔

کی ہۄ سکدا ہَے؟ کِہڑا ماڈل ہَے جۄ پھِر تۄں سںتُّلن پَیدا کر دیوے؟

: دُنِییا بھر دی لیبر جمات نُۄں لالچ وسّ امِیر مُلکاں اتے اُنہاں دے سرمائیداراں نیں بھَیڑے ترِیکِیاں نال٬ ڈِماںڈ سپلائی دا سںتُّلِن وِگاڑ دِتّا ہَے تے اُہ ہی سہُۄلتاں جۄ کاما جمات تۄں کمّ لَیݨ لئی نِسّل کرن لئی دِتِّییاں سن٬ اُہ ہَۄلی ہَۄلی واپس لَے رہے ہن۔ سۄچدے ہن کِہ ہُݨ کاما نِسّل نہِیں٬ سگۄں کَۄمے وِچ ہَے٬ کُجھ نہِیں کر سکیگا۔ اِس نال سمُۄہِک تَۄر ’تے کرائیِم ریٹ ودھ رِہا ہَے تے سرمائیدار اِہ نہِیں چاہُںدّا۔ اِس لئی اُنہاں سہُۄلتاں دی بہالی ہۄویگی تے اِہ دۄویں دھِراں نُۄں پھِٹّ وی بَیٹھیگا۔

پہِلاں ہی بݨے ہۄئے کانُۄن٬ چارٹر اَۄپھ رائیِٹس جۄ اجّ ڈَۄرمَیںٹ ہن٬ اُناں نُۄں پھِر تۄں اُپریٹ کرن دی لۄڑ ہَے٬ دۄویں دھِراں نُۄں۔ لُٹّݨ والِیاں نُۄں اِس لئی کِہ سماج وِچ کرائیِم ناں ودھے تے لُٹّے جاݨ والِیاں نُۄں اِس لئی کِہ اِس تۄں بگَیر گُذارا نہِیں۔ اَیسی ہالت وِچ سٹیٹس کۄ جۄ اجّ تۄں دۄ تِنّ دہاکے پہِلاں سی٬ اُہ ہی بہال ہۄݨ دی اُمِید کِیتی جا سکدی ہَے تے اِہ کاما جمات دے ہکّ وِچ وی ہَے کِئُںکِہ اِںجھ کِیتِیاں ہی اُہ ساہ لویگا تے آئُݨ والِییاں پِیڑھِییاں لئی اِکّ پڑُلّ مُہئیِیا کریگا۔ نیڑ بھوِکھّ وِچ اِس تۄں ودھّ دی اُمِید نہِیں کِیتی جا سکدی۔ کارݨ اِہ ہَے کِہ سۄجھی تۄں بِناں اُہ نہِیں سمجھِیا جاں سمجھائِیا جا سکدا جۄ مارکس نیں کہِݨ لئی یتن کِیتا سی۔

ذِیروی جی٬ ہُݨ آپݨے اِتھّے پھَیڈرل کَینیڈا دی اِلَیکشن آ رہی ہَے۔ پارٹِییاں آپۄ آپݨے پلیٹپھارم چُکّی پھِردِییاں ہن۔ اِںجھ نہِیں لگدا٬ جِویں مُدّے وںڈّے ہۄئے ہۄݨ۔ کنذرویٹِو والے کہِںدّے ہن پہِلاں اِکّ لکھّ سرکاری نَۄکرِییاں وِچ کٹَۄتی کراںگے پھِر اِکّ مِلِئن جَۄب پَیدا کراںگے۔ لِبرل وِچلے راہ ’تے ہن تے اَینڈِیپی٬ کارپۄریٹ تے بِذنِس کلاس ’تے ٹَیکس لائُݨ دی گلّ کر رہی ہَے۔ کُجھ کہِݨا چاہۄگے؟

: جے کنّذرویٹِو اِنوَیسٹر سدکے ہی جَۄباں پَیدا کرنا چاہُںدّے ہن تاں گَۄرمِںٹّ آپ اِنوَیسٹ کِئۄں نہِیں کردی؟ اِنہاں دا مائیِک ہَیرِس آئِیا سی سارے سۄشل سٹرکچر نُۄں تہِس نہِس کرکے وِچّۄں ہی بھجّ گِیا۔ ویکھۄ وائِدے٬ پلیٹپھارم٬ کۄئی ہلّ نہِیں ہَے٬ اِتھّے وی ہلّ اُہۄ ہی ہَے کِہ بیسِک لۄڑاں دی پُۄرتی لئی وِئکتی کی سۄچدا ہَے تے اُسنُۄں کی سۄچݨا چاہِیدا ہَے۔

اِہ منّکے ہی چلّدے ہاں کِہ کَینیڈا اِکّ سرمائیدار تے وِکسِت مُلک ہَے۔ وسِیلِیاں مُتابک اِنہاں نیں شۄشل سٹرکچر وی اُسارِیا تے شۄسل سکِئُرٹی وی مُہئیِیا کِیتی۔ مسلا اِہ ہَے کِہ پھِر وی شۄشݨ ہۄ رِہا ہَے تے دِتِّییاں جاںدِییاں سہُۄلتاں سِرپھ منُکھّ دی سۄچ نُۄں کھُںڈھّا کرن لئی ہی ہن پر اِہ سٹکچر وی ہُݨ ڈھہِںدِّییاں کلا وِچ ہَے۔ کی کِیتا جا سکدا ہَے٬ اجّ تے وِیہ سال پہِلاں وِچ وڈّا پھرک دِس رِہا ہَے٬ ایجںسِّییاں بِلکُل ٹھیکیداری سِسٹم واںگ کمّ کر رہِییاں ہن۔ ہُݨ گلّ اِہ ہَے کِہ تُہاڈے ذہِن وِچ وسی وِچاردھارا٬ تُہاڈا یکِین٬ جِس ’تے تُسِیں پہِرا دِںدّے رہے ہۄ٬ ہۄکا ہُݨ وی دے رہے ہۄ٬ اِہ بہُت پیتلی پَے گئی ہَے۔ کی تُہاڈا اجے وی یکِین کائِم ہَے٬ تُہاڈا کی وِچار ہَے؟

