ہۄمِئۄپَیتھی دُنِییاں دِییاں مُڈھّلِییاں اِلاج پْرݨالِییاں وِچّۄں اِکّ ہَے٬ جِس دی کھۄج جرمن واسی ڈا. سَیمُۄئل ہنَیمَین نیں کِیتی۔ ہَۄلی-ہَۄلی اِہ پَیتھی سارے سںسّار وِچّ پھَیلدی گئی اتے اجّ اِہ دُنِییاں دِییاں اِلاج پْرݨالِییاں وِچّۄں اِکّ ہَے۔ لۄک مناں وِچّ ہۄمِئۄپَیتھی سمبّںدھّی بہُت بھرم-بھُلیکھے پائے جاںدے ہن۔ ہتھلے لیکھ وِچّ اِنہاں بھرم-بھُلیکھِیاں نُۄں دُۄر کرن دا اُپرالا کر رِہا ہاں تاں کِہ ہۄمِئۄپَیتھی سبںدھّی لۄکاں نُۄں ہۄر گِیان ہۄ سکے۔ سبھ تۄں پہِلی گلّ تاں لۄک مناں وِچّ اِہ دھارنا پائی جاںدی ہَے کِہ ہۄمِئۄپَیتھی دوائی جیکر پھائِدا نہِیں کردی تاں نُکسان وی نہِیں کردی۔ اِسے گلّ نُۄں لَے کے پںجّابی دے گِیتکاراں نیں آپݨے گِیتاں وِچّ وی اِہ لائیِناں پا دِتِّییاں۔ ہربھجن شیرے نیں ’مُںڈّا ہۄمِئۄپَیتھی دی دوائی ورگا کردا نہِیں نُکسان‘ اتے گُرداس مان نیں آپݨے گِیت ’اِتھّے ہر بںدّا ربّ دے جوائی ورگا‘ وِچّ وِچّ ستر ’مُںڈّا ہۄ گِیا جوان٬ ناں کۄئی پھائِدا نُکسان٬ نِرا پُرا ہۄمِئۄپَیتھی دی دوائی ورگا‘ پائی ہَے۔ کہِݨ تۄں بھاو٬ اِہ بہُت وڈّا بھرم-بھُلیکھا ہَے٬ جۄ لۄک مناں وِچّ پلِیا ہۄئِیا ہَے۔ دُنِییاں اُتّے کۄئی وی چِیذ جیکر اُس دا بِناں سۄچے سمجھے اُپیۄگ کراںگے تاں اُہ نُکسان کریگی ہی کریگی۔ کئی لۄک آپݨے آپ کِتاباں پڑھ کے ہۄمِئۄپَیتھی نُۄں اذمائُݨ لگّ جاںدے ہن٬ جۄ کِہ خترناک رُجھان ہَے۔ ہۄمِئۄپَیتھِک دوائیِیاں دے اسر بہُت ڈُۄںگھے ہُںدّے ہن۔ جیکر بِناں کِسے چںگّے ڈاکٹر دی سلاہ دے اسِیں ہۄمِئۄپَیتھِک دوائی دی ورتۄں کردے ہاں تاں اِہ منّۄ کِہ اسِیں آپݨی سِہت نال کھِلواڑ کر رہے ہُںدّے ہاں۔
ہۄمِئۄپَیتھِک دوائی بہُت ہَۄلی اسر کردی ہَے :- اِہ بڑا وڈّا بھرم لۄک مناں وِچّ پائِیا جاںدا ہَے کِہ جدۄں نُۄں ہۄمِئۄپَیتھِک دوائی نیں اسر شُرُۄ کرنا٬ اُدۄں نُۄں جان نِکل جائۄُ۔ ہۄمِئۄپَیتھی وِچّ دۄ ترہاں دِییاں دوائیِیاں مِلدِییا ہن۔ اِکّ نوِیں بِماری لئی اتے اِکّ پُراݨی بِماری لئی۔ منّ لئۄ کِسے مرِیذ نُۄں شُۄگر دی تکلِیف ہَے٬ جۄ کِہ دس سال پُراݨی ہَے۔ جیکر اُس رۄگی نُۄں ہۄمِئۄپَیتھِک دوائی دِتّی جاوے تاں اِہ تاں ہَے نہِیں کِہ اُس دی شُۄگر دۄ ہفتِیاں وِچّ ٹھِیک ہۄ جاویگی۔ جِنّی پُراݨی بِماری ہُںدّی ہَے٬ اُنہاں ہی سماں ودھّ لگّدا ہَے۔ اِس تۄں اُلٹ جیکر کِسے دے سِر وِچّ سٹّ لگّ جاوے٬ آدمی بیہۄش ہۄ جاوے۔ اگر اُس ویلے ہۄمِئۄپَیتھِک دوائی دی اِکّ کھُراک مُۄںہ وِچّ پائی جاوے تاں اِہ کِسے چمتکار نالۄں گھٹّ نہِیں ہۄویگا۔ سۄ کہِݨ تۄں بھاو ہَے کِہ ساڈِییاں بِمارِییاں ہی بہُت پُراݨِییاں ہُںدِّییاں ہن۔ پہِلاں ہۄر اِلاج پْرݨالِییاں راہِیں رۄگ نُۄں ٹھِیک کرن دا یتن کِیتا جاںدا ہَے۔ پھِر جدۄں رۄگی ہۄمِئۄپَیتھی وِچّ آئُںدا ہَے تاں کافی سماں لںگھّ چُکّا ہُںدّا ہَے۔
ہۄمِئۄپَیتھِک دوائیِیاں نال دُۄجِییاں دوائیِیاں دی ورتۄں :- منّ لئۄ کِہ پہِلاں کۄئی رۄگی بلڈّ پْرَیشر٬ شُۄگر جاں تھائِرائِڈ دی اںگّریذی گۄلی کھا کے سماں گُذار رِہا ہَے۔ اِکدم اُس دے من وِچّ ہۄمِئۄپَیتھی دا خِیال آئُںدا ہَے تاں ڈاکٹر کۄل آ کے رۄگی اِہۄ سوال کردا ہَے٬ ڈاکٹر ساہِب ! ہُݨ مَیں اِہ گۄلی جاں کَیپسُۄل چھڈّ دِیاں جاں کئی مرِیذ بِناں ڈاکٹر دی سلاہ دے دوائی چھڈّ دِںدّے ہن کِئُںکِہ اُہناں دے من دا وِچار ہُںدّا ہَے کِہ ہۄمِئۄپَیتھِک دوائی دے نال کۄئی ہۄر دوائی نہِیں لَیݨی٬ اِہ خترناک رُجھان ہَے۔ جِس دوائی نُۄں رۄگی سالاں بدھّی لَے رِہا ہَے٬ اُس نُۄں اِکدم چھڈّݨ نال سرِیر وِچّ کِسے وی پْرکار دا نُکس پَے سکدا ہَے۔ جِس ترہاں بلڈّ پْرَیشر دی گۄلی اِکدم چھڈّݨ نال ادھرںگّ ہۄݨ دا خترا بݨ سکدا ہَے کِئُںکِہ اِہ گۄلِییاں٬ کَیپسُۄل اِکّ ترہاں نشے واںگ سرِیر نُۄں لگّے ہُںدّے ہن۔ جیکر کِسے املی دا نشا اِکدم چھُڈا دِتّا جاوے تاں اُس نُۄں تۄڑ لگّدی ہَے۔ اِسے ترہاں ہۄمِئۄپَیتھِک دوائی شُرُۄ کرن ویلے اُہ دوائیِیاں جِنہاں دی رۄگی ورتۄں کردا سی٬ اِکدم نہِیں چھڈّݨِییاں چاہِیدِییاں۔ جدۄں ہۄمِئۄپَیتھِک دوائی آپݨا اسر دِکھائُݨا شُرُۄ کر دیوے٬ اُدۄں ڈاکٹر دی سلاہ نال ہی اِہ دوائیِیاں چھڈّݨِییاں چاہِیدِییاں ہن جاں کئی وار ہۄمِئۄپَیتھِک دوائیِیاں دے چلدے مرِیذ نُۄں کۄئی بُکھار جاں کھںگھّ ہۄ جاںدی ہَے۔ پھِر مرِیذ دا سوال ہُںدّا ہَے کِہ اُہ کۄئی ہۄر دوائی لَے لوے جاں جیکر کۄئی ہۄر دوائی لویگا تاں اُس نال ہۄمِئۄپَیتھِک دوائی دا اسر تاں نہِیں کٹِّیا جاویگا۔ اگر تاں ہۄمِئۄپَیتھِک دوائی لَیݨ تۄں اِکّ-دۄ دِناں بائد بُکھار٬ کھںگھّ٬ نذلا٬ ریشا جاں ٹٹِّییاں لگّ جاںدِییاں ہن تاں اِہ بہُت ودھِییا لچھّݨ ہُںدّا ہَے۔ اِس دا بھاو ہَے کِہ ہۄمِئۄپَیتھِک دوائی نیں آپݨا اسر شُرُۄ کر دِتّا ہَے۔ اگر اِہ الامتاں ہۄمِئۄپَیتھِک اِلاج دَۄران وَیسے ہۄ جاںدِییاں ہن جِویں کِہ مَۄسم دے بدلݨ نال جاں کُجھّ کھاݨ-پِیݨ کر کے تاں کاہلی کِیتِیاں کۄئی ہۄر دوائی نہِیں لَیݨی چاہِیدی۔ ہۄ سکدَے اِکّ-دۄ دِناں وِچّ اِہ تکلِیف آپݨے آپ ٹھِیک ہۄ جاوے جاں آپݨے ڈاکٹر دی سلاہ لَیݨی چاہِیدی ہَے۔ بُکھار٬ کھںگھّ٬ سِر درد٬ ذُکام دی گۄلی اِکدم لَیݨ تۄں پْرہیذ کرنا چاہِیدا ہَے۔ کئی رۄگ جِتھّے ہۄمِئۄپَیتھِک دوائیِیاں نال دُۄسرِییاں اِلاج پْرݨالِییاں دی ورتۄں وی کِیتی جاںدی ہَے جِویں کِہ اَیکسِیڈَیںٹ٬ جل جاݨا جاں اۄپریشن وگَیرا دی ہالت وِچّ ہۄمِئۄپَیتھی دوائی نال دُۄسری دوائی لئی جا سکدی ہَے٬ جِس دا کۄئی نُکسان نہِیں ہُںدّا۔
ہۄمِئۄپَیتھِک دوائی اتے پْرہیذ : آم سُݨن وِچّ آئُںدا ہَے کِہ ہۄمِئۄپَیتھِک دوائیِیاں نال لسݨ, پِیاج٬ اِلَیچی آدِ دی ورتۄں نہِیں کرنی۔ اِہ گلّاں لۄک مناں دی گھاڑت ہن کِہ ہۄمِئۄپَیتھی وِچّ ذِیادا پْرہیذ کرنا پَیںدا ہَے۔ سَیںٹ آدِ نہِیں لائُݨا۔ درئسل ہۄمِئۄپَیتھی وِچّ کِسے وی چِیذ دا پْرہیذ نہِیں پر اِلاج نالۄں پْرہیذ چںگّا جاں جِہۄ جِہی بِماری٬ اُہۄ جِہا پْرہیذ ہُںدّا ہَے۔ اگر شُۄگر والے مرِیذ نُۄں کھںڈّ اتے بلڈّ پْرَیشر والے مرِیذ نُۄں نمک بںدّ کر دِتّا تاں اِس دا متلب اِہ تاں نہِیں کِہ سارے مرِیذاں دی کھںڈّ جاں نمک بںدّ ہۄ گئے۔ پْرہیذ دوائی نال نہِیں٬ سگۄں بِماری نال ہُںدّا ہَے۔ پِیاج جاں لسݨ اُنہاں لۄکاں دا بںدّ کِیتا جاںدا ہَے٬ جِنہاں نُۄں پِیاج جاں لسݨ تۄں کۄئی تکلِیف ہُںدّی ہَے جاں جِنہاں دی دوائی لسݨ جاں پِیاج آدِ تۄں بݨی ہُںدّی ہَے کِئُںکِہ ہۄمِئۄپَیتھی وِچّ ہر چِیذ تۄں دوائی تِیار کِیتی جاںدی ہَے۔ جِس چِیذ تۄں اُہ دوائی تِیار کِیتی جاںدی ہَے٬ اُس دا پْرہیذ کر دِتّا جاںدا ہَے پر اِہ وی ہر تھاں لاگُۄ نہِیں ہُںدّا۔ سۄ بھاویں ہۄمِئۄپَیتھِک دوائی نُۄں لسݨ جاں پِیاج وِچّ لپیٹ کے لَے لوۄ تاں وی اسر کریگی۔ ہاں دوائی دَۄران شراب٬ کَۄپھی٬ چاہ جاں ذِیادا تلِییاں چِیذاں دی ورتۄں نہِیں کرنی چاہِیدی کِئُںکِہ اِہ چِیذاں سِہت لئی ہانِیکارک ہُںدِّییاں ہن۔
ہۄمِئۄپَیتھِک دوائی سِرف کچّ دے گلاس وِچّ ہی لَیݨی چاہِیدی ہَے٬ اِہ وی کۄئی بںدِّش نہِیں۔ بھاویں دوائی سٹِیل دے گِلاس وِچّ لَے لوۄ جاں پِتّل دے گِلاس وِچّ۔ اگر تِیر نِشانے ’تے لگّا ہَے تاں دوائی اسر کریگی ہی۔
ہۄمِئۄپَیتھِک دوائی نُۄں ہتھّ نہِیں لگائُݨا : اِس پِچھّے اِہ کارن ہَے کِہ کئی وار ہتھّ نُۄں کُجھّ لگِّیا ہُںدّا ہَے جاں سانُۄں ہتھّ دھۄݨ, ساف سپھائی رکھّݨ دی آدت گھٹّ ہَے٬ اگر اُہی لِبّڑے-تِبّڑے ہتھّاں نال اسِیں دوائی لواںگے تاں دوائی دے نال-نال بِمارِییاں پھَیلائُݨ والے جِیواݨُۄں وی ساڈے اںدّر چلے جاݨگے۔ نالے آپاں رۄذ پڑھدے-سُݨدے ہاں کِسے وی چِیذ نُۄں کھاݨ لگِّیاں چںگّی ترہاں ہتھّ دھۄ لَیݨے چاہِیدے ہن۔ سۄ ہۄمِئۄپَیتھی وِچّ اِہ کِتے نہِیں لِکھِیا کِہ دوائی نُۄں ہتھّ ناں لگّے پر اِہ ذرُۄر ہَے کِہ اگر ہتھّ چںگّی تراں ساف کِیتے ہن٬ بیشکّ دوائی ہتھّ ’تے دھر کے لَے لوۄ تاں وی دوائی دا اسر اُنہاں ہی ہۄویگا۔ اِس دے نال ہی بھُںجّے ڈِگّی گۄلی کھاݨ نال وی اِہۄ تتھّ جُڑِیا ہۄئِیا ہَے کِہ جۄ چِیذ اِکّ وار بھُںجّے ڈِگّ پَیںدی ہَے٬ اُس وِچ مِٹّی آدِ دے کݨ مِل جاںدے ہن۔ اِتھّے وی اِہی گلّ کہِݨی بݨدی ہَے کِہ اسِیں رۄذانا جِیون وِچّ بھُںجّے ڈِگِّییاں چِیذاں کھاںدے نہِیں جاں پھِر دھۄݨ والی وستُۄ نُۄں ذرُۄر دھۄ کے کھا لِیا جاںدا ہَے۔ اگر گۄلی ساف جگہا ’تے ڈِگّ پئی تاں چُکّ کے کھا لئۄ۔ پھِر وی اُنہاں ہی اسر کریگی۔ اگر گۄلی مِٹّی ’تے جاں گںدّے-مںدّے پھرش ’تے ڈِگّی ہَے تاں بِلکُلّ نہِیں کھاݨی چاہِیدی۔
