جسوںتّ سِںگھّ دے رِٹائِر ہۄݨ تۄں بائد اُنہاں دا گھر وِچّ پہِلا ہی دِن سی۔ اُہ بڑی بیچَینی مہِسُۄس کر رہے سن۔ آپݨے آپ نُۄں ہی سوال پُچھّدے٬ ’کی مَیں ہُݨ گھر وِہلا بَیٹھِیا کراںگا؟ اجے چںگّا بھلا تاں ہاں٬ کی ہۄئِیا ہَے مَینُۄں؟ رِٹائِر ہۄݨا کۄئی بِماری نہِیں٬ اِہ تاں آذادی ہَے۔ ہُݨ آپݨی مرذی انُسار کمّ کرن دا مَۄکا مِلِیا سگۄں۔‘ اِہ سۄچ کے اُنہاں دے من نُۄں کھُشی ہۄئی اتے آپݨے ترِیکے نال کمّ کرن دا پھَیسلا کِیتا۔
اُہ جاݨدے سن کِس اُمر وِچّ کِس ترہاں دِییاں کِتاباں پڑھنِییاں چاہِیدِییاں ہن٬ اُنہاں آپݨے کۄل پئیِیاں کُجھ کِتاباں لئیِیاں٬ تے بسّ اڈّے اُتّے جا کے کِتاباں وںڈّݨ دا یتن کِیتا۔ کمّ جِنّا سَۄکھا لگّدا سی٬ اُنّا سَۄکھا نہِیں سی۔ اُہ سۄچ رہے سن کِہ کۄشِش کِیتِیاں سبھ کُجھ ہۄ سکدا ہَے۔ اُنہاں نیں دس کُ جݨِیاں نُۄں کِتاباں دے دِتِّییاں اتے اُنہاں نُۄں پڑھن لئی پْریرِیا۔ دُۄجے تِیجے دِن جا کے پُچھّدے کِہ کِتاب پڑھی جاں نہِیں؟ چار پںجّ دِن تاں کِسے پاسِئۄں کۄئی ہُںگّارا نہِیں مِلِیا۔ پر پْرۄپھَیسر ساہِب دے وار وار کہِݨ ’تے کُجھ کُ نیں کِتاباں پڑھنِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں۔
بںتّا سِںگھّ ڈرائیِور نُۄں وی پْرۄپھَیسر ساہِب نیں اِکّ کِتاب پڑھن لئی دِتّی سی۔ جدۄں بںتّا سِںگھّ کِتاب پڑھن بارے سۄچدا تاں نال ہی اُہدے من وِچّ اِکّ وِچار پَیدا ہُںدّا کِہ ہُݨ کۄئی اُمر اےَ پڑھن دی؟ پر بںتّا سِںگھّ نُۄں پْرۄپھَیسر ساہِب دی شکھسِیئت نیں بہُت پْربھاوِت کِیتا۔ اِس لئی اُس نیں کِتاب پڑھنی شُرُۄ کر دِتّی۔ جدۄں پڑھنی شُرُۄ کِیتی تاں چھڈّݨ دا جِیء ناں کرے۔ کِنِّییاں چںگِّییاں گلّاں بڑی سَۄکھی بھاشا وِچّ لِکھِییاں سن۔ ہُݨ تک اُہ تاں اِہی سمجھدا رِہا سی کِہ اُس نُۄں کِتاب دی سمجھ نہِیں آویگی۔ کِنِّییاں آم گلّاں جے چںگّے ترِیکے نال کرِیئے تاں جِیون بدل سکدِییاں ہن۔ اُہ سۄچ رِہا سی کِہ جے سبھ کُجھ پہِلاں پڑھ لِیا ہُںدّا تاں جِیون ہی بدل جاݨا سی۔ کِتاب پڑھدِیاں پڑھدِیاں اُس نُۄں نِیںد دے جھُۄٹے آئُݨ لگّے۔