: بِلکُل میرا اجے وی یکِین ہَے جد تک منُکھّ دا سوال ذِںدّا ہَے٬ جد تکّ انِیا ہَے تے اُہ منُکھّ نُۄں تسِیہے دے رِہا ہَے٬ اُدۄں تکّ سماجوادی وِچاردھارا ذِںدّا رہیگی٬ کِسے ویلے وی چڑھت ہۄ سکدی ہَے۔ اجّ دِییاں لۄڑاں مُتابک کۄئی نو مارکسواد آوے٬ پھِر ہۄ سکدا ہَے اِہ اِکّۄ اِکّ ہلّ منُکھّ نُۄں پرنائِیا جاوے۔ کِتے ناں کِتے تاں کۄئی نُکس سی تاں ہی اُسدی ڈُۄںگھائی وِچ نہِیں اُتّرِیا گِیا۔ مَیں نہِیں آںہدا کِہ میرے کۄل اِسدا کۄئی جواب ہَے پر اِہ سمبھّاونا ذرُۄر کائِم ہَے کِہ کِتے ناں کِتے اِہ ستائے ہۄئے منُکھّ سںگّٹھِت ہۄکے نویں سماج دی سِرجݨا وِچ جُٹ جاݨ۔

اِہ وی ویکھݨ وِچ آئِیا ہَے کِہ مارکسواد نُۄں منّݨ والے اِسدی وِیاکھِیا آپۄ آپݨے ترِیکے نال کردے ہن تے کدے کدے شۄشل مِیڈِییا وِچ اُہ سںوّاد کردے کردے بہِس وِچ اُلجھ جاںدے ہن تے آپݨے گِیان دی پردرشنی شُرُۄ کر دِںدّے ہن٬ اَۄکھے تۄں اَۄکھے شبد ورتکے پْربھاو پائُݨا چاہُںدّے ہن تے آم لۄکاں٬ جِنہاں کۄل اُنہاں نیں پہُںچّ کرنی ہُںدّی ہَے٬ اُہناں ’تے اِسدا ناںہ پکھّی پْربھاو پَیںدا ہَے۔ کُجھ کہۄگے؟

: ویکھۄ٬ مارکسواد نُۄں جانݨ والِیاں نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ اُہ اِہۄ جِہی بھاشا دا اِستیمال کرن جۄ آم منُکھّ دی سمجھ وِچ آوے۔ لۄکاں نُۄں سَۄکھی تے اُنہاں دی بھاشا وِچ ہی دسّݨا چاہِیدا ہَے۔ اِہ کۄئی بہُت اُپّر دی گلّ نہِیں٬ اِس دُنِییا دی ہی گلّ ہَے تے دُنِییاں دے بھلے لئی ہَے۔ اسِیں کی چاہُںدّے ہاں؟ سِرپھ نِیاں ہی تاں چاہُںدّے ہاں تے نِیاں ہاسل کرن لئی اِس درشن تۄں ودھِییا ہۄر کۄئی سںدّ نہِیں ہَے۔

اِہ کۄئی سَۄکھا کارج نہِیں ہَے۔ ہذاراں سالاں تۄں وِئکتی دھرم نال جُڑِیا ہۄئِیا ہَے٬ مسلے بہُت ہی گُںجھّلدار ہن٬ راجِیاں اتے ہُکمراناں نیں آپݨے بَیسٹ دِماگ اِس پاسے لائے ہۄئے ہن کِہ لۄک اُلجھے رہِݨ۔ اُنہاں نُۄں اِس ’مائیِںڈ-سَیٹّ‘ تۄں کڈھّݨ لئی کئی رُکاوٹاں ہن پر اِہ سمبھّو ہَے۔ شۄشݨ کرن والِیاں نیں سماج دِییاں نِکِّییاں نِکِّییاں گلّاں نال وی دھارمِک اکِیدِیاں نُۄں جۄڑِیا ہۄئِیا ہَے۔ ساڈے لۄکاں دے دیوتے٬ راجا جمات نیں اِس ترہاں دے گھڑے ہۄئے ہن کِہ اُہ اکاشی نہِیں لگدے٬ اِںجھ لگدا ہَے کِہ اُہ اِس دھرتی ’تے وِچردے رہے ہن تے اُنہاں دی جِیون- جاچ٬ اُنہاں دے جِیݨ دا ڈھںگّ ہی اسل ہَے٬ اُہ اجّ وی ساڈے آسے پاسے ہی ہن۔ ہُݨ اِنہاں گلّاں دا کھںڈّن کرنا کۄئی سَۄکھا کمّ نہِیں ہَے۔ لۄکاں واستے اُہ ہی اسل مرِیادا ہَے۔ اچیت وِچ وسِییاں گلّاں نال سِجھّݨ لئی سانُۄں وی چھۄٹے چھۄٹے مُدِّیاں تے اِکائیِیاں نُۄں اُسارنا پویگا تاں کِہ لۄک-چیتنا پَیدا کِیتی جا سکے۔

ذِیروی جی٬ اجّکل بھارت وِچ آم پارٹی ہۄںد وِچ آئی ہَے تے کیجرِیوال اِکّ اِماندار راجنِیتک دے اِمیذ دے رُۄپ وِچ اُبھّرِیا ہَے۔ اِکّ آس دی لہِر اُٹھّی ہَے٬ اِہدے پِچھّے کۄئی سرمائیداری تاں کارجشِیل نہِیں ہَے؟