ہۄمِئۄپَیتھی وِچّ تاں اِک ترہاں دِییاں مِٹھِّییاں گۄلِییاں ہُںدِّییاں ہن۔ ڈاکٹر سبھ نُۄں چکّ-چکّ اُہی گۄلِییاں پھڑائی جاںدے ہن۔ اِہ نِکِّییاں-نِکِّییاں گۄلِییاں اَیڈِییاں وڈِّییاں بِمارِییاں نُۄں ٹھِیک کِویں کرنگِییاں ? اِہ سوال آم لۄکاں ولّۄں اکسر پُچھّے جاںدے ہن۔ اِس دے جواب وِچّ اِہ مِٹھِّییاں گۄلِییاں تاں دوائی دیݨ دا اِکّ سادھن ہن۔ اسل دوائی تاں ارک ہُںدّا ہَے٬ جۄ دُنِییاں دِییاں لگبھگ سارِییاں دھاتاں-ادھاتاں٬ رسائِݨاں٬ جِیو-جںتُّۄیاں٬ جڑھی-بُۄٹِییاں آدِ تۄں تِیار ہُںدِّییاں ہن۔ اگر اُس ارک نُۄں سِدھّا جِیبھ ’تے پا دِتّا جاوے تاں جِیبھ پھٹ سکدی ہَے۔ اِسے کر کے مِٹھِّییاں گۄلِییاں راہِیں اِہ دوائیِیاں دِتِّییاں جاںدِییاں ہن تاں کِہ دوائی لَیݨ لگِّیاں کِسے نُۄں کۄئی پْریشانی ناں آوے۔ اِسے کر کے چھۄٹے-چھۄٹے بچّے وی ہۄمِئۄپَیتھِک ڈاکٹر کۄل جاݨ لگِّیاں گھبرائُںدے نہِیں٬ سگۄں چاء نال دوائیِیاں کھاںدے ہن۔
ہۄمِئۄپَیتھی تاں دیسی دوائی ہُںدّی ہَے : ہۄمِئۄپَیتھی اِکّ وِگِیانک پَیتھی ہَے۔ اِہ ناں دیسی ہَے٬ ناں پْردیسی۔ اِس وِچّ ناں کۄئی ٹھںڈھّی دوائی ہُںدّی ہَے٬ ناں گرم۔ اِہ دوائی سِرف رۄگی دے سرِیرک اتے مانسِک لچھّݨاں نُۄں ویکھ کے دِتّی جاںدی ہَے۔ ہۄمِئۄپَیتھِک دوائیِیاں نُۄں بݨائُݨ لئی وِشیش پھارمیسِییاں بݨِییاں ہۄئیِیاں ہن٬ جۄ کِسے وِدھی وِدھان انُسار دوائیِیاں بݨائُدِییاں ہن٬ ناں کِہ کِسے آپُۄں بݨے وَید واںگ جۄ مرذی رگڑ-رگڑ لۄکاں نُۄں کھوائی جائۄ۔
اِہ بھرم-بھُلیکھے تاں آم لۄکاں ولّۄں پائے جاںدے ہن اتے اِہ گلّاں آم لۄک مناں وِچّ وسِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ کُجھّ پڑھے-لِکھے آپݨے آپ نُۄں وِگِیانک ہۄݨ دا دائوا کرن والے ترکشِیل سجّݨ ہۄمِئۄپَیتھی نُۄں سائِںس منّݨ تۄں ہی اِنکاری ہۄئی پھِردے ہن۔ اَیوۄگیڈرۄ دے لاء نُۄں آدھار منّ کے اِہ لۄک ہۄمِئۄپَیتھی نُۄں گَیر-وِگِیانک سِدھّ کرنا چاہُںدّے ہن پر اِہ کۄئی ذرُۄری نہِیں ہُںدّا کِہ جۄ گلّ اِکّ سائِںسدان نیں کہِ دِتّی٬ اُہ اٹلّ ہۄویگی۔ نالے وِگِیانک یُگّ وِچّ اسِیں دیکھ رہے ہاں کِہ اِکّ دا بݨائِیا ہۄئِیا لاء٬ کانُۄن٬ پھارمُۄلا دُۄجے سائِںسداناں نیں ردّ کر دِتّا ہَے۔ اِہی وِگِیانک ترکّی ہَے۔