بںتّا سِںگھّ نُۄں کافی شۄر-شرابا سُݨائی دیݨ لگّا۔ کدے جاپدا بہُت نیڑے ہَے٬ کدے بہُت دُۄر۔ نہِیں ... نہِیں ... اِہ تاں اُس دے اںدّرۄں سُݨائی دے رِہا سی۔ بھاںت بھاںت دِییاں مُۄرتاں بݨ رہِییاں سن٬ پر سپشٹ کۄئی وی نہِیں سی۔ اُس نیں گہُ نال دیکھݨ دی کۄشِش کِیتی۔ اِکّ مُۄرت سپشٹ ہۄݨ لگّی٬ پر یتن کرن ’تے وی پچھاݨ ناں سکِیا۔
“تُۄں کَۄݨ ایں؟ ... آہ رَۄلا کِیہنے پا رکھِّئَے؟” بںتّا سِںگھّ نیں پُچھِّیا۔
“اسِیں تُہاڈے دھِییاں پُتّر ...۔” آواذ آئی پر آکار سپشٹ ناں ہۄئِیا۔
“دھکّے نال ای دھِییاں پُتّر بݨدے اۄ٬ جائۄ سَۄݨ دِئۄ۔” بںتّا سِںگھّ بُڑبڑائِیا۔
“جے تُسِیں دھِییاں پُتّراں نُۄں چںگّے بݨائُگے٬ تاں ہی چَین دی نِیںد سَۄں سکۄگے۔” آواذ بڑی پِیاری سی۔
“مَینُۄں نِیں سمجھ آئُںدی تھۄڈی کۄئی وی گلّ۔” اُہ کھِجھ کے بۄلِیا۔
“چلۄ ٹھِیک اےَ٬ گُسّے ناں ہۄوۄ٬ مَیں دسّدی آں۔ مَیں تُہاڈی سۄچ - جِس نُۄں جدۄں وی تُسِیں آپݨے من٬ بچن اتے کرم راہِیں پْرگٹ کردے اۄ٬ مَینُۄں اتے آپݨے آپ نُۄں دُنِییاں کۄلۄں چںگّا جاں بُرا کہائُںدے اۄ۔ آہ٬ جِہڑے شۄر مچا رہے نیں٬ اِہ تُہاڈے وِچار نیں ... کۄئی آئُںدا ہَے٬ کۄئی جاںدا ہَے۔ پکّے تَۄر اُتّے نہِیں ٹِکدے۔ اِس لئی اںدّر گھڑمسّ پِیا رہِںدّا ہَے۔ پر ہاں ... جے تُسِیں نیکی٬ اِمانداری اتے سچائی نُۄں آپݨے اںدّر وسا لوۄگے تاں چںگّے لۄک تُہاڈی وی تارِیف کرنگے اتے ساڈی وی۔” بںتّا سِںگھّ نُۄں آواذ بڑی پِیاری لگّ رہی سی٬ اِس لئی اُہ چُپّ-چاپ سُݨ رِہا سی۔ پر اِسدے نال ہی اُس نُۄں اِکّ ہۄر آواذ سُݨائی دِتّی۔
“ہتھّ وِچّ کِتاب اُںج سُتّے پئے نیں٬ پتا نہِیں ہُݨ پڑھن دا کی جھلّ چڑھِئَے٬ اَیس اُمرے۔” اِہ تاں بںتّا سِںگھّ دی پتنی دی آواذ سی۔ بںتّا سِںگھّ دے ہتھّۄں کِتاب پھڑ کے اُس نیں اِکّ پاسے رکھّ دِتّی۔
بںتّا سِںگھّ اُٹھّ کے بَیٹھ گِیا۔ اُہ ہَیران پْریشان سی۔ اُس نُۄں سمجھ نہِیں سی آ رہی کِہ اُس نیں سُپنا دیکھِیا ہَے جاں پھِر کِتاب وِچّ پڑھِیا ہَے سارا کُجھ۔ شائِد رلواں مِلواں سی۔ کِتاب پڑھدِیاں اکھّ لگّ گئی ہۄویگی۔
“ادھّی رات نُۄں چاہ کروا لی٬ اَیں پڑھن لگّے نیں جِویں پیپر دیݨے ہُںدّے نیں٬ اَیہا جا کی اےَ ایہدے وِچّ؟” بںتّا سِںگھّ دی پتنی بُڑبُڑ کر رہی سی۔