: گلّ اِہ ہَے کِہ جے اِمانداری دی گلّ ویکھݨی ہۄوے تاں کیجرِیوال کۄئی پہِلا اِماندار وِئکتی نہِیں ہَے۔ مَیں بہُت سارے کامریڈ اِماندار٬ سُہِرد تے دْرِڑھ سںکّلپ ویکھے ہن۔ اِہ ٹھِیک ہَے کِہ اُسنے پھۄکس ذرُۄر کِیتا ہَے پر اِمانداری دے پکھّۄں ویکھݨا ہۄوے تاں ڈاںگ تے مِسذ ڈاںگ ساڈے ساہمݨے اُداہرݨ ہَے۔ اُنہاں نیں لۄک سیوا لئی بچّا وی پَیدا نہِیں کِیتا۔ وِرسے وِچّۄں جۄ پَیسے مِلے٬ اُہ کُجھ پارٹی نُۄں دے دِتّے٬ کُجھ مذدُۄراں نُۄں دے دِتّے تے آپ آکھری سمیں آپݨے کِسے ساتھی کۄل رہے۔ اَیسے دْرِڑھ اِرادے والے ہۄر سدھارݨ کامریڈ وی سن۔ گلّ اِہ ہَے کِہ اِمانداری اِکّ سںدّ ہَے٬ اِکّ پالِسی نہِیں پر پالِسی دے تَۄر ’تے سںگّٹھن وِچ لاگُۄ کِیتی جا سکدی ہَے۔ اِہ کۄئی اَیسا پَۄدا نہِیں٬ جِسدی ہوا وِچ سبھ ٹھِیک ہۄ جاویگا۔ آم پارٹی نال جِہڑے لۄک جُڑ رہے ہن٬ اُہ سارے دُدھّ دھۄتے نہِیں ہن۔ ہاں ٹھِیک ہَے اِکّ سِسٹم اُسارِیا جا سکدا ہَے٬ آم پارٹی ولۄں۔ مَیں بہُت بِئُرۄکرَیٹس نَۄجوان ویکھے ہن جۄ نویں نوے آئے٬ کئی ترہاں دے آئیِڈِیئل لَیکے آئُںدے ہن پر وکت پَیݨ نال ہی بھْرِشٹ سِسٹم دا ہی ہِسّا بݨ جاںدے ہن۔

ہُݨ بِئُرۄکریٹ اِہ کِویں تے کِتنا کُ چِر برداشت کر لویگا کِہ اِکّ سمگلر دا مُںڈّا٬ کار رکھّی پھِرے٬ دُۄن سکُۄل وِچ پڑھدا ہۄوے تے سرکاری اپھسر دا مُںڈّا سرکاری سکُۄل وِچ پڑھے۔ اِس لاہنت تۄں کِویں بچِیا جا سکدا ہَے کِہ آئیِڈِیئل اپھسر آدرشک ہی رہے؟

: اِس بارے مارکس نیں وی کِہا ہَے کِہ پَیسا سبھ کُجھ کھرِید سکدا ہَے٬ دِماگ وی تے ڈِئُٹی وی٬ اِہۄ کُجھ ہۄ رِہا ہَے٬ اِہ سماج ’تے وی نِربھر کردا ہَے۔ ہُݨ کَینیڈا وِچ وی کُرپشن سکَیںڈل ہۄئے ہن پر اِتھّۄں دا سرکاری مُلاذم اجے اِس تۄں بچِیا ہۄئِیا ہَے تے کۄئی ہِمّت ہی نہِیں کر سکدا٬ اُسنُۄں کھرِیدݨ دی۔

کیجرِیوال دی پھِلاسپھی کی ہَے اِس وِچ ناں جاںدے ہۄئے اِہ تاں سہِجے ہی ویکھِیا جا سکدا ہَے کِہ اِس اِلَیکشن وِچ اِکّ چیتنا پَیدا ہۄئی ہَے٬ اِکّ پلیٹپھارم ہۄںد وِچ آئِیا ہَے۔ کی تُسِیں نہِیں سمجھدے کِہ اِہ کمِئُنِسٹ پارٹی لئی سہی سماں ہَے اِس چیتنا نُۄں اگّے ودھائُݨ دا؟

: چِین وِچ سکھتی اتے سکھت سجاواں نیں مۄڑا پائِیا سی۔ ہِںدّۄستان وِچ وی بھْرِشٹ لۄکاں نُۄں سکھت سجاواں دیݨ دی لۄڑ ہَے تاں کِہ اِکّ پرۄسِیجر نُۄں ہۄںد وِچ لِیاںدا جاوے۔ باکی جِہڑی سمیں دی گلّ کِیتی ہَے٬ ہاں اِہ اِکّ سہی سماں ہَے۔ کمِئُنِسٹ پارٹی لئی ڈُۄںگھے چِںتّن دی لۄڑ ہَے۔ مَینُۄں سبھ تۄں ودھِییا درشن مارکسِذم ہی لگدا ہَے۔ کُجھ ہۄر وی ہن٬ اُہ ذِیادا شکھسی سُدھار تے جۄر دِںدّے ہن جد کِہ لۄڑ سمُچّے سماج نُۄں سُدھارن دی ہَے۔ سماج سُدھارن لئی وی اِکّ سِسٹم دی لۄڑ ہَے جِس وِچ بیئیِمانی کِسے وی کِسم دی مہِںگّی پوے۔ جِنّا چِر اِہ نہِیں ہۄویگا٬ ڈر تۄں بِناں سِسٹم کمّ ہی نہِیں کردا٬ جِویں اسِیں ویکھ ہی رہے ہاں۔

ہۄر کُجھ آپݨے ولۄں کہِݨا چاہۄگے؟

: تُسِیں اچانک ہی آ گئے تے مَیں نویں ہالتاں مُتابک سںکّۄچی ہی رِہا۔ سماج دے وِکاس دی گلّ کردِیاں مارکس نُۄں درسائُݨا واجب ہۄویگا۔ سماجِک وِکاس دے تِنّ پہِلُۄ ہن - پہِلا اِتِہاسک پدارتھواد٬ جِس وِچ پرمِٹِو سماجِک وِکاس دی گلّ ہَے تے اِہ ہی سانُۄں پرۄڈکشن دی سہی سۄجھی دِںدّا ہَے۔

دُۄجا ڈائِلَیکٹِیکل مائیِٹِیرِیلِذم (سںوّاد پدارتھواد) جِس ویلے کۄئی چِیذ پَیدا ہُںدّی ہَے٬ اُسے ویلے ہی اُسدا وِرۄدھ وی کِسے ناں کِسے رُۄپ وِچ شُرُۄ ہۄ جاںدا ہَے۔ اِہ کِسے گھاٹ وادھ دی گلّ کردا ہَے جاں اَیںٹی تھِیسس واںگ کمّ کردا ہَے تے اِسدے سںوّاد چلائُݨ دی لۄڑ ہُںدّی ہَے ۔ نالۄ نال ہی وِچار وِمرش نال کۄئی وی تھِیسس نواں نکۄر تے اجۄکے سمیں دا ہاݨی رہِںدّا ہَے۔

تِیجا ہَے شۄسل مٹِیئرلِذم ( سماجِک پدارتھواد)