ہۄمِئۄپَیتھی دے بانی ڈا. ہَینیمَین نیں فِلاسپھی وِچّ ذِکر کِیتا ہَے کِہ ہۄمِئۄپَیتھی اِلاج پْرݨالی کُدرت دے سِدھاںتاں ’تے آدھارِت اِکّ سائِںس ہَے۔ ’گھُگّی کی جاݨے٬ ستِگُرُۄ دِییاں باتاں‘ دے کہِݨ واںگ اِہ لۄک بڑا رَۄلا پائُںدے ہن پر منّݨ نُۄں تِیار نہِیں۔ ہۄمِئۄپَیتھی دے نتِیجِیاں نُۄں ویکھدِیاں تاں اِنہاں لۄکاں نُۄں اِہۄ کہِݨا بݨدا ہَے کِہ ادھُۄرا گِیان ہمیشا ماڑا ہُںدّا ہَے۔ اجّ اُہ بِمارِییاں٬ جِنہاں دا ہۄر اِلاج پْرݨالِییاں وِچّ اِلاج سمبھّو نہِیں٬ اُہ ہۄمِئۄپَیتھی نال ٹھِیک ہۄ رہِییاں ہن۔ پْرتکھّ نُۄں پْرماݨ کی۔ اگر اِہ سجّݨ اذما کے ویکھݨا چاہُںدّے ہن تاں اذما سکدے ہن پر بِنا سۄچے سمجھے اِکّ کُدرتی اِلاج پْرݨالی نُۄں گَیر-وِگِیانک سِدھّ کرنا لۄک مناں وِچّ شںکّے پَیدا کرن تۄں ودھیرے ہۄر کُجھّ نہِیں۔ اِس تۄں اِلاوا لںڈّن دے جُۄنِیئر ڈاکٹراں ولّۄں کِیتی ٹِپّݨی ہۄمِئۄپَیتھی سِرف ’جادُۄ ٹُۄݨا‘ ہَے جاں ہۄمِئۄپَیتھی سِرف سائِکلَۄجِیکلی کمّ کردی ہَے۔ ہۄمِئۄپَیتھی وِچّ تاں پشُۄیاں دا اِلاج وی سمبھّو ہَے۔ کی پشُۄ سائِکالَۄجِیکلی ٹھِیک ہُںدّے ہن ? اِہ سِرپھ بُکھلائے ہۄئے ڈاکٹراں دے بِیان ہن کِئُںکِہ ہُݨ اِںگلَیںڈ وِچّ وی ہۄمِئۄپَیتھی دِن-ب-دِن چڑھت وِچّ ہَے۔ اِسے کر کے اُتھۄں دے ڈاکٹر اِہ گلت بِیانباذی کر رہے ہن۔ اِںگلَیںڈ وِچّ وسدے مِتّر یار دسّدے ہن کِہ اِتھّے سرجری دا بدل سِرف ہۄمِئۄپَیتھی ہی ہَے۔ سرجری بہُت مہِںگّی پَیںدی ہَے۔ اِس دے اُلٹ ہۄمِئۄپَیتھی وِچّ بہُت سارِییاں لائِلاج بِمارِییاں دا اِلاج سَۄکھا اتے سستا ہۄ جاںدا ہَے۔ اِہی کارن ہَے کِہ اُتھّۄں دے ڈاکٹراں نیں ہۄمِئۄپَیتھی سبںدھّی گلت اپھواہاں پھَیلا رکھِّییاں ہن٬ جۄ کِہ سچّائی تۄں کۄہاں دُۄر ہن۔