“اۄئے ... کِسے نیں دِتّی سی پڑھن نُۄں۔ مَیں تاں لَیںدا نِیں سی دھکّے نال دے ’تی ...۔ پر کِتاب ہَے بڑی ودھِییا۔ تُۄں وی پڑھ کے دیکھ٬ آہ جِہڑا بلڈّ ودھائی رکھّدی اَیں٬ سبھ ٹھِیک ہۄ جُۄ۔” آکھ کے بںتّا سِںگھّ کمّ ’تے جاݨ لئی تِیار ہۄݨ لگّا اتے اُس دی پتنی بُڑبُڑ کردی رسۄئی وِچّ چلی گئی۔
بںتّا سِںگھّ نیں سمیں سِر بسّ اڈّے ’تے جا لائی۔ اُس نُۄں ڈرائِوری کردِیاں باراں تیراں سال ہۄ گئے سن٬ پر اجّ واںگ اُس نُۄں کدے وی مہِسُۄس نہِیں سی ہۄئِیا۔ بسّ کھچاکھچّ بھری پئی سی۔ پھِر وی پڑھن والے مُںڈّے کُڑِییاں بسّ وِچّ دھُس دے کے چڑھن دی کۄشِش کر رہے سن۔ سمیں انُسار اُس نیں بسّ تۄر لئی۔ اِکّ کالجِیئیٹ مُںڈّے نیں بُری بھاونا نال بسّ دے ڈںڈّے دا سہارا لئی کھڑھی کُڑی دے ہتھّ اُتّے ہتھّ رکھّݨ دی کۄشِش کِیتی۔ اُس دا دھِیان ہتھّ وِچّ پھڑی کِتاب ولّ گِیا۔ اُس نُۄں لگِّیا جِویں اُہ آپݨے آپ نُۄں ہی گالھ کڈھّݨ لگّا ہۄوے۔ اُس نیں آپݨا ہتھّ رۄک لِیا۔ سِیٹ ’تے بَیٹھے اِکّ تِیہ پَیںتی سال دے چںگّے سُۄٹ بُۄٹ والے بںدّے نیں آپݨِییاں کچھّاں وِچّ ہتھّ دِتّے اتے نال بَیٹھی اَۄرت دی وکھّی ولّ اُںگل سِدھّی کِیتی۔ پر اُس نیں اِکّ دم مُٹھِّییاں بںدّ کر لئیِیاں اتے آپݨا سِر جھٹکِیا جِویں دِماگ وِچّ آئے بُرے وِچاراں نُۄں سُٹّݨا چاہُںدّا ہۄوے۔
بںتّا سِںگھّ نیں اجّ کۄئی وی گھٹِییا گاݨِیاں والی کَیسیٹ ناں چلائی۔ کںڈّکٹر نیں اُس نُۄں کئی وار اِشارا وی کِیتا گاݨے لائُݨ لئی پر اُس نیں دھِیان ناں دِتّا۔ اکھِیر ٹِکٹاں کٹّ کے وِہلا ہۄئِیا کںڈّکٹر آ کے اِںجݨ ’تے بَیٹھ گِیا۔ اُس نیں بںتّا سِںگھّ نُۄں کُجھ کِہا۔ بںتّا سِںگھّ نیں اِکّ کَیسیٹ چلا دِتّی٬ جِہڑی کئی مہِینِیاں تۄں بسّ وِچّ پئی ہۄئی سی پر سُݨی کدے وی نہِیں سی۔ اِس وِچّ یۄدھِیاں دِییاں واراں سن جِنہاں نیں دھِییاں بھَیݨاں اتے مذلُۄماں دی رکھِّیا لئی آپݨِییاں جاناں دی وی پْرواہ نہِیں سی کِیتی۔ اِکّ واری تاں کںڈّکٹر نیں بُلّہ جِہے وٹّ کے آپݨا سِر سجّے کھبّے ہِلائِیا جِویں اُس نُۄں بںتّا سِںگھّ دے دِماگ ’تے شکّ ہۄ رِہا ہۄوے کِہ سہی ہَے جاں نہِیں۔ پر جدۄں اُس نیں دۄ-چار گلّاں سُݨِییاں تاں اُس دا سِر نِیواں ہۄ گِیا کِئُںکِہ اِنہاں مہان سُۄربِیراں بارے اُس نُۄں کُجھ وی پتا نہِیں سی۔