اِتِہاسک وِکاس نُۄں پڑا در پڑا پڑھکے تُہانُۄں سۄجھی مِلدی ہَے کِہ گلت کِتھّے ہۄئِیا تے گلت پِچھّے کِہڑے سُیارتھ کمّ کر رہے ہۄݨگے۔ جے تُہانُۄں اِنا کُ پتا لگّ جاوے تاں تُسِیں اُںگل رکھّ سکدے ہۄ کِہ اِس سدھارݨتا تۄں گُںجھّلدار ہۄئی سمسِّیا پِچھّے اِہ سُیارتھ کمّ کر رہے ہن۔ تے تُسِیں اُنہاں سُیارتھاں بارے سںگھّرش کر سکدے ہۄ۔ تُۄں مارکسِذم دی سٹڈی ذرُۄر کر٬ تُۄں پڑیںگا٬ میرے آکھے لگّکے مَینُۄں پتا ہَے٬ ہۄرناں نُۄں وی کہِ جۄ سمجھݨا لۄچدے ہن۔ تُۄں کمِئُنِسٹ مَینِیپھَیسٹۄ نُۄں سٹڈی کر۔ اِہ مارکس تے ایںگلذ نیں لِکھِیا سی۔ اِہ بہُت پڑھی گئی تے اِس نیں بہُت سمبھّاوناواں وی پَیدا کِیتِییاں ہن۔ اِس مُتابک تُسِیں آپݨِییاں بُنِیادی لۄڑاں دی پُۄرتی لئی کُجھ بُنِیادی کمّ کر سکدے ہۄ پر اِہ سمبھّاوناواں تُسِیں سماجواد تۄں بِناں پُۄرِییاں نہِیں کر سکدے۔

اجّ جد کِہ نوِیں پِیڑھی نال سںوّاد رچائُݨ دا مسلا پںجّابی کمِئُنِٹی وِچ پْرمُکھّتا وِچ ہَے جِتھّے اِکّ ناہرا لائِیا جاںدا ہَے کِہ کَینیڈا وِچ ملٹی-کلچر سُسائِٹی ہَے٬ کی تُسِیں سمجھدے ہۄ کِہ اِہ سہی ارتھاں وِچ سںچّار ہۄ رِہا ہَے کِہ اِتھّے وی وۄٹ بَیںک پْردھان ہَے؟

: اِسنُۄں سمجھݨ لئی سانُۄں اِسدا انَیلِسِس کرنا پویگا۔ سبھ تۄں پہِلاں تاں کَۄم دی گلّ ہی کردے ہاں۔ اِکّ ساڈا سِکھّ بھائیِچارا ہَے٬ اِہ اِنا وںڈِّیا ہۄئِیا ہَے کِہ اِسدا نِرِیکھݨ کرنا بݨدا ہَے۔ جات پات٬ اِہ چمار ہَے٬ اِہ جٹّ ہَے٬ اِہ رامگڑھِییا ہَے٬ اِنی تکسِیم ہَے کِہ کَۄم دا نام ہی چھۄٹا ہۄ گِیا ہَے۔ داہوا کِیتا جاںدا ہَے کِہ ساڈے گُرُۄیاں نیں اِہ کر دِتّا٬ اُہ کر دِتّا٬ پر کھڑھے اسِیں کِسے ہۄر ہی پلیٹپھارم ’تے ہاں۔

اِتھّے اِہ گلّ وی وِچارن والی ہَے کِہ اِتھّے سائۄُتھ ایشِیئن دی گلّ کردے ہاں٬ وکھّۄ وکھّرے مُلک - اِںڈِییا٬ پاکِستان٬ شْری لںکّا٬ بںگّلا دیش تے کُجھ ہۄر۔ کُرِیتِییاں ہن پر کی اِتھّے وی رَیذِیڈَیںشِئل سکُۄلاں وِچ جۄ نیٹِوذ نال ہۄئِیا٬ اُہ ورتارا وی اُہۄ جِہا نہِیں جۄ ساڈے ایشِیئن دیشاں وِچ ہَے؟

: ہَیگا٬ بلکِہ اِہ کۄشِش تاں بھرپُۄر ہۄئی کِہ نیٹِوذ نُۄں اُنہاں دے آلے دُیالے نالۄں تۄڑ کے کرِسچِئن بݨا لِیا جاوے۔ جسٹِس کمِشن دی رِپۄرٹ مُتابک تاں اِہ کِسے کَۄم دی جَینۄسائیِڈ واںگ ہَے۔ پہِلاں نیٹِو سکُۄلذ بݨائے اُنہاں نُۄں آئِسۄلیٹ ہی کر دِتّا۔

اِہ وی تے جَینۄسائیِڈ ہی ہَے بھاویں اِہ سرِیرک نہِیں سی؟

: ہاں بِلکُل٬ اِہ رُۄہانی تۄر ’تے جَینۄسائیِڈ ہی ہَے۔ اُنہاں دی ذمِین کھۄہ لئی٬ اُنہاں دی ذبان کھۄہ لئی۔ اُنہاں دا کلچر ذاہرا تَۄر ’تے کھۄہ لِیا۔

تُسِیں ساری ذِںدّگی اِکّ مکسد نال پرنائے ہۄئے ہۄ تے آپݨی سۄچ نُۄں پتّرکاری راہِیں لۄکاں تکّ پہُںچّائِیا٬ اِسدی شُرُۄیات کِویں ہۄئی؟

: ساڈی پھِلاسپھی ہذاراں سال دی ہَے تے اِہ پھِلاسپھی بڑے ڈھںگّ نال وِکسِت ہۄئی۔ چِںتّکاں نیں لۄک کںگّالی دا راج ستّا نال مِلکے جاں اُنہاں دی ہاں وِچ ہاں مِلائُںدِیاں ہی کرم پھِلاسپھی دا پرچلݨ تے پْرچار کِیتا۔ لۄک مناں وِچ اِہ گلّ بَیٹھا دِتّی کِہ تُہاڈے دُکھّ تکلِیپھاں تُہاڈے پُراݨے کرماں دا پھل ہَے۔ اُنہاں نُۄں بھُگتۄ تے اگّے واستے چںگّے کمّ کرکے آپݨے اگلے جنم نُۄں سپھل کرۄ۔ ربّ دا کنسَیپٹ اُبھار کے لۄکائی وِچ پھَیلائُݨ دا کمّ اُہ پْربھُۄستا دی چھتر چھائِیا تھلّے کردے سن۔

دھارمِک گرںتھّاں وِچ وی اِہۄ آئُںدا ہَے کِہ پُراݨے کرماں دا پھل اِس جنم وِچ بھُگتݨا پَیںدا ہَے۔ راجے ہۄ رںکّ ہۄ٬ اِہ پُراݨے کرماں کرکے ہَے۔ اِس کںگّالی نُۄں نکارنا تے سماج دی سہی تسوِیر نُۄں لۄکائی وِچ لِیائُݨا ہی ساڈا کرتو سی۔ اِس نال جُۄجھݨا کۄئی سَۄکھا کارج نہِیں سی۔ ستھاپِت مٹھّ بہُت تاکتور سن پر پھِر وی لۄکاں نیں ہُںگّارا دیݨا شُرُۄ کر دِتّا سی۔ اِکّ تہِرِیک چلّی سی پر اُہ بہُتا سماں رہِ نہِیں سکی۔ بدکِسمتی نال اِس نُۄں کلچرل پلیٹپھارم ’تے ہی لڑِیا جا سکدا سی۔ پھرںٹّ بݨِیا وی٬ وِکسِت وی ہۄئِیا تے اُسدے نتِیجے وی پْرتکھّ ہۄݨے شُرُۄ ہۄ گئے سن پر کُجھ کارݨاں کرکے اِہ لگاتارتا کائِم نہِیں رہِ سکی۔ اِکّ تاں پارٹی کمّجۄر ہۄ گئی۔ سکُۄل اَۄپھ تھَۄٹس دھڑِیاں وِچ وںڈِّیا گِیا۔ سبھ تۄں وڈّی گلّ٬ جِہڑی اںتّر-راشٹری وںڈّ سی٬ اُسنے ساڈے تے بہُت اسر پائِیا۔

اسِیں آم لۄک نہِیں جاݨدے پر اِکّ جگِیاسا ہَے٬ کِہ تُہاڈا اِکّ کلۄذ سرکل ہۄویگا۔ اُتھّے اِہ وی وِچار ہۄویگا کِہ لۄک اچیت رُۄپ وِچ اِکّ سبھِیاچار نال جُڑے ہۄئے ہن تے اُس سبھِیاچار دا ادھار دھرم ہَے۔ اُنہاں دی بھاوناواں دا کھِیال رکھّکے اُنہاں نال تُرِیا جاںدا جاں اُناں نُۄں نال تۄرِیا جاںدا پر اسل وِچ ہۄئِیا اِہ کِہ کَۄمنِسٹ پارٹی تے کامریڈی سبھِیاچار٬ اَیںٹی دھرم دے رُۄپ وِچ ساہمݨے آئِیا تے لۄک نال تُرن تۄں اِنکاری ہۄ گئے؟

: نہِیں جی٬ مَیں اِہدے نال کتئی سہِمت نہِیں۔ اِہ گلّ ہی نہِیں ہَے۔ دھارمِک سںسّتھاواں بہُت پُراݨِییا تُرِییاں آئُںدِییاں ہن۔ گُرُۄ نانک دی پھِلاسپھی وِچ کئی اںشّ ہن جِویں ساںجھِیوالتا٬ کِرت کرنی تے ہۄر کئی۔ اسِیں بتھیری کۄشِش کِیتی پر ساڈی گلّ سُݨی ہی نہِیں گئی۔ کُجھ ستھاپِت ہۄ چُکِّییا پرمپّراواں٬ سںسّتھاواں تے لۄک رِواج اَیسے ہن تے اُہۄ ہی منّے جاںدے ہن۔ ساڈے بُلارے وی بہُت ودھِییا٬ اِماندار تے سمرپِت سن پر اُہ گلّاں جۄ تُرِییاں وی آئُںدِییاں سن٬ اُہ وی کائِم نہِیں رہِییاں۔ جِویں ساںجھِیوالتا دا وِچار تاں بابے نانک دا ہَے٬ اجّ اُسدی کۄئی اہِمِیئت ہی نہِیں۔ ڈھںڈّۄرا جِنّا مرجی پِٹّی جاوۄ۔ جات پات٬ ورݨ-وںڈّ جِنّی سِکھّی وِچ ہَے٬ اُہ گھٹّ ہی کِتے ہۄر وِکھائی دِںدّی ہَے۔ کہِݨ نُۄں جۄ مرذی کہی جاوۄ۔

اِتھّے نَۄرتھ امرِیکا٬ اِںگلَیںڈ تے ہۄر یۄرپِیئن دیشاں وِچ وکھّۄ وکھّرے گُردُیارے ہن تے کئی جات ادھارِت ہن۔ اُنہاں نال گلّ کر کے ویکھ لوۄ۔ اُہ بیجھِجک پُچھّ لَیݨگے٬ تُسِیں کَۄݨ ہَۄ؟ تُہاڈی جات کی ہَے تُہاڈا گۄت کی ہَے؟ جے تُہاڈی جات٬ کھاس تَۄر ’تے اُنہاں دے مُتابک نہِیں تاں تُہانُۄں بݨدا آدر نہِیں دِتّا جاںدا۔

جی کُجھ کامریڈاں بارے دھارݨاواں پرچلت ہۄئیِیاں ہن٬ جِنہاں دا کۄئی ادھار نہِیں۔ مَیں کھُد کئیِیاں نُۄں پُچھِّیا۔ اُداہرݨ دے تَۄر ’تے سرۄور بارے کِہ اِس نُۄں پُۄر کے جھۄنا لگا دیوۄ۔ اِہدے بارے تُہاڈی کی رائے ہَے؟

: اِہ سچّ ہَے کِہ اِہ کِسے نیں وی نہِیں کِہا٬ ہۄ سکدا ہَے کِسے بیوکُۄپھ نیں کِسے نِجّی مِیٹِںگّ وِچ کِہا ہۄوے تے کھمبھّاں دی ڈار بݨ گئی۔ اسِیں اِسدی کئی وار نِںدّا کر چُکّے ہاں پر وِرۄدھِییاں نیں اَیویں ہی آپݨے ہِتّ دی کھاتر گلّ بݨا لئی ہَے۔ اسِیں جاݨدے ہاں کِہ اِس نال لۄکاں دی جذبے بجھّے ہۄئے ہن تے اسِیں تاں گلّ ہی لۄکائی دی کردے ہاں٬ پھِر اَیسا کِئۄں کہاںگے؟ اسِیں سٹُۄپِڈ نہِیں ہاں۔ اسِیں ہکّ سچّ تے پہِرا دِتّا ہَے۔ دھارمِک سںسّتھاواں دِییاں دھاںدلِییاں کھِلاپھ گلّ کِیتی ہَے۔