بںتّا سِںگھّ نیں اگّے لگّے شِیشے وِچّ دی کئی واری سوارِییاں ’تے نِگاہ ماری۔ اجّ کۄئی وی منچلا شرارت کردا ناں دِسِیا۔ اُہ سۄچ رِہا سی کِتاب وِچّ لِکھی ہر گلّ سچّ ہَے کِہ اسِیں کھُد ہی گںدّے وِچاراں نُۄں پھَیلاء کے سماج نُۄں گںدّا کردے ہاں۔ کِتاب وِچّ لِکھِیا سی کِہ ہریک وِئکتی دے اںدّر چںگِّیائی اتے بُرِیائی٬ دۄویں ہُںدِّییاں ہن۔ جِہۄ جِہا ماہَۄل سِرجِیا جاویگا اُہی کُجھ اںدّرۄں باہر نِکل آویگا۔ جِویں ہُݨ دے بہُتے گائِکاں دے بیتُکے گِیتاں نُۄں سُݨ کے چڑھدی اُمر دے بچّے شراب پِیݨ اتے ہتھِیار چُکّݨ نُۄں آپݨی ٹَۄہر سمجھدے ہن۔ ہاں٬ تھۄڑھے دِناں دی تاں گلّ ہَے اُہ اِکّ وِیاہ وِچّ گِیا سی۔ اُتھّے چلدے گِیتاں نُۄں سُݨ کے پھُکرپُݨے وِچّ آ کے چلائی گۄلی اِکّ براتی دے مۄڈھے وِچّ وجّی تے سارِیاں نُۄں بھاجڑاں پَے گئیِیاں سن۔ سُݨِیا ہَے کئی تھاںئیِں تاں وِیاہاں وِچّ چلِّییاں گۄلِییاں نال مَۄتاں وی ہۄئیِیاں ہن۔ اِہی گلّاں سۄچدِیاں اُس نیں بسّ ٹِکاݨے پہُںچّا کے رۄک دِتّی۔ بںتّا سِںگھّ مۄڈھے اُتّے پرنا رکھّ ہیٹھاں اُتّرِیا۔
“کِئۄں بئی کِتاب پڑھی سی؟” کِسے نیں پِچھّۄں دی بںتّا سِںگھّ دے مۄڈھے ’تے ہتھّ رکھّ کے پُچھِّیا۔ اُس نیں پِچھّے مُڑ کے دیکھِیا اِہ تاں پْرۄپھَیسر ساہِب سن۔
“ہاں جی تھۄڑھی جِہی رہِںدّی اےَ ...۔”
بںتّا سِںگھّ ہۄر وی کُجھ کہِݨا چاہُںدّا سی٬ پر پْرۄپھَیسر ساہِب دے دُیالے دس کُ جݨِیاں دی اِکّ جمات بݨ گئی۔ اُنہاں وِچّ کالجِیئیٹ مُںڈّا اتے سُۄٹ-بُۄٹ والا بںدّا وی شامل سن۔ اُنہاں وِچّۄں کُجھ نیں کِتاباں دی کِیمت دیݨی چاہی٬ پر پْرۄپھَیسر ساہِب نیں اِہ کہِ کے رۄک دِتّا کِہ کِسے ہۄر نُۄں پڑھن لئی دے دِئۄ۔
“چںگِّییاں کِتاباں پڑھن نال بںدّے دے اںدّر چھُپی چںگِّیائی باہر آ جاںدی ہَے۔” پْرۄپھَیسر ساہِب کہِ رہے سن۔