امّْرِتسر دا ساڈا اِکّ کامریڈ اِنہاں سںسّتھاواں دے مُکھی نیں جِںدّا ساڑ دِتّا سی٬ کارݨ سِرپھ اِہ کِہ اُہ سچّ برداشت نہِیں کر سکے۔ اسِیں لۄکاں دِییاں بھاوناواں دا ستِکار کردے ہاں کِئُںکِہ اسِیں آم لۄک ہاں٬ لۄکائی وِچّۄں ہاں تے سہی گلّ تے پہِرا دیݨ والے ہاں۔

نوِیں ٹَیکنۄلَۄجی نیں سارے سںسّان نُۄں اِک گلۄبل پِںڈّ بݨا دِتّا تے کارپۄریٹ جگت نیں٬ اِس تبدِیلی نُۄں آپݨے ہکّ وِچ کر لِیا۔ کی کَۄمنِسٹ پارٹی اِس تبدِیلی بارے چیتنّ نہِیں سی؟ اجّ پاڑا ہۄر وی بہُت ودھ گِیا ہَے٬ کی کہۄگے اِس بارے؟

: اِہ ٹھِیک ہَے٬ اِہ نوِیں ڈِوَیلپمَیںٹ ہۄئی ہَے٬ کارپۄریٹ سَیکٹر دا اُبھّرنا٬ مںڈّی نُۄں کبذے وِچ کر لَیݨا۔ اسل وِچ گلۄبلائیِجیشن تاں اُدۄں ہی شُرُۄ ہۄ گئی سی جدۄں کلۄنِییاں ’تے کبذے دا رُجھان٬ تاکتور دیشاں ولۄں شُرُۄ ہۄ گِیا سی۔

ہُݨ سوال اِہ ہَے کِہ گلۄبلائیِذیسن نیں کِیتا کی ہَے٬ اِنہاں نیں پرَۄڈکٹ نُۄں سٹَیںڈرڈائِذ کرکے آپݨے ہکّ وِچ ورتِیا تے آپݨے پرَۄڈکٹ نُۄں اِنا سُرکھِئت کر لِیا کِہ اُہدے بگَیر کمّ ہی ناں چلے۔ اُہ بھاویں کمّپِئۄُٹر ہۄوے جاں بِیج٬ اِکّ وار بِیج دیوۄ٬ دُبارا پھِر مںڈّی تۄں ہی کھرِیدݨا پویگا۔ اِہۄ ہی کارݨ ہَے کِہ ٹَیکنَۄلۄجی دے سںدّ وی ہر دۄ چار مہِینے باد بدل جاںدے ہن تاں کِہ نویں کھرِیدے جا سکݨ۔

اِہ اِکّ اَیسی سمسِّیا سی جِسدا تۄڑ کھبّے پکھّی پارٹِییاں نُۄں مِل نہِیں سکِیا۔ اِہدے بارے پارٹی نُۄں ڈُۄںگھا وِچار کرنا چاہِیدا ہَے۔ جِنِّییاں وی لۄک لہِراں چلِّییاں اُسدے بہُتے اںشّ ساڈے نال سبںدھِّت سن۔ بھاویں بھگت سِںگھّ سی٬ کِرتی لہِر سی٬ دیش بھگت٬ گدری لہِر٬ اِہ سارے ہی ساڈے نال سن۔ اِنا سبھ کُجھ ہۄݨ دے باوجُۄد وی اسِیں کارپۄریٹ جگت دا مُکابلا کِئۄں نہِیں کر سکے۔ اِہ میرے اِکلّے دا مسلا نہِیں ہَے تے میرے کۄل اِسدا کۄئی ٹھۄس ہلّ وی نہِیں٬ سِوائے کِہ سِر جۄڑ کے وِچاراں کِیتِییاں جاݨ۔ کِئۄں نہِیں اسِیں آپݨے امِیر وِرسے نُۄں سمبھّال سکے٬ اِہ ڈُۄںگھی سۄچ وِچار دا ماملا ہَے۔ اِہ مَیں ذرُۄر آکھاںگا کِہ لۄک لہِراں دا سبھ تۄں ودھِییا تے امِیر وِرسا ساڈے نال جُڑِیا ہۄئِیا ہَے۔

ذِیروی جی٬ تُسِیں سرب ساںجھی سکھشِیئت ہۄ۔ کَینیڈا دی ہر سںسّتھا تُہانُۄں ماݨ دِںدّی ہَے٬ اِس لئی اِہ جواب دیݨا تُہاڈے لئی سَۄکھا نہِیں ہۄویگا پر جے پُچھّ لِیا جاوے کِہ کی تُسِیں ٹراںٹۄ دے آسے پاسے بݨِییاں ہۄئیِیا سںسّتھاواں دے گٹھن تے اُنہاں دے کمّ تے پْرݨالِییاں بارے سںتُّشٹ ہۄ؟

: نہِیں جی٬ جواب دیݨ وِچ کۄئی سںکّۄچ نہِیں۔ مَے جاتی تَۄر ’تے کئی گلّاں نال سںتُّشٹ نہِیں ہاں تے چاہُںدّا ہاں کِہ سںسّتھاواں نُۄں رل کے کمّ کرنا چاہِیدا ہَے٬ اِہ پںجّابی ذبان٬ پںجّابی ساہِت لئی وی ودھِییا ہۄویگا۔ گلّ تاںودھِییا ہُںدّی ہَے٬ پںجّابی ذبان بارے وی تے ساہِت بارے وی٬ جے اِہ ناں ہۄوے تاں تُسی جاوۄ ہی ناں۔

کَینیڈا وِچلا پںجّابی سبھِیاچار تے اُسدے مُۄل تناو٬ کی اِہ پںجّابی ساہِت وِچ آ رِہا ہَے؟ کی اُس وِچ ہۄر وادھے دی گُذائِش ہَے؟

: ہاں گُجائِش تے ہَے٬ کِئُںکِہ اسِیں جِنّے وی پںجّابی ساہِتکار ہاں اُنہاں وِچّۄں بہُتے باہرۄں کھڑھے ہۄ کے ویکھدے ہۄئے لِکھݨ دی کۄشِش کردے ہاں۔ اِس وِچ اسِیں داہوا کرِیئے کِہ اسِیں کَینیڈِیئن سماج دا ہِسّا بݨکے٬ اُسدی کِسے رُۄہ نُۄں پھڑدے ہاں تاں مَیں سمجھدا ہاں کِہ اَیسی گلّ ویکھݨ وِچ گھٹّ آئُںدی ہَے۔ سانُۄں اِنہاں دِییا رسماں دا٬ جِیݨ دے ترِیکے دا٬ اِنہاں دے اچیت وِچ وسے سںسّکاراں دا اجے اِنا پتا نہِیں۔ جِنّا چِر تُسِیں اِنہاں وِچ گہِگچّ نہِیں رلدے٬ اُنّا چِر اُہ گلّ نہِیں بݨدی٬ جِسدی آس کِیتی جاݨی چاہِیدی ہَے۔ کھڑھے ہۄکے باہرۄں آپݨے ہی نذرِیئے نال ویکھکے ہی لِکھدے ہاں٬ اِہ اجے اُنّا ڈُۄںگھا ہَے نہِیں۔

پںجّابی لیکھک تے کَینیڈا وِچ وسدِییاں ہۄر کَۄماں دے لیکھک٬ کِسے وی پلیٹپھارم تے اِکٹھّے نہِیں ہن۔ اِسدی کۄئی کۄشِش وی نہِیں ہۄ رہی٬ کدے سۄچِیا وی نہِیں۔ اِںجھ لگدا ہَے کِہ کَینیڈا بَیٹھا پںجّابی لیکھک٬ سِرپھ پںجّابی لۄکاں لئی ہی لِکھدا ہَے٬ اُہ بھاویں اِںڈِییا وِچ بَیٹھا ہۄوے جاں کَینیڈا وِچ۔ اِس جمُۄد نُۄں تۄڑن لئی جے پہِل کدمی کرنی ہۄوے تاں کی کرنا چاہِیدا ہَے؟ ہُݨ جد کِہ مِیڈِییا اِتنا مذبُۄت ہۄ گِیا ہَے کِہ کۄئی وی گلّ بِناں سماں گوائے سفر کردی ہَے تے سُتھری لۄک پکھّی گلّ کرنی اسان ہۄ گئی ہَے پر پھِر وی اِسنُۄں گلت تاکتاں نیں بھرم وہِم تے ڈیراواد دے سںدّربھ وِچ اِستمال کرکے لۄک پکھّی ہُںگّارے نُۄں کھُںڈھّا کر دِتّا ہَے٬ اِسدے بُنِیادی کارݨ کی ہن؟ کِئۄں اِسے ٹَیکنَۄلۄجی نُۄں اسِیں لۄکائی لئی ورتݨ وِچ ناکام ہۄ رہے ہاں؟

: اِس وِچ کۄئی شک نہِیں کِہ مِیڈِییا کلّہ دے مُکابلے اجّ بہُت مذبُۄت ہَے٬ ہُݨ تاں سۄشل مِیڈِییا وی ہۄںد وِچ ہَے٬ جِس راہِیں ہر پْراݨی آپݨی گلّ ساںجھی کر سکدا ہَے تے کر وی رِہا ہَے پر ڈیراواد مذبُۄت ہَے۔ اسل وِچ اِہ ڈیراواد٬ سرکاری پْربھُۄیاں دی سرپْرستی وِچ ہی وِکسِت ہۄئِیا ہَے۔ جدۄں مُۄل سںوّاد کھتم ہۄ جاوے تاں راجنِیتک لۄکاں دی ٹیک سِرپھ کُرسی ہاسل کرنی ہی ہۄ جاوے تاں اُہ اِہۄ جِہے ہتھکںڈّے اپݨائُںدے ہن۔ اُںجھ ہی جِویں سماج دی بݨتر وِچ رب دا ڈر پھَیلاکے٬ سمیں دے پْربھُۄ ہکُۄمت کردے آئے ہن۔ ڈیراواد دا اِک ہۄر کارݨ, لۄکاں دِییاں مُڈھلِییاں لۄڑاں وی ہن۔ اِہ لۄڑاں وی ڈیراواد دے نَیٹّورک نال سبںدھِّت ہن جاں کر دِتِّییاں گئیِیاں ہن۔ آپݨے بچِّیاں دے رِشتے٬ نَۄکرِییاں تے ہۄر چھۄٹے چھۄٹے کمّ اِنہاں ڈیرِیاں راہِیں ہۄݨ لگّ پئے ہن تے راجنِیتک لۄک٬ اِنہاں دی سمُۄہِک وۄٹ بَیںک نُۄں ترذِیہ دِںدّے٬ اِنہاں دے مگر مگر پھِرکے اِسدی مذبُۄتی لئی سِیمِںٹّ دا کمّ کردے ہن۔ اِسدا تۄڑ٬ سِرپھ لۄک چیتنا پَیدا کرنا ہَے تے اِہ کمّ ساہِت راہِیں وی ہۄ سکدا ہَے تے سُتھری پتّرکاری راہِیں وی۔

پِچھّے جِہے تُہاڈی کِتاب ’باربی سںسّار‘ آئی سی جِس وِچ تُسِیں سرمائیداری دے کئی ہتھّ کںڈِّیاں دا ذِکر کِیتا سی۔ اِسدی پِٹھّ بھُۄمی وِچلی سۄچ بھاویں منُکھّوادی سی پر پھیر وی سۄچ وِچلی سںوّیدنشِیلتا دا سںچّار کِئۄں نہِیں ہۄ رِہا؟

: اجّ دی ساری گلّبات دا نِچۄڑ ہی اِہۄ ہَے کِہ اِہ نہِیں ہۄ رِہا جد کِہ ہۄݨا چاہِیدا سی۔ اِہ کِتاب اِسے ہی سۄچ وِچّۄں ہۄںد وِچ آئی ہَے۔

کَینیڈا دی پںجّابی پتّرکاری بارے تُہاڈا کی وِچار ہَے؟

: جۄ ہَے٬ اُہ کاپھی نہِیں ہَے۔ پںجّابی پتّرکاری وِچ نویں مُہاورے دی لۄڑ ہَے۔ ساہِتک پتّرکاری وِچ وی اُہ نہِیں آ رِہا جِسدی توکّۄ کِیتی جاݨی چاہِیدی ہَے٬ پاٹھک دے تَۄر ’تے مَیں سںتُّشٹ نہِیں ہاں۔