بںتّا سِںگھّ نُۄں پْرۄپھَیسر ساہِب دِییاں گلّاں بہُت چںگِّییاں لگّ رہِییاں سن۔ اُس دا جِیء کردا سی کِہ اُہ وی پْرۄپھَیسر ہُںدّا٬ پر ہُݨ تاں کُجھ نہِیں سی بݨ سکدا۔ اُس نُۄں یاد سی نَۄوِیں جمات وِچّ پڑھدِیاں ماسٹر جی نیں اُس نُۄں باپُۄ دا اںگُّۄٹھا رِپۄرٹ کارڈ ’تے لگوا کے لِیائُݨ لئی کِہا سی۔ اُہ اںگّریذی اتے ہِساب وِچّۄں پھیل سی٬ اِس کرکے باپُۄ تۄں ڈردِیاں اُس نیں آپݨے ہی پَیر دے اںگُّۄٹھے نُۄں سِیاہی لا کے لا لِیا۔ ماسٹر جی پچھاݨ گئے سن۔ اُنہاں نیں کُٹّ-کُٹّ کے ذۄر لا لِیا٬ پر اُس نیں سچّ نہِیں سی دسِّیا۔ شائِد اُس سمیں سچّ بۄلݨ دی ہِمّت نہِیں سی۔ اُہ مُڑ سکُۄل نہِیں گِیا اتے پْرائیِویٹ مساں رۄ دھۄ کے دسوِیں پاس کِیتی۔
“بںتّا سِںگھّ٬ کی سۄچ رہے اۄ؟”
“جی تُسِیں کِنّا چںگّا کمّ کر رہے اۄں٬ دیوتِیاں ورگا۔” اُس نیں بڑی ماسُۄمِیئت نال کِہا۔ اُس دے مُۄںہۄں کی بۄلِیا گِیا٬ اُس نُۄں پتا ہی ناں لگّا۔
“مَیں ہی نہِیں بلکِہ تُسِیں وی بہُت کُجھ کر سکدے ہۄ٬ میرے تۄں وی ودھّ۔ تُہاڈی بسّ وِچّ جِہڑِییاں سوارِییاں چڑھدِییاں نیں اُنہاں دا کھِیال رکھّ کے٬ اُنہاں نُۄں گںدّ مںدّ ناں سُݨائۄ٬ ناں پھِلماں راہِیں گںدّ مںدّ دِکھائۄ۔”
بںتّا سِںگھّ نیں کَیسیٹ والی گلّ سُݨائی کِہ کِس ترہاں سارِییاں سوارِییاں ’تے یۄدھِیاں دِییاں واراں دا اسر ہۄئِیا سی۔ گلّ سُݨ کے پْرۄپھَیسر ساہِب نُۄں آپݨی کۄشِش کامیاب ہُںدّی لگّی اتے اُنہاں نُۄں دھُر اںدّر تک سکُۄن مِلِیا۔
“بںتّا سِںگھّ تیرے اںدّر چںگِّیائی اےَ٬ اِس کرکے اَینی چھیتی اسر ہۄئِیا ہَے تیری سۄچ ’تے۔” بںتّا سِںگھّ نُۄں سُݨ کے چںگّا وی لگِّیا اتے شرم وی آئی۔ کںڈّکٹر نیں ’واج ماری۔ بسّ دے تُرن دا سماں ہۄ چُکّا سی۔ بںتّا سِںگھّ نیں پْرۄپھَیسر ساہِب تۄں ہتھّ جۄڑ کے وِدا لئی۔
پْرۄپھَیسر ساہِب بںتّا سِںگھّ نُۄں جاںدِیاں ویکھ رہے سن۔ اُنہاں دِییاں اکھّاں وِچّ الّۄکار چمک سی اجِہی چمک جِہڑی ساری دُنِییاں نُۄں رُشنا سکدی ہَے گِیان دا چانݨ وںڈّ کے۔ اجِہا چانݨ جِہڑا اِنسان دِییاں اکھّاں اتے کنّاں راہِیں اُس دی اںدّرلی رَۄشنی نال اِکمِک ہۄ جاںدا ہَے اتے اِنسان دی اںدّرلی تے باہرلی دُنِییاں نُۄں رَۄشن کرکے اُس نُۄں ہنیرِیاں وِچّ بھٹکݨ دے سراپ تۄں مُکت کردا ہَے۔