بار بار پںجّابی مانسِکتا بارے ہی لِکھِیا٬ پڑِیا تے سُݨِیا جا رِہا ہَے٬ اُہ بھاویں اکھبار ہۄوے٬ ریڈِیئۄ جاں کۄئی ہۄر پلیٹپھارم۔ کَینیڈا دی مین سٹرِیم تۄں بہُت پِچھّے ہاں۔ کۄئی رِیجھ وی وِکھائی نہِیں دِںدّی۔

ذِیروی جی٬ سماج ہۄوے٬ دیش ہۄوے جاں اںتّر-راشٹری سمُچّ دا کۄئی مسلا٬ آم کرکے دۄ سکُۄلاں وِچ ہی سںوّاد دا وِشا بݨدی ہَے۔ تھِیسس جاں اَیںٹی تھِیسس٬ اِسدے ادھار ’تے ہی کئی مسلے آپݨے دِسہِدّے تۄں پراں جا کے پھِلاسپھی دے گھیرے وِچ آئُںدے ہن تے لۄک چرچا دا وِشا بݨدے ہن پر اجّکل اِہ ورتارا بِلکُل ہی نذر نہِیں آ رِہا تے سںسّتھاواں دے سںکّلپ ٹُٹّ رہے ہن۔ اِںجھ لگدا ہَے جِویں کُجھ تھۄپِیا جا رِہا ہۄوے٬ تُہاڈے وِچار انُسار اِسدے بُنِیادی کارݨ کی ہن؟

اِس نُۄں جے جۄڑ کے ویکھݨا ہۄوے تاں اِںجھ ویکھِیا جا سکدا ہَے جِویں پںجّاب وِچ پِںڈّ نُۄں اپنائُݨ دا پرچلݨ شُرُۄ ہۄئِیا ہَے٬ اِہ ہۄئِیا تے بہُت پہِلاں دا ہَے پر ہُݨ پھیر اُبھّرویں رُۄپ وِچ ہَے۔ جِنّا چِر سۄچ ہی سَیکُلر نہِیں٬ پِںڈّ نُۄں ساپھ بݨائُݨ دا کارج نہِیں ہۄ سکدا۔ کتھِت گۄتاں جاتاں تے جاتاں دی اُچّتا اُہ کمّ کرن ہی نہِیں دِںدّی۔

اِہ سۄچ٬ کَینیڈا دے پںجّابی سماج وِچ وی ہَے۔ اسل لۄکاں دے مسلے اُہ نہِیں ہُںدّے جۄ اُبھارے جاںدے ہن۔ اِہ نہِیں کِہ گلّ ہُںدّی نہِیں پر اِکَۄنمی دی گلّ٬ تِنّ پارٹِییاں دے ایجںڈّے دی گلّ گھٹّ ہُںدّی ہَے۔ سَیمِینار آیۄجِت کِیتے جاںدے ہن جِنہاں وِچ گھریلُۄ ہِںسّا٬ سکُۄلاں وِچ بُلِیئِذم٬ ہَیلتھ سِسٹم تے اَیسے ہۄر ماملِیاں وِچ شمُۄلِیئت پںجّابِییاں دی انُپاتی تَۄر ’تے ناماتر ہی ہَے۔

پںجّابی لیکھک تے کَینیڈا وِچ وسدِییاں ہۄر کَۄماں دے لیکھک٬ کِسے وی پلیٹپھارم تے اِکٹھّے نہِیں ہن۔ اِسدی کۄئی کۄشِش وی نہِیں ہۄ رہی٬ کدے سۄچِیا وی نہِیں۔ اِںجھ لگدا ہَے کِہ کَینیڈا بَیٹھا پںجّابی لیکھک٬ سِرپھ پںجّابی لۄکاں لئی ہی لِکھدا ہَے٬ اُہ بھاویں اِںڈِییا وِچ بَیٹھا ہۄوے جاں کَینیڈا وِچ۔ اِس جمُۄد نُۄں تۄڑن لئی جے پہِل کدمی کرنی ہۄوے تاں کی کرنا چاہِیدا ہَے؟

: اِہدے پِچھّے مَیں سمجھدا ہاں کِہ کمِئُنِیکیشن گَیپ ہَے۔ اسِیں تاں آپݨے بچِّیاں نال وی سںوّاد نہِیں کر رہے۔ وکھریواں بھاشا دا وی ہَے تے لۄڑ دا وی۔ لیکھک ورگ اِس نُۄں سمجھ نہِیں رِہا۔ اُسدا کارݨ وی بہُت اُگھّڑواں ہَے۔ مانسِک تَۄر ’تے اسِیں نوِیں پِیڑھی نال جُڑ نہِیں رہے جاں کہِ لوۄ اُنہاں نُۄں آپݨے نال جۄڑن دی ذِد کری بَیٹھے ہاں۔ جِنّا چِر اسِیں اُنہاں دی مانِسکتا نُۄں سمجھاںگے ہی نہِیں٬ نواں مُہاورا پَیدا ہۄݨا مُشکل ہَے۔ اِہ اِکّ گھالݨا ہَے جۄ گھالی نہِیں جا رہی۔ سماں ہی نہِیں دے رہے اِس واستے۔ اسِیں کُجھ کر رہے ہاں٬ لِکھ رہے ہاں اِہ گلّ ہی بھارُۄ ہَے تے آپݨے آپ نُۄں دُہرا رہے ہاں۔

آپݨے ولۄں کُجھ ہۄر کہِݨا چاہۄگے جۄ رہِ گِیا ہۄوے؟

: کُلجِیت٬ تُۄں کُجھ چھڈِّیا ہی نہِیں۔ سبھ کُجھ تاں پُچھّ لِیا ہَے۔ پھِر وی اِہ گلبات کۄئی اںتِّم نہِیں۔ گاہے بگاہے اِنہاں مُدِّیاں تے گلّبات ہُںدّی رہیگی۔ مَینُۄں کھُشی ہَے کِہ تیری کۄشِش گمبھِّیر سی۔ مَیں وی آپݨے ولۄں کُجھ کہِݨا چاہُںدّا سی٬ اُہ کہِ ہۄ گِیا۔